Sołtysiak M.
Metody ochrony płazów oraz minimalizowania strat przy inwestycjach drogowych
Methods of amphibians protection during road investments
Uniwersytet Śląski, Wydział Nauk o Ziemi, Sosnowiec, ul. Będzińska 60
Niniejszy artykuł, oparty na kilkuletnich badaniach przyrodniczych w pasach
prowadzonych inwestycji drogowych, przedstawia propozycje zapobiegania niepotrzebnym
stratom przyrodniczym. MoŜe on być wykorzystany zarówno w raportach oceny
oddziaływania na środowisko, jak i w decyzjach administracyjnych. Jego forma wynika z
oczekiwań kadry inŜynierskiej zajmującej się inwestycjami drogowymi. Opisane propozycje
działań skierowanych na ochronę fauny, dotyczą zarówno fazy realizacji inwestycji, jak i fazy
eksploatacji. W pierwszej z nich wymieniono zadania techniczno-inŜynieryjne, jakie mogą
być realizowane podczas prac budowlanych. Zadaniom tym towarzyszą propozycje
minimalizowania strat przyrodniczych odnoszących się głównie do batrachofauny,
występującej w otoczeniu niemal wszystkich zbiorników wodnych i obszarów podmokłych.
Przedstawione propozycje mają uniwersalny charakter – wskazane działania mogą przyczynić
się do zmniejszenia strat takŜe w przypadku innych gromad zwierząt. Zaproponowane
działania powinny wynikać z wcześniej wykonanej, rzetelnej inwentaryzacji przyrodniczej
poprzedzającej inwestycję.
A. Faza realizacji inwestycji – wymagany nadzór przyrodniczy!
1.
Zadanie: Likwidacja zbiorników wodnych i zalewisk
Optymalnym terminem wykonania prac jest wrzesień – z uwagi na opuszczenie zbiornika
przez większość przeobraŜonych z postaci larwalnych osobników oraz z uwagi na brak w
zbiorniku osobników zimujących. Proponuje się następujący harmonogram działań:
1.1 ObniŜenie lustra wody, następnie penetrację dna przez wykwalifikowanych
pracowników i odłowienie zwierząt. Konieczne będzie zabezpieczenie odłowionych zwierząt
w przygotowanych uprzednio pojemnikach, następnie ich transport i wypuszczenie zwierząt
w siedliskach, w których wcześniej stwierdzono ich występowanie, (Styczyński, Tabasz,
1994) – miejsca uwolnienia zwierząt powinny być poza zasięgiem robót ziemnych.
1.2. Zasypanie osuszonej niszy zbiornika bezpośrednio po odłowieniu zwierząt małym,
jednostronnym frontem roboczym, w obecności zoologa na przedpolu zasypywanego obszaru
i przy umoŜliwieniu samodzielnej ucieczki zwierząt.
1.3. W okresie wegetacyjnym następującym po zlikwidowaniu zbiornika, w ramach
monitoringu przyrodniczego konieczne są kontrole herpetologiczne – płazy będą się schodzić
w miejsce nieistniejącego zbiornika.
1.4. Budowa nowych miejsc rozrodu płazów po obydwu stronach drogi, jako działanie
kompensacyjne – optymalnie przed likwidacją zbiornika.
1.5. Budowa pod drogą przepustów dla płazów w miejscu zlikwidowanego zbiornika
(ograniczanie skutków izolacji populacji).
1.6. Po wybudowaniu pasa drogowego ogrodzenie go półmetrowej wysokości siatką o
oczkach poniŜej 5 mm lub inną szczelną, nieprzekraczalną barierą na rozciągłości
nieistniejącego zbiornika oraz na odcinku minimum po 250 m w górę i 250 m w dół od
granic zasypanego miejsca rozrodu. Sposób montaŜu siatki poprzez trwałe wkopanie jej w
grunt i wykonanie przewieszki powinien gwarantować jej skuteczność. Siatka powinna
zarazem uniemoŜliwić zwierzętom dostęp do urządzeń odwodnienia (korytek spływowych,
studzienek, piaskowników itp.). Szczegółowe metody zabezpieczeń dróg przed wtargnięciem
płazów omówił M. Rybacki (2002).
