IRLANDIA

IRLANDIA

Irlandia, Republika Irlandii (Éire, Poblacht na hÉireann, pełna nazwa angielska to
jedynie Ireland, co ma podkreślać dążenia zjednoczeniowe z

. Zajmuje większość terytorium

wyspy o tej samej nazwie

Spis treści

•

1 Kalendarium

•

2 Podział administracyjny

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

Charakterystyczne potrawy

•

•

•

•

Kalendarium

VI tysiąclecie p.n.e.

- najwcześniejsze ślady ludzkiej bytności, pierwsi mieszkańcy

szmaragdowej wyspy budują

megalityczne

budowle takie jak

Newgrange

(podobno

najstarsza znana budowla w Europie) i

Loughcrew

•

500-200 p.n.e. - najprawdopodobniej wtedy na wyspę dotarli

Celtowie

•

430

490

- prawdopodobnie w tych latach na wyspie działał

przypisuje się

•

- Irlandia była podzielona na 150 tzw. małych królestw, całą wyspą rządzili

ze wzgórza

Tara

arcykrólowie, którym formalnie podlegali królowie prowincji,

regionów i małych królestw

•

- początek najazdów

•

- prawdopodobna data ukończenia

Book of Kells

, jednego z

najpiękniejszych

manuskryptów

•

841

- wikingowie założyli

•

, w której arcykról

zwyciężył wikingów; kres

wikińskiej dominacji

•

1155

- król

Anglii

Henryk II Plantagenet

uzyskał zgodę

papieża Hadriana IV

Anglika

, prawdopodobnie w formie bulli Laudabiliter (jej autentyczność jest

kwestionowana), na najazd na Irlandię

•

1169

- w Irlandii wylądowali za zgodą Henryka II

Anglonormanowie

poproszeni

przez jednego z lokalnych królów o pomoc

•

1172

- Henryk II przybył z armią do Irlandii, która uznała jego zwierzchnictwo; w

ciągu stu lat Anglonormanowie podbili znaczną część wyspy

•

1271

- początek celtyckiej odnowy (gaelic recovery) podczas której Irlandczycy

odzyskali znaczną część utraconych ziem

•

1315

- na zaproszenie niektórych irlandzkich władców na wyspę przybył ze

Szkocji

wraz z wojskiem

Edward Bruce

; koronowany królem Irlandii próbował w

krwawej kampanii podbić wyspę; zginął w

1317

•

ok.

1430

- król Anglii sprawował władzę tylko nad Dublinem i okolicami (tzw.

Pale

Palisada)

•

koniec

XV wieku

Tudorzy

rozpoczęli powolny podbój Irlandii

•

1541

- większość irlandzkich wielmoży uznała

Henryka VIII

królem Irlandii; nie

uznali go jednak głową Kościoła i pozostali przy

katolicyzmie

•

1580

- rebelia irlandzkich katolików

•

1593

1603

- wojna dziesięcioletnia, której kulminacyjnym punktem była bitwa pod

Kinsale

; irlandzcy arystokraci ponieśli klęskę i w

1607

opuścili wyspę

•

1605

- początek kolonizacji

Ulsteru

przez

prezbiterian

ze Szkocji;

podporządkowanie prawne ludności Irlandii królowi Anglii i zniesienie celtyckich
praw

•

1641

- wybuch rebelii w Irlandii; rok później w Anglii wybuchła wojna domowa, co

pozwoliło wyspie uzyskać pewną niezależność

•

1649

Oliver Cromwell

przybył do Irlandii na czele swojej armii; masakra w

Drogheda

; trzyletnia bezlitosna kampania przywraca angielską władzę na wyspie

•

1662

- parlament w Londynie uchwalił zbiór ustaw zwany

kodeksem Clarendona

który był skierowany przeciwko

innowiercom

(nieanglikanom); regulacje kodeksu

pogorszyły sytuację katolików

•

11 lipca

(1 lipca)

1690

- bitwa nad rzeką

Boyne

, w której wojska protestanckiego

króla Anglii

Wilhelma Orańskiego

pokonały katolicką armię obalonego króla

Jakuba II

. Północnoirlandzcy protestanci do teraz świętują w rocznicę zwycięstwa

(a dokładniej dzień po rocznicy, tj.

