m 

MINERAŁY 

LEKSYKON PRZYRODNICZY 

Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld 

MINERAŁY 

Przekład i adaptacja 

Andrzej Kozłowski, Jan Parafiniuk, Ewa Słaby 

Świat Książki 

Koncepcja serii: Gunter Steinbach 
Tytuł oryginału: Steinbachs Naturfiihrer: Mineralien 

Ilustracje: Karl Medenbach 

Licencyjne wydanie klubu „Świat Książki" za zgodą Mosaik Verlag 

i GeoCenter International Warszawa 

Świat Książki, Warszawa 1996 

© Mosaik Verlag GmbH Monachium 1984 
© polskiego wydania GeoCenter International Warszawa 1995 

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania da­

nych, odtwarzanie elektroniczne, fotomechaniczne lub w jakiejkolwiek innej formie 
w telewizji, radio oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych - również częściowe 
- tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich. 

Przekład z języka niemieckiego i adaptacja tomu Minerały: 
zespół pracowników naukowych Instytutu Geochemii, Mineralogii i Petrografii 

Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, w składzie: 

dr Andrzej Kozłowski 

dr Jan Parafiniuk 

dr Ewa Słaby 

Redaktor serii: 
Beata Lewandowska-Kaftan 

Redaktor tomu Minerały: 

Katarzyna Duran 

Opracowanie graficzne książki: 
według oryginału niemieckiego 

Korekta: 
Ewa Garbowska 

Skład i łamanie: 

PHOTOTEXT Warszawa 

ISBN 83-7129-194-9 
Nr 1197 

Spis treści 6 Wstęp 

8 Czym jest mineralogia 

9 Wewnętrzna struktura kryształów 

18 Własności minerałów 

26 Powstawanie minerałów 

28 Klasa I. Pierwiastki rodzime 

40 Klasa II. Siarczki i pokrewne 

84 Klasa III. Halogenki 

94 Klasa IV. Tlenki i wodorotlenki 

126 Klasa V. Azotany, węglany, borany 

152 Klasa VI. Siarczany, chromiany, molibdeniany, wolframiany 

168 Klasa VII. Fosforany, arseniany, wanadany 

194 Klasa VIII. Krzemiany 

252 Klasa IX. Związki organiczne 

254 Klucz do oznaczania minerałów 

284 Wykaz źródeł okazów minerałów 

285 Autorzy zdjęć 

286 Wykaz minerałów 

Przegląd symboli używanych w książce 

I Pierwiastki II Siarczki III Halogenki IV Tlenki V Węglany 

VI Siarczany VII Fosforany VIII Krzemiany IX Związki organiczne 

5 

Wstęp 

Prawidłowość form kryształów i minera­
łów oraz piękno ich barw czyniły je od 

bardzo dawna obiektami dociekliwych 
obserwacji, a także przedmiotem kolek­
cjonowania. Zainteresowanie kolekcjo­

nowaniem minerałów w ciągu ostatnich 
dziesiątków lat stale wzrasta, czego do­
wodem jest coraz większa liczba uczes­

tników wystaw i giełd minerałów, a tak­
że członków stowarzyszeń mineralo­

gicznych. 

Książka ta jest przeznaczona dla amato­
rów. Jej celem jest pogłębienie zna­
jomości budowy wewnętrznej kryszta­
łów oraz ich własności. Najważniejsze 

rodzaje minerałów zostały opisane 
i przedstawione na zdjęciach i ry­
sunkach. Stanowi to niezbędną pomoc 

do ich oznaczania. Książka dzieli się na 
trzy części. 
Wspomniana część ogólna wprowadza 

czytelnika, który nie zetknął się dotąd 
z wiedzą mineralogiczną, wprost w taj­

niki wnętrza kryształu. Podane tu są 
podstawy wiedzy o strukturze kryształu 
wraz z historycznym przeglądem wa­

żniejszych odkryć, które do jej poznania 
doprowadziły. Ze składu i subtelnej 

struktury kryształu wynikają jego chemi­
czne i fizyczne własności, ale także po­

stać zewnętrzna i jego piękno. 
W drugiej, głównej części przedstawio­

ne zostały 223 spośród najważniejszych, 
występujących w Europie minerałów 

i grup mineralnych. Podobnie jak w in­
nych tomikach tej serii, rodzaje minera­
łów są uporządkowane według syste­

matyki, która w mineralogii opiera się 
na krystalochemii i zawiera dziewięć 

klas: 

I. Pierwiastki rodzime 
II. Siarczki i pokrewne 

III. Halogenki 
IV. Tlenki i wodorotlenki 
V. Azotany, węglany, borany 
VI. Siarczany, chromiany, molibde-

niany, wolframiany 

VII. Fosforany, arseniany, wanadany 

VIII. Krzemiany 

IX. Związki organiczne 

Trzecia część książki zawiera klucz do 

oznaczania minerałów, który umożliwi 
czytelnikowi oznaczanie poszczegól­

nych minerałów przez określanie ich 
głównych cech charakterystycznych. 
Jeżeli rozpatrywać będziemy skład sko­

rupy ziemskiej, to minerały są jej natu­
ralnymi, podstawowymi składnikami. 
Wyróżniają się one jednorodnym (ho­

mogenicznym) składem chemicznym 
i typową siecią kryształu. Owa sieć po­
woduje istnienie u minerałów (i ogólnie 
- kryształów) określonych stałych włas­

ności fizycznych i chemicznych. 
Te typowe dla rodzajów mineralnych 

i diagnostycznie użyteczne własności są 
stosowane od dawna do identyfikacji mi­

nerałów na podstawie ich cech zewnę­
trznych. Doświadczonemu obserwato­

rowi umożliwiają one w wielu przypad­
kach szybkie i niewątpliwe oznaczenie. 
Zasadą takiej diagnozy jest krytyczna 

ocena jej rezultatu w celu uniknięcia 
błędnej identyfikacji. Liczne minerały 

można oznaczyć całkowicie pewnie 
i prosto. Inne, z powodu mniej wyraź­

nych cech charakterystycznych, dają 
podstawy jedynie do niejednoznacznych 

przypuszczeń. W takim przypadku o do­
kładną identyfikację należy zwró­
cić się do specjalisty, który w celu cał­

kowicie pewnego oznaczenia może za­
stosować metody fizyczne i chemiczne, 

6 

jak na przykład rentgenowska analiza 
fazowa lub - do oznaczenia składu che­

micznego mikroskopowych obiektów 

- mikrosonda elektronowa. 

Aby oznaczać minerały na podstawie 
cech makroskopowych, niezbędne jest 
odpowiednie doświadczenie i praktyka. 
Osoba zainteresowana nie powinna po­

mijać jakiejkolwiek okazji, aby oglą­
dając minerały w kolekcjach i na wysta­
wach szkolić swoje oko. Tylko w ten 
sposób, w powiązaniu z poradami spec­
jalistów i za pomocą wskazówek zawar­
tych w tej książce, można osiągnąć wy­

starczającą pewność w oznaczaniu mi­
nerałów. 
Przebieg oznaczania. Łatwo można so­
bie przyswoić umiejętność wykorzys­
tania trzech ważnych cech minerałów, 

a następnie stosować je z dobrym skut­
kiem do oznaczania minerałów. Są to: 

1) połysk, 2) rysa, 3) twardość. Tablice 
klucza do oznaczania minerałów na 
końcu książki są ułożone według tych 
trzech cech. Minerały z połyskiem meta­

licznym są zebrane w jednej części. Da­
lej są one rozdzielone na podstawie ba­
rwy własnej i wzrastającej twardości. 
Minerały o połysku niemetalicznym 
dzielą się ze względu na posiadanie 
barwnej lub bezbarwnej rysy. Minerały 
z rysą barwną dalej podzielono, biorąc 

pod uwagę barwę rysy i ułożono je we­
dług wzrastającej twardości. Minerały 
z rysą bezbarwną (białą) uszeregowano 
jedynie na podstawie wzrastającej twar­
dości. Po określeniu tych trzech najważ­

niejszych cech diagnostycznych minera­

łów i porównaniu z innymi rodzajami 

minerałów w tabeli oraz ilustracjami 
i opisem w części głównej książki, ma­
my zazwyczaj wystarczającą podstawę 
do oznaczenia okazu. 

Osiem symboli rozpoznawczych 
w głównej części książki 

Kształt symbolu informuje o układzie 
krystalograficznym, jego barwa o rysie 
minerału, liczby określają twardość we­
dług skali Mohsa. 

Informacja o połysku: 

met. = metaliczny 

półmet. = półmetaliczny 
niemet. = niemetaliczny 

7 

Czym jest mineralogia? 

Przyrodnicze dyscypliny naukowe: 
geologia, geofizyka i nauki mineralo­
giczne, zajmują się badaniami budo­
wy Ziemi. Podczas gdy geologia bada 

procesy wielkoskalowe jak powsta­
wanie gór czy rozległe przemieszcze­
nia w skorupie ziemskiej, minera­
logowie zwracają sie ku pojedynczym 
minerałom, najmniejszym częściom 
składowym, tworzącym skały i okreś­

lającym ich własności. Słowo minerał 

wywodzi się od łacińskiego czasowni­
ka minare, to znaczy wydobywać 
z kopalni. Wskazuje to na historyczny 
związek górnictwa i badania wydoby­
tego urobku, składającego się z mi­

nerałów. 
Problemy badawcze współczesnych 
nauk mineralogicznych sięgają o wie­
le dalej. Podstawowymi kierunkami 
zainteresowań są warunki powstawa­
nia minerałów, ich zachowanie w wy­
sokich temperaturach i pod wysokimi 
ciśnieniami, skład krystalochemiczny 

i przydatność do celów technologicz­
nych. We współpracy z geologami, 

chemikami, fizykami i naukowcami 
z dziedzin medycznych, mineralo­

gowie zajmują się także problemami 
interdyscyplinarnymi. W obrębie nauk 
mineralogicznych rozróżnia się trzy 
dziedziny wiedzy. 
Krystalografia. Słowo to pochodzi od 
greckiego krystallos, używanego na 
określanie kryształu górskiego, przej­
rzystej jak szkło, bezbarwnej odmia­

ny kwarcu. Krystalografia zajmuje się 
badaniem stanu krystalicznego mate­
rii. Kryształy są tworami o wysoce 
uporządkowanej budowie wewnętrz­
nej, polegającej na bardzo prawidło­
wym ułożeniu chemicznych cegiełek, 
czyli atomów, jonów lub cząsteczek. 
Owe cegiełki mają w strukturze kry­

ształu swoje stałe miejsca. Ich prze­
strzenne ułożenie nazywa się siecią 
kryształu. Stan krystaliczny jest zwyk­
łym stanem wszystkich ciał stałych. 
Nie tylko skorupa naszej Ziemi jest 

niemal całkowicie zbudowana z krysz­

tałów, ale także cała różnorodność 

produktów technicznych jak metale 
i stopy, organiczne i nieorganiczne 
związki chemiczne, a także wiele spo­
śród obiektów biologicznych. Szkielety 
ssaków i zęby zwierząt i ludzi są tak 
samo zbudowane z kryształów jak mu­
szle małży, ślimaków lub kolce jeżo­
wców. Kryształy charakteryzują się je­
dnakowymi cechami chemicznymi i fi­
zycznymi w granicach całej sieci da­

nego rodzaju kryształu. 
Mineralogia. Wszystkie kryształy, 
które powstały w przyrodzie bez celo­
wego bezpośredniego wpływu czło­
wieka i poza organizmami żywymi są 

nazywane minerałami. Znaczenie mi­
nerałów dla ludzkości jest trudne do 
przecenienia. Początkowo używane 
przez ludzi prehistorycznych jedynie 

jako narzędzia i ozdoby, dziś tworzą 

podstawę dla wszystkich technologii 
świata. Są one źródłem kruszców 
i materiałów budowlanych, surowcem 
do produkcji szkła, ceramiki i dla całe­
go przemysłu chemii nieorganicznej. 
Jednak znaczenie minerałów jest 
o wiele większe. Bez nich niemożliwe 
byłoby powstanie i rozwój życia, 
ponieważ składniki podstawowe mate­

rii żywej i ważne dla procesów życio­
wych pierwiastki śladowe pochodzą 
z minerałów. Mineralogia zajmuje się 
między innymi określaniem cech fizy­
cznych i chemicznych minerałów. 
Petrologia czyli nauka o skałach. Ska­
ły są nagromadzeniami minerałów, 
które występują w przyrodzie w wiel-

8 

kich masach. Rozróżnia się skały po-
limineralne, w budowie których biorą 
udział liczne rodzaje minerałów, jak 
np. granit, który tworzą skalenie, 
kwarc i łyszczyki, oraz skały monomi-
neralne. Te ostatnie składają się 

z mnóstwa kryształów tego samego 
rodzaju mineralnego, jak na przykład 
marmur z kalcytu lub kwarcyt z kwar­
cu. Petrologia zajmuje się badaniem 
i opisem skał oraz warunków ich po­

wstawania. 

Wewnętrzna struktura kryształów 

Prawidłowość kształtu minerałów od 
dawna przyciągała swoim urokiem 
uwagę ludzi. Symetria i doskonałość 
ścian kryształów, jako wynik dzia­

łania tajemniczych praw natury, 
przez tysiąclecia pobudzała fantazję 
badaczy, aż w końcu doprowadziła do 
odkrycia wewnętrznej budowy kry­
ształów. 

Już w starożytnej Grecji Arystoteles 

i Teofrastos zwracali szczególną uwa­

gę na minerały. Wyróżniali oni już po­
nad sześćdziesiąt rodzajów mineral­
nych na podstawie cech takich jak po­
datność na obrabianie, palność lub 
charakter metaliczny. Wiedza ta zosta­
ła przejęta i pomnożona przez lekarzy 
arabskich. Al-Biruni już około roku 
1000 potrafił stosować fizyczne meto­
dy dokładnego oznaczania gęstości 

I minerałów. Jako pierwszy zauważył 

on także drobne inkluzje płynów we­
wnątrz kryształów, które już wtedy 
uważał za pozostałości ośrodków, 
z jakich owe kryształy powstawały. Po 
tym okresie przez kilka stuleci infor­
macje o naukach mineralogicznych 
przestały się pojawiać. Dopiero 
w 1556 roku, ukazała się książka nie­
mieckiego lekarza i przyrodnika Geo­

rga Agricoli, zatytułowana „De re me­

tal lica". Traktowała ona o trzech wów­
czas ściśle związanych dziedzinach 
wiedzy: górnictwie, hutnictwie i na­
ukach mineralogicznych. 
Prawdopodobnie najistotniejszego 
odkrycia, które doprowadziło do usta­
lenia wewnętrznej budowy kryształów, 
dokonał w 1669 roku Duńczyk Niels 
Steno. Mierzył on za pomocą go-
niometru kontaktowego i kątomierza 
kąty między odpowiednimi ścianami 
prawidłowo wykształconych kryszta­

łów i stwierdził, że u kryształów tego 
samego rodzaju kąt między parami 
tych samych ścian był zawsze taki 
sam. Nie odgrywało żadnej roli, czy 
kryształ, w tym przypadku kwarcu, po­
chodził z żył typu alpejskiego, z mar­
murów karraryjskich czy też z głębin 
kopalń Harzu. Kąt, zawarty między 

dwiema ścianami słupa tych krysz­
tałów kwarcu, zawsze był równy 120°. 
Steno nazwał tę podstawową dla kry­
stalografii zasadę prawem stałości 
kątów między ścianami. Już wtedy 
rozumiał on, że ta zewnętrzna prawi­
dłowość musi wynikać z jakiegoś we­

wnętrznego porządku w kryształach. 

Rys. 1. Idealne i zdeformowane kryształy kwa­
rcu. Kąty między dwiema tymi samymi ściana­
mi są zawsze dokładnie równe (prawo stałości 
kątów) 

9 

Siedem układów krystalograficznych 

Rys. 8. Wiwianit, jednoskośny, slup z dwuścia-
nami 

Trepća, Serbia/Jugosławia, 35 x 35 mm 

Objaśnienia do rysunków na str. 11 

Rys. 2. Granat (grossular), regularny, 24-ścian 
delto ido wy 
Ouebec/Kanada, 25 x25 mm 

Rys. 3. Kupryt, regularny, sześcian z 
ośmiościanem i 12-ścianem rombowym 
Onganja/Namibia, 23 *23 mm 

Rys. 4. Wulfenit, tetragonalny, piramidy 

z jednościanami 

Tsumeb/Namibia, 30 *30 mm 

Rys. 5. Mimetezyt, heksagonalny, dwuścian 

podstawowy, slup i podwójna piramida 

Kopalnia Mt. Bouney, Northern 

Territory/Kanada, 12 x 12 mm 

Rys. 6. Kalcyt, trygonalny, romboedr ze 
skalenoedrem, zorientowane narosty pirytu 
Kopalnia Lindenberg, G. Taunus/Niemcy 

18 x 18 mm 

Rys. 7. Anglezyt, rombowy, slupy 

z dwuścianem 
Kopalnia Meretrice/Nowa Kaledonia, 

12 x 12 mm 

Rys. 9. Rodonit, trójskośny, dwuściany 
Pajsberg, Wermland/Szwecja, 12 x 12 mm 

W ciągu następnych dziesięcio- i stu­

leci pojawił się prawdziwy zalew ba­

dań morfologicznych, dokonanych za 
pomocą kątomierzy i wyspecjalizowa­
nych goniometrów krystalograficz­
nych. Badania te doprowadziły do 

wniosku, że wszystkie kryształy dają 
się zaliczyć do jednej z grup zwanych 

układami krystalograficznymi, których 

wyróżniono jedynie siedem. 
Owe układy krystalograficzne wydzie­
lono na podstawie symetrii. Do opisa­
nia układów krystalograficznych i ich 

symetrii wystarczają proste układy 
współrzędnych, które charakteryzują 
się długością „miar" na każdej osi 
nazwanych odcinkami tożsamości X, 

Y i Z oraz kątami między osiami 

(patrz str. 10). 

Za pomocą siedmiu układów krystalo­
graficznych stało się możliwe sklasy­
fikowanie wszystkich minerałów ze 
względu na ich symetrię, jednakże 
nie dokonano jakiegokolwiek kroku 

w kierunku poznania budowy wewnę­

trznej kryształów. Dopiero pewne pe­
chowe wydarzenie i zainicjowany 

przez nie znakomity eksperyment na­
prowadziły francuskiego mineraloga 
Renę J. Haiiy'ego na właściwy ślad. 
Hauy oglądał pewnego razu zbiór mi­
neralogiczny jednego ze swoich przy­
jaciół, gdy nagle piękny kryształ kal-
cytu wypadł mu z ręki i roztłukł się. 
Podczas dokładnego oglądania okru­
chów francuski uczony zauważył, że 
wszystkie niezliczone odłamki kryszta­
łu były do siebie podobne. Stanowiły 
one bryły ograniczone sześcioma 

rombami czyli romboedry, a kąty mię­

dzy odpowiednimi ścianami tych rom-
boedrów były zawsze jednakowe. 

Kalcyt jest minerałem o największej 

znanej nam liczbie postaci krysta­

lograficznych. Stwierdzono ponad sto 
różnych postaci w więcej niż tysiącu 
kombinacji. Wykształcenie kryształów 
zmienia się od wydłużonych, igiełko­

wych do cienkich jak papier blaszko­
wych pokrojów. 
Po opisanym wypadku FU. Hauy prze­
prowadzał eksperymenty z kalcytami 
o najrozmaitszych pokrojach kryszta­
łów a wyniki były zawsze takie same: 

pod wpływem nacisku mechanicznego 
kryształy rozpadały się zawsze na frag­
menty romboedryczne o jednakowych 
kątach między odpowiednimi ścianami. 

Także podczas obserwacji mikroskopo­
wych najdrobniejszych pyłów kalcy-
towych rezultat był ten sam: maleńkie 

romboedry dawały się rozkruszać pod 
mikroskopem na jeszcze mniejsze 

okruchy o takich samych ścianach i ką­
tach. Wynik tych eksperymentów i opa­

rtą na nich teorię opublikował Hauy 
w 1801 roku w swej pracy „Traite de 
mineralogie". W tej słynnej pracy wy­
raził on pogląd, że zaobserwowana łu-
pliwość kalcytu poprzez zakres mikro­
skopowy rozciąga się aż do rozmia­

rów submikroskopowych. W końcu jed­
nak, jak wierzył Hauy, dochodzi się do 
najmniejszego możliwego romboedru 

łupliwości, który dalej podzielić się nie 
da bez rozłączenia cząsteczki kalcytu 
czyli węglanu wapnia CaC0

3

 na jej 

chemiczne części składowe. Miałyby 
one jednak całkowicie odmienne włas­

ności i w ten sposób krystaliczna sub­
stancja kalcytu byłaby zniszczona. Owe 
najmniejsze cząstki kryształu nazwał 
Hauy „jądrami łupliwości". 
Wyobrażając sobie proces odwrotny 
do swoich eksperymentów z rozkru-
szaniem kryształów, Hauy w myślach 
odbudowywał kryształy z „jąder łupli­
wości". Naturalnie z maleńkich rom-
boedrów łatwo jest złożyć duży rom­
boedr. Jednakże przez odpowiednio 
ścisłe ułożenie romboedrów można 
także otrzymać zupełnie odmienne po­
stacie kryształów jak np. skalenoedr 
lub słup. Prawidłowe układanie „jąder 
łupliwości" prowadziło do uzyskania 
wszystkich obserwowanych kombina­
cji postaci znanych dla kalcytu. Dało 
także podstawę do poglądowego, a tak­
że możliwego do ujęcia w matematycz­
ne zależności, uzasadnienia prawa sta­
łości kątów podanego przez Steno. 
Hauy robił także doświadczenia z kry­
ształami regularnymi, przyjmując, że 
ich „jądra łupliwości" są maleńkimi 
sześcianami. Z nich utworzył on ośmio-
ścian, czworościan i wiele innych po­
staci układu regularnego, które mogły 
być obserwowane w przyrodzie. Rysu­

nek 10 przedstawia jeden z przykładów 

z jego bogato ilustrowanej książki 

„Traite de mineralogie". Tylko z sześ­

cianów zbudował Hauy dwunastościan 

rombowy, postać krystalograficzną bar­

dzo typową dla granatu (rys. 11). 
Hauy sądził, że te najmniejsze „jądra 
łupliwości" są cząstkami niezmiennymi 

i sztywnymi. Nie zgadzały się z tym 

12 

13 

Rys. 10. Utworzenie dwunastościanu rom­
bowego z małych sześcianów (R.J. Hauy, 
„ Traite de mineralogie", 1801) 

Rys. 11. Granat o postaci dwunastościanu 
rombowego, Ouebec/Kanada, 17 x 17 mm. 
Podobne sześcianiki są najmniejszymi ele­
mentami budującymi ten kryształ 

obserwacje, że pod wpływem zewnę­
trznego ciśnienia kryształy zmniejszają 
swoją objętość. Ta własność krysz­

tałów jest niewytłumaczalna przy zało­
żeniu, że są one zbudowane z nie­
zmiennych, sztywnych cząstek. Polemi­
zując z pracami Hauy'ego, Seebers 
w 1824 roku wyraził przypuszczenie, że 
chemiczne części składowe, którymi 
w przypadku kalcytu są Ca i C0

3

, we­

wnątrz „jąder łupliwości" nie stykają 
się ściśle, ale utrzymują się w pewnych 
mierzalnych odległościach. Składniki 
chemiczne mogłyby wewnątrz „jąder 
łupliwości" zajmować stałe, w pełni 
uporządkowane miejsca, ale jednocze­
śnie w pewnej mierze podlegałyby 
przemieszczeniu a nawet wymianie. 
Pewne ważne odkrycie, które wynika­

ło bezpośrednio z tej teorii, zostało 
dokonane na początku XIX wieku, 
w okresie rozkwitu mineralogii, przez 
chemika Eilharda Mitscherlicha. Mits­
cherlich wiedział, że są różne rodzaje 

minerałów, które krystalizują w całko­

wicie tych samych postaciach krys­
talograficznych. Na przykład apatyt, 
piromorfit, wanadynit i mimetesyt wy­
stępują w postaci pięknych słupów he­
ksagonalnych, wiwianit, erytryn a tak­
że annabergit tworzą prawie identycz­
ne kryształy jednoskośne (rysunki 12 
i 13). Mitscherlich stwierdził podczas 
obserwacji tych minerałów o podo­
bnym wyglądzie, że także ich wzory 
chemiczne są nadzwyczaj podobne. 
Pokazuje to następujący przykład: 

wiwianit Fe

3

(P0

4

)

2

-8H

2

0 

erytryn C0

3

(As0

4

)

2

-8H

2

0 

Przy podobnym typie wzoru chemicz­
nego, w porównaniu z wiwianitem 
w erytrynie żelazo jest zastąpione 
przez kobalt, a fosfor przez arsen. 
Podobieństwo postaci krystalografi­

cznych tych dwóch minerałów o po­
dobnej budowie jest uwarunkowane 
także tym, że przy ich zbliżonych 

14 

Rys. 12. Wiwianit FeJPOJ^Hfl, Trepća, Rys. 13. Erytryn COJAsOJ^Hfi Bou 
Serbia/Jugosławia, 12 x 12 mm Azzer/Maroko, 20 x20 mm 

Wygląd zewnętrzny wiwianitu i erytrynu jest taki sam, ich wzory chemiczne bardzo podobnego 

typu. Na tej podstawie Mitscherlich wysnuł wniosek o jednakowym ułożeniu elementów struktury 
tych kryształów i nazwał tę cechę izomorfizmem. 

wzorach chemicznych, określone pier­
wiastki chemiczne wzajemnie mogą 
się zastępować. Mitscherlich nazwał 
to zjawisko izomorfizmem tzn. jedna­
kowością postaci. 
W trakcie dalszych badań Mitscherlich 
stwierdził również, że niektóre całko­
wicie odmienne minerały mają ten 
sam skład chemiczny. Z substancji 

CaC0

3

 tworzy się nie tylko trygonalny 

kalcyt ale także rombowy aragonit 
oraz heksagonalny wateryt, czysty wę­
giel krystalizuje nie tylko jako heksa­
gonalny grafit, ale także jako regular­

ny diament (rysunki 15 i 17). Mitscher­
lich wywnioskował, że minerał jest 
charakteryzowany nie tylko przez ro­
dzaj chemicznych części składowych, 
ale także w bardzo szczególny sposób 
przez przestrzenne ułożenie tych czę­
ści wewnątrz „jąder łupliwości". 
Nazwał on tę cechę polimorfizmem. 

Na podstawie tej świadomości, że za­
równo skład chemiczny jak i prze­

strzenne ułożenie części składowych 
charakteryzują rodzaj mineralny, 
rozwinęła się nowoczesna klasyfikacja 
minerałów zgodnie z ich cechami kry-
stalochemicznymi. Cechy te uwzglę­
dniają dane analityki chemicznej i ob­

liczenia struktury kryształu. 

Wspaniałe potwierdzenie znalazła ta 
teoria w eksperymentach, przepro­
wadzonych w 1912 roku przez Maxa 
von Laue, które zresztą przyniosły mu 
w roku 1914 Nagrodę Nobla w dziedzi­

nie fizyki. Prześwietlił on kryształ siar­
czanu miedzi promieniami, które wów­
czas zostały odkryte przez niemieckie­
go fizyka Roentgena. Na kliszy fo­
tograficznej, umieszczonej za kryszta­
łem, pojawił się układ punktów, który 
odzwierciedlał symetrię kryształu. 
Eksperyment ten wykazał w sposób 

niewątpliwy dwie rzeczy: 
1. Promieniowanie rentgenowskie na 
elementach strukturalnych kryształu 
zostaje ugięte i za kryształem wywo-

15 

Rys. 14. Struktura kryształu diamentu 

Rys. 15. Struktura kryształu grafitu. 
Różna struktura pomimo tego samego składu 
chemicznego jest przyczyną całkowicie 

odmiennych własności tych dwóch 
minerałów 

Rys. 16. Diament, chemicznie czysty węgiel, 
Kimberley, RPA, 15x15 mm 

Rys. 17. Grafit, chemicznie czysty węgiel, Sta­
re Mesto, Czechy, 16 x 16 mm 

łuje obraz interferencyjny. Obraz ten 
jest odzwierciedleniem symetrii 

kryształu i przestrzennego ułożenia 
elementów składowych w jego sieci. 
2. Promieniowanie rentgenowskie 
jest promieniowaniem o naturze falo­

wej i bardzo małej długości fali. 
W obecnych czasach obrazy sieci kry­

ształów można obserwować bezpo­

średnio dzięki zastosowaniu mikro­

skopii elektronowej dużej rozdzielczo­
ści. Rysunek 18 pokazuje taki obraz 

dużej rozdzielczości dla kryształu be­
rylu, którego struktura składa się 
z niezliczonych sześcioczłonowych 

pierścieni, połączonych w sposób 
przypominający nieco plaster miodu. 

Każdy pierścień to sześć połączonych 
narożami czworościanów [Si0

4

  ]

4

~ . 

Zdjęcie kryształu naturalnego (rys. 19) 

16 

Rys. 18 i 19. Beryl (szmaragd), Muzo, Kolum­
bia, 10x10 mm 

Obraz elektronowo-mikroskopowy dużej roz­
dzielczości pokazuje, że beryl, który krystali­

zuje w postaci słupów o przekroju sześcioką-

ta, w swojej strukturze wewnętrznej ma także 

sześciokątne elementy ułożone podobnie jak 
komórki plastra miodu. 

odzwierciedla dokładnie tę wewnętrz­
ną budowę. Także rentgenogram wy­
konany metodą Lauego (rys. 20) poka­
zuje jednoznacznie symetrię heksago­
nalną jako sześciopromienny układ 
punktów. 
Po długo trwających próbach rozwią­
zania zagadki wewnętrznej budowy 
kryształów, wiadomo dziś, że pojedyn­
cze chemiczne części składowe, jak 
cząsteczki, atomy lub jony, są ułożone 
w sieci przestrzennej, w której zajmu­
ją one stałe, podlegające jedynie nie­
wielkim zmianom położenia. Do je­
dnoznacznego opisania minerału 

niezbędne jest określenie składu che­
micznego jak również dokładna znajo­
mość jego struktury wewnętrznej. 

Jednakże wiedza o strukturze krysz­
tałów niezbędna jest nie tylko do kla­
syfikacji minerałów. Jest o wiele waż­

niejsze, że na podstawie budowy we­
wnętrznej można wytłumaczyć wystę­
powanie cech zewnętrznych krysz­
tałów. Szczególnie dobrego przy-

Rys. 20. Również obraz rentgenograficzny 

zwany „Lauegramem"pokazuje wyraźnie he­
ksagonalną symetrię berylu 

kładu dostarczają dwa polimorficzne 
minerały, diament i grafit (rys. 15 i 17). 
Obydwa są identyczne chemicznie, ale 
ich fizyczne własności różnią się zasa­
dniczo z powodu ich odmiennych struk­

tur. Diament jest o wiele twardszy od 
jakiegokolwiek innego minerału, zupeł­

nie przezroczysty, nie przewodzi prądu 

elektrycznego, ma słabe przewodnic­
two cieplne i łupliwość według ośmio-
ścianu. Własności grafitu są zupełnie 
inne: jest miękki i nawet używa się go 
jako smaru, przewodzi dobrze prąd 

i ciepło, i ma doskonałą łupliwość we­

dług dwuścianu podstawowego. 

17 

Własności minerałów 

Jedną z cech minerałów, które najbar­
dziej rzucają się w oczy, jest postać 
kryształów (patrz str. 10). Zawsze wte­
dy, gdy kryształy mogą swobodnie wy­

kształcić swą postać (idiomorfizm), 
tworzą formy prawidłowe, na których 

ich symetria jest dobrze rozpoznawal­
na. Ważnym krokiem w rozpozna­

waniu minerałów jest przyporządko­
wanie identyfikowanego kryształu do 
jednego z siedmiu układów krysta­
lograficznych. Jednakże również idio-

morficzne kryształy jednego rodzaju 
mineralnego mogą różnić się bardzo 

od siebie chociażby z powodu znie­

kształceń w czasie wzrostu (rys. 1), co 
utrudnia rozpoznanie symetrii. Poza 

tym rozwój rozmaitych ścian krysz­
tałów powoduje pojawienie się rozma­

itych morfologii. W układzie regula­
rnym mogą wystąpić np. sześcian, oś-
miościan, dwunastościan rombowy 
pojedynczo lub kombinacje tych posta­

ci w jednym krysztale. Morfologia jest 

Rys. 24. Połysk szklisty 
Kalcyt i fluoryt 
St. Andreasberg, Harz/Niemcy, 40 x40 mm 

Rys. 21. Katapleit 
ML St. Hilaire/Kanada, 25 *25 mm 
heksagonalny, pokrój tabliczkowy 

niezależna od wielkości poszczegól­
nych ścian kryształu lub ich stosunku 
między sobą, natomiast pokrój opisuje 
relacje wielkości poszczególnych 

ścian. Dlatego też kryształy o tej sa­

mej morfologii mogą mieć zupełnie 

Rys. 25. Połysk diamentowy 
Sfaleryt 

Tifin, Ohio/USA, 25x25 mm 

Rys. 22. Wanadynit 
Arizona/USA, 15x15 mm 
heksagonalny, pokrój izometryczny 

odmienny pokrój. Wyjaśniają to ry­
sunki 21-23. 

Połysk minerałów jest charakterys­

tyczną cechą rodzajową, łatwą do 

rozpoznania nawet dla niezbyt wyćwi­

czonego oka. Stąd jej duża użytecz-

Rys. 26. Połysk pólmetaliczny 
Pirargyryt 
St. Andreasberg, Harz/Niemcy 

Rys. 23. Mimetesyt z bayldonitem 

Tsumeb/Namibia, 35 x35 mm 

heksagonalny, pokrój słupkowy 

ność jako własności diagnostycznej. 
Rozróżnia się przede wszystkim mi­
nerały o połysku niemetalicznym 
i o połysku metalicznym. Wszystkie 
minerały o połysku niemetalicznym 

są przezroczyste lub przeświecające, 

Rys. 27. Połysk metaliczny 
Piryt 
Peru, 32x32 mm 

a ich połysk jest o różnej intensywności 
(słabszy lub silniejszy). Odróżnia się 
słabszy połysk - szklisty (rys. 24) od 
połysku silnego - diamentowego 
(rys. 25) lub od połysku tłustego, żywi­

cznego, jedwabistego, perłowego, pół-
matowego czy matowego. Używamy 

też terminu połysk półmetaliczny dla 

niektórych minerałów przezroczystych, 
które połyskują metalicznie. Minerały 

o połysku metalicznym są całkowicie 

nieprzezroczyste a ich ściany błyszczą 

często silnie jak lustro (rys. 27). 
Skupienia. Swój idiomorficzny kształt 

mogą kryształy rozwinąć tylko w ta­
kim przypadku, jeśli nic nie przeszka­

dza w ich wzroście, np. podczas swo­

bodnego unoszenia się w stopie skal­
nym lub jako osobniki druzowe 
w miarolach skał. Natomiast jeśli kry­
ształy stykają się i łączą w trakcie 

wzrostu, powstałe w ten sposób utwo­

ry nazywa się skupieniami. Formy 

skupień są w wielu przypadkach typo­
we dla rodzajów mineralnych, a za­
tem także cenne diagnostycznie. Nie­
które rodzaje skupień wskazują ró­
wnież na warunki wzrostu minerałów. 

Kryształy szkieletowe lub dendrytowe 
rosną zazwyczaj szybko w środowis­
kach o dużym dopływie substancji za­

silającej wzrost, skupienia typu szkla­

nej głowy lub nerkowato-groniaste 

z reguły tworzą się z żelopodobnej 

lub koloidalnej substancji wyjściowej. 

Typowe skupienia pokazują rysunki 
28-35. 

Twardość. Obok postaci kryształów, 

połysku i barwy, twardość (określana 
przez zarysowanie) jest najważniej­
szą cechą rozpoznawczą minerałów. 
Zazwyczaj stosuje się nieliniową ska­
lę twardości wg Mohsa, która obej­
muje wartości od 1 (bardzo miękki) 
do 10 (nadzwyczaj twardy). 
Patrz rysunki 36-44. 

Skala twardości wg Mohsa 

dają się rysować paznokciem 

dają się rysować ostrzem 
stalowym 
dają się rysować szkłem 

1 =talk 

2= gips 
3 = kalcyt 
4=fluoryt 
5 = apatyt 
6=ortoklaz 
7 = kwarc 
8=topaz 
9 =korund 

10=diament 

Rys. 28. Skupienia tabliczkowo-blaszkowe 

Torbernit 

Musonoi, Szaba/Zair, 30x21 mm 

Rys. 29. Skupienia wlóknisto-igiełkowe 

Cyanotrychit 
CapGaronne, Mar/Francja, 19x13 mm 

Rys. 30. Skupienia sferolityczne 

Wavellit 

Pencil Bluff, Arkansas/USA, 16x11 mm 
Rys. 31. Skupienia kuliste 

Wavellit 
Garland Co., Arkansas/USA, 31 x 22 mm 

Rys. 32. Skupienia nerkowato-groniaste 
Skorodyt 
Djebel Debar/Algeria, 60 x42mm 

Rys. 33. Skupienia typu „szklana głowa" 
Hematyt 
Cumberland/Wielka Brytania, 58 x 41 mm 

Rys. 34. Naloty ziemiste 
Elyit 
Lautenthal, Harz/Niemcy, 6x4 mm 

Rys. 35. Wzrost szkieletowy 
Miedź rodzima 
Ajo, Arizona/USA, 40 x28 mm 

20 

21 

Aby oznaczyć dokładnie twardość, 

należy posłużyć się zestawem ma­

łych ziaren tych 10 minerałów, który­

mi rysuje się oznaczany minerał lub 

oznaczanym minerałem są one zary­
sowywane. Na przykład, jeśli niezna­

ny minerał zarysuje fluoryt, ale on 

sam zostanie zarysowany apatytem, 
jego twardość zawiera się między 
4 i 5, co określamy jako 4,5. Do przy­

bliżonego określenia twardości wy­

starczają proste środki: paznokieć, 
drut miedziany, scyzoryk i okruch 
szkła. Przy oznaczaniu twardości na­

leży zwracać uwagę, aby robić to na 

świeżych ścianach kryształu lub po­
wierzchniach łupliwości. Powierzch­

nia kryształu często wykazuje zaniżo­
ną twardość z powodu zmian wietrze­
niowych. Podobnie oznaczanie twa­
rdości skupień drobnoziarnistych czę­
sto daje nieprawdziwe wyniki. 