2.
Zadanie: Likwidacja części zbiornika – propozycje działań:
2.1. Budowa nowego miejsca rozrodu płazów po stronie drogi, od której odcięta
zostanie moŜliwość dojścia do zbiornika, w razie konieczności kompensacja utraconej
powierzchni zbiornika poprzez jego rozbudowę.
2.2. Likwidacja fragmentu toni wodnej we wrześniu.
2.3. Odławianie i ewakuacja zwierząt ze stref zagroŜenia.
2.4. Wybudowanie przepustów dla drobnych zwierząt pod drogą.
2.5. Po wybudowaniu pasa drogowego uniemoŜliwienie zwierzętom wtargnięcia na
jezdnię – analogicznie jak w p. 1.6.
3.
Zadanie: Budowa odcinków drogi na terenach (okresowo) podmokłych – propozycje
działań:
3.1. Wykonanie początkowych robót ziemnych (usunięcie roślinności i humusu,
budowa dróg technologicznych, likwidacja podmokłości) w okresie jesiennym.
3.2. Monitoring przyrodniczy na placu budowy – odławianie zwierząt i ich ewakuacja
ze stref zagroŜenia.
3.3. Wykonanie przepustów dla płazów co 100 m (zgodnie z poglądami
Jędrzejewskiego i in., 2004).
3.4. Po wybudowaniu pasa drogowego - odcięcie go od otoczenia siatką o oczkach
poniŜej 5 mm lub inną szczelną, nieprzekraczalną barierą na całej długości autostrady
na terenach podmokłych.
4.
Zadanie: Budowa drogi w odległości < 1 000 m od zbiorników wodnych znajdujących
się poza zasięgiem prac budowlanych – propozycje działań:
4.1. Monitoring przyrodniczy pasa budowy na wysokości zbiornika w celu
potwierdzenia obecności płazów migrujących do zbiornika.
4.2 Budowa przepustów dla płazów w celu zapewnienia im dostępu do zbiornika –
płazy bezogonowe przemieszczają się na odległość 2-3 km od miejsca rozrodu
(Noellert, Noellert, 1992).
4.3. Ogrodzenie odcinka drogi, na którym spotykano płazy, siatką o drobnych oczkach
-sposób montaŜu siatki podano w p. 1.6.
5.
Zadanie: Budowa drogi w dolinach rzecznych – propozycje działań:
5.1. Likwidacja roślinności przybrzeŜnej poza okresem wegetacyjnym.
5.2. Przed przystąpieniem do robót inspekcja brzegów objętych pracami przez
przyrodnika i ewentualna ewakuacja zwierząt.
5.3. Rozpoczęcie prac ziemnych bezpośrednio po inspekcji przyrodniczej.
5.4. Obiekty mostowe powinny spełniać parametry przejść dla średnich i/lub duŜych
zwierząt w zaleŜności od wyników waloryzacji (Jędrzejewski i in., 2004).
6.
Zadanie: Budowa estakad – propozycje działań:
6.1 Wykonywanie dróg technologicznych i innych robót ziemnych w obrębie toni
wodnej we wrześniu.
6.2. Prowadzenie prac ziemnych w lądowej strefie brzegowej zbiornika w miesiącach
jesienno-zimowych z uwzględnieniem punktów 5.1, 5.2, 5.3.
7.
Zadanie: inne roboty ziemne – propozycje działań:
7.1. W przypadku prowadzenia wykopów – zabezpieczenie przed moŜliwością
uwięzienia w nich zwierząt. W przypadku zastosowania ścianek Larsena dobrą
praktyką jest pozostawienie jej elementów ok. 0,5 m nad powierzchnią gruntu.
