Niszczenie drobnoustrojów
poza organizmem ludzkim
Cel:
walka z zakażeniami
Zadania
:
• stworzenie środowiska nieprzyjaznego dla
przetrwania drobnoustrojów patogennych
• uniemożliwienie transmisji patogenów z
jednego miejsca na drugie
• prowadzenie skutecznych zabiegów
sanitarnych –
sanityzacja, dezynfekcja,
sterylizacja...
Definicje
• Sanityzacja
–
ogólne działania mające na celu utrzymanie i polepszenie
warunków zdrowotnych organizmu i populacji
cel:
zmniejszenie liczby drobnoustrojów u człowieka i jego otoczenia
(
mieszkanie, ulice, ścieki, woda..)
do bezpiecznego poziomu
np.
mycie zębów, rąk, pranie, wietrzenie, sprzątanie, malowanie, chlorowanie
wody...
stosowane środki
:
woda, detergenty, środki dezynfekujące słabiej działające
• Dezynfekcja
(odkażanie) -
eliminacja większości form wegetatywnych
bakterii, wirusów, grzybów na nieożywionych przedmiotach (powierzchnie,
narzędzia, ręce),
ale nie przetrwalników bakterii, zarodników grzybów, HBV !!!
Cel:
przerwanie szerzenia się drobnoustrojów ze źródła zakażenia na osoby
zdrowe
środki dezynfekcyjne
– związki chemiczne zabijające patogenne i niepatogenne
drobnoustroje
*
Antyseptyka
– dezynfekcja skóry i błon śluzowych
*
antyseptyki
– środki dezynfekujące stosowane na żywe tkanki
nie należy używać śr. dezynfekujących jako antyseptyków i odwrotnie !!! -
oporność
• Sterylizacja
– zabicie lub usunięcie
wszystkich form żywych !!!
bakterie, grzyby, wirusy, zarodniki, pasożyty
• Dekontaminacja
– zabiegi mające na celu usunięcie drobnoustrojów z powierzchni
sprzętu medycznego, środowiska, zapewniają bezpieczne użycie
* dekontaminacja jelita przed operacją w jamie brzusznej aby uniknąć
zakażenia endogennego
• Pasteryzacja
– zabija formy wegetatywne, prątki, większość wirusów
zabieg stosowany w przemyśle spożywczym do zabezpieczenia mleka, piwa,
soków...
klasyczna: 63-72
o
15 sek. – 30 min.
UHT: 112-132
o
kilka sek.
• Tyndalizacja
– trzykrotna ekspozycja(pasteryzacja) w temp. 70-100
o
, 30 min.,
przez 3 dni
przetrwalniki kiełkują w formy wegetatywne
stosowana obecnie sporadycznie do sterylizacji podłoży (jeżeli zepsuje się
autoklaw)
• Liofilizacja
– wysuszenie w próżni, w niskich temperaturach
do przechowywania szczepów bakterii, wirusów, surowic, szczepionek, suchych
podłoży
• Wyżarzanie
– np. ezy laboratoryjnej
• Spalanie
–
np. odpadów medycznych
• Ultradźwięki
–
rozbijają komórki , 20-100 kHz – do mycia delikatnych narzędzi
Aseptyka
, działania aseptyczne
– różne procedury zmierzające do
ograniczenia zakażeniom – przygotowanie sprzętu, pomieszczenia,
diagnostyka, zabieg chirurgiczny....
Metody dezynfekcji
• chemiczne
– ogólnie dostępne, często stosowane
zw. zawierające aktywny chlor - niestabilne
czwartorzędowe zw. amoniowe - bakteriostatyczne
alkohole – etylowy (70%), propylowy – bakteriobójcze, słabo penetrują
aldehydy –glutarowy, formaldehyd – szeroki zakres, drażniące
pochodne fenolowe – bakteriobójcze, słabo na wirusy
zw. nadtlenowe – kw. nadoctowy, dobry
• termiczne
– urządzenia myjąco-dezynfekujące,
* dekoktacja (gotowanie !!!) - ok. 100
o
C, 10-30 min., ciśnienie normalne
lub w parze wodnej (para bieżąca) – aparat Kocha
wady: nie zabija przetrwalników, zarodników, HBV
bielizna, pościel, sprzęt, baseny
• chemiczno-
termiczne
– ok. 60
o
C + zw. chemiczny w niskich stężeniach
sprzęt wrażliwy na temperaturę
promieniowanie ultrafioletowe
maksymalny efekt zabijający formy żywe – dł. fali 260 nm
lampy bakteriobójcze – dezynfekcja sal operacyjnych, sal chorych, boksów,
stołów do pracy
jałowej... – czas pracy lampy jest ograniczony – prowadzić rejestr
zużycia!!!
UV nie penetruje, działa tylko na powierzchnię !!!
Substancje czynne stosowane w
dezynfekcji
• Aldehydy
–
mrówkowy, glutarowy, glikosal (glioksal) – drażniące, b.dobre - w
wyższych stężeniach inaktywują przetrwalniki
• Pochodne fenolu
–
nie działają na przetrwalniki, przykry zapach
• Alkohole
–
bakterie i grzyby,stężenie 40 70%,etanol, izopropanol, do odkażania
skóry
• Czwartorzędowe związki amonowe
– chlorek
benzyloalkilodwumetyloamonowy, nieaktywne wobec prątków, wirusów, dobra
tolerancja przez skórę, eliminacja
• Biguanidy
–
chlorheksydyna, j.w.
• Tlen aktywny
– wydzielany przez nadtlenek wodoru, kwas nadoctowy,
nadboran, nadwęglan, szerokie spektrum, dobry rozklad
• Chlorowce
(halogeny) –
chlor (woda), jod, drażniące działanie, bakterie,
grzyby, wirusy
• Związki powierzchniowo czynne
(detergenty) –
redukcja napięcia
powierzchniowego, „pomagają”związkom dezynfekującym
• Związki kompleksujące
–
fosforany, karboksylaty, intensywne mycie, jw..