Barwa. Należy do cech minerałów, 
które najbardziej przyciągają wzrok. 
Rozróżnia się tak zwane minerały 

idiochromatyczne czyli o własnej bar­

wie oraz allochromatyczne czyli zaba­
rwione. Każdy minerał idiochroma-
tyczny ma jedną typową barwę, która 
służy także jako cecha rozpoznawcza. 
Minerały allochromatyczne, w stanie 
czystym bezbarwne, uzyskały swoje 
zabarwienie z powodu obecności do­
mieszek obcych pierwiastków lub de­
fektów sieci kryształu. Bezbarwny ko­
rund w taki sposób zamienia się dzięki 
domieszce chromu w cenny czerwony 
rubin, bezbarwny beryl także z powo­
du obecności domieszki chromu 
w strukturze staje się wysoce cenio­
nym zielonym szmaragdem. Ponieważ 
odróżnianie minerałów barwnych od 
zabarwionych może być niepewne, 
stosuje się dla celów identyfikacyjnych 
zamiast barwy minerału raczej barwę 

jego rysy, zwaną w skrócie rysą. 

Rysa. Uzyskuje się ją przez pocią­
gnięcie minerałem po niepolewanej 
białej płytce porcelanowej. Drobne 
cząstki substancji są ścierane z kry­
ształu i możemy zobaczyć na płytce 
typową, uwolnioną od wpływu domie­
szek i zaburzeń sieci barwę sprosz­
kowanego minerału czyli jego rysę. 
Minerały, które makroskopowo mają 
barwy wyglądające zupełnie podob­
nie, mogą mieć całkowicie odmienne 
rysy. Na przykład trzy minerały o cza­
rnej barwie i błyszczącej powierzch­
ni: tlenki żelaza magnetyt i hematyt 
oraz tlenowodorotlenek żelaza goe-
thyt mają zupełnie różne rysy, a mia­
nowicie odpowiednio: czarną, wiśnio-
woczerwoną i brunatną. 
Luminescencja. Jest to wydzielanie 
światła, najczęściej widzialnego, 
przez kryształy pod wpływem różnych 
czynników (zmian temperatury, nacis­
ku, reakcji chemicznych). Jeśli jest 
wywołana przez promieniowanie 

Rys. 36. Twardość 1, talk 
St. Gotthard/Szwajcaria, 37x 55 mm 

Rys. 37. Twardość 2, gips 
Eisleben, Harz/Niemcy 54 *80 mm 

Rys. 38. Twardość 3, kalcyt 
Elmwood, Tennessee/USA, 33 x49 mm 

Rys. 39. Twardość 4, fluoryt 
Meksyk, 40x60 mm 

Rys. 40. Twardość 5, apatyt 
Erongo/Namibia, 10 x 15 mm 

Rys. 41. Twardość 6, ortoklaz 
Minas Gerais/Brazylia, 67 x 100 mm 

Rys. 42. Twardość 7, kwarc 
Herkimer, New York/USA, 30x44 mm 

Rys. 43. Twardość 8, topaz 

Thomas Rangę, Utah/USA, 25 x37mm 

Rys. 44. Twardość 9, korund 
Sri Lanka (Cejlon), 46 x68 mm 

Twardość 10, diament (patrz rys. 15) 

22 

Rys. 45. Blenda skorupowa (sfaleryt) z Alten-
bergu kolo Akwizgranu w świetle zwyczajnym, 
60* 60 mm 

ultrafioletowe, nazywa się fluorescen-

cją (rysunki 45 i 46). Także te barwne 
zjawiska używane są jako cechy rozpo­
znawcze i mają zastosowanie przy po­
szukiwaniu mineralizacji użytecznych, 

np. scheelitowej. 

Łupliwość. Jest to własność powodują­
ca rozpadanie się kryształów na frag­

menty ograniczone mniej lub bardziej 
płaskimi ścianami pod wpływem dzia­

łania mechanicznego, np. uderzenia 

młotka. Te ściany płaskie odpowiadają 
najczęściej pospolitym postaciom krys­

talograficznym. A zatem sól kamienna 

(halit) i galena rozpadają się na małe 

sześciany, fluoryt i diament- na ośmio-
ściany. Łupliwość i jej stopień są użyte­
cznymi wskazówkami diagnostycznymi. 
Stopień łupliwości określa się jakościo­
wo, np.: wyśmienity (łyszczyki, grafit), 

doskonały (kalcyt, halit), dobry (fluoryt, 

sfaleryt), wyraźny (ortoklaz), niewyraź­

ny (kasyteryt), brak (kwarc). Minerały 
bez łupliwości podczas kruszenia dają 
powierzchnie nieregularne, określane 

24 

Rys. 46. Ten sam obiekt, żółtozielona fluores-
cencja spowodowana przez promieniowanie 

ultrafioletowe 

jako przełam z przymiotnikami: musz-

lowy skorupowy zadziorowaty itd. 

Gęstość. Jak wszystkie inne substan­
cje, minerały mają określone gęstości. 
Mogą one być dokładnie zmierzone 
metodami fizycznymi i wyrażone np. 
w g/cm

3

, i wtedy są dobrymi cechami 

diagnostycznymi. Ale po krótkim 
ćwiczeniu można w terenie ocenić gęs­
tość okazu lub kryształu, „ważąc" 
w ręku i decydując, czy jest ciężki, 
średni czy lekki; w ten sposób ułatwia­
my sobie oznaczenie. 
Pseudomorfozy. Zazwyczaj minerały 

tworzą się w dość dokładnie ograni­
czonych warunkach. Diament powsta­
je tylko pod bardzo wysokim ciśnie­

niem, które odpowiada naciskowi 

skał nadległych na głębokości około 

150 kilometrów. Jeżeli warunki fizyko­

chemiczne zmieniają się, pierwotne 

minerały mogą stawać się nietrwałe 
i mogą być zastępowane przez inne 
minerały przy zachowaniu pierwotne­
go kształtu (rys. 47). 

. 

Zbliźniaczenia. Cechą wielu krysz­
tałów, zwłaszcza o niskiej symetrii, 
jest tworzenie bliźniaków. W tym 

przypadku dwa lub więcej osobników 
tego samego rodzaju kryształów zra­
sta się zgodnie z określonymi reguła­
mi. Utworzony w ten sposób bliźniak 
osiąga zazwyczaj symetrię wyższą, 
niż ta, którą ma pojedynczy kryształ. 
Rysunki 48 i 49 pokazują powstanie 

i wygląd bliźniaków cynobru. 

Rys. 47. Pseudomorfoza malachitu po 
azurycie. W określonych warunkach 
fizykochemicznych niebieski azuryt 
CuJOH/COJ^mienia się w zielony 
malachit Cu

2

 [(OH) J CO J. 

Tsumeb/Namibia, 70 x70 mm 

Parageneza. Dalsza cecha diagnosty­
czna, możliwa do stosowania przez 
osoby nieco bardziej doświadczone 
to tak zwana parageneza, czyli chara­
kterystyczny zespół minerałów, który 
powstał w trakcie jednego procesu 
minerałotwórczego. Niektóre para-
genezy są bardzo typowe, na 
przykład kasyteryt z reguły pojawia 
się z fluorytem, wolframitem i to-
pazem. Poza tym niektóre paragene-
zy są rzadkie, mało prawdopodobne 
lub niemożliwe, jak występowanie 
kwarcu z nefelinem lub kwarcu z oli-
winem w jednej skale, wykluczone 
z powodów chemicznych. 

Rys. 48. Cynober, bliźniak przerosły 
dwóch romboedrów. Huna n/Chiny, 
28x28 mm 

Rys. 49. Powstanie bli­
źniaka przeroslego 
z dwóch pojedynczych 
romboedrów 

25 

Powstawanie minerałów 

Jak wszystkie inne obiekty, także mi­

nerały są włączone w pewien za­
mknięty obieg od powstania do znisz­

czenia. Skały mogą być wynoszone 
dzięki procesom geologicznym 
z miejsc ich powstania w głębinach 
Ziemi na jej powierzchnię. Pod wpły­
wem czynników atmosferycznych wiet­
rzeją one, powstają nowe minerały, 
które dzięki sile ciężkości i wodom są 
transportowane, ponownie nagroma­
dzane i przykrywane młodszymi osa­
dami. Dzięki rosnącemu nadkładowi 
podwyższają się ciśnienie i tempera­

tura, dochodzi do rekrystalizacji daw­

nych oraz powstawania nowych mine­
rałów. Dalszy wzrost ciśnienia i tem­
peratury może spowodować topnienie 
minerałów i wydzielanie się ognis-

topłynnej magmy (nazwa pochodzi od 
greckiego słowa oznaczającego cia­
sto), z której podczas ochładzania po­
nownie tworzą się kryształy. W ten 
sposób zamyka się obieg materii skal­
nej. Ze względu na warunki po­
wstawania zalicza się minerały do na­

stępujących grup genetycznych: 

1. Minerały magmowe 

2. Minerały osadowe 
3. Minerały metamorficzne. 
Magmowe utwory mineralne. We 
wnętrzu Ziemi, które ogólnie jest 
w stanie stałym, w niektórych miejs­
cach mogą, dzięki szczególnym fizy­

cznym i chemicznym warunkom, 

pojawiać się stopy skalne (magmy), 
które mają temperatury od 650 do 
1250°C, w zależności od ich składu 

chemicznego. Owe stopy albo wydo­
bywają się na powierzchnię Ziemi 
tworząc skały wylewne (wulkanicz­
ne), albo też pozostają na dużych głę­
bokościach, gdzie zastygają w skaty 
głębinowe (plutoniczne). 

26 

Już w wysokiej temperaturze podczas 
nawet nieznacznego ochłodzenia 
powstają pierwsze kryształy. Są to 
tak zwane krystalizaty wczesne, z ty­
powymi minerałami takimi jak 
chromit, magnetyt i apatyt. Podczas 
dalszego obniżania się temperatury 
zestala się główna masa stopu i po­
wstaje skała. Na tym etapie krystali­

zacji głównej powstają najważniejsze 

magmowe krzemiany: oliwin, piro-
ksen, bardzo częste skalenie i kwarc. 
Po krystalizacji głównej pozostaje 

z magmy pierwotnej tylko niewielka 
część, tak zwany stop resztkowy. Jest 
on wzbogacony w liczne pierwiastki 
rzadkie, które z powodu bardzo małe­
go lub bardzo dużego promienia ich 
atomów nie znalazły dla siebie miejs­
ca w strukturach krzemianów ska-

łotwórczych. Są to na przykład beryl, 

bor, cyna, molibden, uran i pierwias­

tki ziem rzadkich. Ponadto stop 

resztkowy zawiera dużo wody i dwu­

tlenku węgla, ma zatem małą lepkość 

i jest bardzo ruchliwy [mobilny). Mo­

gą z niego powstawać olbrzymie kry­
ształy, także w dużych miarolach. Ta­
kie bardzo grubokrystaliczne skały 
nazywa się pegmatytami. Utworami 
pegmatytowymi są na przykład cenio­
ne przez zbieraczy gemmologów to-
pazy, akwamaryny, turmaliny i kwar­

ce różowe. Łatwolotne i niekiedy bar­
dzo agresywne, silnie reaktywne 
składniki środowiska pegmatytowego 
mogą penetrować skały ościenne 
wzdłuż pęknięć i szczelin, i powodo­
wać ich głębokie przeobrażenia. 

W ten sposób powstają utwory pneu-

matoliłyczne, do których zalicza się 

tak ważne złoża jak nagromadzenia 
kruszców cyny, wolframu i molibdenu 
w górnych częściach dużych masy­
wów granitoidowych. Poniżej około 
500

G

C stopy resztkowe przechodzą 

stopniowo w roztwory, składające się 
głównie z wody, dwutlenku węgla 
i rozpuszczonych: NaCI, KCI, metali 
ciężkich jak również Si0

2

. Ten etap 

krystalizacji minerałów nazywa się hy-
drotermalnym. Powstanie dużej części 
ważnych gospodarczo złóż kruszców 
metali kolorowych jest związane 
z działalnością hydrotermalną. Żyły 
hydrotermalne tworzyły na przykład 
złoża w Górach Harzu, Górach Krusz­
cowych lub w Sudetach. Większość 
pięknie wykształconych, wartościo­
wych kolekcjonersko kryształów po­
wstała w warunkach hydrotermalnych. 
Osadowe utwory mineralne. W warun­
kach, jakie panują na powierzchni Zie­
mi, skały i liczne minerały ulegają 
wietrzeniu. Pod wpływem czynników 
fizycznych, chemicznych i organicz­

nych kryształy ulegają rozpuszczaniu, 
przeobrażeniom oraz są przenoszone 
na inne miejsca. W ten sposób mogą 
zostać zniszczone całe masywy grani-

toidowe. W czasie tych procesów ze 
skaleni tworzy się kaolinit, główny 

składnik kaolinu, surowca do produk­
cji porcelany. W klimacie tropikalnym 
z wietrzejących skał zasadowych 
powstają ważne ekonomicznie złoża 
boksytowe i laterytowe, dostarczające 
surowca do produkcji glinu i żelaza. 
Minerały, które dzięki swojej odporno­
ści chemicznej i dużej twardości ule­
gają bardzo powolnemu zniszczeniu, 
mogą być przenoszone przez wody 

i gromadzić się w piaskach rzecz­
nych i plażowych. Mówi się w takim 
przypadku o złożach okruchowych, 
do których zalicza się wiele ważnych 
wystąpień złota, platyny, diamentów, 
kasyterytu czy monacytu. Wody trans­
portują także rozpuszczone produkty 
wietrzenia jak chlorki lub węglany, 
przenosząc je do oceanu. W procesie 
odparowania słonych wód w lagunach 

rozpuszczone substancje krystalizują 
i w ten sposób tworzą się skały ewa-

porytowe. Przykłady takiej chemicznej 
sedymentacji to liczące kilka tysięcy 

metrów miąższości wapienie kredowe 
południowych Niemiec, skały węgla­
nowe, gipsowe i solne w cechsztynie 
północnych Niemiec oraz środkowej 
i północnej Polski czy Zapadliska 
Przedkarpackiego. 
Metamorficzne utwory mineralne. Jeś­
li skały magmowe lub osadowe dosta­
ną się w takie części skorupy ziems­
kiej, gdzie panują warunki inne niż 
podczas ich powstawania, zmieniają 
się także minerały. Kosztem małych 
ziarn powiększają się duże ziarna mi­
nerałów, niektóre minerały rozpadają 
się i powstają nowe. Ten proces nazy­
wany jest metamorfozą. Odróżnia się 
metamorfozę regionalną, kiedy duże 
pogrążone kompleksy skalne podda­
wane są działaniu wysokich ciśnień 

i temperatur, od metamorfozy kontak­
towej, będącej wynikiem oddziały­

wania gorącej magmy na skały osło­

ny. Powstające w taki sposób skały 
metamorficzne mają pewien typowy 

wygląd i charakterystyczny skład mi­

neralny. Minerały metamorficzne to na 
przykład granat, sillimanit, andaluzyt, 

cyanit, staurolit, kordieryt czy we-
zuwian. Na podstawie obecności 

niektórych z nich w skałach można 
wnioskować o warunkach powsta­

wania takich skał. Cyanit powstaje wy­
łącznie w skałach, które przeszły 

przez etap działania bardzo wysokich 
ciśnień, andaluzyt jest typowym 
produktem metamorfizmu kontakto­
wego. Między 650 a 900°C zachodzi 
w skałach metamorficznych proces 

wytapiania (anateksis) stopu krze­

mianowego i w ten sposób obieg sub­

stancji wchodzi ponownie w etap mag­

mowy. 

27 

Klasa I. Pierwiastki rodzime 

Chemia. Każdy pierwiastek sktada się 
z maleńkich części, atomów. Masa jedne­
go atomu jest rzędu 10"

24

g (=0,000 000 

000 000 000 000 000 001 g), jego średnica 
około 10~

10

 m. Atomy są niepodzielne 

metodami chemicznymi. Obecnie znane 

jest 105 pierwiastków i odpowiednio 105 

różnych rodzajów atomów. Spośród nich 

90 znaleziono dotychczas w przyrodzie, 

pozostałe otrzymano jedynie w laborato­
riach. Częstość występowania różnych 
pierwiastków w przyrodzie jest bardzo 
rozmaita. Zewnętrzne części Ziemi (geo­
sfery): litosfera, hydrosfera i atmosfera, 

składają się w przybliżeniu w połowie 
z tlenu, a w jednej czwartej z krzemu. 
Większość pierwiastków występuje tylko 
w postaci związków chemicznych, składa­
jących się przynajmniej z dwóch różnych 
rodzajów atomów. Połączenie chemiczne 
dwóch lub więcej pierwiastków daje cał­
kowicie nową substancję, np. dwa gazo­
we pierwiastki tlen i wodór łączą się 
w ciekły związek chemiczny - wodę (tle-
nek wodoru). Różne pierwiastki mają nie­

jednakową skłonność do wchodzenia 
w związki chemiczne, im bardziej są one 

szlachetne, tym częściej spotyka się je 
w przyrodzie w postaci rodzimej, jako 
czysty pierwiastek. Jako rodzime (w więk­

szości minerały) spotyka się względnie 
często 24 pierwiastki. Dzieli się je na 

metale rodzime: żelazo Fe, kobalt Co, 
nikiel Ni, platyna Pt, pallad Pd, rod Rh, 

osm Os, iryd Ir, ruten Ru, miedź Cu, 
srebro Ag, złoto Au, cynk Zn, ołów Pb, 
cyna Sn, rtęć Hg; pólmetale i niemetale: 
arsen As, antymon Sb, bizmut Bi, węgiel 
C, fosfor P, siarka S, selen Se, tellur Te. 
Skróty umieszczone po nazwach pierwia­
stków są ich międzynarodowymi symbo­
lami chemicznymi, pochodzącymi od naj­
częściej greckich lub łacińskich nazw, np. 
Pb od plumbum (ołów). 

Krystalografia. Metale i ich stopy krystali­

zują tworząc struktury (sieci) typu metali, 
w których węzły są obsadzone przez do­

datnio naładowane jony. W zależności od 

rodzaju sieci każdy jon jest otoczony 
przez 8 lub 12 sąsiadów. Między nimi 
poruszają się ujemnie naładowane cząs­

tki - elektrony - i utrzymują sieć krysz­
tałów w stanie stabilnym. Owa mobilność 
elektronów jest przyczyną dobrego prze­
wodnictwa elektrycznego metali i ich nie-

przezroczystości. Ponieważ dodatnie jony 
mogą przemieszczać się względem 

siebie także stosunkowo łatwo, metale są 
giętkie, plastyczne i nie mają łupliwości. 
Łatwo się polerują i na gładkich powierz­
chniach mają silny lustrzany połysk. 
W sieciach kryształów niemetali znajdują 
się w zasadzie elektrycznie obojętne ato­

my, ułożone w grupy, łańcuchy, pierście­
nie lub rusztowania przestrzenne. Ułoże­
nie atomów zależy od warunków powsta­

wania kryształów. Pojawiają się zatem 
różne odmiany strukturalne, jak na przy­
kład diament (wysokie ciśnienia) i grafit 
(niskie ciśnienia), dwie odmiany węgla 
(patrz str. 16117). Półmetale różnią się od 
metali zaznaczającą się łupliwością i kru­
chością. Niemetale są kruche i najczęś­

ciej mają połysk metaliczny. 
Petrologia. Pierwiastki rodzime stanowią 
jedynie bardzo niewielką część skorupy 
ziemskiej. Zwiększone zawartości metali 

rodzimych w złożach mogą pojawić się 

w wyniku utleniania pierwotnych kru­
szców siarczkowych (w tzw. czapach że­

laznych). W wyniku wietrzenia złóż pier­

wotnych złoto i platyna mogą się groma­
dzić w złożach okruchowych. Metale ro­
dzime mogą także powstawać w nisko­
temperaturowej części procesu pneu-
matolitycznego i w warunkach hydrote-
rmalnych a z fumaroli niekiedy krystalizu­

je siarka rodzima. 

Srebro rodzime 
Freiberg, Saksonia/Niemcy, 29 x40 mm 

28 

Złoto rodzime Au 

Własności. Złoto nie 

ma zauważalnej top­
liwości, przełam jest 

zadziorowaty; barwa: 

2,5-3 złocistożółte, można 

met. je rozklepać lub 

rozwalcować na ba­
rdzo cienką folię 

(0,0001 mm, złoto płatkowe) i wtedy prześwie­

ca niebiesko lub zielono. Gęstość czystego 
złota wynosi 19,3. Rodzime złoto zazwyczaj 
zawiera domieszkę srebra od 2 do 20% i z te­
go powodu jest jaśniejsze. Niekiedy zawiera 
także domieszkę platyny lub miedzi. Złoto bo­
gate w domieszkę srebra (ok. 20%) już przez 
Pliniusza było nazywane elektrum. Czyste zło­
to jest metalem bardzo odpornym na czynniki 
chemiczne, nie działa na nie tlen powietrza 
ani kwasy poza wodą królewską (mieszaniną 
kwasów azotowego i solnego), w której się 
rozpuszcza. Z reguły spotyka się silnie znie­
kształcone kryształy z wygiętymi ścianami 
i zaokrąglonymi krawędziami i narożami. Na 
ścianach ośmiościanu często występują figury 
trójkątne (trygony). Skupienia o powierzchni 
granulowanej, pierzaste lub drzewiaste, częs­

to przerośnięte innymi minerałami, np. arse-

nopirytem. Najczęściej jednak złoto jest zbite, 
narosłe w postaci drutów, subtelnych gałązek, 
występuje w formie płytek, jako nalot, wpryś-
nięcia, luźne nieregularne porowate bryłki, 

ziarna i łuseczki. 

Powstawanie. Złoto jest znajdowane w zło­
żach pierwotnych oraz w złożach wtórnych 
okruchowych. Złoża pierwotne to głównie żyły 
hydrotermalne, szczególnie występujące 
w starych masywach górskich (stare żyły zło­

tonośne). Kruszcowymi minerałami towarzy­
szącymi są piryt i arsenopiryt, rzadziej piro-
tyn, chalkopiryt, sfaleryt, galena, tetraedryt. 
Także w skałach wulkanicznych (młode żyły 
złotonośne) może występować złoto w żyłach 

i strefach impregnacji. Towarzyszyć mu mogą 
piryt, sfaleryt, tetraedryt, liczne minerały sreb­
ra, tellurki, rzadziej selenki. Ten typ złóż jest 

obecnie w zasadzie wyeksploatowany, jak na 

przykład Złoty Trójkąt Siedmiogrodu (Brad, 
Nagyag, Offenbanya, Nagybanya). Jeżeli skała 

zawierająca złoto zwietrzeje, złoto transporto­

wane jest z produktami wietrzenia i nagroma­
dza się razem z innymi minerałami ciężkimi 
w okruchowych złożach wtórnych. 
Występowanie. Starożytni Rzymianie uzyski­
wali złoto między innnymi z aluwiów Renu; 
jeszcze w 1874 r. zawartość złota wynosiła 
w nich 1 g na tonę. Gorączka złota w Kalifornii 
w roku 1849 była spowodowana odkryciem 
złota w złożu okruchowym doliny Sacramento. 
Podobne złoża znaleziono w okręgu Klondike 
nad Jukonem na Alasce. W roku 1851 złoto 
zostało odkryte w Australii. Ogromnym kopal­
nym i zmetamorfizowanym okruchowym 
złożem złota jest Witwatersrand koło Jo-
hannesburga w RPA. Także rejon gór Ałdan 
na Syberii dostarcza dużych ilości złota. Mo-
ther Lode w Kalifornii i Berezowsk na Uralu są 
przykładami pierwotnych złóż złota. Słynne są 
piękne okazy złota z Verespatak w Siedmio­
grodzie. W Polsce niewielkie ilości złota wydo­
byto w Tatrach i w Złotym Stoku. Drobne ziar­
na można znaleźć w piaskach rzek Dolnego 

Śląska. Złoto towarzyszy też rudom miedzi 
regionu Legnica-Głogów. 
Zastosowanie. Złoto jak żaden inny metal 
wpływało na losy wielu narodów, było symbo­
lem władzy. Imiona Tutenchamona (jego sar­
kofag z czystego złota waży 110 kg) i Cortesa, 
nazwy Aztekowie i Inkowie, jak również bada­
nia średniowiecznych alchemików są nierozłą­
cznie związane ze złotem. Ocenia się, że 
w dziejach ludzkości wydobyto 80000 t złota; 
obecny światowy stan posiadania tego metalu 
wynosi około 75000 t, prawie po połowie 
w państwowym i prywatnym władaniu. W 1989 
roku produkcja światowa wyniosła 14501. Zło­
to obecnie jest używane do celów tezauryza-

cyjnych, jako metal monetarny, do produkcji 
stopów szlachetnych, biżuterii, w protetyce 
dentystycznej i do aparatury chemicznej i ele­
ktronicznej. 

Na górze, po lewej: złoto rodzime 

Abrudbśnya/Rumunia; 12x16 mm 
Na górze, po prawej: złoto rodzime 
Musariu, Siedmiogród/Rumunia; 50x38 mm 
Na dole: złoto rodzime 
Brad, Siedmiogród/Rumunia; 46x33 mm 

30 

Srebro rodzime Ag 

w 

Własności. Przełam jest zadziorowaty (patrz 
miedź), metal jest bardzo plastyczny, jego gę­
stość wynosi 10,5; barwa: srebrzystobiałe, 
w bardzo cienkich warstewkach prześwieca 

niebiesko; powierzchnia srebra ma często na­
loty żółtawe, brunatne, szare lub czarne. Czę­

sto spotykane kryształy idiomorficzne są 
zazwyczaj zniekształcone a ściany - z załama­

niami. Spotyka się dendrytowe i pierzaste for­
my wzrostu (drzewka srebrne), rozgałęzienia 
pod kątem prostym (zrosty równoległe) i pod 
kątem 60° (zbliźniaczenia). Srebro często wy­
stępuje w formach zbitych, w gniazdach, wpry-
śnięte lub jako naloty; w formie blach, płytek, 
zaokrąglonych i kanciastych porowatych 
bryłek, poza tym wygięte w kształcie loków, 
kosmate powłoki podobne do runa, mchu oraz 
włosowate. Znane są pseudomorfozy po 

argentycie, proustycie i stephanicie. Rodzime 
srebro zawiera często domieszki złota, rtęci 
(porównaj landsbergitj, miedzi, rzadziej platy­
ny, antymonu i bizmutu. 
Powstawanie. Srebro w małych ilościach 
znajduje się w strefach cementacji oraz utle­
niania żył hydrotermalnych. Złoża te są już 
dzisiaj w większości wyeksploatowane. Sreb­
ro rodzime współwystępowało tam z innymi 
kruszcami srebra, galeną i cerusytem. 
Powstanie większych złóż srebra rodzimego 
było zawsze związane z warunkami hydroter-

malnymi. Dlatego srebro rodzime może 
współwystępować: a) z siarczkami, zeolitami, 
kalcytem, barytem, fluorytem i kwarcem. Ta 
parageneza jest typowa dla Kongsbergu 
w Norwegii, gdzie srebro eksploatowano 
przez kilka stuleci i znajdowano wspaniałe 
okazy srebra rodzimego, np. kryształy o gru­
bości do 10 cm i kilkunastokilogramowe bry­
ły; b) z arsenkami, siarczkami i bizmutem 

rodzimym, jest to parageneza typowa dla 
Freibergu i Schneebergu w Saksonii; c) z ura-

ninitem i minerałami kobaltu i niklu, jak na 
przykład w Jachymovie w Czechach. 

Występowanie. Poza wymienionymi miejs­
cami, srebro wydobywano w Górach Harzu 

(St. Andreasberg), Czechach, Austrii, Hiszpa­
nii, Francji, Anglii i Rosji. Srebro często wy­

stępuje z galeną, dlatego poszukiwano złóż 
galeny, aby z nich uzyskiwać srebro, np. 
w Wiesloch w Badenii (Niemcy). Do bogactwa 

starożytnej Grecji przyczyniła się eksploata­
cja srebronośnej galeny w Laurion. Duże zło­
ża srebra znane są w Meksyku, Kanadzie 
i Boliwii. W Polsce niewielkie ilości srebra 
stwierdzono na Dolnym Śląsku oraz w Tat­
rach. 

Zastosowanie. Srebro jest metalem ważnym 
gospodarczo. Stosuje się je do celów fotogra­
ficznych, jubilerskich, produkcji przedmiotów 

użytkowych (sztućce, zastawa) i ozdobnych, 
w przemyśle elektronicznym i dla celów me-
dyczno-terapeutycznych oraz w technologii 
chemicznej. Jako metal monetarny zostało 
w zasadzie wyparte przez nikiel i miedź. 
W1989 r. produkcja światowa wyniosła 10900 
ton, w tym główni producenci to ówczesny 
ZSRR (1390 ton) i Meksyk (1440 ton). 
Minerały podobne. Srebro można pomylić 
z antymonem rodzimym, jest jednak od niego 
bardziej miękkie. 

Na górze, po lewej: srebro rodzime 
Kopalnia Himmelsfursl, Freiberg, 
Saksonia/Niemcy; 40x55 mm 
Na górze, po prawej: srebro rodzime 
Freiberg, Saksonia /Niemcy; 4U57 mm 
Na dole: srebro rodzime 
Kongsberg/Norwegia, 125x88 mm 

32 

Miedź rodzima Cu 

Własności. Jeżeli 
pociągnie się palcem 
po skale zawierającej 

miedź rodzimą, skóra 
palca jest zaczepia­
na, ponieważ miedź 
ma przetam zadzio-
rowaty. Miedź jest 

bardzo plastyczna, jej gęstość zawiera się 
między 8,3 i 8,9; barwa: różowa, często na 
powierzchni nalot czerwonobrunatny, bruna­
tny, czarny, zielony lub niebieski; cienka folia 
prześwieca zielono. Kryształy idiomorficzne 
są często silnie znieksztatcone. Skupienia 
o powierzchni granulowanej, drzewiaste 
(wzrost dendrytowy), zbite, wpryśnięcia, nalo­

ty, blaszki i brytki. 
Powstawanie. Miedź tworzy się na granicy 
stref utleniania i cementacji, gdzie właśnie 

utworzone bogate kruszce siarczkowe miedzi 
ulegają działaniu tlenu. Współwystępuje z ku-
prytem i chalkozynem. Niekiedy bywa znajdo­
wana w pokrywach bazaltowych, brekcjach 

Rtęć rodzima Hg 

Własności. Rtęć jest 
substancją ciekłą, nie 
jest zatem minera­
łem. Występuje jako 
cynowobiałe kuleczki 
na cynobrze. Gęs­
tość: 13,5. Przy ude­

rzeniu skały zawiera­

jącej rtęć metal ten wycieka kroplami. Krys­
talizuje poniżej -38,9°C w postaci ośmiościa-

nów i kryształów igiełkowych. Jej pary są bar­
dzo trujące! 

Powstawanie i występowanie. Pojawia się sto­
sunkowo rzadko, głównie w strefach utleniania 
złóż cynobru oraz w pobliżu wulkanów. Klasy­
czne wystąpienia to Moschellandsberg w Pala-
tynacie/Niemcy, Almaden/Hiszpania, Włochy. 
Zastosowanie. W technice pomiarowej, elekt­
rotechnice, medycynie, do otrzymywania złota 
i srebra, do produkcji farby okrętowej. 
Na dole, po lewej: rtęć rodzima 
Moschellandsberg, Palatynat/Niemcy; 

W x 14 mm 

i w złożach okruchowych. 

Występowanie. W Polsce znaleziona 
w Miedzianej Górze koło Chęcin, Bronowie 

i Starej Górze koło Jawora i w dolnośląskich 

czarnych łupkach miedzionośnych (dendryty). 
Pokryta malachitem znana z kopalni Kausers-
teimel w Siegerlandzie (Niemcy), ponadto 
z Saksonii (Zwickau, Schneeberg), Czech, Wę­
gier, Hiszpanii (Rio Tinto), Węgier, Rosji (Bo-
gosławsk). Ogromne skupienia kryształów wa­
żące ponad 400 t znajdowano w Michigan 
(USA). 
Zastosowanie. Jako druty w elektrotechnice, 
blacha do krycia dachów, rury do wody, ogrze­
wania, w stopach jak mosiądz, brąz i srebro 

jubilerskie. 

Na górze, po lewej: miedź rodzima 
Kopalnia Wingertshard, Niederhófels, 
Sieg/Niemcy: 30*42 mm 
Na górze, po prawej: miedź rodzima z mala­
chitem Kopalnia Wolf, Herdorf, Sieg/Niemcy 

Landsbergit Ag Hg 

Landsbergit jest na­
turalnym stopem (a-
malgamatem) srebra 
i rtęci. Często spo­
tyka się bardzo pię­
kne, bogate w ściany 
kryształy sześcienne 
lub ośmiościenne, 

ale też ziarna, zbite masy oraz naloty. Jasno-
srebrzystoszary. Przełam muszlowy, dość kru­
chy do kowalnego. Gęstość: około 14. Lands­
bergit pojawia się w niektórych złożach cynob­
ru, rtęci oraz srebra. Już w 1783 roku dono­
szono o krysztale wielkości ziarna grochu, 
znalezionym w kopalni Caroline koło Moschel­
landsberg w Palatynacie, potem stwierdzono 
go w Szwecji (Sala), Norwegii (Kongsberg) 
i na Węgrzech (Szlana). Jego odpowiednik 
syntetyczny jest stosowany obecnie do wypeł­
niania ubytków w zębach. 
Na dole, po prawej: landsbergit 
Moschellandsberg, Palatynat/Niemcy: 
6x9 mm 

34 

Żelazo rodzime Fe 

L

Własności. Kryształy 

mm 1 idiomorficzne nie są 

znane, metal wystę­
puje w skupieniach 
zbitych, jako wpryś-
nięcia, ziarna, łuse-

| p F czki, krople, gruzełki. 

Przetam zadziorowa-

ty, gęstość: 7,9. Barwa: stalowoszare do czar­
nego; silnie magnetyczne. Żelazo zawiera za­
wsze nieco niklu, czasem małe zawartości 
kobaltu, miedzi, manganu, siarki i węgla. 
Powstawanie. Żelazo rodzime pojawia się bar­
dzo rzadko w przyrodzie, zwłaszcza, że reagu­
je ono szybko z tlenem powietrza. Poza wy­
stąpieniami ziemskimi, znajduje się ono także 
w meteorytach. 
Występowanie. Ziemskie: bryły żelaza o roz­
miarze do 30 cm i masie do 5 kg są znane 
z bazaltu w Buhl koło Kassel (Niemcy). Bryły 

miały gąbczastą strukturę, w porach znajdo­
wały się krzemiany. W Chrifak na Grenlandii 
natrafiono w bazalcie na bryłę żelaza o masie 

Arsen rodzimy As 

^ ^ ^ Idiomorficzne krysz-

^*M  j j ^ , fały rzadkie, z reguły 

• wklęsłoskorupowe 

skupienia z nerko-
watą górną powierz-

• £ • chnią. pojedyncze 

ij||9 cienkie skorupy nie-

^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ kiedy dają się od­

dzielać. Lupliwość w jednym kierunku dosko­
nała. Barwa: ołowianoszary; gęstość: 5,7. Pod­
czas topnienia i kucia wydziela zapach czosn­
ku (jest to zapach arszeniku). Arsen jest trują­

cy! Występuje jako minerał hydrotermalny 

w żyłach kruszcowych w Górach Harzu (St. 
Andreasberg), Górach Kruszcowych (Schne-
eberg), Freibergu, Szwarcwaldzie (Wittichen) 
w Niemczech, w Pribramie i Jachymovie (Cze­
chy); w kopalni w Kowarach (Dolny Śląsk) 
z jednej żyły wyeksploatowano 11 t arsenu. 
Stosuje się do zwalczania insektów, w medy­
cynie i jako składnik stopów. 

Na dole, po lewej: arsen rodzimy 
St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 38x53 mm 

25 t obok mniejszych skupień i impregnacji. 

Meteorytowe: obok meteorytów kamiennych 

występują także meteoryty żelazne, składają­
ce się w przeważającej części z żelaza rodzi­
mego o domieszce niklu do 20%. Jeżeli po­
wierzchnię meteorytu żelaznego podda się 
trawieniu kwasem, ujawniają się charakterys­
tyczne „figury Widmanstattena" z przecinają­
cych się listewek. 
Zastosowanie. Żelazo jest najczęstszym i naj­
ważniejszym metalem ciężkim. Dla celów hut­
niczych eksploatowane są jednak rudy tlenko­
we i węglanowe. Surówka i stal są niezmier­
nie ważnymi produktami, produkcja hutnicza 
żelaza w 1989 roku wyniosła 524 min ton. 

Na górze, po lewej: żelazo meteorytowe z fi­
gurami Widmanstattena 

Turtle River, Minnesota/USA; 46x65 mm 

Na górze, po prawej: ziemskie żelazo rodzime 
Buhl kolo Kassel/Niemcy, 62x88 mm 

Bizmut rodzimy Bi 

-^s§k Idiomorficzne krysz-

f

l f c k taty rzadkie, prążko­

wany, drzewiasty, 
pierzasty, jako płytki, 

• blaszki lub ziarnisty. 

Syntetyczne kryształy 
często bardzo ładne, 

~ * W ze ścianami schod­

kowymi. Lupliwość doskonała oraz wyraźna, 
kruchy, nieco kowalny. Gęstość: 9,8; barwa: 
srebrzystobiały z różowawym odcieniem, czę­
ste mosiężnożółte lub pstre barwy naleciałe. 
Hydrotermalny. Występuje w żyłach krusz­
cowych Schneebergu, Jachymova (Góry 
Kruszcowe), Wittichen (Szwarcwald), Pozobl-
anco (Hiszpania), Miedzianki i Kletna (Polska). 
Składnik łatwotopliwych stopów (np. metal 
Wooda) oraz preparatów medycznych. Su­
rowiec do produkcji pierwiastka polonu. 

