Środowiskowe i zawodowe odmiany języka – socjolekty 

POJĘCIE SOCJOLEKTU 

1.  Wspólnota komunikatywna wypracowuje „system repertuarów językowych”, czyli 

uporządkowane zasoby językowych środków umożliwiające komunikację we wszystkich 
sytuacjach, jakie wspólnota stwarza.  

2.  Wspólnoty językowe w Polsce są zazwyczaj wspólnotami jednojęzycznymi, wykorzystującymi 

przede wszystkim środki języka narodowego (ogólnego, dialektów i socjolektów). 

3.  Socjolekty – odmiany języka narodowego związane z istnieniem trwałych grup społecznych 

połączonych jakimś rodzajem więzi. Takie odmiany nazywa się: językami grupowymi, 
językami zawodowymi, gwarami środowiskowymi, slangiem, żargonem (określenia te 
potocznie traktuje się jako synonimy, jednak w lingwistyce ich znaczenia się różnicuje). 

O HISTORII POLSKICH SOCJOLEKTÓW 

1.  Wiedza na temat polskich socjolektów sięga XVI w. (Flis 

[w zbiorku: Staropolska poezja ziemiańska, nasz kochany 

kanon] 

S.F. Klonowica). Nasz poeta zauważył, że każde rzemiosło ma charakterystyczne dla 

siebie słowa (język flisacki, myśliwski, środowisk przestępczych)

 

2.  Niestety, ani wiek XVII, ani XVIII nie pozostawił dość materiału językowego, byśmy mogli 

zbadać socjolekt :(

 

3.  Burzliwa sytuacja w monarchii jagiellońskiej i w Rzeczypospolitej XVII w. sprzyjały grupom 

wędrownym (kupcy, zwani w Polsce ochweśnikami). Tworzyły się grupy  żebracze, wędrujące 
z odpustu na odpust. Z czasem, w XVII wieku utworzyli organizację, do której przyjmowali 
tylko grających na instrumencie i znających tajny dziadowski język (język libijski, lirnicki, 
lubecki). Wędrowali rybałci i grupy złodziejskie (posiadający język wałtarski)

 

4.  W XIX w. powstał język wielkoprzemysłowego proletariatu (np. gwara warszawska), który 

wypierał języki wędrownych grup rzemieślniczych i stał się językiem jawnym(!)

 

5.  Środowisko przestępcze do dziś zachowało tajny język (język liberski, bałę, kminę). W okresie 

powojennym powstał socjolekt młodzieżowych grup przestępczych (grypsera, cynkówka, 
bałanda), powiązany z żargonem więziennym; powstał współcześnie żargon prostytutek 
(biniawera), język homoseksualistów (ciotówa) oraz socjolekt narkomanów. 

 

6.  Do dziś istnieje socjolekt łowiecki, lekarski, górniczy, jeździecki, żeglarski i marynarski, 

żołnierski (który sięga tradycją do czasów II RP).

 

7.  Powstał socjolekt profesjonalny np. pracowników telewizji czy informatyków.

 

8.  Ważne miejsce mają socjolekty młodzieżowe, przede wszystkim sportowe, uczniowskie i 

studenckie (na ich podstawie wyrastają socjolekty na zasadzie hobby – fanów, kibiców).

 

 

SOCJOLEKTY W SPOŁECZNYCH UKŁADACH KOMUNIKACYJNYCH 

1.  Trzy rodzaje układów kultury: 

a)  Układ kultury w kontaktach bezpośrednich (osobistych, zindywidualizowanych) – 

językowe zachowania rodzinne oraz odmiany języka powstające w kręgach rówieśniczych 
i towarzyskich, 

b)  Układ instytucjonalny (częściowo sformalizowany) – wyznaczony społecznie utartymi 

zachowaniami, dopuszczający czasem zachowania indywidualne, nastawiony na kontakt 
w obrębie grup powstałych na zasadzie jedności celów  zawodowe odmiany języka 

c)  Układ kultury masowej – ujednolicona komunikacja nastawiona na wzajemny kontakt 

wszystkich grup (polszczyzna ogólna, mówiona i pisana) 

2.  Socjolekty funkcjonują w a) i b), gdyż w tych odmianach powstają odmiany językowe kręgów 

towarzyskich  (język szachistów), środowisk rówieśniczych (slang skinów, uczniów) i wielu 
grup zawodowych uprawiających działalność jawną (myśliwi) lub nielegalną (złodzieje). 

