Niszczenie drobnoustrojów
poza organizmem ludzkim
Metody niszczenia drobnoustrojów. Podstawowe definicje: dekontaminacja, sanityzacja, dezynfekcja, sterylizacja.
Sanityzacja, dezynfekcja, sterylizacja – definicja, praktyczne zastosowanie.
Dezynfekcja:
* fizyczna: termiczna (pasteryzacja, tyndalizacja, dekoktacja -gotowanie), promieniowanie UV;
*chemiczna: kwasy, zasady, alkohole, aldehydy, związki zawierające aktywny chlor i jod, pochodne fenolowe, detergenty i mydła, związki utleniające, związki metali
ciężkich, barwniki, inne, zasady doboru preparatów dezynfekcyjnych,
Sterylizacja:
* wysokotemperaturowa (suche gorące powietrze – odpowiednie piece, para wodna w nadciśnieniu– sterylizator parowy /autoklaw/, spalanie - spalarnie, wyżarzanie –
eza),
* niskotemperaturowa (gazowa tlenkiem etylenu lub formaldehydem, fumigacja);
* promieniowanie przenikliwe;
* chemiczna: środki odkażające – aldehydy, chlorowce, nadboran potasowy;
* mechaniczna: filtry;
*plazmowa;
Kontrola procesu sterylizacji: wskaźniki fizyczne, chemiczne, biologiczne.
Metody badania bakteryjnego zanieczyszczenia powietrza i powierzchni, sprzętu: metoda opadowa samoistna i z wymuszonym obiegiem, wymazy – przydatność w
praktyce (wady i zalety).
Czynniki fizyczne wpływające na żywotność drobnoustrojów w żywności. Sposoby konserwacji żywności. Higiena produkcji żywności. Metody dezynfekcji
stosowane w przemyśle spożywczym.
Antybiotyki i antybiotykoterapia. Oporność bakterii na antybiotyki i inne czynniki przeciwbakteryjne. Żywność jako źródło wieloopornych szczepów bakterii.
Kontrola nadzoru sanitarnego nad produkcją żywności, obowiązujące akty prawne.
Odporność drobnoustrojów na niskie temperatury
• ze spadkiem temperatury maleje szybkość procesów przemiany materii, hamowanie rozmnażania; ↓ 0şC może
dochodzić do nieodwracalnej inaktywacji enzymów (śmierć ), ale może pozostać przy życiu pewna liczba
komórek (nie tylko przetrwalniki i zarodniki), które po zaistnieniu odpowiednich warunków temperaturowych
będą się dalej rozmnażać;
• w -3 - -5 şC giną liczne bakterie, ale np.: Streptococcus lactis tworzy w temp. 0
o
C kwas mlekowy, choć jego
komórki już nie rosną; niektóre Penicillium rosną przy -4
o
C, Sporotrix, Botrytis i Cladosporium rozmnażają
się w temp. -6 do nawet -10
o
C, niektóre drożdże mogą rozwijać się w temp. -2 do -5
o
C;
• dolna granica rozwoju dla bakterii należących do rodzaju Pseudomonas, Micrococcus i Alcaligenes wynosi
-10
o
C;
Niszczenie drobnoustrojów
poza organizmem ludzkim
Cel: walka z zakażeniami
Zadania:
– stworzenie środowiska nieprzyjaznego dla przetrwania drobnoustrojów patogennych
– uniemożliwienie transmisji patogenów z jednego miejsca na drugie
– prowadzenie skutecznych zabiegów sanitarnych –
sanityzacja, dezynfekcja, sterylizacja...
Sanityzacja
• ogólne działania mające na celu utrzymanie i polepszenie warunków zdrowotnych organizmu i
populacji
• cel: zmniejszenie liczby drobnoustrojów u człowieka i jego otoczenia ( mieszkanie, ulice,
ścieki, woda..) do bezpiecznego poziomu
• stosowane środki: woda, detergenty, środki dezynfekujące słabiej działające
• np. mycie zębów, rąk, pranie, wietrzenie, sprzątanie, malowanie, chlorowanie wody...
Czyszczenie
• Oznacza gruntowne usunięcie zarazków z powierzchni
– Przed przystąpieniem do czyszczenia należy ustalić:
• wielkość przedmiotów, powierzchni ;
• z czego są wykonane (stal, guma, tworzywa sztuczne);
• rodzaj powierzchni (gładka, chropowata);
• jakie substancje chcemy usunąć (krew, ropa, kurz, brud)
Wybór środka czyszczącego
• Jakimi metodami dysponujemy?