12 lipca

)

•

1691

- ludność katolicka została pozbawiona wszelkich

praw cywilnych

ekonomicznych (m.in.: posiadania drogich koni, noszenia broni, uczenia w
szkołach)

•

1791

- powstało

Towarzystwo Zjednoczonych Irlandczyków

(Society of United

Irishmen), którego głównym ideologiem był

Wolfe Tone

. Celem stowarzyszenia

była walka o emancypację katolików irlandzkich, równe prawa wyborcze,
oderwanie Irlandii od Wielkiej Brytanii i utworzenie republiki

•

1798

- nieudane powstanie przeciwko brytyjskiej władzy

•

1 stycznia

1801

- wcielenie Królestwa Irlandii do Królestwa Wielkiej Brytanii;

powstało Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii

•

1803

- kolejne nieudane powstanie

•

1829

- uchwalenie aktu o równouprawnieniu katolików - efekt działalności

•

•

•

- nieudane powstanie Młodej Irlandii, tzw.

Bitwa na grządce kapusty w

ogrodzie wdowy McCormack

•

1849

- koniec klęski głodu, ale jeszcze przez dwa lata ludzie umierali wycieńczeni

głodem i chorobami; łącznie zmarło 1,5 miliona ludzi

•

1858

- w

Nowym Jorku

powstało

Towarzystwo Feniańskie

, będące przykrywką dla

Irlandzkiego Bractwa Rewolucyjnego

(IRB)

•

1867

- nieudane powstanie zorganizowane przez

•

zainicjował ruch

- autonomii dla Irlandii; przez 20 lat

trwały starania o uchwalenie Home Rule w brytyjskim

parlamencie

; przez

większość tego czasu kierował nimi

Charles Stewart Parnell

•

1893

- powstała

Liga Gaelicka

mająca na celu "deanglizację irlandzkiego narodu".

•

1900

- powstała Zjednoczona Partia Irlandzka, na czele której stanął

John Edward

Redmond

; walka o uchwalenie Home Rule zaczęła się od nowa.

•

1905

Arthur Griffith

, członek Ligi Gaelickiej, założył organizację

Sinn Féin

(My

Sami); szybko kontrolę nad nią przejęli członkowie IRB

•

1912

- ustawa o Home Rule była coraz bliżej uchwalenia, protestanci z Ulsteru

utworzyli oddziały o nazwie

, katolicy powołali

•

; tysiące irlandzkich ochotników wstąpiły do

brytyjskiej armii (w Irlandii nie ma poboru do wojska), co popierało dowództwo
Irlandzkich Ochotników

•

23 kwietnia

1916

powstanie wielkanocne

Pádraig Pearse

(Patrick Pearse)

proklamował Irlandię niepodległą

republiką

; dwa tysiące powstańców

(republikanie z Irlandzkich Ochotników i członkowie Armii Obywatelskiej) stawiło
czoła brytyjskiej armii; większość mieszkańców Irlandii nie poparła powstania; po
6 dniach powstanie upadło; Brytyjczycy wykonali wyroki śmierci na 16
przywódcach powstania (m.in. na Pádraicu Pearsie i Jamesie Conollym);
społeczeństwo Irlandii zaczęło popierać powstańców i ich idee; zaczęły się
masowe aresztowania;

Michael Collins

(jeden z powstańców) przekształcił

Irlandzkich Ochotników w

Irlandzką Armię Republikańską

(IRA)

•

1918

- powstał nielegalny (z punktu widzenia Brytyjczyków)

rząd

irlandzki z

Eamonem de Valerą

na czele (też jeden z powstańców)