• Sole alkaliczne
–
węglany, borany, krzemiany, wchodzą w reakcje z
olejami, zmydlają, chronią metale przed korozją
• Barwniki i olejki zapachowe
–
dodawane do śr.dez. – estetyka, zapach,
dezynfekcja skóry
Co wpływa na dezynfekcję?
• właściwości czynnika dezynfekcyjnego
– rodzaj i stężenie związków aktywnych i
wspomagających
działanie bójcze: podstawowe - bakterie, wirusy, grzyby – formy wegetatywne
szerokie - prątki, + grzyby+ przetrwalniki + zarodniki
środki: bakteriobójczy, grzybobójczy, prątkobójczy, zarodnikobójczy..
• rodzaj i liczba drobnoustrojów
–
duże , małe zanieczyszczenie
• oporność na śr. dezynfekcyjne
• warunki środowiska
* temperatura, czas działania, pH, dostęp śr. dezynf. do wszystkich miejsc – jeżeli środek (nie
wszystkie) działa w wyższym stężeniu lub dłużej może dać efekt sterylizacji
* czynniki zanieczyszczające - ropa, śluz, krew, kał, ziemia...
zw. chemiczne koagulują białka i chronią drobnoustroje
najpierw dezynfekcja wstępna, potem mycie właściwe, potem dezynfekcja/sterylizacja końcowa
!!!
* typ, budowa, stopień zagrożenia przedmiotu dezynfekowanego
stetoskop, endoskop – części optyczne, narzędzia operacyjne...
• oddziaływanie na personel (drażniące), koszt, biodegradacja
..
Metoda dezynfekcji powinna być: skuteczna, nie niszczyć sprzętu, nie szkodzić
personelowi i choremu, ekonomiczna
Degazacja
Mycie i
dezynfekcja
termiczna
Kontrola i
pakowanie
Sterylizacja
termiczna
Przechowywanie
Mycie
Sterylizacja
gazowa
Płukanie
Pacjent
Użytkownik
Dezynfekcja
wstępna
Dezynfekcja
chemiczna i
końcowa
Suszenie
Płukanie
Zasady postępowania z narzędziami
lekarskimi
EO
FOR
Sterylizacja
•
wysokotemperaturowa
*
para wodna w nadciśnieniu
(nasycona)– autoklawy przepływowe,
próżniowe
121
o
C - 1 atm - 20 min ; 134
o
C - 2 atm - 5-6 min
*
suche gorące powietrze
(suszarki) – szkło, wazelina, narzędzia..
140
o
C - 3 godz.; 160
o
C - 2 godz. 170
o
C – 1 godz.
• niskotemperaturowa
* chemiczna – aldehyd glutarowy, kw.nadoctowy, nadtlenek wodoru,
ozon
*
gazowa
– tlenek etylenu – potem musi być degazacja
pary formaldehydu + 60
o
C
*
plazmowa
– 4. stan materii - b.dobra (endoskopy), 40
o
C, 75 min. droga
*
radiacyjna:
sprzęt do jednorazowego użytku – cewniki, strzykawki,
probówki
plastikowe, wymazy
- promieniowanie gamma z kobaltu– przenikliwe
- szybkie elektrony z akceleratora liniowego
*
filtracja
– mechaniczna sterylizacja płynów biologicznych wrażliwych na
temperaturę,
związki .chemiczne
surowice, witaminy, hormony, cukry....
- filtry szklane, porcelanowe, azbestowe, membranowe
Nowoczesne metody
sterylizacji
Kontrola procesu sterylizacji
potwierdzenie skuteczności działania
bójczego
• wskaźniki fizyczne
– temperatura, ciśnienie, czas, stała kontrola !!
• wskaźniki chemiczne
– wynik natychmiast, zmiana barwy
kilka klas: wskaźniki procesu, pojedynczego parametru,
wieloparametrowe,
zintegrowane, emulacyjne
rurki Browna, taśmy papierowe samoprzylepne, wskaźniki
bibułowe..
• wskaźniki biologiczne
– wynik po kilku dniach ale najbardziej
miarodajny
Sporal A – do autoklawu (Bacillus stearothermophilus)
Sporal S – do „suszarki” i tl. etylenu (Bacillus subtili )
Bacillus – laseczki, tworzą przetrwalniki !!
Wybór metody dezynfekcji/sterylizacji
wynika z ryzyka związanego z użyciem danego przedmiotu,
przebywaniem
w danym pomieszczeniu – ustala się ścisłe procedury postępowania
(lekarz mikrobiolog, epidemiolog, pielęgniarka epidemiologiczna
– zespół ds.zwalczania zakażeń szpitalnych)
Podział sprzętu szpitalnego w zależności od ryzyka zakażenia:
*
niskie
ryzyko przeniesienia zakażenia – kontakt z nienaruszoną skórą
termometr, basen, bielizna pościelowa, meble, podłoga
mycie, dezynfekcja środkiem o niskiej aktywności – alkohole, fenole,
jodofory,
*
średnie
– kontakt z błoną śluzową lub uszkodzoną skórą
lusterko laryngologiczne, endoskopy, sprzęt do sztucznej
wentylacji
aldehyd glutarowy (10 min), kwas nadoctowy, chlor lub sterylizacja
*
wysokie
– kontakt naturalnie jałowymi obszarami ciała: tkanki, krew
narzędzia chirurgiczne, igły, cewniki, wszczepy
sterylizacja !!! ewentualnie: aldehyd glutarowy (20 min), kwas
nadoctowy