– mycie ręczne, mechaniczne, ultradźwiękowe, ciśnieniowe;
– Roztwory musza być tak dobrane, aby dawały się całkowicie spłukać;
– Środki nie mogą wchodzić w reakcje z czyszczona powierzchnią, wnikać do wnętrza materiału, gromadzić
ładunki elektrostatyczne.
– Mycie maszynowe wymaga stosowania niższych stężeń środków czyszczących.
• Przeanalizować: potencjalny wpływ częstego stosowania, koszty, bezpieczeństwo dla ludzi i
środowiska
Wybór środka czyszczącego
• krew, śluz, białko, kał- najlepiej usuwają środki alkaliczne, ich działanie potęgują środki utleniające (uwalniające
wolny chlor)- domestos, chlorox
• mydła wapienne, kamień moczowy, rdza - środki o odczynie kwaśnym (kwas cytrynowy, fosforowy);
• kwasy można łączyć ze związkami powierzchniowo czynnymi - nie dodawać substancji utleniających;
• aby umożliwić działanie środka czyszczącego można zastosować substancje powierzchniowo czynne, które
ułatwiają kontakt preparatów czyszczących z zanieczyszczoną powierzchnią;
• dokładne mycie i osuszenie usuwa większość drobnoustrojów i zawsze powinno poprzedzać proces dezynfekcji i
sterylizacji, ponieważ zapobiega inaktywacji środków dezynfekcyjnych np. przez pozostawione substancje
organiczne oraz umożliwia pełen kontakt stosowanych środków z czyszczoną powierzchnią
Jeżeli powierzchnie/przedmioty są zanieczyszczone krwią, wydzielinami, wydalinami lub materiałem wysoko
zakaźnym - należy je przed umyciem zdezynfekować
Dezynfekcja
• Dezynfekcja (odkażanie)
– eliminacja większości form wegetatywnych bakterii, wirusów, grzybów na nieożywionych
przedmiotach (powierzchnie, narzędzia, ręce),
– ale nie przetrwalników bakterii, zarodników grzybów, HBV !!!
– cel: przerwanie szerzenia się drobnoustrojów ze źródła zakażenia na osoby zdrowe;
– środki dezynfekcyjne – związki chemiczne zabijające patogenne i niepatogenne drobnoustroje;
Metody dezynfekcji
• chemiczne
– ogólnie dostępne, często stosowane
– zw. zawierające:
• aktywny chlor – niestabilne;
• czwartorzędowe zw. amoniowe – bakteriostatyczne;
• alkohole – etylowy (70%), propylowy – bakteriobójcze, słabo penetrują;
• aldehydy –glutarowy, formaldehyd – szeroki zakres, drażniące;
• pochodne fenolowe – bakteriobójcze, słabo na wirusy;
• zw. nadtlenowe – kw. nadoctowy, dobry
– przykłady: Sekusept Pulver (narzędzia chirurgiczne), Promanum( do powierzchni w ogólnym
zastosowaniu), Virkon (do powierzchni, czyszczenia inkubatorów, staz, termometrów), Sterisol –
system zamknięty (worek, dozownik);
Substancje czynne stosowane w dezynfekcji
• Aldehydy –
mrówkowy, glutarowy, glikosal (glioksal) – drażniące, b. dobre - w wyższych stężeniach inaktywują przetrwalniki;
• Pochodne fenolu –
nie działają na przetrwalniki, przykra woń;
• Alkohole –
bakterie i grzyby, stężenie 40 70%,etanol, izopropanol, do odkażania skóry;
• Czwartorzędowe związki amonowe
– chlorek benzyloalkilodwumetyloamonowy, nieaktywne wobec prątków, wirusów, dobra tolerancja przez
skórę,
• Biguanidy –
chlorheksydyna, j.w.
• Tlen aktywny
– wydzielany przez nadtlenek wodoru, kwas nadoctowy, nadboran, nadwęglan, nadmanganian potasu; szerokie
spektrum, dobry rozkład
• Chlorowce (halogeny) –
chlor (woda), jod, drażniące działanie, bakterie, grzyby, wirusy;
• Związki powierzchniowo czynne (detergenty) –
redukcja napięcia powierzchniowego, „pomagają” związkom dezynfekującym;
• Związki kompleksujące –
wiązanie jonów metali, cytryniany, winiany lub kompleksony (EDTA) kwas fosforany, karboksylaty,
intensywne mycie, jw..