Na dole, po prawej: bizmut rodzimy 
Schneeberg, Saksonia /Niemcy; 33x46 mm 

36 

Grafit C 

Własności. Odmiana 
węgla stabilna na po­
wierzchni Ziemi, 
najczęściej zbite 
blaszkowe lub łuse-
czkowe masy, rzadko 
w postaci sześcioką­
tnych płytek. Grafit 

ma typową sieć warstwową, i w kierunku rów­
noległym do tych warstw wykazuje doskonałą 

łupliwość. W połączeniu z niską twardością 
daje to bardzo silną ścieralność. Nazwa wy­
wodzi się od greckiego słowa grapho - piszę. 
Gęstość: 2,25. 
Powstawanie i wystąpienia. Najważniejsze 
złoża powstały przez zmetamorfizowanie skał 
z substancją węglistą pochodzenia organi­
cznego. Metamorfizm regionalny i kontaktowy 
dały nagromadzenia grafitu w postaci pokła­
dów, gniazd i soczew w łupkach krystali­
cznych, marmurach i kwarcytach. Częste 
przejścia do węgli (Las Bawarski, Styria, Fin­
landia, Syberia, w Polsce np. okolice Kudowy). 

Pojawia się także w formie wypełnień szczelin 
w pegmatytach lub skałach kontaktowo-meta-
somatycznych (Aliberowsk w Rosji, Sri Lanka, 
Travancore, w pd. Indiach). Grafit powstał tam 
przez redukcję dwutlenku węgla uwolnionego 
z wapieni. Spotykany jako migotliwy pigment 
lub grudki w meteorytach. 

Wysokociśnieniową odmianą węgla jest 

diament; jego pojedyncze kryształy znaleziono 
w Europie w Czechach i w aluwiach na Ukrai­
nie z granatem. Opis diamentu znajduje się na 
str. 17; patrz także rys. 14 i 16. 

Zastosowanie. Około 1550 roku odkryto złoże 
grafitu Borrowdale w Cumberland (Wlk. Bryta­

nia) i zastosowano go do produkcji ołówków. 

Z grafitu produkuje się tygle do stapiania, 
elektrody, smar, farby oraz używa się go w te­
chnice nuklearnej jako moderatora. 

Minerały podobne. Podobny jest molibdenit 
ale ma niebieskawy odcień. 
Na górze: grafit 

Stare Mesto, Morawy/Republika Czeska; 

21 x 15 mm 

Siarka rodzima S 

Własności. Występuje 

w przyrodzie w dwó­
ch odmianach: siarka 

jednoskośna powsta­
je pod normalnym ci­
śnieniem w tempe­

raturze powyżej 

+ 95,6°C, ale przy ob­

niżeniu temperatury szybko przechodzi w od­
mianę rombową. Ta trwała w warunkach nor­
malnych siarka rombowa tworzy piękne, boga­
te w ściany kryształy narosłe, często powle­
czone bituminami lub zawierające inkluzje 
cieczy organicznych. Przełam muszlowy; bar­
dzo krucha, pęka przy zmianach temperatury, 

w kryształach mogą tworzyć się wewnętrzne 

rysy już przy dotyku. Gęstość: 2,0; barwa: mio­
dowa do woskowożółtej, żółtawobiała; prze­

zroczysta do całkowicie mętnej. 
Powstawanie i wystąpienia. 1. Wulkaniczna, 
powstaje przez rozkład siarkowodoru z eksha-
lacji w wysokiej temperaturze. Występuje na 
obszarach istnienia czynnych i wygasłych wul­

kanów (Eifel w Niemczech, Vulcano we Wło­
szech, Japonia, Indonezja). 2. Osadowa, two­
rzy się przez redukcję siarczanów (gipsu) 
przez węglowodory z udziałem bakterii anae-
robowych, współwystępuje z celestynem, 
barytem, gipsem, strontianitem, kalcytem (Tar­
nobrzeg, Polska; Agrigento, Sycylia). 
Zastosowanie. Około połowy światowej produ­
kcji związków siarki pochodzi z siarki rodzi­
mej. Służy ona do produkcji kwasu siarkowe­
go, środków ochrony roślin, prochu czarnego, 
wulkanizacji kauczuku. 

Na dole: siarka rodzima 
Sycylia; 120x85 mm 

38 

39 

Klasa II. Siarczki i pokrewne 

Chemia. Siarczki są solami kwasu 
siarkowodorowego H

2

S. Jeden lub kil­

ka atomów metalu wiąże się z je­
dnym albo paroma atomami siarki. 
Siarczki tworzą najczęściej nastę­
pujące metale: żelazo Fe, kobalt Co, 
nikiel Ni, miedź Cu, srebro Ag, cynk 
Zn, rtęć Hg, ołów Pb. Na miejscu sia­
rki mogą się pojawić pokrewne jej 
własnościami pierwiastki, a mianowi­
cie: selen Se, tellur Te, arsen As, 
antymon Sb, bizmut Bi. Związki che­
miczne, które wówczas powstają, 
określa się za pomocą międzyna­
rodowego wzoru chemicznego, 
składającego się z symboli pierwiast­
ków, tworzących te związki. 
Przykład: chalkopiryt CuFeS

2 

Ze wzoru chemicznego można odczy­
tać: 1) jakie pierwiastki biorą udział 
w budowie danego związku chemicz­

nego, 2) w jakim stosunku atomowym 
(stąd możliwe obliczenie stosunku 

wagowego) te pierwiastki w owym 
związku występują. Zatem minerał 
chalkopiryt składa się z miedzi, żela­
za i siarki w stosunku atomowym 
1:1:2 (63,54g miedzi:55,85g żela­
za :64,12g siarki). 
Krystalografia. Związki chemiczne 
naturalnego pochodzenia, należące 
do tej klasy wyróżniają się metalicz-
no-kruszcowym wyglądem, dużą gęs­

tością, zazwyczaj są nieprzezroczy­
ste i przewodzą prąd elektryczny. Te 
cechy wskazują, że w ich strukturze 

istnieją wiązania między atomami po­

dobne do wiązań w strukturze metali 
(wiązania metaliczne). 
Petrologia. Minerały tej klasy wy­
stępują głównie w złożach kruszców 
związanych z działalnością mag­

mową a także w meteorytach. Tworzą 

one najistotniejsze gospodarczo 

złoża i wydobywano z nich kruszce 
tak ważnych metali jak srebra, mie­
dzi, rtęci, cynku, ołowiu oraz piryt, 
źródło związków siarki. Z całą pe­
wnością największe nagromadzenia 
minerałów platyny tego typu występu­
ją w magmowych złożach kompleksu 

Busłweld w Republice Południowej 
Afryki. Ogromne ilości siarczków (i 
pokrewnych związków) niklu i miedzi 

znajdują się w złożach Sudbury 
w prowincji Ontario w Kanadzie. Re­
jon Freibergu zawierał setki żył, wy­
pełnionych w dużej części kruszcami 
siarczkowymi. Uważane za najbogat­
sze w Europie złoże cynku i ołowiu 
zawiera hydrotermalne minerały siar­
czkowe - jest to Trepća w Serbii (Ju­
gosławia). Przypowierzchniowe czę­
ści złóż siarczkowych są zazwyczaj 
zwietrzałe, czyli przeobrażone chemi­
cznie. Siarczki rozkładają się i reagu­
ją pod wpływem wód powierzch­
niowych oraz atmosfery, przechodząc 
w barwne tlenki, wodorotlenki, węgla­
ny, siarczany i fosforany. Tworzy się 
tak zwana czapa żelazna złoża siar­
czkowego. Większość metali kolo­

rowych przechodzi przy tym do roz­

tworu i tworzy nieco głębiej strefę 
wzbogacenia zwaną strefą cemen­

tacji, która okruszcowana jest wtórny­
mi siarczkami. Typowym przykładem 

jest złoże Tsumeb w Namibii. Aż na 

głębokości 800 metrów nagromadziły 
się szczególne bardzo pierwiastki: 
german i gal, a także pospolita miedź 

jako siarczki w strefie o wielometro­
wej miąższości. 

Piryt 
Kopalnia Friedrich Wilhelm, Herdorf. 
Sieg/Niemcy; 32x45 mm 

40 

Dyskrazyt Ag

3

Sb 

Bornit Cu

5

FeS„ 

5 4 

Dyskrazyt jest jed­
nym z rzadszych kru­
szców srebra. Kry­
ształy najczęściej są 

tabliczkowe lub płyt­

kowe, pseudoheksa-
gonalne i nie prążko­

wane. W stanie 

świeżym ma silny metaliczny połysk i barwę 
srebrzystobiałą z brunatną rysą. Częste naloty 
powierzchniowe szare do brunatnych. Gęstość 
bardzo wysoka: 9-10, łupliwość w dwóch kie­
runkach. 
Występowanie. Dyskrazyt pojawia się 
w żyłach srebronośnych z kruszcami arseno­
wymi i antymonowymi. Ważne miejsca wystę­
powania to St. Andreasberg w Górach Harzu, 
Wolfach w górach Szwarcwald (Niemcy), Mar-
kirch w Wogezach (Francja) i Harmsarvet 
(Szwecja). 
Na górze, po lewej: dyskrazyt w saffbrycie 
St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 17x24 mm 

Spotyka się skupienia 
zniekształconych kry­
ształów, zazwyczaj 

jednak są to zbite 

masy. Przełam: mu-
szlowy, barwa na 
świeżym przełamie: 
różowobrunatny, na­

tychmiast pojawiają się pstre barwy naleciałe 

(barwy gołębiej szyi). Gęstość około 5. 

Występowanie. Rzadko magmowy, częściej 

pegmatytowo-pneumatolityczny i hydrotermal-
ny, powstaje przez rozpad roztworów stałych 
z chalkopirytem (Miedzianka, Kowary na Dol­
nym Śląsku, Polska; duże kryształy w żyłach 

typu alpejskiego - Venediger w Austrii), osa­
dowy w łupkach miedzionośnych na Dolnym 
Śląsku (Polska) oraz Mansteldu (Niemcy). 
W stanie świeżym podobny do pirotynu i nikie-

linu, barwy naleciałe podobne u kowelinu 
i chalkopirytu. 

Na górze, po prawej: bornit 

Oberschlema, Saksonia /Niemcy; 70 x 100 mm 

Chalkozyn Błyszcz miedzi Cu S 

Własności. W przyrodzie występuje kilka mo­
dyfikacji siarczku miedzi o składzie podanym 
lub zbliżonym. Wykształcenie kryształów jest 
często pseudoheksagonalne z powodu wielo­
krotnych zbliźniaczeń. Występują trojaki prze-
rosłe lub bliźniaki w formie prostopadłora-
miennego krzyża. Pospolite są także masy 
zbite, ziarniste i upakowane. Barwa: ciemny 
ołowianoszary, zazwyczaj z matowym nalo­
tem, często niebieskiej lub zielonej barwy. 
Przełam muszlowy; kruchy. Gęstość około 5,6. 
Powstawanie i wystąpienia. Z roztworów hyd-

Na dole, po lewej: chalkozyn 
Bristol, Connecticut/USA; 28x40 mm 

rotermalnych w Męcince i Starej Górze (Dolny 
Śląsk, Polska), Butte (Montana, USA), Tsumeb 
(Namibia). Częsty w strefach cementacji mie­
dzionośnych wystąpień siarczkowych. Ważne 
wystąpienia to Miedzianka (Din. Śląsk, Pols­
ka), Bingham (Utah, USA), Ray (Floryda, USA), 
Bisbee (Arizona, USA), Kounrad (Rosja), Re-
druth, (Kornwalia, Wlk. Brytania); także w łup­
kach miedzionośnych regionu legnicko-gło-
gowskiego (Polska) oraz mansfeldzkiego (Nie­
mcy). 

Minerały podobne. Digenit Cu

9

S

s

 jest niebieski 

do czarnego, stromeyeryt (Ag, Cu)

2

S ma bar­

wę stalowoszarą. 

Na dole, po prawej: chalkozyn 
Redruth, Kornwalia/Wielka Brytania; 

18x25 mm 

42 

43 

Argentyt Błyszcz srebra Ag

2

S 

Własności. Argentyt jest wysokotemperatu­

rową odmianą substancji Ag

2

S, jego dolna 

granica trwałości wynosi 179°C, poniżej której 
przechodzi w jednoskośny akantyt. Kryształy 
najczęściej sześcienne lub ośmiościenne, 
spotyka się bliźniaki przerosle; skupienia ząb­
kowane do włosowatych, kryształy zdeformo­
wane i skręcone. Barwa: czarniawoszary. Gę­
stość: 7,3. Przełam: muszlowy; minerał dosko­
nale daje się kroić nożem. 
Powstawanie i wystąpienia. Ważny pierwotny 
kruszec srebra wydobywany od starożytności. 

Argentyt występuje samodzielnie w żyłach ga­
lenowych oraz jako odmieszania w galenie 
w postaci łuseczek; często towarzyszy mu 
proustyt. W Polsce znany z żył w Miedziance, 
Kowarach i Kletnie (Sudety), występował w ży­
łach hydrotermalnych Freibergu (Saksonia, 
Niemcy), Górach Kruszcowych (Schneeberg, 
Annaberg w Niemczech, Jachymov w Cze­
chach), Kongsbergu (Norwegia). Bogate złoże 
Comstock Lode w Nevadzie (USA) zawiera 
zbity i pylasty argentyt. Szczególnie piękne 
kryształy występują w Guanajuato (Meksyk), 
a bardzo duże - w Pfibram (Czechy). Znane 
od dawna złoża argentytu są obecnie wyeks­
ploatowane, argentyt był w nich związany ze 
strefą cementacji. 

Minerały podobne. Od galeny łatwo odróżnić 
argentyt na podstawie jego małej twardości. 

Na górze, po lewej: argentyt 
Freiberg, Saksonia/Niemcy; 18x25 mm 

Maucheryt N 

rzu. 

^ n r a 

Kisi tfs 

lilllsiiit^ 

5 

met 

Najczęś 

„

A

s

8 

>-

;iej 

Kryształy idiomorfi-
czne są bardzo rza­
dkie, pojawiają się 
płaskie kwadratowe 
płytki i strome proste 
piramidy podwójne; 

ładne okazy znajdo­

wano w Górach Ha-

jest jednak zbity 

(Anarak/lran), występuje w paragenezie z kal-
cytem, nikielinem, kobaltynem i chloantytem 
(łupki miedzionośne Zagłębia Legnicko-Głogo-

wskiego/Polska i Mansfeldu/Niemcy; Bou Az-

zer/Maroko). Barwa: biały z różowawym 
odcieniem, bardzo częste czerwonawoszare 
naloty. Maucheryt spotyka się w hydrotermal­
nych żyłach kruszców kobaltowo-niklowo-ar-
senowych obok nikielinu, chloantytu i kalcytu. 

Na dole, po lewej: maucheryt 
Eisleben, Góry Harzu/Niemcy; 18x25 mm 

Na górze, po prawej: argentyt 
Chanarcillo/Chile, 43x60mm 

Argentopiryt AgFe

3

S

5 

Argentopiryt wystę­
puje rzadko; podobny 
do sternbergitu (o 
zbliżonym składzie 
chemicznym), od 
którego można go od­
różnić, gdy zbity, me­
todami rentgenowski­

mi, wykrywając w ten sposób różnice w sieci 
kryształów. Znane są kryształy przekraczające 
2 mm; brak łupliwości; pseudoheksagonalne 

trojaki przerosłe podobne do pirotynowych. 

Barwa: stalowoszary do złocistobrunatnego, 
często z metalicznie połyskującymi pstrymi 
barwami naleciałymi. Występuje w małych ilo­
ściach w kruszcowych żyłach srebronośnych 
(St. Andreasberg, Schneeberg, Marienberg 
w Niemczech, poza tym w Peru i Meksyku) 
Podobny sternbergit ma dobrą łupliwość i niż­
szą twardość (1-1,5). 
Na dole, po prawej: argentopiryt 
St. Andreasberg, Góry Harzu/Niemcy; 
3x5mm 

44 

45 

Sfaleryt Blenda cynkowa ZnS 

3,5-4 

met. 

Własności. Sfaleryt 
występuje często 

w postaci pięknych 
kryształów, które by­
wają zbliżniaczone, 
zniekształcone, z wy­
pukłymi ścianami. 
Zbliżniaczenia powo­

dują pojawienie się na kryształach kątów 
wklęsłych a w przypadku zbliźniaczeń polisyn-
tetycznych powierzchnie łupliwości sprawiają 
wrażenie prążkowanych. Sfaleryt jest znajdo­
wany również w skupieniach zbitych, kostko­
wych, grubo- do drobnoziarnistych, rzadziej 
promienistych; spotyka się także zbite skało-
twórcze masy oraz odmiany pylaste. 
W wykształceniach gruboskorupowych i cien­
kich naskorupieniach (blendy skorupowe) 
oprócz sfalerytu niekiedy występuje wurtzyt, 
Lupliwość doskonała według dwunastościanu 

rombowego, gęstość czystego ZnS wynosi 

4,06. Połysk: diamentowy, w drobnoziarnistych 
i pylastych odmianach - półmatowy do mato­
wego. Barwa: czysty sfaleryt jest bezbarwny 
[cleiofan), w przyrodzie jednak obecność do­
mieszek, najczęściej żelaza, ponadto kadmu 
i manganu, powoduje zabarwienie. Niskie za­
wartości Fe wywołują zabarwienie żółte i mio­
dowe, niekiedy brunatne lub intensywnie czer­
wone (blenda rubinowa). Wysokie zawartości 
Fe nadają zabarwienie ciemnozielone do cza­
rnego (marmatyt). W sfalerycie mogą wystę­
pować także inne domieszki, niekiedy pierwia­
stki rzadkie, których odzyskiwanie jest intere­
sujące dla przemysłu, jak np. In, Ga, Tl, Hg, 
Cu, Sn, Pb, Ag, Au. Przy pocieraniu o niepole-
waną płytkę porcelanową sfaleryt wydziela za­
pach siarkowodoru (zepsutych jajek), co może 
być pomocniczą cechą rozpoznawczą. 

Powstawanie i wystąpienia. Sfaleryt występuje 
prawie zawsze z galeną i pojawia się w wielu 

typach złóż kruszców. Jest obecny we wszyst­

kich zawierających siarczki skałach głębi­
nowych jako składnik śladowy. W złożach peg-
matytowo-pneumatolitycznych, np. żyłach 
cynonośnych (Hagendorf, Niemcy) pojawia 
się, jako minerał hydrotermalny wysokotem­
peraturowy, sfaleryt bogaty w żelazo tego sa­
mego pochodzenia występuje w żyłach na Do­
lnym Śląsku w Polsce (Boguszów, Jabłów. 

Złoty Stok, Kowary, Czarnów, Przecznica), 
w Niemczech (Schwarzenberg, Saksonia; Bo-
denmais, Bawaria); ładne kryształy pochodzą 
z Trepćy (Serbia, Jugosławia). Gospodarczo 

najważniejszymi wystąpieniami są złoża hyd-
rotermalne żyłowe, gniazdowe, warstwowane 
i metasomatyczne w skałach węglanowych 
(dolomitach, rzadziej wapieniach). Ten typ 

złóż jest lub był eksploatowany na obszarze 
śląsko-krakowskim (regiony: olkuski 
i chrzanowski oraz już bez czynnych kopalń 
- bytomski), w USA w basenie Missisipi, w Ir­

landii, Hiszpanii, Austrii i Niemczech. 

Znaczenie i zastosowanie. Dawniej, gdy cynk 

nie był znany, górnicy sascy i hercyńscy nazy­

wali sfaleryt blendą, czyli rudą, która mami 
i zwodzi, obiecując metal, a nie dając go. 
Nawet słynny specjalista górniczy Agricola 
(XVI w.) uważał sfaleryt za kruszec ołowiu. 
Dopiero w XVIII w. szwedzki chemik Brandt 
rozpoznał w nim ważny kruszec cynku, 
a w XIX w. opracowano technologię hutnicze] 
produkcji tego metalu. Jego światowa produk­
cja w 1989 roku wyniosła 6,13 min t. Cynk jest 
składnikiem mosiądzu i innych stopów, w du­
żych ilościach używa się go do antykorozyj­
nego cynkowania żelaza, do produkcji ele­
mentów galwanicznych, środków ochrony roś­
lin i preparatów medycznych. 
Na górze: sfaleryt na dolomicie 
Binntal Szwajcaria; 32x23 mm 
Na dole: sfaleryt z galeną i syderytem 
Horhausen, Sieg Niemcy; 18 x 13 mm 

46 

47 

Chalkopiryt CuFeS

2 

Własności. Kryształy 

rzadko osiągają wiel­
kość 1 cm, ale zazwy­

czaj są dobrze wy­

kształcone. Pojedyn­

cze kryształy przy­
bierać mogą pokrój 

kulisty, ale typowe 

jest wykształcenie klinowate. W wielu osobni­

kach chalkopirytu występują zbliźniaczenia 
przerosłe, m.in. cykliczne pięcioraki, które wy­
glądają jak pojedyncze kryształy o zała­
manych ścianach i krawędziach. Znane są 
kryształy silnie zniekształcone. Najczęściej je­
dnak występuje ten minerał jako zbity kruszec, 

często wypełniający fugi w skałach, niekiedy 
jako naloty; rzadko groniasty lub nerkowaty. 
Lupliwość: zła. Gęstość: 4,2-4,3. Barwa: mo-
siężnożółty z zielonawym odcieniem, złotoźół-
ty, czarny, barwy naleciałe niejednakowe na 
różnych ścianach. Dość częste prawidłowe 
zrosty ze sfalerytem, ponieważ obydwa mine­
rały mają podobne struktury kryształów. Z te­
go samego powodu kryształy tetraedrytu by­
wają pokryte cienką powłoką chalkopirytu 
(Clausthal-Zellerfeld w Górach Harz, Niemcy 
lub Kornwalia w Wlk. Brytanii). 

W wysokotemperaturowych hydrotermalnych 
pniach, żyłach i soczewach częste są jego 
subtelne przerosty z pirytem. Złoża siarczko­
we Róros, Lókken, Sulitelma (Norwegia), Fa-

lun (Szwecja) i Agordo (pn. Włochy) zawierają 

chalkopiryt silnie zmetamorfizowany. W nie­

mal wszystkich utworach hydrotermalnych jest 

on minerałem towarzyszącym a niekiedy głó­
wnym, np. w Miedziance Świętokrzyskiej, oraz 

na Dolnym Śląsku. Także osady, np. miedzio-
nośne łupki węgliste Okręgu Legnicko-Głogo-

wskiego w Polsce lub w Mansfeld (Niemcy) 
bywają bogate w chalkopiryt; znany jest ze 
skał osadowych w Rammelsbergu (Góry Harz, 
Niemcy), Ergani Maden nad Tygrysem (Turc­
ja), Rio Tinto (Hiszpania). W miejscach tych 
był on lub jest eksploatowany. Podczas wiet­
rzenia wytwarza się czapa żelazna z wtórnymi 
siarczkami miedzi w strefie cementacji oraz 
malachitem w strefie węglanowej. Piękne kry­
ształy pochodzą z żył w Siegerlandzie oraz 
w rejonie Freibergu w Saksonii (Niemcy) 
i w okolicach Markirch w Alzacji (Francja). 
Znaczenie i zastosowanie. Eksploatowany od 
dawna, np. w Rammelsbergu (Góry Harz), 
w Falun (Szwecja), dziś jest najważniejszym 
kruszcem miedzi. 

Powstawanie i wystąpienia. Chalkopiryt poja­
wia się jako tak zwany minerał przechodni 
w złożach rozmaitego pochodzenia i jest jed­
nym z ich najpospolitszych składników. 
Prawie we wszystkich skałach głębinowych 
jest obecny z magnetytem i pentlandytem jako 
składnik śladowy, ale także w ilościach opła­
calnych do eksploatacji. W utworach pegmaty-
towych, pneumatolitycznych i kontaktowo-me-

tasomatycznych oraz autometasomatycznych 

(np. w Bingham, Utah/USA) pojawia się ja­
ko równomiernie rozproszone impregnacje. 

Minerały podobne. Od pirytu i markasytu różni 
się niższą twardością i bardziej intensywną, 

złocistą barwą, od pirotynu brakiem różowo-

brunatnego odcienia, od złota rodzimego bra­
kiem plastyczności i kruchością, od millerytu 
pokrojem. 
Na górze: chalkopiryt 
Kopalnia Luise, Horhausen, 

Westerwald/ Niemcy; 20 x 14 mm 

Na dole: chalkopiryt 
Kopalnia Georg kolo Horhausen, Wester­

wald/Niemcy; 130 x93mm 

48 

49 

Tetraedryty Tennantyt (Cu, Fe),

2

As

4

S

]3

 Tetraedryt (Cu, Fe),

2

(Sb, As)

4

S

13 

Tetraedryty tworzą 
grupę minerałów, 
z których najważ­
niejszymi są tennan­
tyt i tetraedryt. 
Własności. Poszcze­
gólne człony grupy 
mają dość różne wła­

sności z powodu zmiennego składu chemicz­
nego. Często spotyka się ładnie wykształcone, 
bogate w ściany kryształy o przeważającej 
postaci czworościanu regularnego (= te­

traedr - stąd nazwa, tennantyt nazwano zaś 

w 1821 roku na cześć brytyjskiego chemika 
Smithsona Tennanta). Rzadziej spotyka się 
kryształy o postaci dwunastościanu rombowe­
go lub sześcienne. Pospolite są bliźniaki prze-
rosłe z wypukłymi wyrostami na ścianach 
czworościanu (np. z Clausthal-Zellerfeld w Gó­
rach Harz, Niemcy). W Clausthal, Kornwalii 
i wielu innych wystąpieniach tetraedryty bywa­
ją pokryte drobnokrystaliczną powłoką chalko-
pirytu, rzadziej sfalerytu (np. w Kapniku/ Ru­
munia). Kryształy nie mają prawie żadnej łup-
liwości, przełam jest muszlowy; kruche. W za­
leżności od składu chemicznego tetraedryty 
mają różne barwy i rysy. Czysty tetraedryt jest 
stalowoszary i ma oliwkową rysę, tetraedryty 
cynkowe i bogate w żelazo - żelazistoczarne, 
bogate w srebro i rtęć - białe i żółtawe, arsen 
nadaje tym minerałom barwę zielonawą do 
niebieskawej. Tennantyt w najdrobniejszych 
okruchach prześwieca czerwonawo. Tetrae­

dryty występują też w skupieniach zbitych, 

upakowanych lub ziarnistych a także jako 
wpryśnięcia. 

Powstawanie i wystąpienia. Tetraedryty wy­
stępują głównie w nisko- i średniotemperatu-

Na górze: tetraedryt 
Kopalnia Georg koto Horhausen, Wester-

wald/Niemcy; 26 x 18 mm 

rowych kruszcowych żyłach hydrotermalnych 

w towarzystwie siarczków, węglanów, barytu, 
fluorytu i kwarcu, rzadziej w żyłach wysoko­
temperaturowych, utworach kontaktowo-me-
tasomatycznych i pegmatytowych, np. na Gren­
landii i w niektórych żyłach cynonośnych. Po­
jawiają się w łupkach miedzionośnych okolic 
Lubina (Polska) i Rammelsbergu (Niemcy). 
Często wzbogaca się w strefie cementacji. 
Pospolity w złożach całego świata. Bardzo 
piękne kryształy znajduje się w kopalni Tsu-

meb (Namibia) i w Kapniku (Rumunia). Freibe-
/•0/7(Freiberg, Saksonia/Niemcy, Grudno, Góry 
Kaczawskie/Polska) zawiera od 18 do 36% 
srebra, schwazyt, odmiana rtęcionośna, znaj­
dowany jest w żyłach kruszconośnych w wa­
pieniu dolomitycznym w Schwaz (Tyrol, 
Austria). W dolomicie cukrowatym w Binntal 
(Szwajcaria) spotyka się małe ale bardzo bo­
gate w ściany kryształy odmiany morfologicz­
nej tetraedrytu - binnitu. Tetraedyt jako drob­
ny pył wrośnięty w kryształy galeny może być 

w niej nośnikiem srebra. Tetraedryt srebrowy 
występował w Tatrach (Doliny Starorobociańs-
ka i Kościeliska). Hydrotermalny występował 
w Miedziance Świętokrzyskiej oraz na Dolnym 
Śląsku (Srebrna Góra, Stanisławów, Bogu­
szów, Miedzianka). 

Znaczenie i zastosowanie. Tetraedryty są wy­
korzystywane głównie jako kruszce miedzi, 
ich znaczenie jest podobne do znaczenia mie­
dzi rodzimej. Są także eksploatowane z powo­
du zawartości srebra, rtęci i antymonu. 
Minerały podobne. Trudne do odróżnienia od 

innych ciemnoszarych siarczków w masyw­
nych skupieniach. 

Na dole, po lewej: tetraedryt (binnit) 
Binntal/Szwajcaria; 15 x21 mm 
Na dole, po prawej: tetraedryt pokryty nalotem 
chalkopirytu 
Clausthal, Góry Harz/Niemcy; 12x17 mm 

G r e e n o c k i t CdS  W u r t z y t ZnS 

3-3,5 

półmet.-

niemet. 

Zazwyczaj występuje jako żótty ziemisty nalot, 
kryształy najczęściej stożkowe lub tablicz­
kowe. Jest to typowy minerał wtórny rud sfale-
rytowych (Kowary Górne, kopalnie rejonu By­
tomia, np. Szarlej - Polska; Tsumeb - Nami­
bia). Nazwany na cześć lorda Greenocka, któ­
ry pierwszy rozpozna) ten minerał jako nowy. 
Greenockit o wysokiej zawartości cynku fluo­
ryzuje w świetle nadfioletowym na żółto. 

Na górze, po lewej: greenockit na prehnicie 
Bishopton/Szkocja; 4x6 mm 

3,5-4,5 

półmet-

niemet. 

Zastosowanie. Kadm to składnik metalu Wo-
oda, moderator w reaktorach nuklearnych. 
Kryształy idiomorficzne rzadkie, częstsze wy­
kształcenie ksenomorficzne. Bliźniaki, często 
polisyntetyczne, ale pospolicie zbity. Od sfale-
rytu różni się pleochroizmem i dwójłomnością. 
W temperaturze 1020

C

C powstaje ze sfalerytu. 

Odmiana manganonośna zwana jest erytro-

cynkitem. Blendy promieniste i skorupowe 

często zawierają obok sfalerytu także wurtzyt, 

np. w Pfibramie (Czechy), Stolbergu koło Ak­

wizgranu (Niemcy), regionie śląsko-krakow-
skim (Polska), Kirka w Tracji (Grecja). 

Na górze, po prawej: wurtzyt 
kopalnia Kirka/Grecja; 3x4 mm 

C y n o b e r HgS 

2-2,5 
met-

półmet. 

Własności. Kryształy 

idiomorficzne spoty­
ka się dość rzadko, 

są one małe, mają 
pokrój grubotablicz-
kowy lub płaskich 
romboedrów; pospo­
lite są masy lub 

powłoki zbite, ziarniste lub ziemiste. Wśród 
idiomorficznych kryształów nierzadkie przero-
słe bliźniaki dwóch romboedrów. Przełam: za-
dziorowaty, łupliwość: bardzo dobra, gęstość: 

8,1, niezwykle duża. Częste domieszki 
substancji organicznej. 

Powstawanie i wystąpienia. Cynober jest jed­
nym z tych siarczków, którego tworzenie się 
można obserwować także współcześnie, np. 
z gorących wód o temperaturze zaledwie 80 C 
na obszarach wygasającego wulkanizmu. Wie­
le ważnych złóż rtęci powstało w ten sposób. 
Ciudad Real koło Almaden w Hiszpanii znane 
jest od starożytności i jest największym zna­
nym złożem cynobru na świecie, ponadto waż­

ne złoża to Idria w Słowenii, Monte Amiata we 
Włoszech i Moschellandsberg w Palatynacie, 
Niemcy. Najpiękniejsze kryształy pochodzą 
z prowincji Hunan w Chinach. 
Znaczenie i zastosowanie. Najważniejszy kru­
szec rtęci; słynne kopalnie Almaden były eks­
ploatowane przez starożytnych Greków już 
700 lat przed Chrystusem. Złoże Idria w Sło­
wenii znane jest od 1497 roku, a złoża palaty-
nackie - od 1776. Najwięksi producenci to 
WNP, Hiszpania, Algieria i USA; produkcja 
światowa około 70001. 
Cynober może być pomylony z proustytem. 

Na dole: cynober 
Almaden/Hiszpania; 14 x w mm 

52 

Galena PbS 

Własności. Duże, 
narosłe kryształy 
galeny znane są 
z wielu wystąpień na 
świecie. Ograniczone 
są one ścianami sze­
ścianu, ośmiościanu, 
dwunastościanu rom­

bowego lub kombinacjami tych postaci. Typo­
we są rozmaite rodzaje zniekształceń, ściany 
są często skrzywione i załamane, krawędzie 
i naroża zaokrąglone, tak, że kryształy wyglą­
dają jak obtopione, niekiedy pojawiają się za­
głębienia spowodowane naturalnym trawie­
niem, nierzadkie są formy szkieletowe. Zbliź-
niaczenia według ośmiościanu. Barwa: oło-

wianoszara, ściany kryształów i skupienia zbi­
te mają często matowy nalot. Jest to minerał 
bardzo ciężki o gęstości około 7. Lupliwość: 
doskonała według sześcianu, jest cechą roz­
poznawczą. Galena może zawierać do 1% 
srebra, najczęściej w postaci bardzo drobnych 
wrostków różnych kruszców srebra jak prous-

tyt, tetraedryt, polibazyt. Z tego powodu na 
całym świecie galena bywa eksploatowana 
także jako ruda srebra. Często zawiera ona 
również znaczne ilości cynku, żelaza, miedzi, 
antymonu i bizmutu z powodu subtelnych wro­
stków sfalerytu, bournonitu lub tetraedrytów. 
Powstawanie i wystąpienia. Galena jest naj­
częściej pochodzenia hydrotermalnego zwią­
zanego z działalnością plutoniczną a rzadziej 

chy) i Laurion (Grecja). Do dziś eksploatowane 
złoża są zlokalizowane w południowej Hiszpa­
nii, w Trepćy (Serbia, Jugosławia) czy na Kau­
kazie. Zmetamorfizowane rudy galenowe znaj­
dują się w Rammelsbergu (Harz, Niemcy) 
i w ogromnych masach w Broken Hill (Nowa 
Południowa Walia, Australia). Duże złoża ga­
leny pochodzenia epitermalnego utworzyły się 
w skałach węglanowych - dolomitach i częś­
ciowo wapieniach, np. w regionie śląsko-kra-
kowskim w Polsce (kopalnie Olkusz, Bolesław, 
Pomorzany, Trzebionka i inne) czy w basenie 
Missisipi w USA (złoża wsch. Tennessee, Il­
linois. 

Znaczenie i zastosowanie. Od czasów Pliniu­
sza Starszego (77 r. n.e.) stosuje się nazwę 
galena, pierwotnie na oznaczenie kruszcu oło­
wiu. Galena jest najważniejszym i najczęściej 
występującym kruszcem tego metalu a jedno­
cześnie z powodu swego rozprzestrzenienia 
i występowania w dużych ilościach - bardzo 
ważnym kruszcem srebra. Najważniejszymi 
producentami są następujące kraje (w tys. 

t ołowiu, dane z 1989 roku): Stany Zjednoczo­

ne 550, Australia 465 i WNP 420; produkcja 

światowa 3,5 min ton. Ołów stosowany jest 
przede wszystkim do produkcji akumulatorów, 
ponadto koszulek kabli, rur, amunicji, farb, 
szkła ołowiowego („kryształowego"), dodatku 
przeciwstukowego do benzyn (czteroetylku 
ołowiu). 

F=^\ 

V 

J± 

J 

wulkaniczną, występuje w żyłach kruszcowych 
w masywach górskich. Znane, obecnie głów­
nie wyeksploatowane złoża występowały 
w Górach Harzu (Clausthal-Zellerfeld, Bad 
Grund), rejonie Freibergu i Akwizgranu, 
obszarze Ruhry w Niemczech, Górach Święto­
krzyskich (Ołowianka, Chęciny, Karczówka, 
Łagów) i Sudetach (Polska), Pfibramie (Cze-

Na górze, po lewej: galena 
Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 32 x45mm 
Na górze, po prawej: galena 
Neudorf, Góry Harz/Niemcy; 14 x20mm 
Na dole: galena 
Ramsbeck, Sauerland/Niemcy, 24 x 17 mm 

54 

Miargyryt AgSbS

2

 Nikielin NiAs 

Minerał nie rzucający 
się w oczy, którego 
kryształy często by­
wają niezauważone, 
choć są znane wię­
ksze niż dwa milimet­
ry. Pokrój jest zazwy­
czaj grubotabliczko-

wy, kryształy na ścianach mogą mieć prążko­
wanie lub żłobkowanie. Występują zbliżnia-
czenia, nierzadkie skupienia zbite. 
Barwa: stalowo- i ołowianoszary do czarnego, 
nieprzezroczysty. Lupliwość: niewyraźna, kru­
chy. Występuje w hydrotermalnych żyłach kru­
szców srebra obok częstszego i podobnego 
pirargyrytu, np. w Kowarach (Polska), St. And-
reasbergu w Harzu i Braunsdorf koło Freiber-
gu (Niemcy), Pfibramie (Czechy), Baia Sprie 
(Rumunia), Hiendelaencina (Hiszpania), San 
Benito County (Kalifornia, USA). Ważny 
kruszec srebra. 
Na górze, po lewej: miargyryt 
St. Andreasberg, Góry Harz/Niemcy 5x7 mm 

Idiomorficzne kryszta­

ły są rzadkie i małe, 
częste - zbite masy. 
skupienia nerkowate 
groniaste, drzewia­
ste, wydłużone. Bar­
wa miedzianoczer-
wona jest typowa, 

na powietrzu pojawiają się brunatnawe lub 
czarniawe naloty. Przełam: muszlowy; kruchy. 
Gęstość: 7,5. Często zbite masy są pokryte 

warstewką jabłkowozielonego annabergitu 
(kwiatu niklowego). Głównym miejscem wystę­

powania są żyły hydrotermalne np. w Górach 
Kruszcowych w Niemczech, w Jachymovie 
(Czechy), w Kowarach i Przecznicy na Dolnym 

Śląsku (Polska); ponadto w cechsztyńskich łup­
kach miedzionośnych w Polsce i w Niemczech. 
Podrzędny kruszec niklu. 