•

lato

1919

- początek

wojny o niepodległość

; IRA prowadziła wojnę partyzancką, a

Brytyjczycy odpowiedzieli terrorem

•

lipiec

1921

Michael Collins

Arthur Griffith

podpisali traktat; powstała złożona z

26 hrabstw Irlandia (Wolne Państwo Irlandzkie), mająca status brytyjskiego
dominium (królowa brytyjska głową państwa), los 6 hrabstw północnych (

Irlandia

Północna

) miał być rozstrzygnięty w przyszłości

•

kwiecień

1922

- wybuch wojny domowej między nieuznającą traktatu częścią IRA,

a wojskami Wolnego Państwa Irlandzkiego (czyli tą częścią IRA, która traktat
uznała)

•

maj

1923

- IRA antytraktatowa uznała swoją porażkę; w wojnie domowej zginęło

około tysiąca ludzi, w tym Michael Collins; Artur Griffith zmarł w jej trakcie na
zawał

•

wrzesień

1933

- Utworzenie

Fine Gael

(Ród Irlandczyków). Jej przywódcą został

Eoin O'Duffy

•

18 czerwca

1936

- Zdelegalizowanie IRA

•

20 listopada

1936

- Sformowanie przez O'Duffego "Irlandzkiej Brygady" (Irish

Brigade), która wzięła udział w

hiszpańskiej wojnie domowej

po stronie

gen.

Franco

. Irlandczycy walczyli również po stronie Republiki. Rząd Irlandzki

natomiast ogłosił neutralne stanowisko wobec obu stron konfliktu

•

29 grudnia

1937

- wejście w życie konstytucji. Na jej mocy Wolne Państwo

Irlandzkie przekształca się w Irlandię, czyli przestaje być częścią Wielkiej Brytanii.

•

1949

- Irlandia oficjalnie przekształciła się w republikę

•

1959

- Eamon de Valera został prezydentem Irlandii. Funkcję tę sprawował do

•

- członek

•

Podział administracyjny

Zobacz więcej w osobnym artykule:

Podział administracyjny Irlandii

Wyspa Irlandia dzieli się na 4 historyczne prowincje, a te na 26 hrabstw niezależnych od
jej podziału na Irlandię oraz Irlandię Północną.

Demografia

Średnia długość życia 75 lat (mężczyźni 73, kobiety 78)

•

PKB

: 37.822 $ na mieszkańca (nominalnie)

Geografia Najważniejsze miasta

Dublin

(ludność miasta 495.781, ludność

aglomeracji

1.004.614)

Cork

(ludność miasta 123.062, ludność

aglomeracji

186.239)

Galway

(ludność miasta 65.832, ludność

aglomeracji

66.163)

Limerick

(ludność miasta 54.023, ludność

aglomeracji

86.998)

Waterford

(ludność miasta 44.594, ludność

aglomeracji

46.736)

Zobacz więcej w osobnym artykule:

Miasta w Irlandii

•

Położenie

a od

Powierzchnia nizinna

Dł. wybrzeża 1.448

Dł. granicy z

Irlandią Północną

(częścią

Zjednoczonego Królestwa

) 360 km

Najwyższy punkt

1.041 m.

Najniższy punkt

Najdłuższa rzeka

Największe jezioro

176 km²

•

Klimat

Umiarkowanie ciepły (jest wynikiem przepływającego niedaleko ciepłego
prądu z Zatoki Meksykańskiej

Niskie amplitudy rocznych temperatur

Wysoka wilgotność powietrza oraz częste opady deszczu

Ustrój polityczny

Patron Irlandii - św. Patryk

Irlandia to demokracja parlamentarna. Jej system prawny jest oparty na

prawie

zwyczajowym

i ustawodawstwie uchwalanym przez parlament zgodnie z konstytucją.