• Sole alkaliczne –
węglany, borany, krzemiany, wchodzą w reakcje z olejami, zmydlają, chronią metale przed korozją
• Barwniki i olejki zapachowe –
dodawane do śr. dez. – estetyka, zapach, dezynfekcja skóry; fiolet krystaliczny, mleczan
etakrydyny (Rivanol);
Metody dezynfekcji
• termiczne
– urządzenia myjąco-dezynfekujące,
– dekoktacja (gotowanie !!!) - ok. 100
o
C, 10-30 min., ciśnienie normalne
– aparat Kocha - w parze wodnej (para bieżąca);
– wady:
• nie zabija przetrwalników, zarodników, HBV
• bielizna, pościel, sprzęt, baseny
• chemiczno - termiczne
– ok. 60
o
C + zw. chemiczny w niskich stężeniach;
– sprzęt wrażliwy na temperaturę;
promieniowanie ultrafioletowe
– maksymalny efekt zabijający formy żywe – dł. fali 260 nm
– lampy bakteriobójcze
– dezynfekcja sal operacyjnych, sal chorych, boksów, stołów do pracy jałowej... – czas pracy lampy jest ograniczony – prowadzić
rejestr zużycia!!!
– UV nie penetruje, działa tylko na powierzchnię !!!
Antyseptyka
• antyseptyka – dezynfekcja skóry i błon śluzowych;
– antyseptyki – środki dezynfekujące stosowane na żywe tkanki;
– nie należy używać śr. dezynfekujących jako antyseptyków i odwrotnie !!! -
oporność
Co wpływa na dezynfekcję?
• właściwości czynnika dezynfekcyjnego
– rodzaj i stężenie związków aktywnych i wspomagających
– działanie bójcze: podstawowe - bakterie, wirusy, grzyby – formy wegetatywne szerokie - prątki, + grzyby+ przetrwalniki +
zarodniki
– środki: bakteriobójczy, grzybobójczy, prątkobójczy, zarodnikobójczy..
• rodzaj i liczba drobnoustrojów –
duże , małe zanieczyszczenie;
• oporność na śr. dezynfekcyjne;
• warunki środowiska
* temperatura, czas działania, pH, dostęp śr. dezynf. do wszystkich miejsc – jeżeli środek (nie
wszystkie) działa w wyższym stężeniu lub dłużej może dać efekt sterylizacji
* czynniki zanieczyszczające - ropa, śluz, krew, kał, ziemia...
zw. chemiczne koagulują białka i chronią drobnoustroje;
najpierw dezynfekcja wstępna, potem mycie właściwe, potem dezynfekcja/sterylizacja końcowa !!!
* typ, budowa, stopień zagrożenia przedmiotu dezynfekowanego
stetoskop, endoskop – części optyczne, narzędzia operacyjne...
• oddziaływanie na personel (drażniące), koszt, biodegradacja..
Metoda dezynfekcji powinna być: skuteczna, nie niszczyć sprzętu, nie szkodzić personelowi i choremu, ekonomiczna
Sterylizacja
• zabicie lub usunięcie wszystkich form żywych lub
czynników infekcyjnych !!! (bakterie, grzyby, wirusy,
zarodniki, pasożyty)
Sterylizacja
•
wysokotemperaturowa
*
para wodna w nadciśnieniu
(nasycona)– autoklawy przepływowe, próżniowe
121
o
C - 1 atm - 20 min ; 134
o
C - 2 atm - 5-6 min
*
suche gorące powietrze
(suszarki) – szkło, wazelina, narzędzia..
140
o
C - 3 godz.; 160
o
C - 2 godz. 170
o
C – 1 godz.
• niskotemperaturowa
* chemiczna – aldehyd glutarowy, kw.nadoctowy, nadtlenek wodoru, ozon
*
gazowa
– tlenek etylenu – potem musi być degazacja
pary formaldehydu + 60
o
C
*
plazmowa
– 4. stan materii - b. dobra (endoskopy), 40
o
C, 75 min. droga;
*
radiacyjna:
sprzęt do jednorazowego użytku – cewniki, strzykawki, probówki
plastikowe, wymazy
- promieniowanie gamma z kobaltu– przenikliwe
- szybkie elektrony z akceleratora liniowego
*
filtracja
– mechaniczna sterylizacja płynów biologicznych wrażliwych na temperaturę,
związki .chemiczne
surowice, witaminy, hormony, cukry....