3.  Każdy człowiek staje się nosicielem wielu socjolektów; socjolekty profesji są stałe, a slangi 

(np. uczniowskie) są efemeryczne 

4.  „Interżargon” – powstanie takiego zasobu wyrazów, których używa się i w dążących do 

utajenia swojej działalności środowiskach przestępczych, i w środowiskach młodzieżowych 
nie mających kontaktu z przestępcami. 

5.  Refleksje: 

a)  Nie ma prostej zależności między grupami społecznymi a socjolektami 
b)  Sprawdza się zasada „wzajemnej zależności między społeczeństwem a językiem”. 

Grupotwórcza funkcja socjolektu polega na: 
- jednoczeniu: socjolekt łączy jednostkę ze zbiorowością, 
-odróżnianiu: socjolekt przeciwstawia wyodrębnioną zbiorowość innym grupom społ. 
- nadawaniu prestiżu: własny socjolekt = wysoka ranga grupy w życiu społ. 
- dostarczaniu narzędzi do interpretowania rzeczywistości 

c)  Umiejętność posługiwania się socjolektami zależy od stopnia uczestnictwa jednostki w 

życiu społecznym. 

d)  W świadomości użytkowników języka narodowego granice między socjolektami są 

zatarte. 

KATEGORIE SOCJOLEKTALNE 

1.  O istocie socjolektu decyduje: 

a)  Repertuar językowych środków utworzonych przez grupę społ. 
b)  Funkcje, jakie ten repertuar spełnia w kontaktach między członkami tworzącej go grupy 

2.  Wartości na które składają się socjolekty: 

a)  Kategorie socjolektalne: jakości organizujące repertuar środków językowych. Dla j. 

polskiego: zawodowość (przydatność w profesjonalnej grupie), tajność i ekspresywność 
(informowanie o emocjonalnym stosunku członków grupy do rzeczywistości) 

b)  Kategorie kulturowe: ukryte w zachowaniach grupy wartości, za pomocą których 

interpretuje się rzeczywistość oraz wiedza na temat sposobów praktycznego 
postępowania i osiągania celów. 

3.  ZAWODOWOŚĆ można mierzyć: 

a)  Składem zasobu leksykalnego (stosunek słownictwa zawodowego do ogólnego) 
b)  Potrzebami nominacyjnymi (wyspecjalizowane słowa lub duble nazw ogólnych) 
c)  Sposobem ujmowania rzeczywistości (cecha: skrótowość wypowiedzi socjolektalnej oraz 

tendencja przeciwna: peryfrastyczność). Socjolekty legalnych grup zawodowych są 
bardziej wyspecjalizowane niż socjolekty powstałe w grupach nielegalnych, a te bardziej 
od socjolektów środowisk spojonych inną więzią niż zawodową. 

4.  TAJNOŚĆ, czyli możliwość takiego kodowania informacji, aby była dostępna tylko odbiorcom 

wybranym, przypisuje się wszystkim socjolektom  właściwość konstytutywna, odróżniająca 
socjolekt od polszczyzny ogólnej i potocznej: 
a)  Socjolekty tajne (złodziejskie) i półtajne (myśliwskie, flisackie, studenckie). Tajność może 

służyć celom zawodowym lub językowej zabawie.  

b)  W socjolektach środowisk zamkniętych sposoby tworzenia wyrazów podporządkowane 

są tajności zamierzonej – wykorzystanie zapożyczeń, dodawanie swojskich lub obcych 
formantów, dołączanie do struktury wyrazu cząstek maskujących, skracanie wyrazów, 
wymiany dźwięków lub sylab, utożsamianie wyrazów dźwiękowo podobnych. 

c)  Nowe warunki i formy życia eliminują sytuacje sprzyjające działalności dawnych 

zamkniętych grup społ.  Grupy te zanikają, a wraz z nimi ginie pierwotna profesjonalno-
komunikatywna funkcja ich żargonów. Wyrazy zanikającego żargonu mogą się pojawiać 
w j. potocznym lub socjolektach innych grup, ale pełnią wówczas najczęściej ekspresywną 
funkcję. 