Na górze, po prawej: nikielin 
Mansfeld, Niemcy; 28 x 40 mm 

Pirotyn Piryt magnetycznyFe^S 

Własności. Jeden z 

niewielu minerałów 
magnetycznych. Idio­
morficzne kryształy 

są rzadkie, małe 

i nieczęsto zachowa­
ne w stanie świeżym; 

tworzą cienkie sześ­

ciokątne płytki ułożone w różokształtne 
skupienia. Zazwyczaj znajduje się jednak zbi­
te, ziarniste, niekiedy skorupowe masy. Naj­
piękniejsze i największe pojedyncze kryształy 
pochodzą z Trepćy (Serbia, Jugosławia). Zgo­
dnie z dwuścianem podstawowym występuje 
bardzo wyraźna łupliwość. Gęstość: 4,6; brą-
zowożółty z miedzianoczerwonawym odcie­
niem, tombakowobrunatne naloty, często sil­
nie zwietrzały, nierzadkie pseudomorfozy pi­
rytowe lub galenowe. Jak wskazuje wzór 
F e ^ j j S , występuje niedobór żelaza aż do 
składu Fe

1t

Ś

12

. Idealny skład FeS ma minerał 

fro/Wwystępujący w meteorytach. 

Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się 

we wszystkich skałach głębinowych. Jako nik-

lonośny pentlandyt tworzy wielkie magmowe 
złoża niklu. Występuje w utworach pegmatyto-

wo-pneumatolitycznych, np. w Hundholmen, 
Tysfjord w regionie Weland, w Tunaberg (środ­
kowa Szwecja). Jako hydrotermalny spotykany 
jest w najstarszych żyłach kruszcowych Frei-
bergu i St. Andreasbergu (Niemcy), Kongsber-
gu (Norwegia), Miedzianki i Kowar (Dolny 
Śląsk, Polska). Znany jest z utworów kontak­
towych skał głębinowych i wylewnych, ze skal 
metamorficznych (Bodenmais, Bawaria, Nie­
mcy), prawie ze wszystkich meteorytów. 
W utworach osadowych bardzo rzadki. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa wywodzi się 
z języka greckiego i oznacza barwę ognia, 
złotożółtą. Surowiec do produkcji kwasu siar­
kowego i czerwieni polerskiej (pyłu tlenku że­
laza - hematytu), jako kruszec żelaza bez 
znaczenia. 

Na dole: pirotyn 

Trepća, Serbia/Jugosławia; 120 x85 mm 

56 

WZM 

57 

Milleryt NiS 

^ ^ ^ Własności. Minerał 

^ ^ H  ^ ^ występuje najczęś­

ciej w postaci ład­

nych skupień wiąz­
kowych. Kryształy ma­
ją postać delikatnych, 
mosiężnożółtych wło-

^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ sów, mogą one jed­

nak być również matowe, zielonawoszare, 
brunatnawe do czarniawych z jedwabistym 
połyskiem. Lupliwość: doskonała. Gęstość: 
5,3. 
Powstawanie i wystąpienia. Milleryt rzadko 
jest spotykany w większych ilościach, najczęś­
ciej występuje w strefie cementacji jako mine­
rał wtórny utworzony z kruszców niklu. Z tego 
powodu można go napotkać w złożach siarcz­
kowych niklu rozmaitego pochodzenia. W ko­
palni Friedrich (Wissen, Sieg/Niemcy) znajdu­
je się świeże, lśniące, o grubości 0,5-2 mm 
i do 5 cm długie, podłużnie prążkowane słupki 
i ich promieniste wiązki. Inne znane wystąpie­
nia to Nanzenbach koło Dillenburga, Ram-

Kowelin Covellin CuS 

«--—' -s. Własności. Idiomorfi-

[  ~ f \

  c z n e

 kryształy są bar­

dzo rzadkie, najczę­
ściej kowelin jest zbi­
ty i drobnoziarnisty, 

mel

- jako obwódki, powło­

ki, a także pylasty; 

^ 1—— rzadko grubokostko-

wy a nawet w postaci płytek wielkości dłoni. 
Bardzo ładne duże kryształy pochodzą z Sar­
dynii, podobnie atrakcyjnie wykształcone 
- z Butte (Montana, USA). Barwa: niebiesko-
czarny, rozdrobniony - indygowoniebieski lub 
jeszcze ciemniejszy. Lupliwość: doskonała 
według dwuścianu podstawowego, cienkie 

płytki giętkie: gęstość: 4,6. Kowelin jest bardzo 
dobrym przewodnikiem elektryczności, 

Z powodu dużej dyspersji optycznej kowelin 
w powietrzu jest niebieski, po zwilżeniu wodą 

- fioletowy, a pokryty warstwą olejku imersyj-

nego - czerwony. 
Powstawanie i wystąpienia. Kowelin jest po­
spolitym produktem przeobrażenia innych kru-

5 8 

sbeck i Musen. W kopalni węgla Nowa Ruda 
(Dolny Śląsk/Polska) kilkucentymetrowe igły 
występują w niebieskozielonych masach mine­

rałów ilastych zwanych folerytami. Również ko­
palnie węgla Zagłębia Ruhry (Niemcy), np. 

Christian Levin w Essen, dostarczały ładnych 
okazów, a z kopalni Zeche Germania w Dort­
mundzie pochodziły w ostatnim czasie włoso­
wate kryształy do 8 cm długości z rozszczepio­
nymi końcami. W okolicach Wuppertal-Elber-
field (Niemcy) napotkano druzy świeżych igieł 
do 15 mm długich, częściowo wygiętych i o po­
kroju futerałowym. Inne lokalizacje to Góry Ha­
rzu, Saksonia (Niemcy), Czechy, Walia (Wlk. 
Brytania) oraz Bombiane koło Bolonii (Włochy). 
Znaczenie i występowanie. Przez wiele lat był 
uważany za włosowatą odmianę siarczku żela­
za (pirytu lub markasytu). Pomimo wysokiej za­
wartości niklu nie ma znaczenia jako kruszec 
tego metalu z powodu rzadkości występowania. 

Na górze: milleryt 
Czechy; 28 x20mm 

szców miedzi, zwłaszcza chalkozynu, chalko-
pirytu i bornitu, dlatego prawie zawsze jest 
obecny na tych minerałach jako cienka wars­
tewka lub powłoka. Jest pospolity w łupkach 
miedzionośnych Dolnego Śląska (Polska) 
i Mansfeldu (Niemcy). W Polsce był napotyka­
ny w żyłach kruszcowych w Kowarach, baryto­
wych - w Boguszowie na Dolnym Śląsku, 
w Miedziance Świętokrzyskiej; w Niemczech 
znany także z Schapbachtal, Siegen i Górach 
Harzu, w Jugosławii z Bor w Serbii. Znajdowa­
ny z kryształami siarki rodzimej w produktach 
ekshalacji Wezuwiusza i Vulcano. 
Znaczenie i zastosowanie. Znany od dawna, 
ale dopiero w 1827 roku Covelli (od jego na­
zwiska pochodzi nazwa) oznaczył skład krysz­

tałów z Wezuwiusza jako siarczek miedzi. 
Z powodu występowania w małych ilościach 
jest pomimo pospolitości jedynie podrzędnym 

kruszcem miedzi. W skupieniach zbitych nie­
kiedy jest stosowany dla celów jubilerskich. 
Na dole: kowelin 
Sardynia; 45 x33mm 

Linneit CO s 

Kermesyt Sb.S O 

Częste dobrze wy­
kształcone ośmio-
ścienne i sześcienne 
kryształy i bliźniaki, 
łupliwość według 
sześcianu dokładna, 
przełam nierówny; 
gęstość: 4,8-5,8; bar­

wa: biały, niekiedy stalowoszary z czerwonymi 

lub brunatnymi nalotami. Pospolicie zbity lub 

jako wpryśnięcia. Pochodzenia głównie hydro-
termalnego np. w żyłach z syderytem i pirytem 
w Męcince i Miedziance (Dolny Śląsk, Polska), 
Musen, Eiserfeld, Grunau (Siegerland, Nie­
mcy), złoża metasomatyczne w Szwecji i Na­
mibii, pierwotny kruszec w bogatych złożach 
wietrzeniowych kobaltu w prowincji Szaba 
(Zair). Piękne kryształy są znajdowane w Ron­
da Valley w Wielkiej Brytanii. Ważny kruszec 
kobaltu. 

Na górze, po lewej: linneit 
Kopalnia Georg kolo Horhausen, Wester-

wa Id/Niemcy; 11 x15mm 

Sylvanit AgAuTe

4 

Idiomorficzne krysz­

tały są nieduże, do 

nieco ponad 5 mm, 
pokrój rozmaity, czę­

sto grubotabliczkowy 
do krótkosłupkowe-
go; bliźniaki często 
przerosłe, tworzą for­

my drzewiaste o granulowanej powierzchni 
lub podobne do czcionek. Łupliwość: dokład­
na; barwa: stalowoszary do srebrzystobiałego 
i jasnożółtego; gęstość: 8,0-8,3. Niekiedy 
pseudomorfozy po nim tworzy złoto rodzime. 
Występuje w żyłach nisko- do wysokotempera­

turowych. Typowe wykształcenia są pospolite 
w żyłach złotonośnych Rumunii (Nagyag, Of­
fenbanya). 

Występuje w pęczko­
wych lub płaskich 
gwiaździstych skupie­

niach igiełkowych 
kryształów; skorupo­
wy. Barwa: wiśnio-
woczerwony z fiole­

towym odcieniem, 

przeświecający; połysk: diamentowy; gęstość: 
4,7; łupliwość w jednym kierunku dokładna. 
Kryształy bardzo giętkie, często hakowate lub 
kolankowe, niekiedy śrubowata skręcone; 
dają się kroić nożem. Narasta na antymonicie, 
ponieważ powstaje z tego ostatniego drogą 
utlenienia tlenem z powietrza. Wystąpienia: 
Braunsdorf (Saksonia, Niemcy), Pezinok (Małe 
Karpaty, Słowacja), Pereta (Toskania, Włochy), 
Djebel Hamimat (Algieria). Stare nazwy to piro-
stibit, pirantymonit, blenda antymonowa. 

Na górze, po prawej: kermesyt z anty monitem 
(szary) 
Pribram/Czechy 6 x8mm 

Nagyagit Pb

5

Au(Te,Sb)

4

S

5

_

e 

Występuje niekiedy 
jako cienkie, płytko­
we, prążkowane kry­
ształy, ale zazwyczaj 
jako masywne, ziar­

niste lub płytkowe 

skupienia; łupliwość 

i zbliźniaczenia we­

dług ścian słupa; giętki. Barwa: ciemnoołowia-
noszary. Duża gęstość około 7,5. Występuje 
w żyłach hydrotermalnych ze złotem rodzi­
mym, siarczkami, tellurkami i węglanami. Ta­
kie okazy pochodzą z Nagyag w Rumunii, 
gdzie współwystępuje z rodochrozytem, inne 
wystąpienia to Offenbanya (Rumunia), Cripple 
Creek (Kolorado, USA), znany z Kanady i Ja­
ponii. Jak wszystkie tellurki złota wietrzeje 
łatwo, przechodząc w ciemnobrunatne złoto 
rodzime. 

Na dole, po lewej: sylvanit na kwarcu 
Nagyag/Rumunia; 5 x7 mm 

Na dole, po prawej: nagyagit z rodochrozytem 
Nagyag/Rumunia; 14 *20 mm 

60 

61 

Antymonit Stibnit, błyszcz antymonu Sb

2

S

3 

Własności. Podania mówią, że kryształy anty-

monitu grubości ramienia były używane w Ja­
ponii do budowy płotów w ogrodach. Kryształy 
mają pokrój kolumnowy z podłużnym prążko­

waniem oraz spiczastymi lub tępymi za­
kończeniami; wykształcenia są typowe dla po­
szczególnych wystąpień. Bogate w ściany kry­
ształy są wydłużone zgodnie z osią Z (piono­
wą) i dlatego są spiczaste, igiełkowe; często 
mechanicznie zgięte, jak to jest pospolite tak­
że u gipsu. Kryształy mają silne żłobkowanie 
równoległe do osi Z. Antymonit tworzy rozmai­
te agregaty jak skupienia promieniste, zagma­
twane grupy igiełkowych kryształów, pęczki 
pałeczek, aksamitnie wyglądające czarne ku­
le, powłoki delikatnych zbitych włosów, najczę­
stsze jednak są zbite lub upakowane masy. 
Lupliwość; w jednym kierunku bardzo dobra, 
w dwóch innych rozpoznawalna. Z powodu wy­
stępowania płaszczyzn poślizgu w sieci krysz­

tału, nierzadko pojawiają się grube prążkowa­

nia prostopadłe do wydłużenia kryształów i fali­
ste wygięcia; cienkie kryształy dają się łatwo 
zginać w palcach. Jeżeli zgina się kryształ 
z gładkimi ścianami tworzącymi wierzchołek, 
ściany te pokrywają się subtelnymi prążkami 
równoległymi do osi Ykryształu, chociaż ścia­
ny te nie uległy wygięciu. Pokazuje to sposób 
przemieszczania się części kryształu przy defo­
rmacji. Barwa: ołowianoszary, silny połysk me­

taliczny, w cienkich włóknach czarny i matowy; 
porównywany z galeną sprawia wrażenie nie-
bieskawozielonawego, pstre barwy naleciałe. 
Gęstość: 4,6-4,7. 

Powstawanie i wystąpienia. Występuje głó­
wnie w niskotemperaturowych żyłach hydrote-
rmalnych z realgarem, aurypigmentem, gale­
ną, cynobrem, pirytem, sfalerytem, złotem ro­
dzimym, barytem, kwarcem i kalcytem. W Po­
lsce znany z żył na Dolnym Śląsku (Bardo 
Przyłęk, Złoty Stok, Boguszyn koło Kłodzka, 

Stara Góra koło Jawora; soczewki antymonitu 
o długości do 20 cm i grubości do 1,5 cm 
w żyle kwarcowej w Książnie). Występuje np. 
w Niemczech w Wolfsbergu (Góry Harz), 
Braunsdorf (Góry Kruszcowe), oraz w Nikitow-
ce (pd. Rosja). Najpiękniejsze kryształy pocho­
dziły z wyeksploatowanego obecnie złoża Ichi-
nokawa (Shikoku, Japonia), kryształy o długo­
ści do 1 m znajdowano w złożach Stolica 
i Leśnica w Jugosławii. Gospodarczo ważne 
złoża antymonitu występują w Jugosławii, Ru­
munii, Algierii, RPA, Boliwii, Meksyku, 
Chinach oraz na Borneo. Wietrzejąc, antymo­
nit przechodzi w żółtą ochrę antymonową, ker-
mesyt, rzadziej w kwiat antymonowy (valenti-
nit), tworzący białe kryształy o diamentowym 
połysku. Metastibnit\es\ niekrystaliczną (amo­
rficzną) odmianą Sb.,S

3

. 

Znaczenie i zastosowanie. Antymonit jest naj-
dawniej znanym kruszcem antymonu. Pliniusz 
Starszy (77 r. n.e.) nazywał go stibium, od 
czego pochodzi obecny symbol chemiczny an­
tymonu (Sb). Starożytni Egipcjanie, Grecy 
i Rzymianie używali antymonitu do wyrobu 
maści, szminek, tuszu do rzęs i medykamen­
tów do leczenia oczu. W średniowieczu kru­
szec ten był poszukiwany przez alchemików, 
używano go do czyszczenia złota lub do przy­
gotowywania środków przeczyszczających 
i wymiotnych. Antimonion w języku póżnogre-
ckim znaczy kwiat lub wykwit. Obecnie anty­
monit jest najważniejszym kruszcem antymo­
nu. Głównymi producentami w roku 1989 były 
następujące kraje: Boliwia (14 tys. t), RPA (19 

tys. t) i Chiny (10 tys. t); produkcja światowa 
wyniosła 53 tys. ton. Antymon jest używany 
jako składnik stopów, do produkcji środków 

impregnujących i czyniących niepalnymi tkani­
ny, wypełniacza i barwnika do kauczuku, do­

datków zwiększających odporność na wysokie 
temperatury barwników i ceramiki oraz prepa­
ratów medycznych. 

Na górze: antymonit 
Kisbanya/Rumunia; 60 x42mm 
Na dole: antymonit 
St. Andreasberg, Harz/Niemcy; 6 *4mm 

62 

63 

Piryt Iskrzyk FeS

2 

Własności. Na kryształach pirytu rozpoznano 
ponad 60 postaci krystalograficznych, 
z których najczęstsze to sześcian i dwunasto-
ścian pięciokątny (pirytoedr). Cechą charakte­
rystyczną pirytu jest prążkowanie na ścianach 
sześcianu. Bliźniaki, które powstają przez 
przerośnięcie się dwóch obróconych o 90° 
dwunastościanów pięciokątnych nazywano bli­
źniakami krzyża żelaznego. Piryt często two­
rzy duże i idealnie wykształcone kryształy, ale 
znane są także skupienia kuliste, graniaste, 
nerkowate, sferolityczne, skorupowe jak ró­
wnież ziarniste i zbite masy. Piryt stanowi 
także substancję mineralizującą wielu skamie­
lin. Barwa: jasnomosiężnożółty, złocistożółty, 
niekiedy z pstrymi nalotami lub z rdzawymi 
otoczkami lub powłokami wodorotlenków żela­

za (limonitu); te ostatnie mogą, przy zachowa­

niu pierwotnego kształtu pirytu, całkowicie go 

zastąpić (pseudomorfozy limonitowe po pi­

rycie). Przełam: muszlowy; łupliwość: nie­

wyraźna według ścian sześcianu; kruchy. Gęs­
tość: 5,0-5,2. 

Powstawanie i wystąpienia. Już von Henckel 
w swoim traktacie z 1725 roku pod tytułem 
Pyritologica określił piryt mianem Jasia błądzą­

cego po wszystkich zaułkach. Minerał ten poja­

wia się często w dużych ilościach w bardzo 

rozmaitych skałach i złożach. Lokalnie może 
stać się ważnym kruszcem złota, ponieważ nie­
kiedy zawiera koncentracje tego metalu opła­

calne do eksploatacji, jak np. w poziomach 
złotonośnych zlepieńca Witwatersrand w Trans-

vaalu (RPA). Przerosty chalkopirytem czynią 
z pirytu kruszec miedzi. Piryt jest znajdowany 
w żyłach nisko- do wysokotemperaturowych, 

w skałach wulkanicznych, pegmatytach, w zło­
żach kontaktowo-metamorficznych i metaso-

matycznych, w zmetamorfizowanych osadach, 
w pokładach węgla, łupków i iłów. Ze względu 
na pokaźne koncentracje złota i miedzi, ogro­
mne złoża pirytowe Rio Tinto w prowincji Hue-
lva (pd. Hiszpania) były eksploatowane już od 
czasów starożytnych. Szczególnie piękne kry­
ształy pochodzą z Rio Marina (wyspa Elba), 
Brosso i Traversella (Piemont, Włochy) i kopa­
lni Kassandra (Płw. Chalcydycki, Grecja) 

W Jalisco (Meksyk) występują prążkowane pi­

ryty o krawędzi sześcianu ponad 5 cm; w Ko­
lorado (USA) piryt złotonośny był eksploa­

towany w wielu miejscach. Polskie znane wy­
stąpienia to złoże pirytowe w Wieściszowicach 
(Sudety), kopalnia węgla brunatnego Turów 

i złoże w Rudkach koło Kielc. Pod wpływem 

czynników atmosferycznych piryt wietrzeje łat­
wo, przechodząc w rozpuszczalne siarczany 
żelaza oraz w nierozpuszczalny limonit. Natu­

ralne surowce skalne stosowane w budownict­

wie muszą być w zasadzie wolne od tego 
minerału, gdyż jego rozkład osłabia skałę 
a produkty rozkładu (kwas siarkowy!) mogą 
reagować z innymi minerałami. 
Znaczenie i zastosowanie. Z pirytu produkuje 
się kwas siarkowy, proszek polerski (tlenek 
żelaza), czerwone i brunatne farby mineralne. 
Małe, ładnie wykształcone kryształy stosowa­
ne są jako materiał jubilerski. 

Na górze, po lewej: piryt z hematytem 
Rio Marina, Elba/Wiochy; 25 x35mm 
Na górze, po prawej: piryt z barwami nalecia-
lymi. Westfalia/Niemcy 9 x 13 mm 
Na dole: piryt na kalcycie 

Trepća, Serbia/Jugosławia; 32 x22 mm 

64 

Haueryt MnS

2 

Ullmannit NiSbS 

Tworzy kryształy sze-

^M I ścienne, ośmiościen-

ne lub będące kombi­
nacjami tych postaci, 

a także ziarniste lub 
zbite masy. Barwa: 

9 szarobrunatna. Lupli-

" " wość: wyraźna; prze­

łam: nierówny, muszlowy; gęstość: 3,4-3,5. 
Zwilżony kwasem solnym wydziela siarkowo­
dór, gaz o nieprzyjemnym zapachu zepsutych 
jaj. 
Występuje wrosły w iłach i gipsach w okoli­
cach kopalni siarki Kalinka koło Bańskiej Byst-
ricy (Słowacja) jako kryształy do 2 cm lub ich 
grupy, skupienia kuliste lub gwiaździste oraz 
w iłach stropu złóż siarki rejonu Tarnobrzega 
(Polska). W kopalni siarki koło Raddusy (Sycy­
lia) ośmiościany hauerytu osiągają wielkość 
ponad 6 cm. 

Na górze, po lewej: haueryt 
Raddusa/Sycylia; 25 x35mm 

Kobaltyn CoAsS 

Własności. Wygląd zewnętrzny bardzo zbliżony 
do pirytu, ale barwa jest srebrzystobiała. Na 
ścianach sześcianu występuje również prążko­
wanie, inne ściany są gładkie i lśniące. Stwier­
dzono ściany sześcianu, ośmiościanu i dwuna-
stościanu pięciokątnego. Zbliźniaczenia są rza­
dkie. Znane są skupienia płytkowe, ziarniste aż 
do zbitych mas. Lupliwość: niewyraźna; prze­
łam: muszlowy; gęstość: 6,0-6,4. Zazwyczaj na­
leciała barwa czerwonawoszara, częste powło­
ki erytrynu (kwiatu kobaltowego). 
Powstawanie i wystąpienia. Największym 

złożem hydrotermalnym kobaltynu są wystą­

pienia w Dystrykcie Cobalt w Ontario (Kanada). 
Podobne złoża to Schneeberg w Górach Krusz-

6 6 

Idiomorficzne kryształy są nieczęste, sześ­

cienne, niekiedy także ze ścianami dwunasto-
ścianu pięciokątnego i prążkowaniem jak u pi­
rytu, bliźniaki rzadkie, najczęstsze skupienia 
ziarniste, Barwa: ołowiano- lub stalowoszary, 
szarawoczarny z pstrymi barwami nalecia-
łymi. Lupliwość: niewyraźna do dokładnej; 
kruchy. Przełam: nierówny. Gęstość: 6,7. Wy­
stępuje w żyłach z innymi kruszcami niklu np. 
w Harzgerode (Góry Harzu/Niemcy), Walden-
stein (Karyntia/Austria). 

Na górze, po prawej: ullmannit 
Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 20 x28 mm 

cowych (Niemcy), Jachymov (Czechy), Kon-
gsberg (Norwegia) i Daszkesan (Kaukaz). 
W gnejsach, łupkach łyszczykowych i marmu­

rach utworzyły się złoża kontaktowo-pneumato-
lityczne Tunaberg, Riddarhyttan i Hakansboda 
(Szwecja). W Polsce znany ze stref kontakto­

wych w Złotym Stoku i łupków miedzionośnych 
Dolnego Śląska. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa kobold wy­
stępuje już u Basiliusa (329-379) na określe­
nie kruszców „zauroczonych" przez złego du­
cha podziemnego (kobolda), jako że pomimo 
dużej gęstości i metalicznego połysku z krusz­

ców owych nie udawało się uzyskać wówczas 
żadnego metalu. Obecnie kobaltyn jest bardzo 
ważnym kruszcem kobaltu, składnika najtwar­
dszych stali narzędziowych, stopów odpor­

nych na korozję do produkcji turbin gazowych, 
części samolotów odrzutowych, niebieskiego 
barwnika (smaltu). Światowa roczna produkcja 

tego metalu wynosi około 34 tys. ton. 

Na dole: kobaltyn 

Tunaberg /Szwecja; 32 *23mm 

Markasyt FeS

2 

Własności. Duże po­
jedyncze kryształy są 
rzadkie, najczęściej 
spotyka się grupy kry­
ształów wrosłych lub 
narosłych, pospolicie 
jako zrosty szerego­
we wielu osobni­

ków. Kombinacja wielu ścian daje płaskie kry­
ształy o kształcie ostrza topora. Duże krysz­

tały powstają przez równoległe przerosty 

mniejszych osobników, co nadaje ich powierz­

chni wygląd, jakby była pokryta małymi płyt­
kami. Zbliżniaczenia dają tabliczkowe lub 
o kształcie ostrzy oszczepu, pierzasto prążko­
wane skupienia. Jeżeli takie zbliżniaczenia 
powtarzają się regularnie, mówimy o zrostach 
grzebieniowych (typu koguciego grzebienia). 
Bywają znajdowane również skupienia grubo-
promieniste do drobnowtoknistych i całkowicie 
upakowane, współwystępujące z pirytem. Ma­
rkasyt często tworzy konkrecje o rozmiarach 
od wielkości orzecha do wielkości głowy. Bar­
wa: spiżowożółty z odcieniem szarawym lub 
zielonawym, lekkie barwy naleciate. Gęstość: 
4,8—4,9; łupliwość: wyraźna, kruchy; przełam: 
nierówny. Uderzany, markasyt wydziela za­
pach siarki (siarkowodoru) i pryska iskrami. 
Często występują brunatne obwódki i powłoki 
wietrzeniowe. 

Chociaż skład chemiczny markasytu jest taki 
sam jak pirytu, własności fizyczne są wyraźnie 
inne. Markasyt w temperaturze normalnej jest 
nietrwały, a powyżej 400°C przechodzi w piryt. 
Okazy markasytu przechowywane w pomiesz­
czeniach szybko reagują chemicznie z wilgocią 
(wodą) i tlenem, i wydzielają siarczany żelaza, 
limonit oraz kwas siarkowy, który nie tylko 
niszczy okaz, ale może przeżreć pudełka do 
okazów, a nawet zniszczyć szafkę czy półkę. 
Powstawanie i wystąpienia. Markasyt tworzy 

się w niskich temperaturach z kwaśnych roz­
tworów wodnych, głównie w pobliżu powierz­
chni ziemi, a rzadziej z wód termalnych głębi­

nowych. Spotyka się go rzadziej niż piryt. Mo­
że zastępować wapienie i dolomity, powstając 

z niskotemperaturowych hydroterm, które usu­
wają część wymienionych skał, jak np. w re­
gionie śląsko-krakowskim (Polska) czy w oko­

licach Akwizgranu, Bad Grund i Freibergu 
(Niemcy). W osadach ilastych, marglach i węg­
lach brunatnych może tworzyć przy braku do­

stępu powietrza kuliste lub - szczególnie ład­
ne - płaskie soczewkowate konkrecje, osiąga­
jące średnicę do 10 cm. Takie markasyty zna­
ne są z kopalni węgla brunatnego Turów (Pol­
ska), z Mostu (Czechy), Basenu Paryskiego 
(Francja) i doliny Possnitz w Styrii (Austria). 
Markasyt jest pospolity we wszystkich wystą­
pieniach pirotynu jako produkt pierwszego 
etapu niskotemperaturowych przeobrażeń 
tego ostatniego minerału; typowym przykła­
dem są złoża w Boliwii. Bardzo ładne okazy 
markasytu pochodzą z kopalń Friedrich der 
GroBe koło Herne i Christian Levin koło Essen 
(Niemcy). 

Znaczenie i zastosowanie. Nazwa minerału 
jest pochodzenia arabskiego, alchemicy śred­

niowieczni stosowali ją w formie marcasitae 
na oznaczenie pirytu i związków siarki w ogó­
le. Górnicy odróżniali markasyt od pirytu na 
podstawie typowych wykształceń. We Francji 

w XVIII i XIX w. pirytowi nadawano szlif wielo­
ścienny i stosowano do taniej biżuterii pod 
nazwą markasytu. Z powodu swej nietrwałości 
markasyt jest bardziej szkodliwym zanieczysz­
czeniem naturalnych budowlanych surowców 
skalnych niż piryt. 

Ky 

Na górze: markasyt 
Lagerdorf, Schleswig-Holstein/Niemcy; 
45x32 mm 
Na doie: markasyt 
Kopalnia Christian Levin, Essen/Niemcy; 

115 x80mm 

68 

3*1 

* N * 

xT-

' ^ ś c W r ' 

& i * 

,>». 

"Ul 

69 

Arsenopiryt Mispikiel FeAsS 

Własności. Kryształy są najczęściej krótkosłup-

kowe, wydłużone zgodnie z osią krystalografi­
czną Z lub Y. Grube prążkowanie ścian jest 
ważną cechą rozpoznawczą. Bliźniaki i trojaki 
występują często, zwłaszcza przerosty osobni­
ków pod kątem około 60

=

. Często grubopromie-

nisty, drobnowłóknisty, nerkowaty lub ziarnisty; 
niekiedy w zorientowanych zrostach z pirytem. 
Barwa: srebrzysto- lub cynowobiały do sta-. 
Iowoszarego. Lupliwość: wyraźna w jednym 
kierunku, kruchy; przełam; nierówny. Gęstość: 

5,9-6,2. Podczas uderzania pryskają iskry i wy­
dziela się zapach arszeniku (czosnkowy). 
Powstawanie i wystąpienia. Jako typowy mi­
nerał przechodni, ten najważniejszy minerał ar-

Saffloryt CoAs

2 

Bardzo małe, gwiaź­
dziste kryształy-tro-

jaki są typowe, po­
nadto częste zbite 

i promienisto-włókni-

ste skupienia. Barwa: 
cynowobiały do sta-
lowoszarego, szybko 

pojawiają się ciemnoszare naloty. Gęstość: 
6,9-7,3; łupliwość: niewyraźna. Skład chemicz­
ny zmienny, kobalt może być zastępowany 
przez żelazo lub nikiel. Satfloryt jest o wiele 
częstszy niż się to powszechnie sądzi, duża 

część „skutterudytu" w zbiorach mineralogi­
cznych to satfloryt. Występuje głównie w ży­
łach z nikielinem, skutterudytem i innymi mi­

nerałami Co i Ni oraz srebrem rodzimym. 

W Polsce znany z Kowar, ponadto w Czechach 
występuje w Jachymovie a w Niemczech -
w Schneebergu, Wittichen, Mackenheim. 

Na dole, po lewej: satfloryt 
Mackenheim, Odeń wala'/Niemcy; 10 x 14 mm 

senu pojawia się w wielu rozmaitych złożach 
kruszców. Najczęstszy jest w średnio- do wyso­
kotemperaturowych żyłach. W Polsce był eks­
ploatowany w Złotym Stoku (złotonośny), 
w Starej Górze, Kowarach, Przecznicy (kobal-
tonośny - glaukodof], w żyłach cynonośnych 
Górach Kruszcowych (Niemcy i Czechy), w Ko-
rnwalii (Wlk. Brytania), w licznych żyłach kwar­
cowych złotonośnych i kruszców srebra. 
Zastosowanie. Arsen używany jest do produkcji 
środków ochrony roślin, preparatów medy­
cznych, utwardzania stopu drukarskiego. 
Minerały podobne. Lóllingit, skutterudyt. 
Na górze: arsenopiryt 

Trepća, Serbia/Jugosławia, 24 x 17 mm 

Molibdenit Błyszcz molibdenu MoS

2 

Pojedyncze kryształy 
o pokroju sześciobo-

cznych płytek są 
rzadkie. Najczęstsze 
są skupienia łusecz-
kowe i drobnoziarni­
ste. Barwa: ołowia-

noszary z fioletowym 

odcieniem. Roztarta rysa przybiera barwę zie-
lonoszarą, co odróżnia molibdenit od grafitu. 
Gęstość: 4,5-4,8. Lupliwość: doskonała we­
dług dwuścianu podstawowego, w dotyku wra­
żenie tłuste. Impregnacje i żyły kwarcowe 
w granitach (w Polsce Paszowice, Borów, 
Szklarska Poręba); ładne kryształy z Górach 
Kruszcowych, Norwegii, Szwecji. Około 80% 
światowego zapotrzebowania pokrywało złoże 
Climax w Kolorado (USA). 
Zastosowanie. Molibden jest składnikiem stali, 
molibdenit stosuje się jako smar odporny na 
wysokie temperatury. 
Na dole, po prawej: molibdenit 
Bamdakslid, Telemark/Norwegia; 40x57 mm 

70 

71 

Proustyt Ag

3

AsS

3 

2-2,5 

pólmet. 

Własności. Minerał pod wieloma względami 
podobny do pirargyrytu, łącznie z wykształce­
niem i zbliżniaczeniami, jednak zazwyczaj 
tworzy mniej ścian. Znany także w sku­
pieniach zbitych, dendrytowych, wpryśnięty 

i jako naloty. W świetle odbitym czarny lub 
szaroczarny, w przechodzącym - prawie cyno-
browoczerwony. Pod działaniem światła prou­
styt pokrywa się czarnym nalotem i staje się 
nieprzezroczysty, jego okazy nie powinny 
przez dłuższy czas być wystawiane na światło. 

Lupliwość: wyraźna w jednym kierunku; prze­
łam: muszlowy. Dość kruchy. Gęstość: 5,57. 
Powstawanie i wystąpienia. Głównie z pirar-
gyrytem i innymi siarczkami, srebrem, galeną, 

pirytem, kalcytem, dolomitem i kwarcem w ni­
skotemperaturowych żyłach hydrotermalnych. 

W Polsce występował w kopalniach: Fryderyka 
Julianna w Ciechanowicach oraz Wolność 
w Kowarach; kryształy o długości do 20 cm 
występowały w kopalni Himmelsfurst koło Frei-
bergu (Niemcy), znany m.in. z Jachymova 
(Czechy) i Sainte-Marie-aux-Mines w Alzacji 

(Francja). W pseudomorfozach zastępowany 
srebrem i argentytem. 

Znaczenie i zastosowanie. Lokalnie bywa wa­
żnym kruszcem srebra. 

Na górze, po lewej: proustyt z argentytem 
(szarym) 

Chańarcillo/Chile; 19x27 mm 

Na górze, po prawej: proustyt 
Niederschlema, Saksonia /Niemcy; 

13x18 mm 

Pirargyryt Ag

3

SbS

3 

2-2,5 

pólmet. 

Własności. Kryształy są najczęściej bardzo 
prawidłowo wykształcone i bogate w ściany; 
znane jest ponad 80 postaci. Kolumnowy, słu­
pkowy, pospolicie narosły. Bliźniaki częste, 
równolegle lub krzyżowo przerosłe. Znane są 
pseudomorfozy pirargyrytu po argentycie. Lu­
pliwość: wyraźna. Gęstość: 5,85. Barwa: 
w świetle padającym ciemnoczerwony do sza-
roczarnego, w przechodzącym czerwono prze­
świecający (czerwone refleksy wewnętrzne). 
Powstawanie i wystąpienia. Góry Skaliste 
w Ameryce Północnej i Kordyliery Ameryki 
Południowej stanowią obszar szczególnie bo­
gaty w srebro, na którym położone są Mon­
tana, Nevada, Meksyk, Peru, Boliwia, od stule­

ci nazywane „srebrnymi krajami". Pirargyryt 
występuje tu w średnio- i niskotemperatu­
rowych żyłach z innymi siarkosolami i siarcz­
kami srebra, srebrem rodzimym, galeną, piry­
tem, kalcytem, dolomitem i kwarcem. Piękne, 

często zbliźniaczone kryształy pochodzą z St. 

Andreasbergu (Góry Harz, Niemcy). W Polsce 
znany z Kowar i Grudna (Dolny Śląsk). 
Znaczenie i zastosowanie. Po długich ba­
daniach chemicznych J.L. Proust w 1804 roku 
udowodnił, że istnieją dwie oddzielne siarko-
sole srebra, arsenowa i antymonowa, nazwa­
ne później proustytem i pirargyrytem. Pirargy­
ryt jest wartościowym kruszcem srebra. 

Na dole: pirargyryt 
Kopalnia Samson, St. Andreasberg, 
Harz/Niemcy; 26 x 18 mm 

Góry 

72 

73 

Polibazyt (Ag,Cu)„Sb

a

S„ Pirostilpnit Ag

2

SbS

3 

Kryształy są sześ­
ciokątne, cienkotabli-
czkowe, z charakte­
rystycznym trójkąt­
nym prążkowaniem; 

także w postaci zbi­
tych mas. Barwa: 
żelazistoczarny; łup-

liwość: dokładna według dwuściany podstawo­
wego; przełam: nierówny; gęstość: 6,0-6,2. 
Duże kryształy o wymiarach do 5 cm znaj­
dowane są także dzisiaj w Guanajuato i Arizpe 
(Meksyk). Polibazyt krystalizuje w nisko- i śre­
dniotemperaturowych żyłach kruszców srebra 
z rodzimym srebrem, argentytem, galeną i in­
nymi minerałami srebra i ołowiu. W drobnych 
ilościach rozpowszechniony dość szeroko. Ła­

twy do pomylenia ze stephanitem, który także 

należy do wartościowych kruszców srebra. 