- filtry szklane, porcelanowe, azbestowe, membranowe
Wybór metody dezynfekcji/sterylizacji
wynika z ryzyka związanego z użyciem danego przedmiotu, przebywaniem
w danym pomieszczeniu – ustala się ścisłe procedury postępowania (lekarz mikrobiolog, epidemiolog, pielęgniarka
epidemiologiczna – zespół ds. zwalczania zakażeń szpitalnych)
Podział sprzętu szpitalnego w zależności od ryzyka zakażenia:
*
niskie
ryzyko przeniesienia zakażenia – kontakt z nienaruszoną skórą
termometr, basen, bielizna pościelowa, meble, podłoga
mycie, dezynfekcja środkiem o niskiej aktywności – alkohole, fenole, jodofory,
*
średnie
– kontakt z błoną śluzową lub uszkodzoną skórą
lusterko laryngologiczne, endoskopy, sprzęt do sztucznej wentylacji
aldehyd glutarowy (10 min), kwas nadoctowy, chlor lub sterylizacja
*
wysokie
– kontakt naturalnie jałowymi obszarami ciała: tkanki, krew
narzędzia chirurgiczne, igły, cewniki, wszczepy
sterylizacja !!! ewentualnie: aldehyd glutarowy (20 min), kwas nadoctowy
Kontrola procesu sterylizacji
poprzez stosowanie odpowiednich wskaźników możemy uzyskać pewność, że proces sterylizacji przebiegał
prawidłowo - potwierdzenie skuteczności działania bójczego;
• wskaźniki fizyczne
– temperatura, ciśnienie, czas, stała kontrola !!
• wskaźniki chemiczne
– wynik natychmiast, zmiana barwy
• wskaźniki biologiczne
– wynik po kilku dniach ale najbardziej miarodajny
• aby kontrola sterylizacji była efektywna należy stosować zarówno wskaźniki fizyczne, chemiczne i biologiczne.
Kontrola procesu sterylizacji
potwierdzenie skuteczności działania bójczego
• wskaźniki fizyczne
– urządzenia wmontowane do sterylizatora rejestrujące pomiary: temperatury, ciśnienia, czasu - wskazują czy
działa prawidłowo
– temperatura, ciśnienie, czas, stała kontrola !!
• wskaźniki chemiczne
(kontrola pakietu)
– paski, taśmy, rurki, zawierające subst. chem. zmieniającą barwę, gdy osiągnięte zostały odpowiednie parametry
sterylizacji;
– stosowane są w autoklawach lub wewnątrz pakietów
– wynik natychmiast, zmiana barwy
– kilka klas: wskaźniki procesu, pojedynczego parametru, wieloparametrowe, zintegrowane, emulacyjne
– przykłady: rurki Browna, taśmy papierowe samoprzylepne, wskaźniki bibułowe..
Kontrola procesu sterylizacji
potwierdzenie skuteczności działania bójczego
• wskaźniki biologiczne
– wskaźniki biologiczne jako jedyne są wiarygodną kontrolą sterylizacji
– wynik po kilku dniach
– zawierają zarodniki bakt. wrażliwe na czyn. sterylizujące-ich zabicie we wskaźnikach daje gwarancję
prawidłowej sterylizacji;
• metoda- zarodniki Bacillus – laseczki, tworzą przetrwalniki !!
• Przykłady:
– Sporal A, ProTest – do kontroli sterylizacji parą wodną i parami formaldehydu, (
Geobacillus (
Bacillus)
stearothermophilus)
– Sporal S – do „suszarki” i tl. etylenu (Bacillus atrophaeus Bacillus subtilis var niger)
• Dekontaminacja
– zabiegi mające na celu usunięcie drobnoustrojów z powierzchni
sprzętu medycznego, środowiska, zapewniają bezpieczne użycie
* dekontaminacja jelita przed operacją w jamie brzusznej aby uniknąć
zakażenia endogennego
• Pasteryzacja
– zabija formy wegetatywne, prątki, większość wirusów
zabieg stosowany w przemyśle spożywczym do zabezpieczenia mleka, piwa, soków...
klasyczna: 63-72
o
15 sek. – 30 min.
UHT: 112-132
o
kilka sek.
• Tyndalizacja
– trzykrotna ekspozycja(pasteryzacja) w temp. 70-100
o
, 30 min., przez 3 dni
przetrwalniki kiełkują w formy wegetatywne
stosowana obecnie sporadycznie do sterylizacji podłoży (jeżeli zepsuje się autoklaw)
• Liofilizacja
– wysuszenie w próżni, w niskich temperaturach
do przechowywania szczepów bakterii, wirusów, surowic, szczepionek, suchych podłoży
• Wyżarzanie
– np. ezy laboratoryjnej
• Spalanie –
np. odpadów medycznych
• Ultradźwięki –
rozbijają komórki , 20-100 kHz – do mycia delikatnych narzędzi
Aseptyka, działania aseptyczne
– różne procedury zmierzające do ograniczenia zakażeniom – przygotowanie sprzętu,
pomieszczenia, diagnostyka, zabieg chirurgiczny....