5.  EKSPRESYWNOŚĆ jest niekiedy głównym czynnikiem powołującym socjolekty (otwarte 

środowiska młodzieżowe – uczniowskie, studenckie, artystyczne). Środowiska te 
rozbudowały synonimikę. Cechą slangu studenckiego jest więc  nadmiar elementów 
leksykalnych. Bogactwo synonimów, przyjmujących często postać wyrazów znaczeniowo 
tożsamych, dających się w tekście bez zmiany sensu wymieniać (tautonimy), oznacza, że mało 
istotna jest precyzja znaczeniowa; istotna jest ekspresja i emocjonalne wartościowanie.  
a)  Neosemantyzmy – wyrazy funkcjonujące w różnych odmianach polszczyzny, którym 

nadano nowe znaczenie (wyrazy z polszczyzny ogólnej, rejestru kolokwialnego).  

b)  Studenckie słownictwo. Ważna jest metafora oparta na podobieństwie fizycznych cech 

desygnatów (np. molekuła – drobna dziewczyna), cech psychicznych oraz funkcji. 
Wykorzystuje się też przeciwieństwo, metonimię. Czerpie z terminologii technicznej i 
naukowej, dialektyzmów, socjolektów, poetyzmów i imion własnych. Metaforyczna, 
ekspresywna, nieprecyzyjna leksyka studencka zbliża  się do języka poetyckiego. Slang 
dąży do nowości po to, by było inaczej i śmieszniej.  

c)  Charakterystyczne jest wartościowanie w żargonie więziennym. Człowiek, to ktoś obyty 

ze środowiskiem przestępczym, frajer to ktoś z zewnątrz, cwel – osoba do zaspokajania 
potrzeb seksualnych; Bluzgi to słowa obelżywe (bluzgać może tylko człowiek frajerom). 
Obraźliwe są wyrazy aprobujące (ładny, śliczny); brak szacunku do ludzkiego życia. 

d)  Najwyższy stopień ekspresji, przejawiającej się w sposób urozmaicony, wykazują 

socjolekty grup środowiskowych i rówieśniczych. Socjolekty przestępcze są także 
ekspresywne, ale ekspresja ujawnia się w nich jako ujemnie wartościująca  emocja. 
Najniższym stopniem ekspresji oznaczają się socjolekty grup spojonych więzią zawodową.  
 

TYPOLOGIA SOCJOLEKTÓW 
 

1.  Zawodowość i ekspresywność są wyrazistym uobecnieniem dwu podstawowych funkcji 

języka: profesjonalno-komunikatywnej i ekspresywnej. Funkcje socjolektów uzależnione są 
od charakteru grup społ. i od tajnej/jawnej działalności członków. 

2.  Układ socjolektów dokonany z punktu widzenia tajności, ekspresywności i zawodowości: 

a) Socjolekty o prymarnej funkcji prof-kom.: 

- języki zawodowe – charakter jawny; dobór środków językowych podporządkowany 
sprawnemu i ścisłemu przekazywaniu myśli 
- żargony – intencjonalne tajne odmiany języka; śr. językowe podporządkowane takiemu 
kodowaniu informacji, by była dostępna tylko dla osób wybranych 
b) socjolekty o prymarnej funkcji ekspresywnej: 
- slang – jawny; dobór śr. językowych podporządkowany ekspresywności 
-odmiany język. o char. kryptozabawowym  
 

SOCJOLEKTY – ŹRÓDŁO WYRAZÓW DLA POLSZCZYZNY LITERACKIEJ I JĘZYKA POTOCZNEGO 
 

1.  Zasobem leksykalnym dla socjolektów są zasoby leksykalne j. potocznego, dialektów i stylu 

naukowo-techniczego, czasem języki obce.       ALE     socjolekty nie tylko czerpią, one też 
wzbogacają.  
- prasa, radio, TV 
-potoczna polszczyzna ulicy 
- literatura piękna 
socjolekty zawodowe  język ogólny 
wyrazy żargonowe  środki ekspresji w j. potocznym  slang środowisk młodzieżowych 
(tworzą interżargon) 

2.  Przenikanie leksyki: 

- najłatwiej między środowiskami najbliższymi 
- często istnieje pośrednik (najczęściej - j j. potoczny) 

3.  Żargonowa warstwa słownictwa potocznego zawiera: 

a)  Wyrazy szczególnie upowszechnione w polszczyźnie miejskiej (kimać, szamać) 
b)  Wyrazy znane obiegowej warstwie polszczyzny potocznej (papa, blefować, dycha) 
c)  Wyrazy znane polszczyźnie potocznej i dialektom (japa, mamer, kinol) 

4.  Socjolekty dostarczają tworzywo dla literatury pięknej. Tkwią głęboko w polszczyźnie ogólnej 

i potocznej, tworząc wespół z tymi odmianami symbiozę ograniczoną ramami języka 
narodowego.