Na górze, po lewej: polibazyt 
Kopalnia Himmelsfiirst, Freiberg, Saksonia/ 
Niemcy; 8x11 mm 

Znane są małe 
cienkopłytkowe kry­
ształy, często wydłu­
żone zgodnie z osią 

Y, bliźniaki według 

dwuścianu podstawo­
wego częste, minerał 
występuje zazwyczaj 

w skupiemaui krzaczastych lub rozetkowych. 
Barwa: - hiacyntowoczerwony do czerwo-
nobrunatnego, o wiele jaśniejszy od pirargyry-
tu; połysk: diamentowy. Gęstość: 5,9; łupli-
wość: wyraźna w jednym kierunku. Rzadki mi­
nerał towarzyszący pirargyrytowi w niskotem­
peraturowych żyłach hydrotermalnych (St. An-
dreasberg, Wolfach, Freiberg w Niemczech. 
Pribram w Czechach, Baia Sprie w Rumunii). 
Nazwa pochodzenia greckiego i znaczy lśnią­
cy ogniście. Na dawnych etykietach występuje 
nazwa pirochrotyt. 

Na górze, po prawej: pirostilpnit 
Pribram/Czechy; 14x20 mm 

Skutterudyt CoAs, 

*-———.—*~/^ 

Własności. Najczęstsze postacie tworzące kry­
ształy to sześcian, ośmiościan i dwunasto-
ścian rombowy, inne postacie są rzadsze; zna­
ne bliźniaki sześciokrotne, pospolicie w sku­
pieniach ziarnistych. Barwa: cynowobiały 
przechodzący w ołowianoszary, czasami 
z pstrymi nalotami. Przełam: muszlowy, nieró­
wny; łupliwość: niezbyt wyraźna według sześ­
cianu i dwunastościanu rombowego. Gęstość: 
6,8. Pełna mieszalność z chloantytem NiAs

3

, 

który pokrywa się podczas wietrzenia zie­
lonym kwiatem niklu (annabergitem), podczas 
gdy skutterudyt przechodzi w czerwony kwiat 
kobaltu (erytryn). 
Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się w śre­

dnio- i wysokotemperaturowych żyłach hydro­
termalnych w towarzystwie innych kruszców 
niklu i kobaltu, arsenopirytu, rodzimego sreb­
ra i bizmutu oraz siarkosoli srebra. Skutteru­
dyt jest ściśle związany z występowaniem saf-
florytu a także niekiedy - kobaltynu. Podobnie 
jak te dwa minerały, występuje w olbrzymim 
złożu kobaltu Dystryktu Cobalt w Ontario (Ka­
nada), poza tym w żyłach hydrotermalnych 
w Górach Kruszcowych, Szwarcwaldzie (w 
Wittichen), w Pfibramie (Czechy), w rudach 
uranowych Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego; 
nazwa pochodzi od wystąpienia Skutterud 
w Norwegii. Ważny kruszec kobaltu. 
Minerał podobny. Galena, od której różni się 
jednak wyraźnie z powodu gorszej łupliwości. 

Na dole: skutterudyt 
St. Andreasberg, Góry Harzu/Niemcy; 

1lx8mm 

74 

Seligmannit PbCuAsS

3 

Freieslebenit PbAgSbS

3 

Izotypowy z bourno-
nitem, bardzo małe, 
bogate w ściany, 
pseudotetragonalne 
kryształy, często 
z prążkowaniem, 
zbliźniaczenia rów­
nolegle do osi Z. Gę­

stość: 5,5; barwa: olowianoszary. Jest to ar­
senowy odpowiednik bournonitu. Po raz pier­
wszy stwierdzony w dolomicie w Binntal (Wal-
lis, Szwajcaria), inne znane wystąpienia to 
Bingham (Utah, USA), Wiesloch (Badenia, Nie­

mcy), Cerro de Pasco (Peru), Kalgoorlie (zach. 
Australia), Recsk (Węgry); bournonit z kopalni 
Kassandra (Ptw. Chalcydycki kolo Salonik, 
Grecja) jest błędnie nazywany seligmannitem. 

Kryształy są słupko­

we, pionowo prążko­
wane i bogate w ścia­
ny, bliźniaki częste, 
występuje też w sku­

pieniach zbitych. Łu-
pliwość: dostrzegal­
na; przełam: musz-

lowy; gęstość: 6,2. Barwa: stalowoszary do 
srebrzystobiałego a także czarniawoołowiano-
szary. Występuje jako dobrze wykształcone 
kryształy z pirargyrytem, argentytem, galena 
i syderytem. Względnie częsty w Hiendelaen-
cina (Hiszpania), rzadki w Freibergu i Brauns-
dorf (Saksonia, Niemcy) oraz Pfibramie (Cze­
chy). Po raz pierwszy wzmiankowany w 1505 
roku z Freiesleben, nazwa nadana przez W.K. 
Haidingera od tego wystąpienia. 

Na górze, po lewej: seligmannit 
Madem Laccos, Stratoniki/Grecja; 7* 10 mm 

Na górze, po prawej: freieslebenit 
Pribram/Czechy 18x25 mm 

Stephanit Ag

5

SbS

2 

Własności. Kryształy 
są krótkokolumnowe, 
słupkowe, niekiedy 
g r u b o t a b l i c z k o w e 
według dwuśćianu 
podstawowego, częs­
to w skupieniach ro-
zetkowych lub scho­

dkowych; pseudoheksagonalny, bardzo bogaty 
w postacie. Częste bliźniaki i przerosty zgod­
ne z dwuścianem podstawowym, pospolicie 
pseudoheksagonalne trojaki jak u aragonitu. 
Lupliwość: niewyraźna; przełam: muszlowy; 
kruchy. Gęstość: 6,2-6,3. Barwa: żelazistocza-
rna, z powodu nalotów matowoczarna. 
Powstawanie i wystąpienia. W złożach srebra, 
w towarzystwie srebra rodzimego i innych kru­
szców srebra, tetraedrytów i siarczków. W Co-

mstock Lode (Nevada, USA) występuje w bar­

dzo dużych ilościach jako ważny kruszec sreb­
ra, ale jedynie w skupieniach zbitych. W Mek­
syku doskonałe kryształy znajdowane były 
w Zacatecas i Guanajuato. W Polsce kryształy 

do 5 mm znajdowano w żyle Srebrny Książę 
w Ciechanowicach (Sudety). Ładne bliźniaki 
znane z St, Andreasbergu w Górach Harzu 
(Niemcy), opisywany np. z Freibergu (Niemcy) 
i Sarrabus (Sardynia, Włochy) oraz Peru. 
Znaczenie i zastosowanie. Agricola w 1546 
roku zaliczył stephanit do rodzimych czarnych 
kruszców. Obecną nazwę minerał ten 
otrzymał ku czci arcyksięcia Stefana Austriac­
kiego, posiadacza jednej z najsłynniejszych 
kolekcji minerałów. Rzadko odgrywa rolę waż­
nego kruszcu srebra. 

Na dole: stephanit 
Kopalnia Himmelsfurst, Freiberg, Saksonia/ 
Niemcy; 40 * 28 mm 

76 

Andoryt PbAgSb

3

S

6 

Plagionit Pb

5

Sb

8

S„ 

Kryształy krótkokolu-
mnowe albo mniej 
lub bardziej tablicz­
kowe, ściany stupa 
pionowo prążkowa­
ne; bardzo bogaty 
w ściany. Lupliwości 
brak, przełam: mu-

szlowy; kruchy. Gęstość: 5,4. Barwa: ciemno-
stalowoszary do czarnego. Występuje 
w żytach pochodzenia pneumatolitycznego jak 
w Oruro, Potosi (Boliwia), jako kryształy o dłu­
gości 5-10 mm i grubości 1-2 mm w Baia 
Sprie (Rumunia), ponadto w Thompson Minę, 
Darwin County, Kalifornia (USA) i w Kanadzie. 
W złożach kruszców cynku rozpowszechniony 
jako nośnik srebra. 

Plagionit należy do 
rzadszych antymono­
wych siarkosoli oło­
wiu. Małe grubotab-
liczkowe, bogate 
w ściany kryształy sa 
jednoskośne i wyka­
zują typowe prążko­

wanie ścian. Skupienia zbite, ziarniste i gro-
niaste są pospolite. Lupliwość: obecna; prze­
łam: nierówny; gęstość: 5,4-5,6. Barwa: żelazi-
stoczarny, rysa szaroczarna. Wystąpienia to 
Wolfsberg w Górach Harzu i Goldkronach 
w Fichtelgebirge (Niemcy). Podobny do hete-
romorfitu. 

Na górze, po lewej: andoryt 
Felsóbśnya/Rumunia; 8x11 mm 

Na górze, po prawej: plagionit 
Kopalnia Pfannenberger Einigkeit, 
land/Niemcy; 11 x 16 mm 

Sieger-

Bournonit PbCuSbS, 

Własności. Kryształy 
są pseudotetragonal-

ne, zazwyczaj krót-
kosłupowe, grubotab-
liczkowe według 

dwuścianu podstawo­
wego z klinowatymi 
brzegami; typowe są 

grube płytki z karbowanymi krawędziami, któ­
re stanowią wielokrotne bliźniaki i przypomi­
nają koła zębate. Znanych jest wiele form jak 
zbliźniaczenia lamelkowe lub śrubowe skręce­
nie kryształów wzdłuż osi pionowej. Także 
skupienia zbite, ziarniste i całkowicie upako­
wane są typowe. Lupliwość: niewyraźna; prze­

łam: muszlowy; gęstość: 5,7-5,9. Barwa: stalo­
wo- lub ołowianoszary do żelazistoczarnego. 
Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się głów­
nie w średniotemperaturowych żyłach hyd-
rotermalnych w towarzystwie galeny, sfalery-
tu, stibnitu, chalkopirytu, tetraedrytów, sydery-
tu i kwarcu. Jako kryształy lub większe masy 

rozpowszechniony i występuje w kruszcach 

ołowiu i antymonu. W Polsce kryształy do 1 cm 
były obecne w żyłach kopalń Jabłów koło Wał­

brzycha i Emil w Chełmcu, a także w Starej 
Górze (Dolny Śląsk). Ładne kryształy znane są 
z Horhausen/Westerwald oraz Clausthal i in­
nych miejsc w Górach Harzu (Niemcy). 

Występuje w Baia Sprie (Rumunia), Pfibramie 
(Czechy), Hiittenbergu w Karyntii (Austria). 
Znaczenie i zastosowanie. Po raz pierwszy 
opisany z Endellion w Kornwalii (Wielka Bryta­
nia) i nazwany endellionem, potem przyjął 
nazwę pochodzącą od nazwiska francuskiego 
krystalografa, hrabiego J.L. Bournona. Bou­
rnonit jest ważnym kruszcem ołowiu i miedzi, 
ponadto otrzymuje się z niego antymon. 

Na dole: bournonit 
Pfibram I Czechy; 38x27 mm 

78 

••.  M ś b 

79 

Semseyit Pb

9

Sb

B

S

21 

1UNH 

^mnuMB 

kierunku; gęstość: 
my. Występuje i 
z antymonitem 

Kryształy małe, gru-
botabliczkowe, boga­
te w ściany, prąż­
kowane, w skupie­
niach wachlarzowa-
tych, często skręco­
nych, Łupliwość: wy­
raźna w jednym 

6,1. Barwa: żelazistocza-

pirytem w Oruro (Boliwia), 

kolo Glendinning (Szkocja), 

piękne kryształy pochodzą z Kisbanya, Baia 
Sprie i Rodna 
w Niemczech, Peru 

(Rumunia); występuje 

i Boliwii. 

Na górze, po lewej: semseyit 
Herja/Rumunia; 

18 

x25mm 

Boulangeryt Pb

5

Sb

4

S„ 

Własności. Ładne 
kryształy są bardzo 

rzadkie, najczęstsze 
skupienia drobnoziar­
niste do cienkowłókni-
stych, zbite i w upa­
kowanych masach; 
kryształy są tablicz­

kowe lub kolumnowo wydłużone zgodnie 
z osią 2 i w tym kierunku prążkowane, pałecz-
kowe lub w postaci zbitych włókien; znane są 
włókna pierścieniowo skręcone. Łupliwość: 
wyraźna w jednym kierunku; gęstość: 5,8-6,2; 
barwa: ołowianoszary matowy, w wykształce­
niach drobnowłóknistych z matowo-jedwabistą 
migotliwością, często pokryty żółtymi plamami 
produktów utleniania. 

Powstawanie i wystąpienia. W nisko- i śred­
niotemperaturowych żyłach hydrotermalnych 
w towarzystwie jamesonitu, siarczków, sia­

rczanów ołowiu, węglanów i kwarcu. Napoty­
kany w większości złóż kruszców ołowiu choć 

w niewielkich ilościach, niemniej występuje 

8 0 

Jordanit Pb

4

As

2

S, 

Kryształy bardzo bo­
gate w ściany, naj­

częściej cienko- do 
grubotabliczkowych 
z wyraźnym pokro­
jem pseudoheksago-

nalnym. Krawędzie 
są zazwyczaj nieco 

zaokrąglone, ściany z powodu występowania 
lamelek zbliźniaczeń prążkowane równolegle 
do osi Z. Częstsze są masy zbite, kuliste lub 
nerkowate, przewarstwiające się z blendą 
skorupową (sfalerytem). Łupliwość: dokładna 
w jednym kierunku; gęstość: 6,4. Barwa: ciem-
noołowianoszary, niekiedy z pstrymi nalotami. 
Pierwsze opisy dotyczyły okazów minerału po­
chodzących z Binntal (Wallis, Szwajcaria), 
gdzie występuje w dolomicie, ponadto w Po­
lsce w blendzie skorupowej w rejonie By­
tomia, w Nagyag (Rumunia) i Aomori (Japo­
nia). 

Na górze, po prawej: jordanit ze sfalerytem 
Binntal/Szwajcaria; 9x13 mm 

częściej niż dawniej sądzono. Włosowatą od­

mianę z Trepćy (Serbia, Jugosławia) nazywa 

się plumosytem. Najdawniej znanym wystą­
pieniem boulangerytu jest Molieres (Francja), 
gdzie znajdowano często masy krystaliczne 
z przełamem włóknistym. W Polsce w kopal­

niach Jabłów koło Wałbrzycha i Emil koło 

Chełmca oraz w Starej Górze i Grudnie koło 
Jawora występowały kryształy o wielkości do 
1 cm. Z Altenbergu w Saksonii (Niemcy) po­
chodziły okazy sterczących igieł lub ich wią­
zek. Znany z Gór Harzu (Niemcy), Pfibramu 
(Czechy), Boliden (Szwecja), Nagolnego Kria-
ża w Basenie Donieckim (Ukraina), Nerczyńs-
ka na Uralu (Rosja). 

Znaczenie i zastosowanie. Gospodarczo pew­

ne znaczenie miewa tylko lokalnie jako kru­

szec ołowiu i antymonu, dawniej w rejonie 
Molieres. 

Na dole: boulangeryt 
Ramsbeck, Sauerland/Niemcy; 32x23 mm 

81 

Realgar AsS 

1,5-2 

niemet. 

Hoi/ 

Własności. Kryształy dobrze wykształcone są 

małe i pojawiają się rzadko, narośnięte poje­
dynczo lub w druzach, często rozwinięte słup-
kowo ze ścianami słupa prążkowanymi równo­
legle do wydłużenia, występują bliźniaki kon­

taktowe. Najczęściej w skupieniach zbitych, 
drobnoziarnistych lub jako cynobrowoczer-
wone powłoki. Łupliwość dokładna w dwóch 
kierunkach; gęstość: 3,5-3,6. Barwa: pomarań-
czowoczerwony (jutrzennoczerwony), pod 
wpływem światła dziennego przechodzi w żół­
ty ziemisty aurypigment \ trujący arszenik(tle­

nek arsenu). 

Powstawanie i wystąpienia. Głównie w nisko­
temperaturowych żyłach hydrotermalnych 

w towarzystwie aurypigmentu i antymonitu, 
rzadszy jako produkt sublimacji w ekshalatach 
wulkanicznych i w osadach źródeł gorących. 
Szczególnie duże i piękne kryształy pochodzą 
z Binntal (Szwajcaria), Wezuwiusza, zwła­
szcza utworzone po erupcji w 1822 roku, Pól 
Flegrejskich, Vulcano i Etny (Włochy), Yellow­
stone (Wyoming, USA), Kapnika i Baia Sprie 
(Rumunia), Allchar (Macedonia), Kfeśova (Bo­
śnia i Hercegowina), kopalni Getchell (Neva-
da, USA), Turcji, Iranu i Meksyku. W Chile, 
Boliwii i Peru jest częstym towarzyszem ar­
senowych siarkosoli srebra; koło Boroń w Ka­
lifornii (USA) z uleksytem. W Polsce we fliszu 
karpackim koło Baligrodu. Produkt wietrzenia 
kruszców arsenowych. 

Znaczenie i zastosowanie. Nazwa prawdo­
podobnie pochodzi od arabskiego rahjalghar, 
co znaczy pył kopalni. W starożytności stoso­
wany jako medykament i barwnik, obecnie 
używany do produkcji fajerwerków i farb. 
Na górze: realgar na kwarcu 
Banat/'Rumunia; 50 x 35 mm 

Aurypigment As

2

S

3 

1,5-2 

Własności. Kryształy 

idiomorficzne są 
rzadkie i najczęściej 
drobne, w dużej 

części soczewkowa-
te, owalne w przekro­
ju, skupienia grubo-
kostkowe, szeroko-

słupkowe, promieniste, nerkowate, naloty mą-
czyste. Typowe są skupienia blaszkowe, odłu-
pki płytkowe są giętkie. Łupliwość: w jednym 
kierunku bardzo dobra (łyszczykowa). w dru­
gim wyraźna. Gęstość: 3,48; barwa: cytry-
nowożółta. 

Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się głów­
nie przez przeobrażenie realgaru lub innych 
minerałów arsenowych. Występuje w niskote­
mperaturowych żyłach hydrotermalnych i osa­
dach gorących źródeł wraz z realgarem i anty-
monitem. Tworzy gniazda, ziarniste i skorupo­

we nagromadzenia, gruzełkowe skupienia kry­
ształów. W Allchar (Macedonia) znajdowane 
są duże ale źle wykształcone kryształy, ładne 

okazy pochodzą z Julamerk w Kurdystanie 
tureckim, piękne igiełkowe kryształy występu­
ją w kopalni Elbrus (Dolina Kubań, Kaukaz). 
Znaczenie i zastosowanie. W dawnych 
czasach znany pod wieloma alchemicznymi 
i lokalnymi górniczymi nazwami, wymieniany 
przez Libaviusa w jego Alchymiiz 1595 roku. 
Dopiero J.L. Proust w 1801 roku stwierdził, że 
realgar i aurypigment nie zaliczają się do 
związków tlenowych. Stosowany jako kruszec 
arsenu, do usuwania owłosienia ze skór w ga­
rbarniach, sztucznie otrzymywany stosuje się 

jako żółtą farbę (żółcień królewska). 

fC\ 

Na dole: aurypigment z realgarem 
Binntal/Szwajcaria; 14x10 mm 

82 

I 

Klasa III. Halogenki 

Chemia. Halogenki są związkami flu­
oru F, chloru Cl, bromu Br i jodu J. Tę 
grupę pierwiastków określa się na­
zwą halogenów czyli tworzących 
sole. Z wieloma pierwiastkami ha­

logeny tworzą związki o podobnych 

własnościach: słonym lub gorzkim 
smaku, zazwyczaj dobrej rozpuszcza­

lności w wodzie, ich wodne roztwory 
przewodzą bardzo dobrze prąd ele­
ktryczny, mają stosunkowo wysokie 

temperatury topnienia, nie mają me­
talicznego wyglądu, charakteryzują 
się doskonałą łupliwością. W sieci 
kryształów atomy są ze sobą silnie 
powiązane i muszą być obdarzone 
ładunkami dodatnimi i ujemnymi (są 
zatem jonami). W soli kamiennej jon 
sodu ma ładunek dodatni, chloru 

- ujemny. Ponieważ dodatnie i ujem­

ne ładunki przyciągają się, powstaje 

struktura przemiennie ułożonych jo­

nów dodatnich i ujemnych czyli sieć 
kryształu. Jeśli umieści się kryształ 

soli kamiennej w wodzie, cząsteczki 
wody wciskają się między jony w soli, 
rozdzielają je i niszczą sieć kryształu 
i w ten sposób kryształ się rozpusz­
cza. Jeżeli przez taki roztwór przepu­
ści się prąd elektryczny, elektrycznie 
naładowane jony wędrują do od­
powiednich biegunów, obwód elektry­
czny zostaje zamknięty i prąd płynie. 
Krystalografia. W opisanej strukturze 

typu halitu {soli kamiennej) krysta­
lizuje około 200 związków chemi­

cznych, wszystkie one mają tę samą 
symetrię i podobny rodzaj łupliwości, 
jednak różne twardości, temperatury 
topnienia i krzepnięcia. W strukturze 
jodku sodu NaJ odległość między śro­
dkami dwóch najbliższych jonów wy­
nosi 0,323 nm, twardość jest równa 
2-2,5, a temperatura topnienia wynosi 

Sieć kryształu soli kuchennej (halitu) NaCl 

662

C

C. W strukturze fluorku sodu śro­

dki dwóch najbliższych jonów są od­
ległe tylko o 0,231 nm, związek ten 
ma zatem większą twardość 3-3,5 
i wyższą temperaturę topnienia, 
wynoszącą 992°C. Bezbarwne w wię­
kszości z racji swojej struktury halo­
genki często uzyskują zabarwienie, 
niekiedy intensywne, dzięki obecnoś­
ci pierwiastków śladowych lub działa­
niu naturalnego promieniowania ra­

dioaktywnego. 
Petrologia. Halogenki znajdują się 
w postaci rozpuszczonej w wodzie 

morskiej. W historii Ziemi często całe 

zatoki lub inne części mórz były od­
cinane strefą osadów lub wypiętrzają­
cym się dnem morskim a woda z tych 
odciętych zbiorników odparowywała. 
W ten sposób tworzyły się olbrzymie 
złoża soli, w większości halogenków, 
osadzonych z wód morskich. Ten pro­
ces daje się bardzo łatwo powtórzyć, 
jeżeli pozostawi się nasycony roztwór 
soli kuchennej przez pewien czas 
w nie przykrytym płaskim naczyniu. 
Wypadają wtedy z owego roztworu 
sześciany soli kuchennej. Niektóre 
halogenki, np. fluoryt i kryolit, mogą 
być hydrotermalnego lub pegmaty-

towego pochodzenia. 

Fluoryt na mikroklinie 
Kamieniołom na wzgórzu Pielgrzy­
mka, Strzegom/Polska; 57x80 mm 

84 

Halit Sól kamienna NaCI 

2 

niemet. 

Własności. Duże, 
narosłe kryształy 
występują w formie 
druz w gniazdach 
i szczelinach, rza­
dziej wrosłe w ił, an­
hydryt lub kainit; ol­
brzymie sześciany 

halitu znane są z górnego Allertal (Niemcy) 
i z Detroit (USA). Kryształy prawie wyłącznie 

sześcienne, często zniekształcone i z zaokrąg­
lonymi ścianami. Rzadsze postacie to ośmio-
ścian i dwunastościan rombowy; typowe są 
wykształcenia szkieletowe. Także jako zbite 
ziarniste lub włókniste skupienia, włosowate 
wykwity oraz stalaktyty. Lupliwość: bardzo do­
bra według sześcianu; przełam: muszlowy; 
nieco kruchy. Gęstość; 2,1-2,2. Barwa: czysty 
halit jest bezbarwny, zanieczyszczenia związ­
kami żelaza barwią na różne odcienie czer­
wieni i żółci, związki organiczne nadają zabar­
wienie szare lub brunatne, minerały ilaste 

- szare, glaukonit - zielonkawe. Halit niebieski 

lub fioletowy, często ze strefowym rozłoże­
niem zabarwienia, nabrał tej barwy pod wpły­
wem radioaktywnego promieniowania w głębi 
Ziemi. Pył halitu barwi płomień na żółto. Halit 
jest dobrze rozpuszczalny w wodzie, roztwór 
nasycony w warunkach normalnych zawiera 
26,4 % wagowych NaCI, w 1 I wody morskiej 
przeciętnie jest rozpuszczone 27 gramów 
NaCI. 

Powstawanie i wystąpienia. W permie, przed 
275 do 225 milionami lat, na obszarze dzisiej­
szej północnej, środkowej i południowo-za-

chodniej Polski oraz północnych Niemiec znaj­

dował się zbiornik morski, w którym następo­
wało strącanie z początku trudno rozpuszczal­
nych związków chemicznych jak węglan wap­
nia (kalcyt\, potem lepiej rozpuszczalnych sia­
rczanów wapnia [gips, anhydryt) a w końcu 
łatwo rozpuszczalnych chlorków sodu i potasu 
(halit, sylwin). „Żywym" przykładem tego pro­

cesu jest obecnie Morze Martwe. Następnie 

na solach permskich osadziły się miąższe wa­
rstwy nowych osadów. Pod ich naciskiem sól 

stała się plastyczna i przez strefy spękań za­
częła być wyciskana ku górze, tworząc słupy 
i kopuły solne, tak zwane diapiry, np. w Kłoda­

wie na Kujawach. Sole trzeciczędowe (mio­
ceńskie) bez soli potasowych występują na 
polskim Podkarpaciu (Wieliczka, Bochnia, Ba­
rycz). Na stepach i pustyniach, pojawiają się 
wykwity tak zwanej soli stepowej lub pustyn­
nej. Halit jest często obserwowany w produk­

tach ekshalacji wulkanicznych. Sole północno-

niemieckie i kujawskie dostarczają ładnych 
kryształów niebieskiego i fioletowego halitu, 
którego kryształy osiągają wielkość kilkunastu 

do 50 cm, m.in. dawna kopalnia Vienenburg 
(Niemcy) była znana z bardzo dużych ośmio-
ścianów halitu. 
Informacje historyczne. Jako przyprawa do 
potraw znany od niezmiernie dawna i prawie 
u wszystkich narodów jako sól zakorzenił się 
w obyczajach i zachowaniach związanych 
z gościnnością i wiernością; u Mateusza 
Ewangelisty jest powiedziane (5,13): „...wy je­
steście solą ziemi." Był to pierwszy minerał 
eksploatowany metodami górniczymi już 
w okresie brązu. Od greckiego słowa hals 
określającego sól pochodzi sylaba -hal- w wie­
lu starych nazwach miejscowości, a także na­
zwa minerału halit. Polskie słowo sól ma 
wspólne źródło z łacińskim słowem sal. Pierw­
szym „solnym" miastem był Luneburg (956 r.), 
w Polsce w okolicy Baryczy odkryto ślady 
wydobywania soli metodą warzelniczą z około 
3500 roku p.n.e., a górniczą eksploatację soli 
w Wieliczce rozpoczęto pod koniec XIII wieku. 
Zastosowanie. Sól kuchenna jest ważnym do­
datkiem do produktów żywnościowych; więcej 
niż połowa wydobycia halitu jest zużywana 
przez przemysł chemiczny do produkcji sody, 
sody kaustycznej, kwasu solnego, chloru ga­
zowego itd. Światowa roczna produkcja 
w 1989 roku wyniosła 169 min t; główni produ­
cenci to USA, Chiny, Rosja i Niemcy. 

Na górze, po lewej: halit zabarwiony promie­
niowaniem radioaktywnym 
Heringen nad Werrą/Niemcy; 80 x 113 mm 
Na górze, po prawej: halit 
Kopalnia Konrad, Salzgitter/Niemcy; 

28x40 mm 
Na dole: halit 
Kopalnia soli potasowych Neuhof-Ellers, Ful-
da /Niemcy; 78 x 55 mm 

86 

87 

Sylwin KCI 

Własności. Typowe postacie to sześcian i oś-

miościan połączone jako kubooktaedr. Bliźnia­

ki przerosłe według ścian ośmiościanu są czę­
ste. Kryształy tworzą druzy, skupienia kostko­
we, ziarniste, rzadko słupkowe. Lupliwość: ba­
rdzo dobra według sześcianu; gęstość: 1,99; 
barwa: chemicznie czysty jest bezbarwny, śla­
dowe domieszki mogą zabarwiać sylwin na 
czerwonawo, żółtawo, rzadziej niebiesko; ma 
nieprzyjemny gorzkosłony smak. Od podobne­
go halitu można go odróżnić na podstawie 
barwienia nie świecącego płomienia gazowe­
go lub spirytusowego na czerwonawofioletowy 
kolor. Sylwin powinien być przechowywany 
w hermetycznych pojemnikach, gdyż chłonąc 
wilgoć z powietrza, rozpuszcza się w niej. Ta 
niemiła cecha jest spowodowana pospolitą do­
mieszkę higroskopijnego chlorku magnezu. 
Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w wię­
kszych ilościach podczas odparowywania wód 
morskich (patrz halit], jest jednak od halitu 
rzadszy i spotykany nie we wszystkich złożach 
solnych. Podrzędny jako produkt ekshalacji 
wulkanicznych (Etna i Wezuwiusz we Wło­
szech), pojawia się też w postaci wykwitów 
z gleb na brzegach stepowych jezior słonych. 

W bardzo dużych ilościach występuje w zło­
żach solnych północnych Niemiec, gdzie jest 
eksploatowany górniczo. Pokład StraBfurt roz­
ciąga się na obszarze 80 do 100 tys. km

2

 przy 

średniej miąższości 20 metrów, czyli jego ob­
jętość wynosi 1600 do 2000 km

3

; daje to około 

3000 miliardów ton soli potasowej. W Polsce 
sylwin występuje w permskich złożach sol­
nych na Kujawach (eksploatacja górnicza) 
oraz na Pomorzu. W niecce Ebro (Teksas, 
USA), zachodniej Kanadzie i wielu miejscach 
Rosji znane są również wystąpienia tego typu. 
Inne wystąpienia to Alzacja (Francja), Bengha-
zi (Libia), Dolina Górnego Renu (Niemcy), Ka­
łusz (Ukraina), Solikamsk (Rosja), Mayo 

(Indie). W 1943 roku podczas wiercenia poszu­
kiwawczego za ropą naftową odkryto bogate 
złoże soli potasowych (z sylwinem) w Saskat-
chewan (Kanada). Współcześnie sylwin tworzy 
się w Morzu Martwym. 
Znaczenie i zastosowanie. Omawianemu mi­
nerałowi chlorkowi potasowemu nazwę sylwin 
nadał F.S. Beudant w 1832 roku (na cześć 
lekarza F. Sylviusa de la Boe, 1614-1672); 
minerał ten był wówczas znany jedynie w nie­
wielkich ilościach w soli kamiennej z Hallein 

i Berchtesgaden. Przez krótki okres były uży­

wane także nazwy leopoldyt i schatzellit. Syl­
win jest ważnym składnikiem krystalizatów re­
sztkowych, tworzących najwyższe warstwy 
złóż solnych i dawniej wyrobiska musiały być 
„oczyszczane" z soli potasowo-magnezo-
wych, zanim dotarto do poszukiwanej soli ka­

miennej. Obecnie sylwin jest niezastąpionym 

surowcem do produkcji koniecznych dla rol­

nictwa nawozów potasowych. Jednak nadmie­
rne stosowanie tych łatwo rozpuszczalnych 
nawozów powoduje skażenie jezior i rzek. 

Światowa roczna produkcja soli potasowych, 
przeliczona na K

2

0, w 1989 roku wyniosła 26,8 

min ton. 

Sylwin 

Wathlingen kolo Celle / Niemcy; 14x20 mm 

88 

89 

Kryolit Na

3

AIF. 

Własności. Kryształy zazwyczaj zbliżone do 
sześcianów, chociaż minerał jest jednoskośny; 

rzadko bogaty w ściany. Niekiedy są nieco 

zgięte lub ze specyficznie ułożonymi listewka­
mi bliźniaczymi. Zbite skupienia mają powie­
rzchnie z parkietowo ułożonych ścian krysz­
tałów i często zawierają wrośnięte osobniki 
kwarcu, syderytu, pirytu, galeny, chalkopirytu, 
kolumbitu i kasyterytu. Skupienia najczęściej 
ziarniste i grubokostkowe. Barwa: bezbarwny, 
śnieżnobiały, niekiedy zabarwiony substancja­
mi organicznymi. Łupliwość: dobra w dwóch 
kierunkach powoduje powstawanie odłupków 
zbliżonych do sześcianu. Gęstość: 2,95. W te­
mperaturze około 550-560

D

C mętna odmiana 

Matlockit PbFCI 

Kryształy płytkowe 
zgodnie z dwuścia-
nem podstawowym, 
zazwyczaj połączone 

skupienia cienkich 
kryształów. Barwa: 
żółtawy, lecz także 

bezbarwny. Łupli­

wość: bardzo dobra według dwuścianu 
podstawowego. Gęstość: 7,2. W starej kopalni 
w Cromford koło Matlock (Derbyshire, Wielka 
Brytania) matlockit został znaleziony z tosge-

nitem na przeobrażonej galenie w postaci ste­
rczących kryształów. W Laurion (Grecja) znaj­

dowany bywa w antycznych szlakach po wyto­
pie ołowiu i srebra razem z innymi nowotwo­
rami mineralnymi, które utworzyły się pod­
czas ponad 2000 lat działania wody morskiej 
na materiał hałd. 

Na dole, po lewej: matlockit 
Matlock, Derbyshire/Wielka Brytania; 
28x40 mm 

jednoskośna przechodzi w regularną, co moż­

na rozpoznać po zaniku zmętnienia; proces 
można zaobserwować już w czasie podgrze­
wania jednoskośnego kryolitu w płomieniu za­
pałki. Odłupki kryolitu zanurzone w wodzie 
stają się niewidoczne, ponieważ współczynni­
ki załamania światła kryolitu i wody są niemal 

jednakowe. 
Powstawanie i wystąpienia. Typowy minerał 
pegmatytowy i hydrotermalny. W większych 

ilościach i jako jedyne nadające się do eks­

ploatacji złoże został znaleziony w pegmaty-
cie cynonośnym w Mgtut nad Arsukfjordem 
(zachodnia Grenlandia). Ponadto mniejsze ilo­
ści kryolitu znaleziono w okolicach Miassa 
(Ural) i w Kolorado (USA). 
Znaczenie i zastosowanie. Jako topnik, obni­
żający temperaturę topnienia tlenku glinu 
w czasie produkcji elektrolitycznej metaliczne­
go glinu, obecnie stosuje się wyłącznie kryolit 
syntetyczny. 

Na górze: kryolit 
Mgtut/Grenlandia; 120x85 mm 

Pachnolit NaCaAlF  - H O 

3 

niemet. 

Skład chemiczny taki sam jak skład thomseno-
litu, podobne także są: struktura kryształów, 
wygląd i występowanie. Kryształy są cienko-
słupkowe, wydłużone zgodnie z osią Z, bliź­
niaki mają pokrój sugerujący symetrię rombo­
wą. Występuje jako szczotki narastających na 
sobie kryształów, skupienia drobno- do grubo­
ziarnistych, podobne do agatu bezbarwne po­
włoki, upakowane masy stalaktytowe. Wy­
stępuje jako produkt przeobrażenia kryolitu 
w lvigtut i w druzach niektórych granitów. 

Na dole, po prawej: pachnolit 
Mgtut/Grenlandia; 15x21 mm 

90 

91 

Fluoryt CaF

2 

4 

niemet. 

Własności. Kryształy 
są często wykształ­
cone idealnie, naj­
częściej jako sześ­
cian lub w połączeniu 
z ośmiościanem 

i dwunastościanem 
rombowym. Ściany 

sześcianu są niekiedy „parkietowe". Czasami 
spotyka się kryształy o bardzo skomplikowa­
nej morfologii, piękne i bardzo bogate w ścia­
ny. Tworzy skupienia zbite, grubokrystaliczne 
i niekiedy całkowicie upakowane, o wykształ­
ceniu chalcedonowatym lub podobnym do 
agatu, efektownie laminowane, rzadziej pręci­
kowe lub ziemiste. Lupliwość: doskonała zgo­
dna z ośmiościanem. Gęstość: 3,1-3,2; barwa: 
rzadko przezroczysty bezbarwny, najczęściej 
zabarwiony na biało, szaro, brunatno, winno-
lub miodowożółto, blado- do szmaragdowozie­
lonego, na błękitno, zielonawoniebiesko, fiole­

towo, rzadziej czerwono, różowo lub karmino­
wo. Nierzadko różne barwy można znaleźć 
w kolejnych strefach tego samego kryształu. 

Niekiedy zabarwienie zmienia się lub zanika 

z czasem, pod wpływem światła słonecznego 

lub ciepła, co zauważył już J.F.A. Breithaupt 

występują np. w Górach Harzu, Szwarcwa-

Idzie, Palatynacie i Turyngii (Niemcy), Masy­

wie Centralnym (Francja), Amderma (pn. Ural, 

Rosja). Typowy w złożach cyny z innymi mine­
rałami fluorowymi i borowymi jak turmalin, 

topaz i apatyt. Z Altenbergu (Saksonia, Nie­

mcy) pochodzą piękne kryształy o barwie cie­
mnoniebieskiej, prawie czarnej, zielonej, bia­

łej niekiedy z prawidłowo rozmieszczonymi 
niebieskimi plamami. Ważne złoża występują 
w Derbyshire i Durham (Wielka Brytania). Go­
spodarczo bardzo ważne są złoża w Illinois 

i Kentucky (USA), skąd pochodzą także sześ­

ciany fluorytu o krawędzi do 15 cm. W Polsce 
fluoryt występuje w Kletnie, masywach grani-
toidowych: strzegomskim i strzelińskim jako 
niekiedy ładne sześciany i ośmiościany oraz 
metasomatyczny w Górach i na Pogórzu Izers­
kim. 