Mycie i dezynfekcja rąk
Skóra rąk, zależnie od obszaru i właściwości (pH, wilgotność) jest skolonizowana drobnoustrojami w liczbie 4-400 tys. / cm2. Do mechanizmów chroniących skórę
przed inwazją szczepów patogennych należą:
– substancje antybakteryjne wytwarzane przez florę naturalną,
– lipidy skóry ograniczające wzrost np. Streptococcus spp.,
– suchość skóry ograniczająca kolonizację G(-) pałeczkami i grzybami Candida.
Skora rąk jest skolonizowana florą stałą i florą przejściową.
Flora stała to drobnoustroje namnażające się w skórze:
•
G(+) bakterie (Staphylococcus spp., Corynebacterium spp.),
•
bakterie beztlenowe (w gruczołach łojowych – Propionibacterium spp.),
•
G(-) pałeczki (w miejscach wilgotnych – Acinetobacter spp.).
Flora przejściowa to drobnoustroje kolonizujące powierzchnię skóry bez namnażania się. Ich rodzaj i liczba jest zależna od zanieczyszczenia środowiska z którym
kontaktują się ręce, od ewentualnych uszkodzeń skóry, zwiększonej potliwości rąk.
Mycie rąk – mechanicznie usuwa zabrudzenia eliminując jednocześnie większość drobnoustrojów należących do flory przejściowej.
Dezynfekcja rąk – eliminuje w pełni florę przejściową i redukuje florę stałą.
Użycie rękawic nie zastępuje mycia rąk – ręce muszą być umyte przed i po ich zastosowaniu.
Technika prawidłowego mycia rąk:
• w ramach sanityzacji – tylko mydłem;
• w ramach dezynfekcji (higieniczne)
– usuwa ze skóry zanieczyszczenia organiczne i nieorganiczne
– technika:
• mycie mydłem 10 s,
• płukanie bieżącą wodą;
• osuszenie ręcznikiem jednorazowego użytku - ważne: do mokrych rąk przyczepiają się mikroorganizmy patogenne
(mycie nieskuteczne);
• użycie środka dezynfekcyjnego- usuwa przejściową florę skóry (patogenną) - nie spłukiwać;
• przed zabiegiem chirurgicznym (chirurgiczne): mydło; środek dezynfekcyjny( wcierać 3
min.)- nie spłukiwać, mycie do łokci;
Czynniki decydujące o rozwoju mikroflory środowiska
• Obecność wody
• Temperatura
• Wilgotność względna powietrza
• Odczyn środowiska
• Ciśnienie cząstkowe
Obecność wody
• aktywność wodna (a
w
) - charakteryzuje stosunki wodne w produktach; określa ilość wody jaka jest dostępną dla
drobnoustrojów.
a
w
= p/p
o
= n
2
/n
1
+ n
2
p - prężność par roztworu, p
o
– prężność par rozpuszczalnika, n
1
– liczba cząsteczek substancji rozpuszczonych, n
2
– liczba cząsteczek rozpuszczalnika
• Każdy gatunek ma a
w
odpowiadające maksimum, optimum i minimum wzrostu. Z punktu widzenia technologii
utrwalania żywności, największe znaczenie mają minimalne wartości a
w
, przy których jest
jeszcze możliwy rozwój i aktywność życiowa mikroorganizmów. Metabolizm większości drobnoustrojów ustaje
przy aw<0,6.