Przepisy Unii Europejskiej mają moc prawną w Irlandii. Konstytucja irlandzka, przyjęta

grudnia

1937

, opisuje formę rządu oraz definiuje władzę i funkcje Prezydenta, obu izb

parlamentu (Oireachtas) oraz rządu. Definiuje także strukturę i władzę sądu oraz opisuje
podstawowe prawa obywatelskie. Akt Republiki Irlandii z 1948 zerwał ostatnie formalne
związki z Wielką Brytanią. Irlandia odzyskała niepodległość w 1921.

Prezydent jest głową państwa i jest wybierany w wyborach bezpośrednich na kadencję,
która trwa 7 lat. Ta sama osoba może być prezydentem tylko dwukrotnie. Bierne prawo
wyborcze przysługuje obywatelom, którzy ukończyli 35 lat. Od

1997

prezydentem Irlandii

jest

Mary McAleese

. Obowiązkiem prezydenta jest stanie na straży konstytucji oraz

oficjalne reprezentowanie narodu. Niemal wszystkie uprawnienia przyznawane mu przez
konstytucję wykonuje on za radą rządu.

Taoiseach

(premier) stoi na czele rządu i jest mianowany przez prezydenta na wniosek

Dáil Éireann

(izba niższa parlamentu). Taoiseach nominuje innych członków rządu

(ogółem nie mniej niż siedmiu i nie więcej niż piętnastu), których musi zaakceptować Dáil

Éireann. Nominuje także jednego członka rządu, zwanego

Tánaiste

, który pełni funkcję

wicepremiera.

Bertie Ahern

jest premierem Irlandii od czerwca

1997

, a

Michael McDowell

pełni funkcję Tánaiste.

W irlandzkim parlamencie są dwie izby:

•

Dáil Éireann

jest izbą niższą, wybieraną w wyborach bezpośrednich. Zasiada

w niej 166 posłów. Jest odpowiedzialna za uchwalanie ustaw. Jej członkowie są
wybierani w wyborach proporcjonalnych i powszechnych. Nie występuje pojęcie
kadencyjności, Ustawa Wyborcza mówi tylko o przyznaniu parlamentowi
pełnomocnictw na okres 5 lat. Cztery główne partie polityczne reprezentowane w
Dáil Eireann to:

Fianna Fáil

(Żołnierze Przeznaczenia) i

Progressive Democrats

(Progresywni Demokraci) (które obecnie tworzą koalicję rządową wraz z

Partią

Zielonych

oraz kilkoma posłami niezależnymi) oraz

i Labour Party (

•

jest izbą wyższą i posiada głównie rolę doradczą. Z jej 60

członków, 11 jest nominowanych przez Taoiseacha, natomiast reszta jest
wybierana, w 5 kuriach opierających się na określonych grupach społeczno-
zawodowych oraz przez absolwentów Narodowego Uniwersytetu Irlandii
i Uniwersytetu w Dublinie.

Samorządy lokalne są administrowane przez 114 władz lokalnych, które są
odpowiedzialne, między innymi, za: mieszkalnictwo i budownictwo, transport drogowy
i bezpieczeństwo, kanalizację, inicjatywy dotyczące rozwoju i kontrolę nad nimi,
rekreację, ochronę środowiska, rolnictwo, edukację i pomoc społeczną. Samorząd
lokalny jest finansowany częściowo przez rząd centralny a częściowo przez lokalne
źródła, w tym lokalne podatki.

Intercity-train

•

włókienniczy

Szeroko świadczone są usługi w zakresie:

•

handlu elektronicznego

•

telekomunikacji

•

oprogramowania komputerowego

•

nowoczesnych usług finansowych

Rozwój gospodarki przebiega dwutorowo - z jednej strony bowiem zachęca się do
rozwoju

prywatnej inicjatywy

, z drugiej zaś - zostawia podstawowe gałęzie gospodarki,

oraz

usługi

mające kluczowe znaczenie dla kraju. Mimo to Irlandia jest jednym z

najszybciej rozwijających się gospodarczo państw

sięgał 6% w stosunku rocznym. Obecnie Irlandia, obok

Norwegii

Szwajcarii

, jest krajem o najwyższym poziomie rozwoju gospodarczego w

Europie

Gospodarka jest ściśle uzależniona od

handlu

, a główni partnerzy to

Przemysł

Fenomenem irlandzkiej gospodarki na skalę światową był silny rozwój

przemysłu

wysokich technologii, który przyczynił się do

wzrostu gospodarczego

na poziomie 15,8%

rocznie.