Znaczenie i zastosowanie. Już dawno stoso­
wano fluoryt jako topnik w procesie hutniczym 
i także obecnie używany jest on w tym celu. 
Ponadto produkuje się z niego kwas fluorowo­
dorowy i syntetyczny kryolit, jest używany do 
produkcji emalii i w przemyśle szklarskim 
oraz cementowym, Najczystsze bezbarwne 
kryształy stosuje sie w przemyśle optycznym 

w 1816 roku. Zabarwienie pojawia się dzięki 
defektom sieci kryształu, które zanikają pod 
działaniem np. światła. Fluorescencja wy­
stępuje pod działaniem krótko- i długofalowe­
go pronieniowania ultrafioletowego. Krusze­
nie ciemnofioletowego fluorytu z Kletna (Dolny 
Śląsk, Polska) lub Wólsendorf (Niemcy) powo­
duje wydzielanie pierwiastka fluoru, co ujaw­
nia charakterystyczny ostry zapach; odmiana 
ta nosi nazwę antozonitu (szpatu cuchnącego). 
Powstawanie i wystąpienia. Pojawia się głów­
nie w żyłach, szczelinach i druzach lub 
w utworach kontaktowo-metamorficznych. Żyły 

do otrzymywania pryzmatów i soczewek. Pro­
dukcja światowa wyniosła w 1989 roku 4,6 min 
ton. 

Na górze: fluoryt 

Weardale/Wielka Brytania; 48x34 mm 

Na dole: fluoryt 
Ehrenfriedersdorf, Góry Kruszcowe/Niemcy: 
30x21 mm 

92 

93 

Klasa IV. Tlenki i wodorotlenki 

Chemia. Po odkryciu w latach 

1774-77 przez Karla Wilhelma Schee-
lego i Josepha Priestley'a pierwiastka 

tlen, któremu nadano symbol O, An-
toine-Laurent Lavoisier około 1783 ro­
ku ustalił, że spalanie jest połą­
czeniem jakiegoś pierwiastka z tle­

nem. W efekcie tego procesu zwane­

go utlenianiem powstają tlenki będą­
ce związkami chemicznymi tlenu z in­

nymi pierwiastkami. Utlenianie może 
przebiegać powoli (rdzewienie że­
laza) lub gwałtownie (spalanie). Sko­
rupa ziemska składa się w około 63% 

z tlenu, który występuje tu jednak 
w postaci połączeń chemicznych. 
Wchodzi on np. wraz z krzemem 
w skład bardzo rozpowszechnionego 
kwarcu Si0

2

. W składzie wodorotlen­

ków tlen może całkowicie lub czę­
ściowo być obecny w postaci grup 
hydroksylowych OH. Wiele pierwiast­
ków ma szczególne skłonności do po­

łączeń z tlenem. Należy do nich 
krzem Si, magnez Mg, glin Al, sód 

Na, wapń Ca, potas K, żelazo Fe. 
Połączenia pierwiastków z tlenem 

tworzą wiele gospodarczo ważnych 
surowców mineralnych jak boksyty, 
magnetyt, hematyt, uraninit, ilmenit, 
chromit, korund. 
Krystalografia. Związki tej klasy mają 
niewiele wspólnych cech charakte­
rystycznych. Tylko tlenki żelaza, man­
ganu i chromu wykazują przeważnie 
ciemne lub czarne r <rwy i metaliczny 
lub półmetaliczny połysk. Temperatu­
ra topnienia większości związków 

jest zwykle wysoka z powodu dużej 
energii wiązania sieci kryształów. 
W ich strukturze ułożone są na prze­

mian duże atomy tlenu i względnie 
małe atomy metali. Można to sobie 
przedstawić w ten sposób, że atomy 

tlenu stanowią układ gęsto upakowa­

nych kul, w którego lukach tkwią małe 

atomy metali. W zależności od 
rzeczywistej wielkości dodatnio na­
ładowanego atomu (jonu) metalu, mo­
że on być otoczony przez cztery, 
sześć, osiem lub dwanaście ujemnie 

naładowanych atomów tlenu. 

Petrologia. Znaczne ilości tlenków 
powstają w strefie kontaktu pierwiast­
ków lub związków z tlenem atmosfe­
rycznym. Produktem ostatecznego 
wietrzenia wszystkich minerałów są 
tlenki i wodorotlenki. Przykładowo 
w skałach wystawionych na długo­
trwałe oddziaływanie klimatu tropika­
lnego krzemiany w pierwszej kolejno­
ści ulegają przeobrażeniu w minerały 
ilaste, które następnie zostają rozło­
żone do tlenków i wodorotlenków ta­
kich jak gibbsyt, boehmit, diaspor, he­
matyt. W warunkach metamorficznych 
powstają z nich inne tlenki jak korund 
lub spinel. Przez wietrzenie skał bo­
gatych w mangan tworzą się pokrywy 
laterytowe zawierające tlenki manga­
nu. Z wulkanizmem podmorskim 

związane jest powstawanie takich mi­

nerałów jak piroluzyt, braunit, 
hausmannit i bixbit. W trakcie pneu-
matolizy skał dochodzi do rozkładu 

skaleni, przejścia do roztworu K

2

0 

i Si0

2

 i utworzenia gospodarczo waż­

nych grejzenów zawierających ka-
syteryt, topaz, wolframit, fluoryt. Osa­

dy zawierające żelazo w formie wo­
dorotlenków, ulegając diagenezie 

i metamorfizmowi są także środowis­

kiem tworzenia się tlenków żelaza. 

Kwarc na marmurze Carrara/ 

Włochy; 27 x 38 mm. 

94 

Kupryt Cu

2

0 

3,5-4 

pólmet. 

Własności. Kryształy 
gtównie w postaci 
sześcianu, dwunasto-
ścianu rombowego, 
ośmiościanu lub ich 
kombinacji. Skupie­

nia igiełkowe do wło-

skowatych lub bla­

szkowe, również formy wydłużone i ziemiste 
masy. Często pokryty naskorupieniami zie­
lonego malachitu, zbite odmiany często 
poprzerastane z innymi minerałami krusz­
cowymi. Barwa: czerwonobrunatny do metali-
cznoszarego, kryształy także krwistoczerwo­
ne; łupliwość: wyraźna według ośmiościanu; 
gęstość: 6,15. 

Powstawanie i wystąpienia. Jako produkt utle­
niania bogatych kruszców miedzi kupryt two­
rzy się na granicy między strefą cementacji 
i utleniania. Częsty produkt wietrzenia chal-
kopirytu (poprzerastany z limonitem i tenory-
tem); najczęstsza parageneza: miedź rodzima, 
azuryt, malachit. Rozpowszechniony w wielu 

złożach na świecie, ale tylko lokalnie stanowi 
ważną rudę miedzi. Ładne kryształy pochodzą 
z Bisbee w Arizonie/USA, z Tsumeb/Namibia, 
z Chessy koło Lionu/Francja. W Onganja 
w Namibii znaleziono w 1974 roku kryształ 
ważący 2100 g, o średnicy 15 cm. W Polsce 
w niewielkich ilościach kupryt jest znany np. 
z Miedzianki koło Chęcin. 
Znaczenie i zastosowanie. Znany średniowie­
cznym górnikom jako czerwona ruda miedzi. 
Odmiana włoskowata nosi czasem nazwę cha­

lkotrichii 

Na górze, po lewej: kupryt Chessy kolo Lyo­
nu/Francja: 50x70 mm 
Na górze, po prawej: kupryt (chalkotrichii) 
Rhelnbreitbach/Niemcy: 4x6 mm 

Spinel MgAI

2

0

4 

niemet. 

Własności. Kryształy 
małe i dobrze wy­
kształcone, większe 
często zaokrąglone 
lub wyglądające jak 
nadtopione. Zwykle 
w formie ośmiościa­
nu, rzadziej sześcia­

nu lub dwunastościanu rombowego, najczę­

ściej spotyka się bliźniaki zrastające się we­
dług tzw. prawa spinelowego, w którym płasz­
czyznami bliźniaczymi są ściany ośmiościanu. 
Pojedyncze kryształy są wrosłe, także jako 
otoczaki lub ziarniste masy. Łupliwość: dosko­
nała według ośmiościanu; gęstość: 3,5; barwa: 
bezbarwny lub różnobarwnie zabarwiony, bar­
dzo często czerwony. Poszczególne barwne 
odmiany powstają na skutek domieszki 
tlenków innych metali. 

Powstawanie i wystąpienia. Typowy minerał 
metamorfizmu kontaktowego, szczególnie 
w ziarnistych wapieniach i dolomitach, także 
w łupkach krystalicznych, gneisach, serpenty­

nitach; w skałach wulkanicznych i aluwiach 
rzecznych. Główne miejsca występowania to 
rejon Mogok/Mjanmar (dawniej Birma); Rat-
napura/Sri Lanka; Routivare/Szwecja; 
Monzoni, Wezuwiusz/Włochy; Albania, Woge-

zy, Szwarcwald, Odenwald, Dolna Hesja (Nie­
mcy). Największy oszlifowany spinel waży 

104 g. 

Znaczenie i zastosowanie. Spinel jest trakto­
wany jako odrębny minerał od 150 lat. Z powo­
du wysokiej temperatury topnienia (2135'C) 
spinel nadaje się do wyrobu tygli i ognioodpo­
rnej ceramiki. Syntetyczny spinel jest sto­
sowany jako kamień szlachetny. 

Na dole: spinel Val Malenco/Wiochy; 
8x6mm 

96 

K 

^•flH 

97 

Magnetyt FeFe

2

0

4 

Własności. Kryształy wykształcone z reguły 
według ośmiościanu, rzadziej dwunastościanu 
rombowego. Są zwykle zniekształcone, małe 
osobniki często mają pokrój szkieletowy; typo­
we bliźniaki spinelowe według ośmiościanu, 
lamelkowe zbliźniaczenia wywołane nacis­
kiem; zbite masy i ziarniste agregaty często 
tworzące duże skupienia kruszcowe. Lupli-
wość: doskonała według ośmiościanu; gęs­
tość: 5,2; barwa: żelazistoczarny. Kryształy są 
przyciągane przez magnes podobnie jak mięk­
kie żelazo, zbite masy same działają jak mag­
nes. Własności magnetyczne zanikają w tem­
peraturze około 580°C, ale po ochłodzeniu po­

jawiają się ponownie. 

Powstawanie i wystąpienia. Rozproszony skła­
dnik prawie wszystkich skał magmowych, tak­
że tworzących się w dnach oceanicznych. Na 
obszarach ryftów oceanicznych w wylewającej 
się stale płynnej lawie zawarte w niej krysz­
tały magnetytu ustawiają się zgodnie z ziems­
kim polem magnetycznym i w tym położeniu 
zostają zamrożone po skrzepnięciu skały. Po­
miary magnetometryczne wykazały, że po obu 
stronach ryftów znajdują się regularne pasy 
skał o tym samym typie namagnesowania zia­
ren magnetytu, co stanowi dowód na rzecz 
prawdziwości teorii wędrówki kontynentów. 
Powstawanie magnetytu zachodzi niemal 
zawsze w wyższych temperaturach. 1. W wa­
runkach magmowych: magnetyt jest wcześnie 
wykrystalizowanym składnikiem nadającym 

skałom ciemną barwę (gabro, diabaz, bazalt). 

Razem z tytanitem, ilmenitem i oliwinem może 

się nagromadzić w dużych ilościach w komo­

rze magmowej, co prowadzi do powstania wa­

żnych złóż: Routivare, Smślands Taberg/ 
Szwecja; Otanmaki/Finlandia. Z udziałem lot­
nych składników powstało najbogatsze ma­
gmowe nagromadzenie rudy żelaza na świe­
cie, złoże magnetytu rejonu Kiruny w Szwecji. 

Zasoby rudy wielkości 1,5 miliarda ton są za­
warte w jednym ciele rudnym długości 15 km 

i grubości 1000 m; Luossavaara, Svappavaara, 
Gellivaara/Północna Szwecja; Grangesberg/ 
Środkowa Szwecja. W Polsce złoże tego typu 
odkryto na Suwalszczyźnie. 2. Kontak-

towo-pneumatolitycznie: pod wpływem oddzia­
ływania gazów i par magmowych na skały 
węglanowe, magnetyt występuje tu razem 
z siarczkami i krzemianami (minerały skarno-
we). Ural; BerggieBhu bel /Saksonia, Schwa-
rze Crux koło Schmiedefeld/Turyngia (Nie­
mcy); Banat/Rumunia; Kowary/Sudety. 3. W 
warunkach metamorfizmu regionalnego: 
z tlenków żelaza pochodzenia osadowego. Ol­
brzymie złoża w rejonie Kurska/Rosja, Brazy­
lia; Sydvaranger/Norwegia; Środkowa Szwec­

ja. 4. W warunkach metamorfizmu kontak­
towego: w Siegerlandzie/Niemcy z syderytu 

na kontakcie z bazaltem. 5. Rzadkie, ale bar­
dzo ładnie wykształcone kryształy w żyłach 

typu alpejskiego: z anatazem w Binntal/ 
Szwajcaria. 6. Bardzo rzadko osadowy: w mi-
netcie Lotaryngii, Bodenwóhr. Wietrzeje powoli 
przechodząc w limonit, rzadziej w hematyt. 
Znaczenie i zastosowanie. Kamień magnetis 
był już znany starożytnym Grekom. Pliniusz 
rozróżniał kilka odmian magnesów, np. „mę­
ski" i „żeński", z których tylko męski posiadał 
siłę przyciągania żelaza. Termin magnes 
i wprowadzona w 1845 roku nazwa minerału 
magnetyt wywodzi się od tego starego okreś­
lenia. Magnetyt jest ważniejszą i najbardziej 
rozpowszechnioną rudą żelaza. 
Minerały podobne. Wszystkie podobne mi­
nerały odróżniają się słabszymi własnościami 
magnetycznymi lub ich brakiem. 
Na górze: magnetyt Binntal/Szwajcaria; 
45x32 mm 

Na dole: magnetyt Nordmarken/Szwecja; 
47x33 mm 

98 

Chromit FeCr o. 

a

Własności. Rzadko 
tworzy idiomorficzne 
kryształy, zwykle za­
okrąglone ziarna lub 
zbite

 skupienia

 w for­

mie brył

 i

 gniazd. Na­

gromadzenia kulis­
tych kryształów two­

rzą chromit kulisty; przerosty z krzemianami 
lub innymi jasnymi minerałami tworzą skałę 
o wyglądzie przypominającym skórę lamparta 
{ruda lamparcia), lupliwość: brak; przełam 
wyrównany; gęstość: 4,5-4,8; barwa: smoliście 
czarny, cienkie odłupki ciemnobrunatne. 
Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w po­
czątkowym etapie krystalizacji magmy, krysz­
tały chromitu opadają na dno zbiornika mag­
mowego, gdzie wraz z oliwinem wchodzą 
w skład ciemnych skał (perydotytow). Najważ­
niejsze światowe złoża chromitu znajdują się 
w Zimbabwe (Selukwe), od dawna znane są 
wystąpienia w Norwegii i na Nowej Zelandii; 
duże złoża znadują się w Turcji i południowej 

Hausmannit Mn,0, 

Kryształy są wrosłe lub narosłe, przypominają 

spinele, zawsze o kształcie piramidalnym; 
często lamelkowaty; typowe są bliźniaki złożo­
ne z cyklicznie przerosłych pięciu osobników. 
Lupliwość: doskonała (cecha charakterysty­
czna); gęstość: 4,7-4,8; barwa: żelazistoczar-
ny. Występuje razem z innymi minerałami 

manganu w llfeld/Harz; Elgersburg, Óhren-

stock/Las Turyński, Niemcy; Langban/Szwe-
cja; Niżnij Tagił/Ural, Rosja. Nazwany dla 
uczczenia mineraloga J.F.L Hausmanna 
(1782-1859). Możliwe są pomyłki hausmannitu 
z magnetytem i braunitem. 
Na dole, po lewej: hausmannit Óhrenstock, 

Turyngia /Niemcy; 8x11 mm 

Serbii; dalsze miejsca występowania to m.in. 
Kraubath/Styria, Austria; Orsova, Banat/ 

Rumunia; w Polsce Tąpadła, Grochowa na 
Dolnym Śląsku. W platynonośnych aluwiach 
na Uralu, charakterystyczny minerał dla Ałta­

ju; w meteorytach zostały znalezione bogate 
w ściany kryształy. W trakcie wietrzenia chro­

mitu tworzą się zielono zabarwione krzemiany 

warstwowe. 
Znaczenie i zastosowanie. Jedyna ruda chro­
mu, który jest składnikiem chromowo-niklo-
wych stali stopowych i odlewów odznaczają­
cych się twardością, odpornością na korozję 
i działanie kwasów. Chromit i związki chromu 
stosowane są do produkcji materiałów ognio­
trwałych dla metalurgii, do chromowania, 
w garbarstwie, przemyśle włókienniczym. 
Minerały podobne. Magnetyt jest magnety­
czny, ma inną rysę i nie tworzy w czasie 
wietrzenia zielonkawych krzemianów; cienkie 
odłupki franklinitu są ciemnoczerwone. 

Na górze: chromit (ruda lamparcia) 

Troodos/Cypr; 80 x 57 mm 

Valentinit Sb

2

0

3 

Kryształy przeważnie 
słupkowe, także tabli­
czkowe, bogate 
w ściany, narosłe po­

jedynczo lub w sku­
pieniach promienis­
tych, także zbity, 
w łodygowatych, 

włóknistych agregatach, częste pseudomor-

fozy po antymonicie i kermesycie. Lupliwość: 

doskonała, kruchy; gęstość: 5,6-5,8; barwa: 
bezbarwny, biały, szary z żółtawym odcie­
niem, żółtobrunatny, czerwonawy. Produkt 
przeobrażeń m.in. antymonitu. Wolfsberg/Harz, 
Horhausen, kopalnia Neue Hoffnung Gottes, 
Braunsdorf/Niemcy; Pfibram/Czechy; Alle-
mont, Dauphine/Francja; Włochy. Znaczące 
wystąpienie w Cetine di Cortomano koło Sieny 
we Włoszech. 

Na dole, po prawej: valentinit Pezinok/Słowa­
cja; 10x14 mm 

100 

Hematyt Fefi

3 

Własności. Wykazuje bogactwo pokrojów kry­
ształów w zależności od temperatury powsta­
wania. W wysokich temperaturach kryształy 

izometryczne, romboedryczne; w nieco niż­

szych temperaturach pokroje grubosoczewko-
we do kulistych; w niskich temperaturach: 
cienkie tabliczki, promienisto-włókniste masy 
{czerwona szklana głowa). Alpejskie róże że­
lazne są utworzone z rozetowo pogrupo­
wanych płytek hematytu, zbite skupienia są 
ziarniste, łuseczkowe (mika żelazna) lub two­
rzą ziemiste masy (śmietana hematytowa). Na 
ścianach dwuścianu podstawowego kryszta­
łów spotyka się zorientowane narosłe czerwo­
ne kryształy pręcikowego rutylu; czasem prze-

rosłe krzyżowe bliźniaki. Łupliwość: brak; gęs­

tość: 5,2-5,3; barwa: niebieskawy, stalowosza-

ry do żelazistoczarnego, pstre barwy nalecia-

łe, zbite agregaty czerwone. 
Powstawanie i wystąpienia. Szeroko rozpo­
wszechniony jako ruda żelaza, głównie w gru­
bych pokładach pochodzenia metamorficz­
nego i osadowego; w żyłach hydrotermalnych 
i pneumatolitycznych, pochodzenia metaso-
matycznego w wapieniach. Pojawia się jako 
wtórny minerał po innych minerałach żelaza. 
Ładne kryształy pochodzą z żył typu alpejs­
kiego (Cavradi, Tavetsch/Szwajcaria); z Elby 
(Rio Marina) razem z pirytem; nierzadko bar­
dzo ładne kryształy są produktem ekshalacji 
wulkanicznych w lawach (Eifel, Owernia, We­
zuwiusz, Elba). 

Znaczenie i zastosowanie. Stosowany jako ba­

rwnik, jedna z ważniejszych rud żelaza. 
Na górze, po lewej: hematyt (szklana głowa) 
Cumberland I Anglia 40 x 57 mm 
Na górze, po prawej: hematyt z rutyłem Cav-
radl, Tavetsch/Szwajcaria; 17x24 mm 

Korund ALO, 

9 

niemet. 

Własności. Kryształy 
o pokroju kolumno­
wym lub piramidal­
nym, często baryłko-
wate i o silnym pozio­
mym prążkowaniu, 
także płaskotablicz-
kowe. Jako wrosłe 

lub luźne kryształy, czasem znacznych 
rozmiarów, poza tym w zbitych, kostkowych 
i ziarnistych agregatach. Łupliwość: brak; gęs­
tość: 3,9-4,1; barwa: bezbarwny (leukoszafir) 
lub zabarwiony przez domieszki obcych ato­
mów, obecność żelaza i tytanu powoduje bar­
wę ciemnoniebieską (szafir), obecność 
chromu barwę ciemnoczerwoną (rubin), defek­

ty sieci kryształu barwę żółtopomarańczową 

(padparadża), także fioletowy, zielony, często 
zabarwiony plamiście lub strefowo, zorien­
towane odmieszania igieł rutylu wywołują zja­
wisko asteryzmu. 

Powstawanie i wystąpienia. Głównie 
w skałach metamorficznych, rzadko w pegma-

tytach i utworach pneumatolitycznych, często 
występuje w złożach aluwialnych. Kryształy 
o jakości jubilerskiej pochodzą szczególnie 
z Mjanmar (dawniej Birma), Tajlandii i Sri 
Lanki (wapienie, aluwia). 
Znaczenie i zastosowanie. Jako kamienie 
szlachetne (rubin od łacińskiego rubens- cze­
rwony; szafir z greckiego - niebieski). Do pro­
dukcji aluminium wykorzystuje się wyłącznie 
tlenek glinu zawarty w boksytach w ilościach 
powyżej 20 min t rocznie. Korund jest stoso­
wany jako materiał ścierny, do produkcji wyro­
bów ogniotrwałych, emalii. 

Na dole: korund Biel la/Włochy; 64x45 mm 

102 

103 

Pseudobrookit  F e J i O . 

Perowskit CaTiO, 

Zwykle małe, pros­
tokątne, przypomina­
jące brookit tabliczki, 
wydłużone i pionowo 
prążkowane, także 
długosłupkowy. Łup-

liwość: wyraźna w je­
dnym kierunku; gęs­

tość; około 4,4; barwa: czarny do ciemnobru­
natnego, czerwono przeświecający. Występuje 
jako produkt pneumatolitycznego przeobra­
żenia ilmenitu, w pustkach i na powierzchni 
skał wulkanicznych. Duże kryształy z pegma-
tytów apatytowych (Murcja/Hiszpania) roz­
padają się na hematyt i rutyl. Ładne kryształy 
pseudobrookitu występują razem z małymi 
kryształami topazu i tabliczkami hematytu 
w Thomas Ridge/Utah, USA; poza tym znany 
z Siedmiogrodu, Katzenbuckel, z lawy Eiflu. 

Na górze, po lewej: pseudobrookit Ettringen, 
Eilel / Niemcy; 3x4 mm 

5,5 

niemet. 
półmet. 

Kryształy zwykle 
sześcienne i prążko­
wane podobnie jak 
piryt. Lamelkowe, 
polisyntetyczne zbliż-
niaczenia, czasem 
równolegle pozrasta-
ne agregaty (Eifel/ 

Niemcy). Wrosłe lub narosłe w łupkach chlory-

towych (Pfitsch, Tyrol/Austria; Zermatt); 
w niektórych magmowych skałach z magnety­
tem (Vuorijarvi / Finlandia), gdzie może stano­
wić nagromadzenia o znaczeniu gospodar­
czym; kontaktowo-metasomatyczny w rejonie 
Złatoust na Uralu; w serpentynitach Val Ma-
lenco, Emarere i w produktach erupcji wul­

kanicznych Monte Somma (Wezuwiusz)/ 
Włochy. Nazwany na cześć rosyjskiego mine­
raloga Perowskiego. Znaczenie gospodarcze 
mają tylko odmiany o wysokich zawartościach 
niobu, ceru lub ziem rzadkich. 
Na górze, po prawej: perowskit Udersdorf, 
Eifel/Niemcy; 5x7 mm 

llmenit FeTiO, 

Własności. Kryształy 
bardzo przypominają 
kryształy hematytu. 

Można wyróżnić 

wśród nich kryształy 
romboedryczne i ta­
bliczkowe, zbliźnia-
czenia polisyntetycz­

ne. Liczne tabliczkowe kryształy (np. róże że­
lazne) składają się z tytanonośnego hematytu. 
Także ziarniste, zbite skupienia, drobne oto­
czaki lub piasek. Brak łupliwości, obserwuje 
się często podzielność na lamelkach bliźnia­

czych; gęstość: 4,5-5,0; barwa: czarny z od­
cieniem fioletowobrunatnym. 
Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się w wa­

runkach magmowych razem z magnetytem. 
W niemal czystych masach w Ekersund. Ród-

sand/Norwegia; z magnetytem w Routivare/ 
Szwecja; częsty w pegmatytach rejonu 

Miass/Rosja; Krageró/Norwegia (do 13 cm 
wielkości i 6-7 kg wagi); Aschaffenburg/Spes-
sart, Niemcy; jako swobodnie narosłe krysz­

tały w żyłach St. Gotthard; w Bourg d'Oisans/ 
Francja; ładne kryształy w Val Oevero/Nova-

ra, Włochy. Duże znaczenie mają aluwialne 

złoża ilmenitu jak Travancore/lndie i Nata-
lu/RPA, występuje w dolinie Izery w Sudetach. 
Znaczenie i zastosowanie. Surowiec do produ­
kcji wartościowego białego barwnika bieli ty­

tanowej, otrzymywanego w ilości około 1 min 

ton; surowiec do produkcji stali tytanowej sto­
sowanej w technologii kosmicznej, jako wypeł­

niacz do produkcji papieru i linoleum, do 
otrzymywania emalii i w przemyśle ceramicz­
nym. 

Na dole: ilmenit Traversella/Wiochy; 

35x25 mm 

104 

105 

Kwarc Si0

2 

Własności. Kryształy są bardzo zróżnicowane 
w zależności od warunków powstawania i pa-

ragenezy: pospolity kwarc wykazuje często 
sześcioboczny zarys kryształów, narosłe oso­
bniki kryształu górskiego są o wiele bogatsze 
w ściany i mają zmienny pokrój, kryształy są 
prawie zawsze poziomo prążkowane. Kryszta­
ły kwarcu mogą krystalizować w dwu lustrza­
nych strukturach, co prowadzi do powstawa­
nia prawych i lewych kryształów. Także grubo-
lub drobnoziarniste agragaty, również jako 
piasek. Lupliwość: tylko wyjątkowo wyraźna; 

gęstość: 2,65; barwa: bezbarwny w stanie czy­
stym, rozmaicie zabarwiony: biały, szary, żół­
ty, czerwony, niebieski, zielony, brunatny, cza­
rny. Zabarwienie to pochodzi od domieszki 
pierwiastków śladowych wbudowywanych 
w sieć kryształu podczas wzrostu kryształów 
kwarcu. Kryształy często charakterystycznie 
zbliźniaczone. Tworzą się nierzadko bliźniaki 
przerosłe z nieregularnymi szwami bliźniaczy­
mi na powierzchni kryształu, których osią bliź­
niaczą jest trójkrotna oś symetrii, co w efekcie 
daje kryształ wyglądający jak pojedynczy oso­
bnik, ale o wyższej symetrii. Kwarc może być 
stosowany jako „termometr geologiczny", 
gdyż w temperaturze 573°C przechodzi w mo­
dyfikację wysokotemperaturową] w tempe­
raturze 870°C w trydym/t krystalizujący 
w układzie heksagonalnym a w temperaturze 
1470°C w regularny cristoballt. Przy spadku 
temperatury sieć krystaliczna heksagonalnego 
kwarcu wysokotemperaturowego przeobraża 

się w sieć trygonalnej, niskotemperaturowej 

modyfikacji, jednakże zewnętrzna forma 
kryształów zostaje zachowana. Dlatego właś­
nie można dziś znaleźć na powierzchni Ziemi 
kryształy o heksagonalnej morfologii kwarcu 
wysokotemperaturowego. 
Powstawanie. Główny składnik skał wulkanicz­
nych i osadowych, jak również w łupkach krys-

talicznych. Ważny składnik żył i wystąpień mi­

nerałów różnego pochodzenia. Z powodu swo­

jej twardości i bardzo małej rozpuszczalności 
gromadzi się w piaskach i otoczakach. Tworzy 
pseudomorfozy po wielu minerałach, jest 
czynnikiem powodującym fosylizację (skrze-

mionkowanie) wielu substancji. Występuje za­
równo w złożach magmowych jak i jest produ­

ktem etapów pegmatytowo-pneumatolitycz-
nego i hydrotermalnego. Masywny kwarc wy­
preparowany przez wietrzenie ze skał otacza­
jących tworzy w krajobrazie „twardzielce" jak 
np. „bawarski pal", kwarcowe wypełnienie hy-
drotermalne szczeliny skalnej, ciągnące się 
na długości 150 km przez Las Bawarski. 
Odmiany i ich występowanie. W zależności od 
warunków krystalizacji powstają odmiany gru-
bokrystaliczne (o wyraźnie rozpoznawalnych 
pojedynczych kryształach) lub drobnokrystali-
czne (zbite skupienia złożone z mikroskopij­
nych drobnych włókien lub ziaren, kryptokrys-

taliczne). 1. W najczystszej formie jako bezba­

rwny, przezroczysty jak woda kryształ górski. 
Grecy nazywali go krystallos = \óó i aż do XVII 
wieku wierzono, że musi być on skamieniałym 
lodem. Określenie „kryształ" stosowano przez 
stulecia tylko w odniesieniu do kryształu górs­
kiego. Sławne są duże kryształy z Przełę-

Na górze: kwarc kamieniołom Medenbach, 

Westerwald/Niemcy 32 x24mm 

Na dole, po lewej: kwarc Bańska Simnical 
Słowacja: 53x75 mm 
Na dole, po prawej: ametyst berlowy Pślshan-
gen kolo Eidsvoll/Norwegia; 14x20 mm 

106 

czy Furka w Alpach, ogromne (o wadze powy­
żej 40 t) kryształy pochodzą z wielu miejsc 
w Brazylii. Jako ważny minerał skałotwórczy 
wielu skat magmowych, metamorficznych 

i osadowych; w żyłach i druzach w łupkach 
krystalicznych; w ogromnych masach w peg-
matytach. Alpy: Masywy Aaru i Gottharda, 
Pfitsch/Tyrol, Bourg d'Oisans/Dauphine, 
Francja; Strzegom/Śląsk, Polska; Baveno/ 

Włochy; Elba; Ural; sławne są małe przezro­
czyste jak woda kryształy z marmurów Car-

rary/Włochy i tzw. diamenty Herkimer z No­
wego Jorku /USA. 2. Na skutek naświetlania 
promieniowaniem jądrowym powstaje brunat­
no zabarwiony kwarc dymnyhb czarnobruna-

tny morion. W temperaturze 300-400'C może 
on ulec odbarwieniu, ale po naświetleniu pro­

mieniami Roentgena odzyskuje swoją pierwo­
tną barwę. Występowanie jak w przypadku 
kryształu górskiego. Szczególnie duże kry­
ształy, o wadze ponad 130 kg, pochodzą 
z Przełęczy Furka/Szwajcaria, a ponad 3-to-
nowe kryształy z Minas Gerais/Brazylia. 
3. Na skutek naturalnego naświetlania kwarcu 

zawierającego domieszkę żelaza powstaje 

ametyst. Jego kryształy są narosłe w druzach 
lub tworzą kuliste skupienia z chalcedonowym 

jądrem. Pojedyncze kryształy ametystu są rza­
dkie. Zwykle tylko zakończenia kryształów są 
zabarwione jasno- lub ciemnofioletowo, częs­
to zabarwienie jest plamiste. Przez wypraże­

nie w temperaturze między 470 a 750

C

C po­

wstają jasnożółte, czerwonobrunatne, zielone 
lub bezbarwne odmiany. W świetle dziennym 
niektóre ametysty mogą blaknąć, ale ich bar­
wę można przywrócić poprzez naświetlenie 
promieniowaniem rentgenowskim. Ametysty 
występują w migdałach zasadowych skał wul­
kanicznych, w żyłach i utworach aluwialnych. 
Od czasów rzymskich eksploatowano ametys­
ty i agaty z melafiru migdałowcowego w rejo­
nie Hunsruck, ale wystąpienie to jest już od 
200 lat wyczerpane, podobnie jak wystąpienia 
w Miiglitztal/Saksonia, Niemcy i Owernia/ 
Francja. Nazwa pochodzi od greckiego amet-
hystos =trzeżwy. Przez tysiąclecia wierzono, 
że kamień ten może być talizmanem przyno­
szącym szczęście, dającym swemu właścicie­
lowi siłę, ochronę przed czarami, melancholią 
i pijaństwem. Jeszcze dzisiaj kamień ten 
uchodzi za symbol wstrzemięźliwości, jest za­

liczany do insygniów Kościoła Katolickiego 
i umieszczany w pierścieniach noszonych 
przez biskupów i kardynałów. Jeszcze kilkaset 
lat temu jego wartość była porównywalna 
z wartością szafiru, szmaragdu, rubinu i dia­
mentu. Dopiero po odkryciu olbrzymich wystą­
pień w Brazylii wartość ametystu znacząco 
spadła. 4. Naturalnie zabarwiony na żółto 
kwarc nosi nazwę cytryn. Większość cytrynów 

znajdujących się na rynku powstała przez wy­
prażenie ametystu lub kwarcu dymnego. W te­

mperaturze 470C brazylijski ametyst staje się 

jasnożółty, przy 550-560 C ciemnobrunatny do 
czerwonobrunatnego. Wszystkie cytryny uzys­
kane przez wyprażenie wykazują czerwonawy 
odcień, podczas gdy naturalny cytryn jest zwy­

kle bladożółty. Obecnie pochodzi on głównie 
z Brazylii i Madagaskaru, wcześniej ładne ka­
mienie pochodziły z Kordoby i Salamanki 
w Hiszpanii. Naturalne zabarwienie cytrynu 

jest wywołane przez ślady żelaza w strukturze 

kwarcu. W handlu cytryn jest często określany 
w niedopuszczalny sposób jako topaz (topaz 
Bahia, topaz złoty, topaz Madeira, topaz Pal-
meira, topaz Rio-Grande). Przez wyprażenie 

żółtych i fioletowych kwarców z kopalni Mon-
tezuma w Minas Gerais/Brazylia w tempera­
turze około 500'C powstaje kwarc zabarwiony 
ciemnozielono (prazolit). 5. Od kilku lat znane 
są kryształy kwarcu różowego (Aracuai; Minas 
Gerais). Wcześniej był on dostarczany w po­
staci zbitych grubokrystalicznych skupień, rza­
dko przezroczystych, przeważnie mocno spę­
kanych. 6. Kwarc źelazisty jest zabarwiony na 
czerwono, brunatno lub żółto domieszkami 
tlenków żelaza. 7. Kwarc mleczny wykazuje 

mleczne zmętnienie wywołane licznymi inklu­

zjami. 8. Obecność igiełek rutylu lub horn-

blendy powoduje powstanie kwarcu niebie­
skiego, występującego w okolicy Salzbur-

Na górze, po lewej: kwarc Bósingteld, Exter-
tali'Niemcy; 17x24 mm 
Na górze, po prawej: kwarc źelazisty na he-
matycie Cumberland/Anglia; 80x112 mm 
Na dole: kwarc okienkowy Porretta/Wiochy: 

100 x 70 mm 

108 

ga/Austria i w Skandynawii. 9. Kiedy w 1700 

roku wtoscy alchemicy wsypali opiłki miedzi 
do szkła, otrzymali odmianę przypominającą 

wyglądem kwarc aventurynowy, który wziął 
stąd swoją nazwę (a ventura=przez przypa­
dek). Domieszka blaszek miki, fuchsytu lub 
hematytu powoduje powstanie zielonej, czer­
wonej lub brunatnej metalicznej migotliwości 
w kamieniu. 10. Sokole oko i tygrysie oko są 
okwarcowanymi odmianami krokidolitu. Jego 
przobrażenie (powstanie pseudomorfozy) spo­

wodowało zachowanie włóknistej struktury az­
bestu, co prowadzi do załamania światła i po­
wstania efektu kociego oka. Ważniejsze wystą­
pienia to RPA; Zachodnia Australia; Mjanmar 
(dawniej Birma); Indie; Kalifornia/USA; Trese-
burg w Harzu/Niemiecy. 11. Prazem ma bar­
wę ciemnozieloną spowodowaną licznymi 
wrostkami aktynolitu. Jego miejsca wystę­
powania to Góry Kruszcowe, Niemcy; Finlan­
dia; Alpy Salzburskie/Austria; Szkocja. 
12. Chalcedon jest całkowicie zbitą i makro­

skopowo jednorodnie przeświecającą od­

mianą kwarcu. Składa się z mikroskopowej 

wielkości włókien i ziaren, ma szklistą powie­

rzchnię i jest często rozmaicie zabarwiony. 
Powstaje w niskich temperaturach (około 
120°C) w pobliżu powierzchni ziemi. Pasiasty 
agat jest chyba najbardziej znaną odmianą 
kwarcu. Jego nazwa pochodzi od rzeki Acha-

tes na Sycylii. Barwa poszczególnych pasów 
jest przeważnie szara i biała (Brazylia, Mek­
syk), także czarna, brunatna, żółta lub czer­
wona (Idar - Oberstein). Sztuczne barwienie 
tego dość porowatego materiału było znane 
już Pliniuszowi. Sztucznie zabarwiony na czar­
no agat był określany jako onyks. Odmianami 

barwnymi są także: czerwony karneol (barwa 
pochodzi od tlenków żelaza), brunatny sarder 
(od limonitu), zielony chryzopraz (od krzemia­
nów niklu). Jako ulubiony kamień Fryderyka 

Wielkiego niegdyś był traktowany jako najcen-

1 1 0 

niejszy ze znajdowanych w Niemczech kamie­
ni szlachetnych. Drobnokrystaliczny jaspis by­
wa rozmaicie zabarwiony przez domieszkę 
tlenków żelaza lub manganu, a także inne 
nieorganiczne lub organiczne substancje: he-
liotrop (ciemnozielony z czerwonymi plamka­
mi), agat mszysty (bezbarwny z przypominają­
cymi mech wtrąceniami zielonej hornblendy). 