Graniczne wartości a
w
dla niektórych grup drobnoustrojów
Temperatura
Każdy drobnoustrój ma swoje trzy określone temperatury:
1. minimalna - poniżej tej temperatury rozwój jest zahamowany;
2. optymalna - w tych temperaturach komórka rozwija się najlepiej i najszybciej;
3. maksymalna - powyżej tej temperatury wzrost jest zahamowany lub dochodzi do
śmierci;
Wilgotność względna powietrza
• bakterie i drożdże należą do tzw. hydrofili = wymagających do rozwoju dużej
wilgotności względnej powietrza, zbliżonej do 100%;
• pleśnie są tzw. kserofilami, zdolnymi do rozwoju również przy znacznie niższej
wilgotności, niektóre już przy ok. 70%;
• chłodnie: dąży się do utrzymania możliwie wysokiej wilgotności względnej przy
jak najniższej temperaturze powietrza (w granicach 85 – 92% przy 0
o
C);
Odczyn środowiska
• optymalne wartości pH dla większości rodzajów bakterii mieszczą się w pobliżu odczynu obojętnego, z
wyjątkiem bakterii kwaszących, np. pałeczek mlekowych;
• drożdże i pleśnie lepiej rozwijają się w środowisku kwaśnym;
• niektóre rodzaje drobnoustrojów wykazują dużą wrażliwość na zmiany stężenia jonów wodorowych i rozwijają
się w bardzo wąskim zakresie pH, natomiast inne, np. liczne pleśnie, są stosunkowo niewrażliwe;
• pH podłoża - wpływ na szybkość wzrostu oraz na wiele innych
• procesów życiowych; np. pH korzystne dla wzrostu, a niekorzystne dla zarodnikowania lub innych procesów;
Zmiany mikrobiologiczne żywności
• zmiany w owocach i warzywach: wnętrze zwykle sterylne, „skażenie” zaczyna się od powierzchni (świeżo zebrany surowiec
roślinny -10
5
/g na owocach i 10
6
/g na warzywach); biota zróżnicowana rodzajowo, jednak zwykle występuje w formie
nieaktywnej; uczynnienie pod wpływem soków, wydzielających się z uszkodzonych miejsc tkanek.
• zmiany w mięsie i innych produktach pochodzenia zwierzęcego : należą do najbardziej podatnych na zmiany
mikrobiologiczne i nawet przy optymalnych pod względem higieny warunków pozyskiwania i obróbki są z reguły, zwykle
powierzchniowo skażone, skąd drobnoustroje szybko przenikają w głąb tkanek. Na powierzchni psującego się mięsa może
występować nawet do 10
8
kolonii/cm
2
.
– zmiany endogenne: dojrzewanie, wywołane głównie enzymami proteolitycznymi, pojawiające się po zaniku stężenia poubojowego →
autolityczny rozkład mięsa;
– egzogenne: śluz na powierzchni mięsa - pierwszy objaw rozkładu gnilnego (tlenowego), powodowanego przez bakteryjne enzymy
proteolityczne; w grubych mięśniach, w okolicach przykostnych, węzłów chłonnych i większych naczyń krwionośnych (przy uboju
zwierząt niewypoczętych, wygłodzonych i źle wykrwawionych) powstaje rozkład gnilny głęboki, który ma charakter beztlenowy;
Pro-tect
Każda tubka zawiera ściereczkę
i zbiorniczek z jonami miedzi oraz
roztwór kwasu (w szczelnej ampułce).
Ściereczkęwyjmuje się z tubki,
ewentualnie
nawilża i
wyciera badan
ą powierzchnię. Następnie
ściereczka wkłada się do
tubki i wierzchołek tubki wciska.
W ten sposób ampułka z roztworem
kwasu zostaje otwarta
i ściereczka
zostaje zanurzona w mieszaninie
roztworu kwasu z jonami miedzi.
Jeśli badana powierzchnia jest czysta, wierzchołek tubki zabarwia sie na jasnozielony kolor. Jeśli ściereczka zebrała z powierzchni białko i/lub cukry, następuje reakcja miedzi z
peptydami, wiążąc białko i/lub cukry, tworzy się kompleks białko-miedz. Roztwór kwasu jest bardzo czułym i stabilnym odczynnikiem
reagującym tylko z miedzią Cu+, tworząc fioletowy kompleks
w jej obecności. Im więcej białka i/lub cukru jest na ściereczce, tym intensywniejszy
jest kolor fioletowy. Kolor szary wskazuje na nieznaczn
ą obecność pozostałości żywności, natomiast kolory fioletowe (o różnej intensywności) wskazują na większe pozostałości
żywności na powierzchni.
Higiena produkcji żywności
Źródła drobnoustrojów w produktach spożywczych
•
Surowce
•
Stosowane dodatki
•
Proces produkcji
•
Opakowania jednostkowe
Źródła drobnoustrojów w produktach spożywczych
•
Surowce - w warunkach wysokiej higieny produkcji, w produkcie końcowym obecne są tylko drobnoustroje pochodzące z surowca i które przeżyły cały proces produkcji. Są to najczęściej
bakterie: przetrwalnikujące lub ciepłooporne.
Surowce
Produkty spożywcze, jeśli nie są utrwalone przez wyjałowienie zawsze będą zawierać te drobnoustroje, pochodzące z surowca, które sa w stanie przeżyć stosowane parametry procesu
technologicznego (pasteryzację, suszenie, zagęszczanie, ukwaszanie, zwiększanie ciśnienia osmotycznego, itp.)