Inwestycje

w różnego rodzaju gałęzie przemysłu tego kraju wynikały ze

strategicznego położenia

Irlandii (przyczółek

się

Szybki rozwój Irlandia zawdzięcza pomocy

Unii Europejskiej

, długoletnim zwolnieniom

podatkowym

, a także stosunkowo taniej sile roboczej. Przyniosło to korzyści przede

wszystkim ośrodkom regionalnym, gdzie przemysł oparty jest głównie na przetwórstwie
płodów

rolnych

. Rozwinął się przemysł zbożowo-

młynarski

mleczarski

browarnictwo

oraz produkcja wysoko procentowych

alkoholi

whisky

Rolnictwo

Rolnictwo pozostaje jedną z najważniejszych gałęzi gospodarki. Jest ono wysoko
zmechanizowane i daje zatrudnienie 9,5% ludności. Produkcja wołowiny i mleka stanowi
58% ogółu produkcji rolnej. Olbrzymią większość w rolnictwie stanowią małe

gospodarstwa rolne

. Powierzchnia przeznaczona pod uprawy rolnicze jest niewielka, za

to wysoce produktywna. Głównymi roślinami uprawnymi są

. Olbrzymie obszary

i sprzyjający

pozwalają na całoroczny

wypas

zwierząt.

Surowce naturalne

Zasoby surowców naturalnych w Irlandii są niewielkie. Irlandia posiada

złoża

cynku

ołowiu

, które odkryto na początku lat 90. XX w. Wydobywa się przede wszystkim

gips

rudy

cynku

(164 tys. t. rocznie) i

ołowiu

(45 tys. t. rocznie).

Transport

Strategiczne znaczenie ma transport samochodowy. Irlandia ma gęstą

sieć dróg

, które

często nie są jednak w najlepszym stanie. Sieć dróg obejmuje 92.327 km, z czego tylko
ok. 280 km mają standard

autostrady

(marzec 2007). W ostatnich latach prowadzona jest

rozbudowa, i modernizacja autostrad na wielu odcinkach w całym kraju. Sieć

kolejowa

ma dł. 1.944 km.

Najważniejszymi

, a morska żegluga handlowa liczy

150 statków. Największym

portem morskim

jest Dublin, zaś przewozy transatlantyckie

obejmują przede wszystkim Cork. Przystanie

w Dublinie,

zapewniają połączenia z głównymi portami

Wielkiej Brytanii

. Zbudowana w

XVIII i XIX w., a następnie modernizowana sieć

kanałów

służy przede wszystkim do

przewozu towarów, lecz ma także znaczenie

turystyczne

Międzynarodowe porty lotnicze w

krajowych i międzynarodowych.

Połączenia transatlantyckie obsługiwane są przez Shannon i Knock, zaś europejskie
przez

wszystkie lotniska obsługiwały

około 10,5 mln pasażerów.

W Irlandii obowiązuje

ruch lewostronny

Charakterystyczne potrawy

Najbardziej znanym daniem irlandzkim jest rodzaj gulaszu z jagnięciny lub baraniny.
Mięso dusi się z ziemniakami, cebulą, marchewką, porem i kaszą jęczmienną. Od XIX
wieku ziemniaki są podstawą diety Irlandczyków. Tradycyjny gulasz irlandzki podaje się z
kluseczkami robionymi z łoju.

Oświata

Charakteryzuje ją silny wpływ

Kościoła katolickiego

na program nauczania, rzadko

spotykany obecnie w krajach europejskich.

Zobacz więcej w osobnym artykule:

Oświata w Irlandii

Sport [

edytuj

]