Znaczenie i zastosowanie. Kwarc jest po ska­

leniach najczęściej spotykanym minerałem 

skorupy ziemskiej. Jego nazwa pochodzi od 
średniowiecznego określenia querz stoso­
wanego przez XIV-wiecznych czeskich górni­
ków na określenie materiału nie zawierające­
go kruszców, płonnego. Przezroczyste, nie-
zbliźniaczone kryształy były wykorzystywane 

jako oscylatory w technice wysokich częstot­

liwości. Obecnie w elektronice wykorzystuje 
się niemal wyłącznie kryształy otrzymywane 
syntetycznie. Piasek kwarcowy jest surowcem 
do otrzymywania krzemu, jednego z najważ­
niejszych pierwiastków współczesnej tech­
nologii. Naczynia ze szkła krzemionkowego są 
odporne na gwałtowne zmiany temperatury, 
a z powodu dobrej przepuszczalności promie­
ni ultrafioletowych szkło to jest stosowane do 
wyrobu specjalnych żarówek. Wszystkie barw­
ne odmiany są wykorzystywane jako kamienie 

ozdobne. Odmiany te są szlifowane fasetkowo, 
jako kaboszony, jako kulki do wyrobu naszyj­

ników, stosowane do wyrobu czarek i innych 
naczyń, gemm i sygnetów, jako kamień do 
dekoracji wnętrz i na okładziny ścian zewnę­

trznych. Barwne odmiany były stosowane od 
stuleci jako talizmany, także dzisiaj wiązane 
z niektórymi znakami zodiaku. Z powodu ogro­
mnego zakresu zastosowania kwarcu nie moż­

na nawet w przybliżeniu podać jego produkcji. 

Na górze, po lewej: agat Idar-Oberstein/Nie­
mcy; 100x140 mm 
Na górze, po prawej: chalcedon Naila kolo 
Hot, Bawaria /Niemcy; 40x57mm 
Na dole: chalcedon na kwarcu kopalnia 
Khan/Namibia; 90x64 mm 

Trydymit Si0

2 

Własności. Ta mody­
fikacja Si0

2

 za­

wdzięcza swoją na­
zwę szczególnie 
częstemu występo­
waniu w formie troja­
ków, ale spotyka się 
również bliźniaki 

i zbliżniaczenia wielokrotne. Małe kryształy są 

cienkotabliczkowe i mają heksagonalny zarys, 
tworzą wachlarzowate lub kuliste skupienia, 
kryształy mikroskopijnej wielkości występują 
w formie dachówkowatych skupień. Kryształy 
z rejonu Eifel/Niemcy są czasem podobne do 
płatków śniegu. Lupliwość: rzadko dostrzegal­
na; gęstość: 2,27; barwa: bezbarwny, mleczno-
biały. Podobnie jak kwarc, trydymit w wysokiej 
temperaturze tworzy modyfikację heksagonal­
ną. Modyfikacja niskotemperaturowa ma 
symetrię rombową. 

Powstawanie i wystąpienia. Głównie jako skła­
dnik młodych skał wulkanicznych, także w dru-

zach w tych skałach, razem z sanidynem, kwa­

rcem, cristobalitem, fajalitem, hematytem, au-

gitem i hornblendą. Został także znaleziony 
w meteorytach kamiennych. Zachowany, cho­
ciaż tylko w skupieniach widocznych pod mik­

roskopem, w trachitach i andezytach Drachen-

fels i Perlenhardt/Siebengebirge, Niemcy; 

Mont Dore/Francja; Euganei / Włochy; Góra 
Aranyer/Węgry. Znaleziony jako produkt 
dewitryfikacji szkliw naturalnych (Meksyk) 
i utworzonych sztucznie (w wymurówce 
pieców martenowskich) oraz nieodpowiednio 

chłodzonego szkła. 
Znaczenie i zastosowanie. W lipcu 1867 roku 
G. von Rath otrzymał nadesłany przez Burkar-
ta z Bonn okaz „porfiru trachitowego z Góry 
St. Cristóbal koło Pachuca w Meksyku", w któ­

rym znalazł heksagonalne tabliczki „nowej 
krystalicznej postaci krzemionki". Bardzo rza­
dki trydymit jest interesujący zarówno dla ba­

daczy jak i kolekcjonerów minerałów. 

Na górze: trydymit Colt i Euganei/Wiochy; 

12x8 mm 

OpalSiO, + nH

2

0 

Własności. Formy 
typowe dla żelu: ner-
kowate, graniaste, 
skorupowe i warst­
wowe. Zbity, rozpro­
szony, w szczelinach 
i pustkach skał, w po­
staci pseudomorfoz 

i wypełnień skrzemieniałych substancji. Gęs­

tość: 2,1-2,2; barwa: bezbarwny, mlecznobia-
ły, żółtawy, pomarańczowoczerwony, zielony. 

Pod mikroskopem elektronowym w strukturze 
opalu widoczne są gęsto upakowane kuliste 

skupienia cristobalitu, woda znajduje się w ku­
leczkach jak i w przestrzeniach między nimi. 
Załamanie światła na powierzchni tych kule­
czek powoduje powstanie opalizacji we wszy­
stkich kolorach tęczy. 

Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się przy 

rozkładzie krzemianów i młodych skał wulka­
nicznych, serpentynitów, jako osad gorących 

źródeł (martwica krzemionkowa) w formie 
konkrecji w osadach zawierających krzemion­

kę (krzemień). Odmiany: 1. Opal szlachetny: 
skały wulkaniczne okolic Dubnika/Słowacja; 

Wyspy Owcze; Meksyk; Tintenbar/Australia. 

Pochodzenia osadowego są najważniejsze 
złoża w Australii: Lightning Ridge (opal czar­
ny), Wight Cliffs, Coober Pędy Andamooka. 

2. Opal ognisty: ognistoczerwony, burszty­

nowy, hiacyntowoczerwony, przeświecający: 
głównie pochodzi z Meksyku (Magdalena, Que-
retaro). 3. Opal zwyczajny: zwykle nieprze­

zroczysty, bez gry barw, szeroko rozpowsze­
chniony. Hydrofan (opal mleczny) mętny z po­
wodu utraty wody opal szlachetny, Hubertus-
burg/Niemcy. Hialit (opal szklisty) w mig­
dałach i jako skorupowe powłoki skał wulkani­
cznych, Kaiserstuhl/Niemcy. Opal prazowy 
(zabarwiony na zielono związkami niklu), 
Szklary/Dolny Śląsk. Opal drzewny to 
skrzemieniałe drewno przepojone opalem, 

opalmszystyzaś zawiera inkluzje dendrytów. 

Na dole: hialit (opal szklisty) Fichtelgebir-

ge/Niemcy; 35*25 mm 

112 

Rutyl Ti0

2 

Kryształy zwykle 
wydłużone, ale także 
grubosłupowe do 
cienkich igieł; piono­
wo prążkowane, za­
okrąglone i znie­
kształcone formy; 

kryształy alpejskie 

z powodu prążkowania wydają się być agre­

gatem równolegle ułożonych włókien. 
Szczególnie typowe kolankowe bliźniaki, troja­
ki i zbliźniaczenia wielokrotne, zarówno poli-
syntetyczne jak i cykliczne; w kształcie serca 

lub pierścienia. Zbite masy, ziarna i długie 
igły zebrane w snopkowe lub równoległe sku­
pienia wrosłe w kwarcu. Lupliwość: doskona­
ła; gęstość: 4,2-4,3; barwa: krwistoczerwony, 
brunatnoczerwony, rudy, rzadko żółtawy i żół-

tobrunatny, żelazistoczarny. Wrosły w pegma-
tytach: duże kryształy z Krageró/Norwegia; 
Góry llmeńskie/ Rosja; Modriach/Styria, 
Austria. W żyłach hydrotermalnych i druzach: 

Pfitsch/Tyrol, Austria; Binntal, Campolungo/ 
Szwajcaria. Składnik skał osadowych i meta­
morficznych. W aluwiach: razem ze złotem 
koło Olahpian/ Siedmiogród. 

^ % ^ 

Na górze, po lewej: 
rutyl Tauern/'Austria; 15x21 mm 

Na górze, po prawej: 
rutyl Binntal/Szwajcaria; 8x11 mm 

Kasyteryt Sn0

2 

Własności. Kryształy zwykle masywne, krótko-
słupowe, niemal zawsze zbliźniaczone. 
Rzadziej igiełkowe; drobnowłókniste, koncen­
tryczne, skorupowe, przypominające szklane 
głowy skupienia (cyna drzewiasta); bliźniaki 
kolankowe o kształcie przyłbicy; bardzo częs­

to jako pojedyncze, obtoczone ziarna lub pia­
sek. Lupliwość: niedoskonała; gęstość: 
6,8-7,1; barwa: brunatny o barwie kalafonii, 

rzadziej odcienie barwy żółtej, szarej, hiacyn-

towoczerwonej, wyjątkowo także bezbarwny. 
Powstawanie i wystąpienia. Powstawanie mi­

nerałów cyny jest niemal wyłącznie związane 

z fazą późnej krystalizacji magmy granitowej 
(fazą pneumatolityczną). Typowe dla tej mine­

ralizacji są wystąpienia odkryte przed tysią­

cami lat w Kornwalii i przed stuleciami w Sak­
sonii w stropowych partiach intruzji grani­
towych. Występują tam przeobrażone pneu-
matolitycznie skały granitowe (grejzeny) 
zawierające kasyteryt z wolframitem, scheeli-
tem, arsenopirytem. Góry Kruszcowe Saksonii 

i Czech, Altenberg/Niemcy; Kornwalia; Breta­
nia; największe na świecie złoża cyny znaj­

dują się w prowincji Junnan/Chiny. 
Na dole, po lewej: kasyteryt Altenberg, Sak­
sonia/Niemcy; 31x44 mm 
Na dole, po prawej: kasyteryt na zinnwaldycie 
Schlaggenwald, Saksonia/Niemcy; 

20x28 mm 

114 

115 

Piroluzyt Mn0

2 

^b" 

Własności. Rzadko występuje w postaci idio-
morficznych kryształów (polianitj, zwykle jako 
pseudomorfozy głównie po manganicie lub 
w skupieniach promienistych, zbite, twarde 
masy lub luźne, ziemiste skupienia mocno 
brudzące palce. Lupliwość: w dwóch kie­
runkach; gęstość: około 5; twardość jest pra­
wie niemożliwa do określenia gdyż materiał 
niemal zawsze ulega pokruszeniu przy próbie 

zarysowania; barwa: srebrzystoszary do czar­

nego. 
Powstawanie i wystąpienia. Występujące 

w przyrodzie czernie manganowe są tlenkami 

manganu, które chociaż zbliżone pod wzglę­
dem składu chemicznego, mają bardzo zróż­

nicowany wygląd i różne właściwości. Tworzą 

się w strefie wietrzenia (czapa żelazna) z mi­

nerałów zawierających mangan jak rodonit, 
rodochrozyt, syderyt, dolomit itp., w żyłach 
hydrotermalnych koło Elgersburg/Turyngia, 
Niemcy; Gremmelsbach koło Triberg; llmenau. 

Typowo osadowe są ogromne złoża rud man­
ganu Nikopola na Ukrainie i Cziaturi-Kutaisi 
w Gruzji. Niektóre nagromadzenia są wzboga­
cone przez ługowanie i utlenianie: Lindener 
Mark koło GieBen, Waldalgesheim koło Binge-
rbruck. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie­
go pyr=og\eń i loysis = myć. Piroluzyt z psy-
lomelanem jest najważniejszą rudą manganu. 
Stosowany do otrzymywania chloru, do produ­
kcji szkła, jako składnik uszlachetniający stal. 

Na górze, po lewej: piro/uzyt kopalnia 
RoBbach, Westerwald/Niemcy; 25x35 mm 
Na górze, po prawej: piro/uzyt kopalnia Eisen-
kaute, Westerwald/Niemcy; 20x28 mm 

Anataz TiO, 

Własności. Niemal 
wyłącznie w formie 
małych, rozproszo­
nych kryształów na­
rosłych. Najczęstszy­
mi formami kryszta­
łów są strome po­
dwójne piramidy, ale 

spotyka się też zaokrąglone lub płaskie 
podwójne piramidy, przypominające ośmio-
ściany, niebieskie do ciemnoczerwonych po­
dwójne piramidy tetragonalne. Lupliwość: dos­
konała w dwóch kierunkach; gęstość: 3,8-3,9; 
barwa: niebieskoczarny, miodowożółty, brunat­
ny, hiacyntowoczerwony, rzadko bezbarwny. 
Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się z roz­
tworów hydrotermalnych w żyłach typu alpejs­
kiego obok kryształu górskiego i adularu: Ta-
vetsch, St Gotthard; połyskujące żółte krysz­
tały z Binntal/Szwajcaria; Bourg d'Oisans/ 
Francja; nowe miejsce występowania ciemno­
niebieskiego anatazu na kwarcu to Hardanger-
vidda/Południowa Norwegia. Pojedyncze kry-

1 1 6 

ształy w aluwiach i piaskach złotonośnych, 
Atliańsk/ Ural. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie­
go anatasis =wydłużenie. Po raz pierwszy 
wzmiankowany w 1738 roku; w 1802 roku LN. 
Vauquelin ustalił, że anataz ma analogiczne 
własności chemiczne jak rutyl. 

Na dole, po lewej: anataz Graubunden/Szwaj­
caria; 13 x 19 mm 
Na dole, po prawej: anataz Binntal/Szwajca­
ria; 3x4 mm 

*  • * > . 

l

i[fes v* 

_Y«*-~ 

r

« 

--

' 

i y f e i & f k J •?- •••• 

WM 

"°''SK^R£H*5ySffllĘr

v

'' 

W'&*?XBSBBI 

' ^ i a w f  a # ' ^ ' . i " ' ' ' • • ^ • ^ 

^SE6!§8r^r 

-J^MJ i^feia|ŁpBi||EL_. t-ty- ^ 

^Ska9w*&H^' //"V'.= 

K

:

^*M3P& 

f^K^ii^SfiSaig 

•• •  - ^ « s H f e \ t 'SfflraPł 

=""•  l E ^ w l i R I 

yy 

i ; 

** 

Ł

 % 

rt«3 

Vi"'-

i 

« w 

:

S* 

nk

i 

o 

. 

> 

m 

i^^^^ 

m miKfj!/&P**<^ 

^ ^ '^lk 

^Bn 'friWłk 
• f ' '•'' •')' M'^JL 

Hf'

1

 \ ' '$ \'

r

 '$! 

m 

m 

/ 

: '

X

 • 

^

j 

-

;

 fll 

-"';-- 'rnSi 

^~^'  i - M ^ 

\ 

117 

Columbit Niob/t, Tantal/t 

(Fe.Mn) (Nb.Ta) O 

Wolframit 
(Fe,Mn)W0

4 

Pomiędzy członami niobowym i tantalowym 

- niobitem i tantalitem istnieje ciągły szereg 

kryształów mieszanych wykazujących zróżnico­
wane wykształcenie: człony bogate w Nb two­
rzą kryształy tabliczkowe lub słupkowe, człony 
bogate w Ta kolumnowe, silnie prążkowane. 

Lupliwość: w zasadzie wyraźna w odmianach 

bogatych w Nb; pospolite zbliźniaczenia. 
Występują głównie w pegmatytach granitowych 
z albitem i minerałami litu. Hagendorf/Bawa­
ria, Niemcy; Varutrask/Szwecja; Ulefoss/No-
rwegia; Kaatiala/Finlandia; Miass/Ural. 
Na górze, po lewej: columbit Hagendorf, Ober-

pfalz/Niemcy; 9x13 mm 

Zwykle występuje 
w formie dużych, gru-
botabliczkowych lub 
słupkowych kryszta­
łów, także igiełkowy 
i promienisty z wy­
raźnym pionowym 
prążkowaniem; pseu-

domorfozy po scheelicie. Lupliwość: doskona­
ła; gęstość: 7,14-7,54; barwa: ciemnobrunatny 
do czarnego, odmiany bogate w Mn brunatno-
czerwone. Tworzy szereg kryształów miesza­

nych, którego skrajnymi członami są ferberyt 
(FeWOJ i hubneryt (MnWOJ. Związany z peg-
matytami i złożami pneumatolitycznymi. 

Zinnwald/Góry Kruszcowe; Hiszpania; Por­
tugalia, Rumunia i Peru. Ważniejsza ruda wol­
framu. Minerał podobny: columbit. 
Minerał ten należy do wolframianów, szerzej 
omówionych w klasie VI (str. 152-167). 
Na górze, po prawej: wolframit Rumunia; 
53x75 mm 

Brookit TiO, 

Własności. Kryształy 
pojedynczo narosłe, 
pionowo zbrużdżone, 
tabliczkowe; odmiana 
wykształcona w for­
mie sześciokątnych 
tabliczek nosi nazwę 
arkansyt W żyłach 

typu alpejskiego spotyka się tabliczkowe, bru­

natne, przeświecające kryształy z czarnymi 
pasmami biegnącymi w określonych kie­
runkach, spowodowanymi obecnością wrost-
ków substancji nieprzezroczystych. Znane są 

pseudomorfozy brookitu po tytanicie. Lupli­
wość: niewyraźna; gęstość: 4,1; barwa: żółta-
wobrunatny do czerwonobrunatnego, także 
prawie czarny (arkansyt). 
Powstawanie i wystąpienia. Występuje głó­
wnie w żyłach hydrotermalnych i jako minerał 
akcesoryczny w gnejsach, łupkach i skałach 
wulkanicznych. Często jest minerałem wtó­
rnym występującym razem z tytanitem, chlory-

tem itp. Tremadoc/Walia; Bourg d'Oisans/ 

Francja; Amsteg/Szwajcaria; Pragraten/Ty­
rol; Miass/Rosja. W Magnet Cove/Arkansas 
zostały znalezione metalicznie błyszczące że-
lazistoczarne kryształy. Brookit i anataz 
występują w tych samych środowiskach, nie­
kiedy są ze sobą zrośnięte. 

Znaczenie i zastosowanie. W 1825 roku Lew 
określił symetrię pojedynczych kryształów 
z Snowdon w Walii jako rombową i nazwał 

minerał na cześć angielskiego krystalografa 
H. J. Brooke. Brookit nie jest wykorzystywany 

jako ruda tytanu. 

Na dole: brookit Snowdon, Walia/Wielka Bry­
tania; 24x17 mm 

118 

•* ~mi 

m 

-J 

Brucyt Mg(OH)

2 

Diaspor AIO(OH) 

2,5 

niemet. 

Duże, tabliczkowe, 
rozwinięte według 
dwuścianu podstawo­
wego, kryształy 
o romboedrycznym 
zarysie krawędzi, 
także stromo pirami­
dalny, jednak zwykle 

w zbitych, blaszkowych lub łuseczkowych ma­
sach przypominających gips; rzadko drob-
nowłókniste skupienia podobne do azbestu. 
Lupliwość: wyśmienita; gęstość: 2,4; barwa: 
bezbarwny, zielonkawy, niebieskawy; nieco 
giętki. W kontaktowo zmetamorfizowanych do­
lomitach (Predazzo/Północne Włochy), wapie­
niach i serpentynach (Pitkaranta nad Jez. La-
doga/Rosja). Do 50 cm długości włókna z As-
bestos/Quebec, Kanada; rozetowe skupienia 
kryształów na kammererycie w Kop Dagla-
ri/Turcja. Podobne do brucytu są talk i gips. 

Na górze, po lewej: brucyt na kammererycie 
Kop Daglari/ Turcja; 4x6 mm 

Kryształy są ograni­
czone powyginanymi, 
drobno prążkowany­
mi lub chropowatymi 
p o w i e r z c h n i a m i . 
Często blaszkowe lub 
łodygowe skupienia. 
Lupliwość: wyśmieni­

ta; gęstość: 3,3-3,5: barwa: bezbarwny lub roz­
maicie zabarwiony. Kryształy zwykle tylko do 
3 mm wielkości; niedawno w Masywie Men-
deres/Turcja znaleziono brunatne kryształy 
długości ponad 10 cm. które mogą być zasto­
sowane jako kamienie ozdobne. Minerał meta­

morficzny łupków krystalicznych, utworów me-

tamorfizmu kontaktowego, produkt przeob­
rażenia korundu, składnik boksytów. Cam-
polungo/Tessin; Grainer/Tyrol; Naxos/Gre-
cja; fioletowe kryształy pochodzą z Lan-
gessundfjordu; w żyłach w Jordanowie na Dol­
nym Śląsku; Kossoibrod/Ural. 
Na górze, po prawej: diaspor Masyw Mende-
resl Turcja; 40 x 57 mm 

Uraninit UO, 

\=Jy 

Własności. Kryształy o pokroju sześcianu lub 
ośmiościanu, jednak przeważnie zbity, o ner-
kowatych formach (blenda smolista, nastu-

ran), także proszkowe nagromadzenia (czerń 
uranowa). Pseudomorfozy po drewnie, koś­

ciach, bakteriach. Lupliwość: często nie­
zauważalna; gęstość: 10,6, malejąca ze wzros­
tem wieku geologicznego; barwa: czarny do 
zielonkawoczarnego. Silnie radioaktywny, co 
powoduje zdefektowanie sieci kryształów. 
Powstawanie i wystąpienia. Rzadko w dużych 

ilościach. 1. Pegmatyty: nie eksploatowany, za­
wsze wzbogacony w tor i cer. Saetesdalen, 
Moss/Norwegia; Stackebo, Óregrund/Szwecja. 

2. Kontaktowo-metasomatyczny: rzadkie, ale 

ważne złoża. Mary Kathleen Mine/Queens-
land, Australia; Bancroft/Ontario, Kanada. 
3. Żyły hydrotermalne: Góry Kruszcowe: 
Johangeorgenstadt, Annaberg, Schneeberg. 
Aue Wólsendorf/Bawaria, Jachymov (Cze­

chy); Kornwalia; Włochy; Kowary, Kletno/ Su­
dety. 4. Z krążących wód gruntowych: rejon 
Adamello; Pamparato/Alpy; Murtschens-
tock/Szwajcaria. 5. W starych zlepieńcach: 
Elliot Lake/Ontario, Kanada jest największą 

na świecie kopalnią uranu. W strefie wietrze­
nia łatwo ulega rozkładowi i przechodzi w licz­
ne wtórne minerały uranylu zabarwione na 
intensywne kolory żółte, pomarańczowe, 

zielone. 

Znaczenie i zastosowanie. Surowiec do otrzy­
mywania uranu, radu, sztucznych transurano-
wców i produktów ich rozszczepiania stosowa­
nych w reaktorach jądrowych i do produkcji 
broni jądrowej. Światowa produkcja U

3

0

8 

w 1989 roku wynosiła około 44800 ton. 

Na dole: uraninit E^je/Norwegia; 32*22 mm 

120 

5>

 'JPJ 

121 

Goethyt s-FeO(OH) 

Własności. Kryształy 

igiełkowe lub włos­
kowe z wyraźnym 

wzdłużnym prążko­
waniem. W skupie­
niach promienistych 
i włóknistych, zbity, 
upakowany, proszko­

wy. Pseudomorfozy po licznych minerałach 
żelaza. Lupliwość: doskonała; gęstość: do 5,3 
(bardzo zmienna); barwa: czarnobrunatny do 
jasnożółtego. Badania rentgenograficzne 
wykazują istnienie dwóch krystalicznych tleno-
wodorotlenków żelaza: goethylu i lepidokroki-

tu. Oba te minerały wchodzą w skład miesza­
niny określanej nazwą limonit. 

Powstawanie i wystąpienia. Typowy produkt 
strefy wietrzenia. Niemal wszystkie minerały 
żelaza pod wpływem wody i kwasów humuso­
wych przeobrażają się w limonit. Występuje 
on razem z hematytem, tlenkami manganu, 
kalcytem, minerałami ilastymi itp. 
Odmiany. Różnie wykształcone odmiany 

goethytu bywają określane odrębnymi nazwa­
mi, zbędnymi z punktu widzenia mineralogii. 
Igiełkowo wykształcone kryształy są znane 

z Lostwithiel / Kornwalia; Hirschberg nad Saa-

lą/ Niemcy; z geod Freisen/Saarland; Czechy. 
Kasztanowobrunatne lub ochrowożółte kuliste 
skupienia o aksamitnej powierzchni występują 
w Siegerland. Limonitowe oolity z koncentry­

czną skorupową budową jako minetta były 
eksploatowane w Lotaryngii/Luksemburg, po­
dobne utwory są znane z Saizgitter/Niemiec 

i Krymu. 

Znaczenie i zastosowanie. Ważna ruda żela­
za. Niektóre odmiany są wykorzystywane tak­
że jako filtry do oczyszczania gazu. 

Na górze, po lewej: goethyt kopalnia RoBbach, 

Westerwald/Niemcy; 64 x 90 mm 

Na górze, po prawej: goethyt Freisen, Sa­
ar/Niemcy; 6x9 mm 

Lepidokrokit y-FeO(OH) 

Własności. Większość własności chemicznych 
i fizycznych analogiczna jak u goethytu, podo­
bnie jak występowanie. Lepidokrokit i jego 
odmiany są jednakże dużo rzadsze. Kryształy 
są cienkie, spłaszczone i wydłużone. Jako od­
dzielne kryształy na podłożu lub w druzach, 
tabliczki często pogrupowane w rozety; także 
odmiany proszkowe lub typu szklanej głowy. 
Lupliwość: doskonała w jednym kierunku; gęs­
tość: 4,0; barwa: ciemnoczerwony do czerwo-
nobrunatnego, okruchy są rubinowoczerwone 
do żółtoczerwonych i są przezroczyste. 
Powstawanie i wystąpienia. Ładne kryształy 
narastające na groniastym i stalaktytowym li-
monicie pochodzą z Eiserfeld/Siegerland, Nie­

mcy (kopalnia Ameise). Wiele limonitów obok 
przeważającego goethytu zawiera także lepi­

dokrokit, szczególnie kiedy pochodzą z wiet­
rzenia pirytu. Lepidokrokit jest generalnie wtó­
rnym minerałem, podobnie jak goethyt i częs­
to mu towarzyszy. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa pochodzi od 
greckiego /ep/s=łuska i chrochis =kosmyk, 
z powodu łuseczkowych, włóknistych, gronias-
tych lub nerkowatych skupień, jakie tworzy. 
W 1806 roku tlenowodorotlenek żelaza został 
nazwany goethytem na cześć Goethego. Nie­
długo potem okazało się, że tworzy on dwa 
minerały o odmiennych strukturach kryszta­

łów. Zastosowanie takie same jak w przypad­
ku goethytu. 

Na dole: lepidokrokit kopalnia Hollerter Zug 
kolo Siegen/Niemcy; 4x3 mm 

122 

| k 

: • / > • ; 

y

 *-;

 *y 

Groutyt 2-Mn0(0H) 

Właściwości. Groutyt 

należący do grupy 

diasporu i goethytu 
jest izotypowy 
z diasporem. Znane 
są niezwykłe krysz­
tały tego minerału 
- tabliczkowe, prąż­

kowane równolegle do osi Y i Z. Błyszczące 
kryształy wielkości 2-3 mm, wyjątkowo 6 mm, 
tworzą się w pustkach konkrecji (Bulten-Aden-
stedt/Niemcy). Cienkie, ostro zakończone 
i wytrawione na krawędziach kryształy są czę­
ściowo przeobrażone w krótkoigiełkowy man-
ganit. Kryształy występują zwykle w gęsto 
upakowanych agregatach. Lupliwość: dosko­
nała w jednym kierunku; gęstość: 4,14; barwa: 
czarny. 

Powstawanie i wystąpienia. Groutyt występuje 
zwykle razem z kalcytem; interesujące pseu-
domorfozy po kalcycie znajduje się w Biilten. 
Występujące tu pierwotnie przezroczyste jak 
woda, do 3 cm wielkości, kryształy kalcytu są 

całkowicie wypełnione groutytem i dlatego wy­
dają się czarne. Dalsze europejskie miejsca 
występowania to: Bleiberg/Austria (stwierdzo­
ny tylko mikroskopowo); Hammerseisenbach/ 
Szwarcwald, Niemcy (drobnoziarniste sku­
pienia). Ładne kryształy zostały znalezione 
w kopalni Sagamore, Mangan No. 2 i Mahno-

men w Minnesocie/USA. Małe kryształy grou-

tytu na kalcycie są znane z Talcville / New 

York, USA. 

Znaczenie i zastosowanie. Pierwsza praca 

o groutycie została opublikowana przez 
L.E. Grunera w 1947 roku, nazwał on nowy 
minerał na cześć holenderskiego mineraloga 
F.F. Grouta pracującego na Uniwersytecie 
Minnesota. Okazy z kopalni Bulten-Adenstedt 
koło Peine są poszukiwane przez kolekcjone­
rów minerałów. 

Na górze: groutyt sztolnia Emilie, Biilten/Nie­
mcy; 14x10 mm 

Manganit y-MnO(OH) 

4 

met-

półmet. 

V ^ 

Własności. Kryształy zwykle długosłupowe do 

igiełkowych, silnie zbrużdżone równolegle do 

wydłużenia, ubogie w ściany. Bogate w ściany 
kryształy są z reguły krótkosłupkowe i tworzą 
przerosłe bliźniaki kolankowe lub krzyżowe. 
Kryształy wykazujące oznaki wietrzenia mają 
silnie wytrawione główki. Promienisty, łodygo­
wy, często zebrany w radialne lub bezładne 
wiązki, rzadko ziarnisty. Charakterystyczne 
pseudomorfozy po kalcycie. Lupliwość: dosko­
nała; gęstość: 4,3-4,4; barwa: brunatnoczarny, 
nadwietrzały ma barwę stalowoszarą, rysa 
czarna. 

Powstawanie i wystąpienia. Rzadko zachowa­
ny w stanie nie zmienionym, zwykle częścio-

124 

wo lub całkowicie przeobrażony w piroluzyt. 
Tworzy się głównie w niskotemperaturowych 
żyłach hydrotermalnych, jako produkt wyługo­
wania i w płytkomorskich osadach. Najładniej­
sze kryształy na świecie pochodzą z II-
feld/Harz, Niemcy (do 10 cm wielkości). W po­
rfirach i melafirach koło Elgersburga, Óhrens-
tock/Thiiringer Wald, Niemcy; Botallack-Mi-
ne/Kornwalia, Wielka Brytania; Brideville/ 
Nowa Szkocja, Kanada. 

Znaczenie i zastosowanie. Ważniejsza ruda 

manganu. Mangan znajduje zastosowanie ja­
ko składnik stali szlachetnych, do odsiarcza­
nia w procesie hutniczym, jako nośnik tlenu 

w wielu technologiach chemicznych, do odbar­
wiania szkła, do produkcji suchych baterii i do 
otrzymywania soli manganu. 

Na dole: manganit na barycie llfeld, Harz/Nie­
mcy; 125x90 mm 

Klasa V. Azotany, węglany, borany 

Chemia. W tej klasie zostały umiesz­
czone sole trzech kwasów: 
kwasu azotowego HN0

3 

kwasu węglowego H

2

C0

3 

kwasu borowego H

3

B0

3 

Kwasy te składają się z jonów wodo­
rowych i anionu reszty kwasowej, któ­
ra jest kompleksem zbudowanym 

z trzech atomów tlenu i atomu odpo­
wiednio azotu, węgla lub boru. W mi­

neralogii przyjęła się konwencja 
umieszczania tego anionu w na­

wiasach kwadratowych. Jeśli w skła­
dzie jakiegoś minerału występuje ich 
więcej, wówczas oddziela się je pio­
nową kreską. Zastąpienie jednego lub 
więcej jonów wodorowych przez jon 
lub jony metali prowadzi do powstania 
nowych związków - soli. W większości 
przypadków analizy chemiczne wykry­
wają obecność kilku metali, różnych 
reszt kwasowych, często także wody. 
Przykładem może być artinit: 
Mg

2

[(OH)

2

|C0

3

]-3H

2

0. Minerał jest 

solą kwasu węglowego, na co bezpo­
średnio wskazuje obecność anionu 
C0

3

 w nawiasach kwadratowych. Poza 

tym są w nim także obecne grupy 
hydroksylowe OH. Miejsce wodoru za­
jmuje magnez. W sieci kryształu znaj­
dują się również trzy cząsteczki wody 

„krystalizacyjnej", która może być 
usunięta przez ogrzewanie kryształu. 
Krystalografia. Dokładniejsze bada-

Podstawowy element budowy węg­
lanów: anion C0

3

 w formie trójkąta. 

i wiążą trzy duże atomy tlenu. Leżą 
one na jednej płaszczyźnie, zaś atom 

centralny (N, C, B) mieści się w nie­
wielkiej luce między atomami tlenu. 
Element taki nazywa się wielościa-

nem (lub wielokątem) koordynacyj­
nym, a w tym konkretnym przypadku 
ma on kształt trójkąta. Poszczególne 

grupy C0

3

 są w sieciach kryształów 

powiązane atomami metali w sztywną 
strukturę. 
Petrologia. Wszystkie azotany są bar­
dzo dobrze rozpuszczalne w wodzie, 

stąd można je spotkać jako minerały 
tylko w suchym, gorącym klimacie, 
zwykle jako produkty ewaporacji sło­

nych jezior. Przykładowo w wysoko 
położonych pampasach chilijskich 

Andów azotany zostały skoncentro­
wane do maksymalnych zawartości 
ponad 30%. Kalcyt (węglan wapnia) 
tworzy ogromne pokłady wapieni osa­
dzone w niektórych zbiornikach mors­
kich. Pod wpływem metamorfizmu 
osadowe wapienie przekrystalizo-
wują tworząc marmury. Roztwory hy-
drotermalne mogą spowodować za­
stąpienie wapnia jakimś innym meta­
lem; w ten sposób kompleks marmu­
rów w Huttenberg/Karyntia, Austria 

został częściowo przeobrażony w sy-
deryt (węglan żelaza) pod wpływem 
bogatych w żelazo roztworów. Potrak­
towane kwasem solnym węglany roz­
kładają się z mniejszą lub większą 
łatwością z wydzieleniem dwutlenku 
węgla. Stanowi to cechę diagnostycz­

ną dla tej grupy minerałów. Borany 

są przeważnie pochodzenia osado­
wego i tworzą się jako produkt ewa­
poracji jezior boranowych, są zwykle 
trudniej rozpuszczalne w wodzie. 
Rodochrosyt Aartal koto Diez/Nie-
mcy; 17x24 mm 

126 

Kalcył Ca[C0

3

] 

3 

niemet. 

Własności. W przy­

rodzie występują 

doskonale wykształ­
cone kryształy kal­
cytu wyróżniające się 
ponadto ogromną 
różnorodnością po­
staci. Bogactwo obej­

mujące około 600 różnych postaci prostych 
i ponad 2000 kombinacji jest nieporównywalne 
z żadnym innym minerałem. Spotyka się różne 

tępe i ostre romboedry i skalenoedry, słup 

heksagonalny oraz ich kombinacje. Kryształy 
cienkotabliczkowe noszą nazwę „szpat papie­
rowy", długokolumnowe „szpat armatni"; kra­
wędzie kryształów są często zaokrąglone. Łu-
pliwość: doskonała według romboedru. 

można zauważyć podwójne załamanie światła 
objawiające się podwójnym obrazem liter. 
Zjawisko tak wyraźnej dwójłomności odkrył 
Erasmus Bartholinus w 1669 roku na krysztale 
szpatu islandzkiego. Także zachwycony Goe­

the, który był zbieraczem minerałów, opisał 
w 1813 roku „podwójny obraz romboedryczne-
go kalcytu". Wiele okazów kalcytu wykazuje 
w świetle ultrafioletowym silną fluorescencję, 
wywołaną śladową domieszką ziem rzadkich.; 
kalcyt islandzki wykazuje zielonkawą do żół­
tawej termoluminescencję oraz tribolumine-
scencję. Kalcyt silnie burzy zwilżony kwasem 
solnym. 
Powstawanie i wystąpienia. Kalcyt jest jednym 
z najbardziej rozpowszechnionych ziemskich 
minerałów i występuje często w wielkich iloś-

Gęstość: 2,71; barwa: chemicznie czysty kalcyt 

jest bezbarwny, zwykle jednak biały, zaba­

rwiony na różne kolory domieszkami izomor­

ficznymi lub mechanicznymi. Jako domieszki 
występują: magnez, żelazo, mangan, rzadziej 
cynk, bar, stront, ołów. Zawiera także wrostki 

limonitu, hematytu, węgla i piasku; zwłaszcza 
w druzach kryształów kalcytu z Idar-Oberstein 

typowe jest zabarwienie pomarańczowe do 
ciemnoczerwonego spowodowane domieszką 
tlenków żelaza. Kryształy często są zbliżnia-
czone: uzupełniające się bliźniaki, wielokrot­
nie się powtarzające, które wywołują na od-
łupkach drobne, równoległe prążkowanie, 
czworaki, kombinacje o kształcie serca lub 
motyla (Butterfly Twins). Skupienia kostkowe, 
ziarniste, łodygowate, włókniste, zbite lub zie­
miste, formy kuliste (pisolity) lub soplowate, 
pseudomorfozy po wielu minerałach, pospolity 
materiał wielu skamieniałych substancji. Jeśli 
przezroczysty kryształ kalcytu położyć na za­
drukowanym papierze, to już gołym okiem 

ciach. Z tego minerału składają się całe pas­
ma górskie: Alpy Wapienne, Jura Szwabska 

i Frankońska. W minionych epokach geologi­

cznych rozpuszczony w wodzie węglan wap­
nia osadzał się na dnie ciepłych, płytkich zbio­
rników morskich, poza tym gromadził się w fo­
rmie szczątków organizmów budujących z nie­
go swoje szkielety (muszle, korale, drobne 

Na górze, po lewej: kalcyt Holzen, Westfa­
lia/Niemcy; 18x25 mm 
Na górze, po prawej: kalcyt Andreasberg. 
Harz /Niemcy; 38 x 52 mm 
Na dole: kalcyt Cumberland/Wielka Brytania: 
60x44 mm 

128 

*%& I 

-W

 * I 

morskie organizmy). Pod wpływem ciężaru 
nadległych warstw osad kalcytowy ulegał dia-
genezie, twardniał i przechodził w skałę jak 
np. „kredowe skały" Rugii lub Dover. Wzrost 

temperatury w otoczeniu pokładu wapienia, 
spowodowany np. kontaktem z magmą, 
prowadził do jego przekrystalizowania i utwo­
rzenia marmuru. W dużych ilościach marmury 
są dostarczane z Carrary/Włochy i Penteliko-
nu koło Aten/Grecja, skąd pochodzą szczegól­
nie czyste, białe odmiany. „Wapienie koralo­
we" budują struktury odpowiadające pier­
wotnym rafom koralowym; „wapienie oolitycz-
ne" są utworzone z małych kuleczkowatych 
utworów o koncentrycznej budowie; trawerty­
ny są osadami martwicy kalcytowej, która wy­

trącała się z gorących źródeł inkrustując roś­
liny lub inny występujący w pobliżu materiał 
jak np. w wielobarwnych tarasach Mammut 
Hot Spring w Parku Narodowym Yellowsto­
ne/USA; Tivoli koło Rzymu/Włochy, Jako sto­
sunkowo łatwo rozpuszczalny minerał, węglan 
wapnia może być ługowany przez wody 
zawierające dwutlenek węgla (wody deszczo­
we) i wytrącany ponownie w innym miejscu. 