Źródła drobnoustrojów w produktach spożywczych
•
Stosowane dodatki - są najczęściej źródłem pleśni i drożdży, chociaż mogą także wprowadzać mikroflorę chorobotwórczą. Szczególnie niebezpieczne są pleśnie wytwarzające mikotoksyny.
•
Proces produkcji - zależnie od rodzaju procesu i higieny produkcji, podczas jego trwania może zachodzić nie tylko zanieczyszczanie nowymi drobnoustrojami, ale również rozwój obecnych
już drobnoustrojów (sprzyja temu międzyoperacyjne przetrzymywanie półproduktów):
•
Powierzchnia maszyn i urządzeń
•
Powietrze
•
Zbiorniki i tanki, różne przewody
•
Woda
•
Opakowania bezpośrednie - często wskutek niedostatecznej ich dezynfekcji przyczyniają się do zwiększenia liczby drobnoustrojów w produkcie
•
W żywności wyróżnia się drobnoustroje
•
Saprofityczne (nie są chorobotwórcze, ale mogą powodować zepsucia produktów) - mogą występować w pewnych ilościach dopuszczonych normami mikrobiologicznymi
•
Chorobotwórcze - nie powinno ich być (występują, jeśli nie jest przestrzegana higiena produkcji)
•
Żywność jako potencjalne źródło zatruć pokarmowych:
•
Bogata z białko
•
O wysokim pH
•
O dużej zawartości wilgoci
•
Rodzaje zatruć pokarmowych
•
1. Intoksykacje
•
2. Toksykoinfekcje
•
Intoksykacje
•
Zatrucie występujące po spożyciu toksyn bakteryjnych, bez udziału żywych bakterii.
•
Należą tutaj:
•
- zatrucia jadem kiełbasianym (toksyną botulinową)
•
- zatrucia enterotoksyną gronkowcową
•
Drobnoustroje muszą namnożyć się w żywności do takich ilości, aby powstały odpowiednie ilości toksyn, zwykle kilka - kilkadziesiąt milionów komórek w 1 g lub 1 cm3 (czasami >108
j.t.k./g lub cm3).
•
Wytwarzane toksyczne
Konserwacja żywności
• różne sposoby przetwarzania i przechowywania żywności, których
celem jest wydłużenie jej trwałości;
• głównym ( nie jedynym) czynnikiem powodującym psucie się
żywności są mikroorganizmy;
Fizyczne metody konserwacji z wykorzystaniem niskich temperatur
• chłodzenie i zamrażanie;
• przeżywalność drobnoustrojów w niskich temperaturach zależy od licznych
czynników, np. rodzaju drobnoustrojów i ich stadium rozwojowego; bardziej
wrażliwe są bakterie Gram (– ), przy szybkim chłodzeniu ( od 0 do -5
o
C) - w
większości giną; → przewaga bakterii
Gram (– ) produktach świeżych i Gram (+) mrożonych.
Fizyczne metody konserwacji z wykorzystaniem wysokich temperatur
• Pasteryzacja
• Sterylizacja
• Suszenie -
• Tyndalizacja
Pasteryzacja
W technologii mleczarstwa stosuje się najczęściej:
• pasteryzację niską albo długotrwałą, polegającą na ogrzewaniu temp. 63-65oC w czasie 20-30 min;
• pasteryzację momentalną, polegającą na ogrzewaniu do temp. 85-90
o
C i natychmiastowym schłodzeniu;
• pasteryzację wysoką, w której stosuje się ogrzewanie w temp. od 85
o
C do prawie 100
o
C w czasie od co najmniej
15 sek. do kilku, a czasem do kilkudziesięciu minut.
• Pasteryzuje się najczęściej produkty płynne (jak mleko, piwo, masa jajowa) i kwaśne (jak soki owocowe, ogórki
konserwowe) przed lub po umieszczeniu ich w opakowaniach hermetycznych. Urządzenia, w których prowadzi
się pasteryzację noszą nazwę pasteryzatorów.