7.2. Przed likwidacją (zasypaniem) wykopów – sprawdzenie dna i ścian pod kątem
obecności w nich zwierząt i ich ewakuacja.
7.3. Zabezpieczanie urządzeń odwodnienia przed moŜliwością dostania się do nich
zwierząt – szybki, kompleksowy montaŜ elementów i ich natychmiastowe
zabezpieczenie przed dostępem zwierząt.
B. Faza eksploatacji
Na etapie eksploatacji konieczne jest monitorowanie miejsc konfliktowych, zwłaszcza
w sąsiedztwie zbiorników wodnych, równieŜ tych zlikwidowanych. Kluczowe jest
monitorowanie stanu zabezpieczeń dróg przed wtargnięciem płazów na jezdnię tj.
siatek o drobnych oczkach lub płyt oraz przepustów – w okresie poprzedzającym
migracje
wiosenne
(połowa
marca),
przed
okresem
masowego
wyjścia
przeobraŜonych płazów na ląd (połowa czerwca) oraz przed migracjami jesiennymi.
Wspólną cechą wszystkich proponowanych działań jest zapewnienie czynnego,
terenowego nadzoru przyrodniczego, mającego wpływ na sposób prowadzenia prac. Rolą
nadzoru byłoby zapobieganie stratom (np. poprzez ewakuację zwierząt z zasięgu prac
budowlanych), jak teŜ zapobieganie obecności zwierząt w pasie budowy (np. przez
monitorowanie i zapobieganie powstawaniu okresowych zalewisk). Odbiór wykonanych prac
powinien odbywać się równieŜ w obecności przyrodnika.
Warto zwrócić uwagę, iŜ obserwacje terenowe, jak i dane literaturowe (np. Przystański
i Willma, 2000; Sołtysiak, 2007) wskazują na konieczność opracowania konstrukcji
zabezpieczeń dla urządzeń odwodnienia (studzienki ściekowe, piaskowniki itp), które
stanowią pułapki bez wyjścia dla zwierząt.
Uwzględnienie przedstawionych powyŜej sposobów działań doprowadziłoby do nowej
jakości realizacji inwestycji drogowych. Przy niewielkim wzroście kosztów i modyfikacjach
w harmonogramach prac, podjęcie proponowanych działań przełoŜyłoby się na efekt
ś
rodowiskowy w postaci realnej ochrony zasobów przyrodniczych, chroniłoby jednocześnie
wykonawcę i inwestora przed protestami, jak teŜ przed potencjalnymi skutkami
wynikającymi z Ustawy z dn.13.IV.2007r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich
naprawie (Dziennik Ustaw nr 75 poz.493 z dn. 26.IV.2007r.).
Literatura:
Noellert A., Noellert Ch. N., - Die Amphibien Europas. Bestimmung – Gafaehrdung –
Schutz. Franckh-Kosmos Verlags GmbH, Stuttgart, 1992
Jędrzejewski W., Nowak S., Kurek R., Mysłajek R., Stachura K.- Zwierzęta a drogi –
Zakład Badania Ssaków PAN, BiałowieŜa, 2004
Przystalski A., Willma B. - Wpływ konstrukcji autostrad na płazy – w: Biologia
płazów i gadów, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków, 2000
Rybacki M.- Metody ochrony szlaków migracji płazów; w: Przegląd Przyrodniczy t.
XIII, z.3, Wydawnictwo Klubu Przyrodników, Świebodzin 2002
Sołtysiak M. - Obwodnica Grodźca Śląskiego – zmarnowana szansa pogodzenia
potrzebnej inwestycji i ochrony przyrody; Przyroda Górnego Śląska nr 49, Katowice, 2007
Styczyński M., Tabasz G. - Poradnik czynnej ochrony zwierząt, cz1. płazy;
Greenworks; Nowy Sącz, 1994