Suszenie
• zespół operacji technologicznych, mających na celu zredukowanie zawartości wody w produkcie przez jej
wyparowanie do wartości uniemożliwiającej rozwój drobnoustrojów, jak również ograniczenie do minimum
przemian enzymatycznych i nieenzymatycznych;
• zabezpieczenie przed rozwojem drobnoustrojów i pleśni uzyskuje się zwykle przy zmniejszeniu zawartości wody
w produkcie do ok. 15%;
• zahamowanie przemian typu enzymatycznego, a zwłaszcza nieenzymatycznego wymaga na ogół zmniejszenia
wartości wody poniżej 5% niekiedy nawet do 1 – 2%;
• suszenie naturalne: słoneczno-powietrzne, wietrzno-powietrzne;
• suszenie sztuczne: kondukcyjne (przez przewodzenie), konwekcyjne (owiew), radiacyjne (promienniki
podczerwieni), dielektryczne (między okładkami kondensatora włączonego do obwodu drgań
elektromagnetycznych)
•
Suszenie azeotropowe polegające na dodaniu do materiału składnika dozwolonego do żywności, tworzącego z wodą mieszaninę azeotropową o temperaturze wrzenia niższej od
temperatury wrzenia wody i suszeniu aż do całkowitego usunięcia składnika azeotropowego. W metodzie tej uzyskuje się dobrą jakość gotowego produktu, wynikającego z suszenia w
niskiej temperaturze. Suszenie azeotropowe może być stosowane w połączeniu z suszeniem sublimacyjnym.
•
Suszenie w strumieniu gorącego gazu o temperaturze ok.1400oC płynącego z dużą szybkością i pulsującego z częstotliwością 250 Hz dzięki rezonansowej komorze spalania.
Materiał o zróżnicowanej konsystencji, ale bardzo rozdrobniony, wprowadza się do strumienia gazu, gdzie zostaje momentalnie wysuszony i oddzielony od gazu.
•
Suszenie materiału płynnego w stanie spienionym pod normalnym albo obniżonym ciśnieniem, po uprzednim dodaniu do płynu gazu obojętnego, np.CO2 . Duża powierzchnia
spienionego materiału przyśpiesza suszenie.
•
Suszenie żywności o konsystencji pastowatej, po uprzednim uformowaniu jej na profilowanych walcach, metoda konwekcyjną na ruchomej perforowanej taśmie lub kontaktowo,
bezpośrednio na walcach rowkowanych, ogrzewanych od wewnątrz. Metoda ta znakomicie przyspiesza suszenie i polepsza jakość gotowego produktu w porównaniu z suszeniem
konwencjonalny, w którym pasta ma tendencję do tworzenia skorupy na powierzchni, pękania i rozpadania się.
•
Suszenie fluidyzacyjne z wykorzystaniem wibracji i pulsacji w polu wirującym, w płytkim, drobnoziarnistym złożu i w gazie o oscylującej temperaturze. Metodą tą można suszyć
owoce, warzywa i inne produkty o wymiarach 6-40 mm. Suszenie w gazie o oscylującej temperaturze jest szczególnie przydatne do suszenia żywności wrażliwej na dłuższe działanie
podwyższonej temperatury, daje także kilkunastoprocentową oszczędność energii.
•
3. Chemiczne metody konserwacji
•
3.1 Cukrzenie
•
3.2 Solenie
•
3.3 Marynowanie
•
3.4 Peklowanie
•
3.5 Środki konserwujące
•
4. Fizykochemiczne metody konserwacji
•
4.1 Wędzenie
•
5. Biologiczne metody konserwacji
•
5.1 Kwaszenie
• 6. Nowoczesne metody konserwacji towarów
• 6.1 Radiacyjne metody konserwacji
• 6.2 Drgania dźwiękowe i naddźwiękowe jako czynnik konserwujący
• 6.3 Utrwalanie przez usuwanie pewnych składników niezbędnych dla drobnoustrojów
• 6.4 Skojarzone metody utrwalania żywności
Obróbka cieplna produktów żywnościowych
*
gotowanie we wrzątku (w wodzie, bulionie, mleku) 100ş C
Wrzenie czystej cieczy w naczyniu o gładkich ściankach rozpoczyna się w wyższej temperaturze. Ciecz o temperaturze większej od
temperatury wrzenia jest nazywana cieczą przegrzaną (do 120 ş C).
* gotowanie na parze
* duszenie
* blanszowanie
* pieczenie na tłuszczu (160 do 250 °C)
* smażenie na tłuszczu (150 do 200 °C oleje, smalec, 252°C masło klarowane)
* pieczenie w tłuszczu głębokim
* grillowanie
* flambirowanie (oblanie dania alkoholem i podpalenie go)
* gotowanie w kuchence mikrofalowej
* wędzenie: składniki dymu to przede wszystkim: związki fenolowe (np. gwajakol, fenol, krezole, pirokatechol, ksylenol, naftol, tymol),
kwasy organiczne (np. kwas octowy, kwas mrówkowy), związki karbonylowe (np. aldehyd mrówkowy, furfural, aceton, wanilina). działanie
dymu w głębi masy produktu jest słabe)
.