W ten sposób w wielu miejscach na Ziemi 

Rumunia i Bańska Stiavnica/Słowacja; Rhi-
snes/Belgia; w żyłach typu alpejskiego; Der-
byshire, Egremont w Cumberland, Kornwalia/ 
Wielka Brytania. Przejrzyste, bogate w ściany 
kryształy z Cumberland należą do najpiękniej­
szych w Europie i są poszukiwane przez kole­
kcjonerów. Osobliwością są całkowicie 
przezroczyste kryształy z Guanajuato/Meksyk, 
z Islandii (z pustek w „dolerycie" z Helgus-
tadir/Eskifjord) oraz Dolnej Tunguski/Rosja. 
Interesujące okazy kalcytu piaszczystego były 
znalezione w Washabaugh County, Dakota Po­

łudniowa/USA i w Fontainebleau/Francja. Do 
osobliwości należą inkluzje miedzi rodzimej 
w skalenoedrach kalcytu z Michigan/USA. Ba­

rdzo ładne okazy pochodzą z Santa Eula­
lia/Meksyk i Missouri/USA. 

Znaczenie i zastosowanie. Z greckiego 

chalis =wapno, wapień, zaprawa murarska, 

także mały kamień lub żwir. Było ono źródło-
słowem późniejszego calx, calcis przejętego 
w łacinie i następnie w języku starogermańs-
kim. Polskie terminy wapno, wapień pochodzą 
od prasłowiańskiego wap =farba do malowa­

nia. Technika wypalania wapna i przygotowy­
wania zaprawy wapiennej była szeroko znana 

ićC3 

utworzyły się jaskinie z szatą naciekową, na 
którą składają się rosnące z dołu do góry 

stalagmity i zwieszające się ze stropu stalak­
tyty. Z tej samej przyczyny kryształy kalcytu 
zachowały swoją formę zastąpione przez trud­
niej rozpuszczalne minerały. Pseudomorfozy 
takie składają się np. ze smithsonitu, hematy-

tu, miedzi rodzimej, pirytu, kwarcu, galeny, 

markasytu, piroluzytu; rozpowszechnione 
w Saksonii i Harzu. Ładne, swobodnie rosnące 
kryształy są znane z druz w żyłach kruszco­

wych i pęcherzy pogazowych melafirów, dia-
bazów i bazaltów, np. St. Andreasberg w Ha­
rzu, Freiberg, Braunwdorf, Schneeberg w Gó­
rach Kruszcowych, Auerbach/Niemcy; Kapnik/ 

Rzymianom przed narodzeniem Chrystusa. 

Z powodu łatwości z jaką palone wapno łączy 
się z wodą, było ono określane jako calx vi-

ra = żywy wapień. Ze względu na swoje 

szczególne własności minerał zajmował bada­
czy; mineralog Emmerling wprowadził w 1793 
roku wiele dziś już nie stosowanych nazw dla 
tego minerału i jego odmian. Pierwszą analizę 
chemiczną wykonał Bergmann w 1774 roku. 

Kalcyt Kander/Szwajcaria; 48x67 mm 

130 

J3 

CD 

(ii 

£fi\

 ™' 

131 

Tak stawni fizycy jak I. Newton i C. Huyghens 
zajmowali się własnościami optycznymi kalcy­
tu. Obserwacje płaszczyzn łupliwości i kształ­
tu odlupków kalcytu doprowadziły Hauy'ego 
do jego teorii wewnętrznej budowy krysz­
tałów. W 1808 roku angielski chemik i fizyk 
H.B. Davy za pomocą elektrolizy odkrył metal 
wchodzący w skład kalcytu i nadał mu na­
zwę „calcium", wapń. Określenie „kalcyt", 

kryształów, a z drugiej strony powodem kłopo­
tów, gdyż nierzadko pokrywa skorupą wiele 
innych rzadkich minerałów. 
Minerały podobne. Kalcyt jest łatwy do rozpo­
znania; od innych podobnych minerałów grupy 
kalcytu odróżnia się ogromnym bogactwem 
postaci kryształów i silnym burzeniem pod 
wpływem rozcieńczonego kwasu solnego. 
W zbitych skupieniach mogą do niego być 

wcześniej stosowane wyłącznie dla pseu-
domorfoz kalcytowych z Sangerhausen w Ha­
rzu, ostatecznie w 1845 roku powiązał z tym 

minerałem Wilhelm K. von Haidinger, radca 
górniczy z Wiednia. Kalcyt jest wykorzystywa­
ny na wiele sposobów ze względu na powsze­

chne występowanie i różnorodne wykształce­
nie. Rzadkie przezroczyste kryształy były wy­
korzystywane do produkcji pryzmatów polary­
zacyjnych (nikoli), biały marmur znalazł zasto­
sowanie w rzeźbiarstwie i jako materiał okła­
dzinowy. Ładnie zabarwiony wapień i marmur, 
pocięty na płyty i wypolerowany, znajduje róż­
norodne zastosowanie w budownictwie. 
Wapieni używa się jako kamienia dekoracyj­
nego, do wykładania fasad budynków, ścian 
lub posadzek, parapetów okiennych czy scho­

dów. „Wapno palone" zarobione wodą i połą­
czone ze żwirem lub piaskiem jest stosowane 
jako zaprawa wapienna w budownictwie. Wa­

pienie to także ważny surowiec do produkcji 

cementu; w przemyśle chemicznym do otrzy­
mywania związków wapnia, w przemyśle 
szklarskim do homogenizacji masy szklanej, 
w procesie wielkopiecowym jako dodatek do 
kwaśnych rud, Drobnozłupkowane wapienie, 
jak np. z Solnhofen, zawierają często liczne 
skamieniałości roślin i zwierząt, które żyły 
w środowisku ich powstawania. Oszlifowane 
przezroczyste kryształy są poszukiwane przez 
zbieraczy kamieni szlachetnych. Dla kolekcjo­
nerów minerałów kalcyt z jednej strony jest 
źródłem radości z powodu tworzenia pięknych 

podobne: kwarc, baryt, fluoryt, gips, anhydryt; 
twardość, łupliwość i reakcja z kwasem sol­
nym są jednakże wystarczającymi cechami 
pozwalającymi odróżnić kalcyt od tych mine­
rałów. 

Na górze: kalcyt kopalnia Abendróte, Andreas-
berg, Harz/Niemcy; 

55x40 mm 

Na dole, po lewej: bliźniak kalcytu Egre-
mont/Cumberland, Wielka Brytania; 

32x44 mm 

Na dole, po prawej: bliźniak kalcytu Derby-
shireJ Wielka Brytania; 

51 x 70 mm 

132 

133 

Syderyt Fe[C0

3

] 

4-4,5 

niemet. 

Własności. Kryształy 
są zwykle wykształ­
cone w formie siodło-
wato wygiętych rom-
boedrów, najczęściej 
kostkowe, grubo- lub 
drobnoziarniste agre­
gaty, skupienia kuli­

ste lub nerkowate o promienistej budowie we­
wnętrznej, także zbity, poprzerastany iłem (sy­

deryt ilasty]. Lupliwość: doskonała według ro-
mboedru; gęstość: 3,7-3,9; barwa: żółtawobia-

ły, żółty, szary, żółtobrunatny, niebieskawo-
czarny, czarny od domieszki materiału węglis-
tego, niekiedy metaliczne, pstre barwy na-

leciałe. Łatwo wietrzeje przechodząc w limo-
nit (pseudomorfozy limonitu po syderycie). Bu­
rzy z gorącym kwasem solnym. 
Powstawanie i wystąpienia. Tworzy się wyłą­
cznie w warunkach redukcyjnych. 1. Rzadki 
w pegmatytach, lvigtut/Grenlandia. 2. Hyd-
rotermalny, przykładami mogą być żyły syde-
rytowe Siegerlandu w Reńskich Górach Łup­

kowych o miąższości do 30 m; Erzberg/Styria; 
HiJttenberg / Karyntia, Austria; llberg/Harz] 
Niemcy; Bilbao/Hiszpania; Słowacja; połu­
dniowy Ural. Ładne kryształy pochodzą z Neu-
dorf w Harzu i z Kornwalii. 3. Osadowy, w for­
mie pokładów, płaskur lub konkrecji (slerosy-
deryty): Walia; Westfalia; Schmiedefeld/Tu­
ryngia; Lotaryngia/Francja; w Polsce w osa­
dach jurajskich rejonu Łęczycy i Starachowic. 

Tworzący się w strefie utleniania z tlenkami 

manganu może zawierać wysoką, do 6%, do­
mieszkę manganu. 

Znaczenie i zastosowanie. Minerał uzyskał 
swoją naukową nazwę w 1845 roku wyprowa­
dzoną z greckiego sideros =żelazo. W prze­
szłości bardzo ważna ruda żelaza, eksploato­
wana do dziś. 

Na górze, po lewej: syderyt kopalnia Hut, 
Hamm, Sieg/Niemcy: 9x13 mm 
Na górze, po prawej: syderyt Col de la Forc-
lazł Szwajcaria: 22x30 mm 

Magnezyt Mg[CO. 

Własności. Kryształy 

idiomorficzne nie są 

częste, zwykle wy­
kształcone w formie 

4

"

4

>5 romboedru, narosłe; 

ziarniste, łodygowe, 
drobnokrystaliczne, 
zbite skupienia. Lup­

liwość: wyśmienita według romboedru; gę­
stość: około 3,0; barwa: bezbarwny, biały, żół­

ty, brunatny, także czarny. Różnorodne zabar­
wienie jest wywołane zastąpieniem w sieci 

kryształu części atomów magnezu przez żela­
zo, mangan, wapń. Pod wpływem promienio­

wania ultrafioletowego wykazuje silną fluores-
cencję w kolorach zielonkawych lub niebies­
kawych. 

Powstawanie i wystąpienia. 1. W serpentyni­
tach, często w formie sieci żyłek zbudowanych 
ze zbitego, drobnokrystalicznego magnezytu. 
Odmiana ta jest chemicznie bardzo czysta, 
śnieżnobiała do żółtawo białej, czasem zawie­
ra opal. Występuje na Bałkanach od Bośni do 

Grecji (Eubeja), w Kraubath/Styria, Austria; na 
Elbie, w Piemoncie (Baldissero)/Włochy, na 
Morawach, w Polsce na Dolnym Śląsku (Wiry, 
Braszowice, Szklary). 2. W utworach zmienio­
nych metasomatycznie w formie gruboziarnis­

tych gniazd lub ciał o znacznych rozmiarach; 
Alpy Wschodnie, Veitsch, Trieben, Raden-
thein, Oberndorf/Styria, Austria. Krystaliczny 

magnezyt może tworzyć się w warunkach me-

tamorfizmu regionalnego. Znaczące złoża 
w Satka/Ural i na Półwyspie Liaotuńskim/ 
Mandżuria. 

Znaczenie i zastosowanie. Do otrzymywania 
metalicznego magnezu, a przede wszystkim 
do produkcji materiałów ogniotrwałych. Znaj­
duje zastosowanie w budownictwie, przemyś­
le papierniczym, ceramicznym i szklarskim. 

Na dole: magnezyt na sfalerycie kopalnia 
Schauinsland, Szwarcwald/Niemcy; 

120x85 mm 

134 

Rodochrosyt Mn[C0

3

] 

Własności. Idiomorfi-
czne kryształy prze­
ważnie małe, rom-
boedryczne, narosłe 

f

- 4

'

5

 w druzach, często 

siodłowato lub so-
czewkowato wygięte; 
zbity, ziarnisty, kost­

kowy, promienisty, graniasty w agregatach 
przypominających maliny, skupienia typu 
szklanej głowy, naskorupienia. Tworzy bliźnia­
ki. Łupliwość: doskonała; gęstość: 3,3-3,6; ba­
rwa: różowoczerwony, w efekcie wietrzenia 
także szary lub brunatny, bardzo rzadko bez­
barwny. Skupienia są zbudowane z ułożonych 
naprzemian jasnych i ciemnych warstewek 
o zębatym przebiegu, małe kryształy mogą 
być także przejrzyste. Mangan może wchodzić 
w sieci kryształów innych węglanów (oligonit, 
mangano-kalcytj. 

Powstawanie i wystąpienia. Charakterystyczny 
minerał żył kruszcowych pochodzenia hyd-
rotermalnego, w złożach zmetamorfizowanych 

kontaktowo, w skałach osadowych i jako wtór­
ny minerał w złożach manganowych, rzadko 
w pegmatytach. W żyłach hydrotermalnych ze 
złotem, srebrem i minerałami cynku, np. Kar­
pat (Kapnik, Sacaramb/ Rumunia). W czapie 
żelaznej w Nassau, szczególnie ładny z kopa­
lni Wolf koło Herdorfu/Sieg; llfeld/Harz; El-
gersburg/Turyngia, Niemcy; prowincja Hue-
lva/Hiszpania; Las Cabesses/Pireneje; kopa­
lnie Hotazel i NTChwaning, Kalahari/RPA. 
Z opuszczonej przez Inków w XIII wieku kopa­
lni srebra (San Luis w Argentynie) znane są 
naciekowe, w formie stalaktytów, skupienia 
rodochrosytu. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa pochodzi od 
greckiego rhodochros=różowej barwy. Wa­
żna ruda manganu. Jako kamień szlachetny 
pojawia się na rynku od 1950 roku. 
Na górze, po lewej: rodochrosyt kopalnia 

SchloBberg kolo Geisenheim, Rhein/Niemcy; 

29x40 mm 
Na górze, po prawej: rodochrosyt kopalnia 

OhlingerZug, Daaden/Niemcy; 18x25 mm 

Smithsonit Zn[CO, 

5 

niemet. 

Własności. Idiomorfi-
czne kryształy są ma­
łe i rzadkie, zwykle 
mają postać rombo-
edru, z reguły włókni­
ste, zbite lub ziemiste 
skupienia, naskoru­
pienia o nerkowatych 

lub graniastych powierzchniach, skorupowe 
masy są często subtelnie biało warstwowane; 
pseudomorfozy po kalcycie. Łupliwość: dosko­
nała według romboedru; gęstość: 4,3-4,5; bar­

wa: czysty smithsonit jest bezbarwny, częścio­
we zastąpienie cynku przez mangan, żelazo, 
wapń, magnez powoduje zabarwienie na żół­
tawo, brunatno, szaro, zielono, niebieskawo, 
pomarańczowoźółto. Odmiany zanieczysz­
czone piaskiem, iłem, limonitem są nie­
przejrzyste. Wykazuje silną fluorescencję 
w świetle ultrafioletowym. 
Powstawanie i wystąpienia. Typowy produkt 
wietrzenia sfalerytu, tworzy się także metaso-
matycznie oraz w szczelinach i pustkach skał 

jak np. na w regionie Śląsko-Krakowskim, Al-
tenberg koło Akwizgranu/Niemcy; Bleiberg-
-Kreuth w Karyntii/Austria; Raibl we Wło­
szech; Laurion w Grecji; Turlansk w paśmie 

Kara-Tau w południowym Kazachstanie; Mon­
te Poni i Iglesias na Sardynii/Włochy; północ­
na Hiszpania; Mendip Hills i Matlock/Wielka 
Brytania, Tsumeb/Namibia. Główny składnik 
ga/manów, gdzie występuje razem z hemimor-

fitem, kalcytem, dolomitem i nierozłożonym 
sfalerytem i galeną. 

Znaczenie i zastosowanie. Galman jest górni­
czą nazwą zbiorczą na określenie węglanowej 

i krzemianowej rudy cynku, rozmaicie zabar­
wionej i zanieczyszczonej wieloma domie­
szkami. Minerał nazwany dla uczczenia Ang­
lika James'a Smithsona, który w 1875 roku 
opublikował pierwszą analizę chemiczną smi-

thsonitu. Ważna ruda cynku. Stosowany jako 

kamień ozdobny (kamień aztecki), Cana-
nea/Meksyk. 

Na dole: smithsonit Anatolia/Turcja; 
95x70 mm 

136 

137 

Dolomit CaMg[C0

3

]

2 

3,5-4 

niemet. 

Własności. Najczęstszą, niemal jedyną posta­
cią kryształów jest romboedr, kryształy są 
wrosłe lub narosłe, bardzo często siodłowato 
wygięte. Na kryształach z Hall/Tyrol, Binntal, 
Kapnik, Leogang występują także inne posta­
cie. Zwykle grubo- lub drobnokrystaliczne ma­
sy. Lupliwość: doskonała; gęstość: 2,85-2,95; 
barwa: bezbarwny, biały, zabarwiony różnymi 
zanieczyszczeniami na żółto, brunatno, czar­
no. Częste pseudomorfozy po innych węg­
lanach. Niekiedy silna fluorescencja w świetle 
ultrafioletowym, 
Powstawanie i wystąpienia. Minerał skałotwó-
rczy, jako składnik skał określanych także na­
zwą dolomit i powstałych najczęściej poprzez 

metasomatyczne przeobrażenie wapieni. 
Duże kryształy pochodzą np. z Trepćy/Serbia, 

Jugosławia; Oberndorf, Lamming; Sunk koło 
Trieben/Styria, Austria; przejrzyste kryształy 
z Binntal /Szwajcaria; narosłe kryształy z Re-
zbanya/Rumunia. Typowe „cukrowato" zia­

rniste przeświecające marmury dolomityczne 

tworzą długie pasmo na południe od central­
nego masywu alpejskiego. 
Znaczenie i zastosowanie. Po raz pierwszy 

nazwę dolomit nadał w 1792 roku T. von Saus-

sure skale z południowego Tyrolu. Stosowany 
jako wymurówka pieców przemysłowych, jako 
wartościowy nawóz sztuczny i do otrzymywa­

nia soli magnezu. Małe, oszlifowane kamienie 

są poszukiwane przez zbieraczy. Bardzo sła­
bo burzy z zimnym kwasem solnym. 

Na górze, po lewej: dolomit Trepća/Serbia, 
Jugosławia; 45x62 mm 
Na górze, po prawej: dolomit Navarre/Hisz­

pania; 51 x 70 mm 

Ankeryt CaFejCO. 

3,5-4 

niemet. 

Własności. Węglany 
grupy kalcytu tylko 
w swoich najczyst­
szych odmianach 
mają skład chemicz­
ny odpowiadający 

teoretycznym formu­
łom kalcytu, magne­

zytu, syderytu, rodochrozytu, smithsonitu czy 
dolomitu. Często wszystkie cztery pierwiastki 
(wapń, żelazo, magnez, mangan) wchodzą 
w skład jednego węglanu tworząc „kryształy 
mieszane". Sprawia to, że także skład ankery­
tu niemal nigdy nie odpowiada formule teore­
tycznej. Zmienne ilości magnezu i manganu 
zawsze są wbudowane w strukturę ankerytu. 
Kryształy ankerytu są bardzo podobne do do­
lomitu, zwykle obserwuje się prosty rom­
boedr, masywne, drobnokrystaliczne lub ziar­
niste skupienia, powszechne są zbliźnia-
czenia. Pseudomorfozy po kalcycie znane 
z Wolfach w Szwarcwaldzie. Ankeryt z Saal-
feld wykazuje bardzo silną żółtobiałą fluores-

cencję, z Kapnika i Freibergu średnio inten­
sywną w kolorze czerwonym. Lupliwość: wy­
raźna według romboedru; gęstość: 2,97; bar­
wa: biały, szary, żółtawobrunatny do brunat­
nego. 
Powstawanie i wystąpienia. Bardzo rozpo­
wszechniony, często jako produkt pośredni za­
stępowania wapieni przez syderyt, częsty tak­
że w żyłach kwarcowych ze złotem rodzimym 
i w zmienionych skałach w ich otoczeniu. Old-
ham, Lancashire/Wielka Brytania; Erzberg, 
Styria/Austria; Czechy; Węgry; Południowa 
Dakota, Idaho, New York/USA. 

Znaczenie i zastosowanie: Opisany przez 
W.K. von Haidingera w 1872 roku jako żelazo, 
względnie manganonosny dolomit. Zasadowy 
topnik rud żelaza. 

Na dole: ankeryt Anglia; 68x50 mm 

138 

en 

w 

> 

139 

Aragonit Ca[C0

3

] 

Własności. Skład chemiczny analogiczny jak 
kalcytu (polimorfizm). Wykształca wiele zróż­
nicowanych postaci krystalograficznych. 
Kryształy zewnętrznie często są pseudoheksa-
gonalne, zwykle są prążkowane zgodnie 
z osią Z, ze słupowymi (o kształcie dłuta) lub 
ostropiramidalnymi (o kształcie ostrza włócz­
ni) zakończeniami. Często pręcikowe lub igieł­
kowe kryształy zebrane w promieniste agrega­
ty, utwory naciekowe lub pisolityczne, nasko-
rupienia wytrącające się z gorących źródeł 
np. „grochowiec" z Karlovych Varów; „kwiat 
żelaza" z Eisenerzu/Styria, Austria tworzący 
śnieżnobiałe osobliwe krzaczaste wykwity 
przypominające korale. Zbity, jako pseudomo-
rfozy po gipsie, zwykle przeobrażone w kalcyt. 
Pojedyncze niezbliźniaczone kryształy są wy­
jątkowo rzadkie; polisyntetyczne zbliźnia-
czenia obserwuje się na kryształach wykształ­
conych słupkowo jak np. z okolic Biliny/Cze-
chy, cykliczne trojaki i bliźniaki wielokrotne są 
znane z Dax, Molina i Herrengrund. Pseudo-
heksagonalne przerosłe trojaki z Hiszpanii 
i Włoch ujawniają swoją budowę poprzez 
szwy między poszczególnymi osobnikami two­
rzące bruzdy na bocznych ścianach słupa 
i prążkowanie na ścianach dwuścianu podsta­
wowego. Lupliwość: niewyraźna; gęstość: 

2,95; barwa: bezbarwny, biały, winnożółty, 
czerwonawy, zielony, niebieskawy, szary, cza­

rny. Wykazuje wyraźną fluorescencję w świet­
le ultrafioletowym. 

Powstawanie i wystąpienia. Aragonit jest mi­
nerałem nietrwałym w warunkach panujących 
na powierzchni Ziemi. Wykazuje tendencję 
stopniowego przeobrażania się w kalcyt. Jest 
dużo rzadszy od kalcytu, nie ma charakteru 
skatotwórczego i rzadko występuje w żyłach 
kruszcowych. Najładniejsze kryształy wraz 
z zeolitami spotyka się w szczelinach i pust­
kach młodych skał wylewnych i tufów; Leien-

kopf/Eifel, Sasbach koło Kaiserstuhl, Blaue 
Kuppe koło Eschwege (Niemcy); północne 
Czechy; Nugsauk/Grenlandia. Tworzy się 

w procesie metasomatozy złóż kruszcowych. 

Kamsdort; Iberg; Erzberg/Styria, Hutten-
berg/Karyntia (Austria), także jako kwiat żela­

za znajdowany głównie w złożach syderytu. 
Narosłe kryształy występują w Molina, Arago-

nia/Hiszpania i z iłem i gipsem w złożach 
siarki na Sycylii. Grochowiec z Karlovych Va-
rów składa się z kulistych skupień aragonitu 
i kalcytu o skorupowej i promienistej budowie 
wewnętrznej, wytrącających się, podobnie jak 
płaskie skorupy, z gorących źródeł. Macica 
perłowa muszli i pereł jest utworzona z drob­
niutkich płytek aragonitu. 

Znaczenie i zastosowanie. Nazwany w 1788 

roku przez Abrahama Gottloba Wernera ze 
względu na znane występowanie w hiszpańs­
kiej prowincji Aragonia. Później długo nie uda­

wało się zaklasyfikować tego minerału, aż 

R.J. Haiiy opisał go jako odrębny minerał. 

Zbite skupienia aragonitu są wykorzystywane 
do wyrobu wisiorków, brosz, przedmiotów rze­
miosła artystycznego a polerowane płyty jako 
blaty stolików i materiał dekoracyjny. Już Goe­
the określił aragonitową martwicę z Karlovych 
Varów jako „rodzaj kamienia szlachetnego". 
Podobny materiał określany nazwami „onyks 
meksykański", „onyks marmurowy", wykorzy­
stywany do celów zdobniczych, pochodzi głó­
wnie z Afryki Północnej, Argentyny, Meksyku 
i USA. 

Na górze, po lewej: aragonit Mig/ani/la /Hisz­

pania; 22 x30 mm 

Na górze, po prawej: aragonit Dainrode koto 
Frankenbergu, Eder/Niemcy; 10 x 14 mm 
Na dole: aragonit (kwiat żelaza) Erzberg, Sty­
ria/Austria; 120x85 mm 

140 

Kutnahoryt CaMn[C0

3

]

2 

3,5-4 

niemet. 

Własności. Bardzo 
wiele okazów okreś­
lanych jako rodo-
chrosyt w rzeczywi­
stości jest kutnaho-

rytem. Podobnie jak 

w przypadku anke-
rytu i innych węgla­

nów, skład prawie nigdy nie odpowiada teore­

tycznej formule minerału. Poprzez wbudo­
wanie w strukturę magnezu i żelaza, kutnaho­

ryt wykazuje daleko idącą mieszalność z dolo­
mitem i ankerytem. Tworzy kryształy pręciko­

we do włóknistych, krzaczaste skupienia, tak­
że zbite masy o nerkowatych powierzchniach. 
Lupliwość: wyraźna według romboedru; gę­
stość: 3,12; barwa: biaty, żółtawy, jasnoróżowy 

i różowoczerwony. 

Powstawanie i wystąpienia. Kutnahoryt po­
wstaje przez wypieranie kalcytu. Występuje 
razem z kalcytem, barytem, pirytem, grouty-
tem i analcymem. Z kopalni Bulten-Adenstedt 
koto Peine/Niemcy opisano otoczaki kruszców 

Strontianit Sr[CO ] 

Kryształy igiełkowe, 
o kształcie włóczni, 
często snopkowato 
pozrastane; trojaki; 

zbite agregaty, pro­

mienisty, włóknisty. 

Lupliwość: wyraźna; 

gęstość: 3,7; barwa: 

bezbarwny, biały, szarawy, żółtawy, zielonka­
wy. Hydrotermalny w żyłach kruszcowych: 
Clausthal, Bad Groud/Harz, Niemcy; Leo-
gang/Austria; szczególnie bogate w ściany, 
różnobarwne kryształy pochodzą z Obern-
dorf/Styria, Austria i z Dreisler/Sauerland, 
Niemcy; Condercet/Francja, Strontian / Szko­
cja (stąd pochodzi nazwa minerału). W Polsce 

znany m.in. z tarnobrzeskich złóż siarki. Eks­
ploatowany ze złóż w Miinsterschen Becken 
(Drensteinfurt, Ascheberg), Niemcy. Ważna ru­
da strontu, który jest stosowany do produkcji 
fajerwerków i w przemyśle stalowym. 
Na dole, po lewej: strontianit Leogang/ 
Austria; 21'*37 mm 

o średnicy od 15 cm pokryte centymetrowej 
grubości naskorupieniami kutnahorytu. Znane 
są stąd także kryształy wielkości do 7 cm, jak 
również pseudomorfozy po kalcycie. Dalsze 
miejsca występowania to: Kutna Hora /Cze­
chy, skąd minerał wziąt swoją nazwę; Włochy; 
Providencia/Meksyk; kopalnia Ryujima, 
Prefektura Nagano/Japonia. 
Znaczenie i zastosowanie. Jako rzadkość po­
szukiwany przez zbieraczy, zwłaszcza okazy 
z kopalni Bulten-Adenstedt koto Peine. 

Na górze: kutnahoryt sztolnia Emilie, Bul-
ten I Niemcy; 22x16 mm 

Witheryt Ba[C0

3

] 

Pseudoheksagonal-
ny, kryształy w for­
mie sześciobocznych 
podwójnych piramid 
są efektem potrójne­
go zbliźniaczenia. 
Rzadko dobrze wy­
kształcony, przeważ­

nie w kulistych lub groniastych skupieniach 
kolumnowych bądź pręcikowych kryształów. 
Bardzo częste zrosty z barytem. Lupliwość: 
wyraźna; gęstość: 4,28; barwa: bezbarwny, 
biały, szary, źółtawobiały. Mało rozpowszech­
niony; hydrotermalny w żyłach kruszcowych 

z minerałami ołowiu: Fallowfield koto 

Hexham/Northcumberland, Dufton/Wesstmo-
reland, AIston Moor /Cumberland (niegdyś 
eksploatowany); Nukhur-Karakalińsk na Sybe­
rii. Kryształy do 2 cm wielkości z kopalni 
Himmelfiirst/Freiberg, Niemcy. Ruda baru. 

Trujący! 

Na dole, po prawej: witheryt Hartęnstein, Sak­
sonia/Niemcy; 44x60 mm 

142 

1 

Cerusyt Pb[C0

3 

C=^ 

3-3,5 

niemet. 

Własności. Występuje 
duża różnorodność 
form i postaci kry­
ształów. Pojedyncze 
narosłe kryształy 
cerusytu mogą być 
bardzo bogate 
w ściany, pseudohe-

ksagonalne, słupkowe; grubotabliczkowe, 
przypominające ostrza włóczni, igiełkowe, 

cienkotabliczkowe (przypominające mikę 
kryształy z St. Andreasbergu/Niemcy); także 
zbliźniaczenia gwiaździste, wachlarzowate lub 
podobne do plastra miodu. Zbity, nerkowaty, 
łodygowaty, skupienia snopkowate lub 
krzaczaste, cienkie naloty, proszkowy i ziemi­
sty. Charakterystyczne pseudomorfozy po ga-

lenie (Bleiberg / Karyntia, Austria; Leadhills/ 
Szkocja; Freiberg, Dillenburg, Wiesloch/ 
Niemcy). Z reguły kryształy są zbliźniaczone: 
bliźniaki kontaktowe form słupkowych lub tab­
liczkowych, bliźniaki przerosłe dwóch tablicz­
kowych kryształów, trojaki, w których trzy oso­
bniki przenikają się w formie gwiazdy. Łupli-

wość: niedoskonała; gęstość; 6,4; barwa: bez­
barwny, biały, szary, żółty, brunatny, czarny 
z powodu wrostków nierozłożonej galeny. 
W świetle ultrafioletowym widoczna wyraźna 

niebieskozielona fluorescencja. 
Powstawanie i wystąpienia. Szeroko rozpo­

wszechniony jako typowy minerał wtórny stre­
fy utleniania złóż kruszcowych, gdzie występu­
je z innymi wtórnymi minerałami ołowiu, cyn­
ku lub miedzi. Nierzadkie są pseudomorfozy 
po galenie, anglezycie lub fosgenicie, niekiedy 
niecałkowicie zastąpionych przez cerusyt. 
W rejonach dawnego górnictwa był intensyw­
nie eksploatowany jako ruda ołowiu; wspania­

łe okazy pochodzą przede wszystkim ze złóż 
kruszcowych Szwarcwaldu, Rheinlandu, West­
falii, Górnego i Dolnego Śląska. Ładne krysz­
tały są znajdowane szczególnie w wy­

drążeniach częściowo rozłożonej galeny. 
Przejrzyste, bardzo duże kryształy pochodzą 
z Tsumeb/Namibia i Dona Ana, Nowy Mek­
syk / USA; znany także z wielu miejsc w Harzu; 
Friedrichssegen koło Bad Ems/Niemcy; Trze­
bionki, Olkusza/Polska; Pribramu/ Czechy; 
Monte Poni/Sardynia; Leadhills/Szkocja; Ne-
rczyńska, Góry Jabłonowe/Rosja, Leadville/ 
Kolorado, Arizona/USA; Broken Hill/Zambia, 
Broken Hill/Australia. Cerusyt tworzy się tak­

że czasem na hałdach starych kopalń krusz­
ców. 
Znaczenie i zastosowanie. Już Owidiusz okre­
ślał ten minerał nazwą „cerussa", którą moż­

na przetłumaczyć jako „biel ołowiowa"; okre­

ślenie to mogło być stosowane także w od­

niesieniu do innych związków ołowiu. Opubli­
kowany w 1747 roku przez G. Walleriusa nie­
miecki przekład tego określenia jest tam jesz­

cze dzisiaj stosowanym synonimem cerusytu. 
Nazwę „cerusyt" wprowadził w 1845 roku W. 
Haidinger opierając się na źródłosłowie łaciń­
skim. Cerusyt był eksploatowany jako ruda 
ołowiu i ze względu na obecną w nim często 
domieszkę srebra. Ładne okazy są poszukiwa­

ne przez kolekcjonerów; przejrzyste, szlifowa­
ne fasetkowo kryształy są rzadkimi, amators­
kimi kamieniami ozdobnymi. 
Minerały podobne. Scheelit, celestyn, baryt, 
anglezyt; rozpoznanie cerusytu ułatwiają cha­
rakterystyczne zbliźniaczenia kryształów. 

Na górze: cerusyt kopalnia Friedrichssegen, 
Bad Ems, Sieg/Niemcy; 

13x9 mm 

Na dole: cerusyt Monte Poni, Sardynia/Wio­
chy; 60x44 mm 

^U^ 

144 

;

 \ 

" V '• 

• • • » 

Azurył Cu

3

[OH | C0

3

]

2 

3,5-4 

niemet. 

Własności. Kryształy są niezwykle różnoro­
dnie wykształcone, wydłużone według jednej 
z osi, krótkosłupowe do grubotabliczkowych. 
bogate w ściany, często silnie błyszczące i os-
trokrawędziste: wrosłe lub narosłe: pogru­
powane w kuliste skupienia. Zwykle zbity, we 
wpryśmęciach, ziemisty, promienisty w nerko-
watych, graniastych skupieniach i jako nalot. 

Łuphwość: doskonała: gęstość: 3,7-3,9: barwa: 

lazurowoniebieski. Znane są pseudomorfozy 
po kuprycie, tetraedrycie, dolomicie, jak rów­
nież pseudomorfozy miedzi rodzimej po azu-
rycie (Grand City, Nowy Meksyk, USA): naj­

częściej azuryt sam przeobraża się w mala­
chit. 

Powstawanie i wystąpienia. Ten wspaniałej 

barwy wtórny minerał powstaje pod wpływem 

oddziaływania niosących tlen wód gruntowych 

lub infiltracyjnych. Niezwykłej urody kryształy 
pochodzą z Tsumeb/ Namibia, a ostatnio 
z Maroka; Chessy/Francja: Bisbee (Arizona), 
Magdalena (Nowy Meksyk)/USA, Calabona 

koło Alghero/Sardynia. Włochy: Betzdorf/ 
Sieg, Altenmittlau/Spessart, Niemcy: w Po­
lsce z Miedzianki i Miedzianej Góry w Górach 
Świętokrzyskich i z Sudetów. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od łacińs­
kiego azunus. Stosowany do wyrobu 
przedmiotów rzemiosła artystycznego, jako 
kamień szlachetny. Sproszkowany był używa­
ny niegdyś jako niebieska farba, która jednak­
że zmienia z czasem barwę na zieloną, ze 
względu na przeobrażenie azurytu w malachit. 

Na górze, po lewej: azuryt Chessy koło Lyo­
nu/Francja; 55 x 75 mm 
Na górze, po prawej: azuryt i malachit Kams-
dori Turyngia /Niemcy; 25x35 mm 

Malachit Cu,[(OH). | CO. 

3,5-4 

niemet. 

^

^ 

Własności. Kryształy zwykle cienkosłupkowe 

lub igiełkowe, włoskowate w luźnych lub upa­
kowanych krzaczastych skupieniach: bliźniaki 
krzyżowe. Zazwyczaj zbity w nerkowatych, 
graniastych, stalaktytowych skupieniach, częs­

to ograniczonych powierzchnią typu szklana 
głowa, wykazuje podobne do agatu warstwo­
wanie, promienisto-włóknisty; ziemiste naloty 
pospolicie pokrywające dużą część ścian wy­
robisk górniczych w kopalniach kruszców mie­
dzi. Typowe są pseudomorfozy po kruszcach 
miedzi (kupryt, atakamit, chalkozyn, tetrae-
dryt, azuryt). Lupliwość: dobra; gęstość: 4,0; 
barwa: szmaragdowozielony, jasnoniebies-
kozielony, czarniawozielony, jasnozielony. 

Powstawanie i wystąpienia. Malachit tworzy 
się w podobnych warunkach jak azuryt. Zielo­
ne naloty na skałach są dobrą wskazówką 
obecności minerałów miedzi, gdyż malachit 
można traktować jako minerał przewodni dla 
strefy utleniania złóż miedzionośnych. Krysz­
tały z Betzdorf/Siegerland, Niemcy; Copper 
Queen Minę w Arizonie/USA; Australii. Ogro­
mne masy malachitu znaleziono na Uralu, 
Miednorudiansk koło Niżnego Tagiłu, Zair; 

Chile; Zimbabwe (jasne odmiany); Namibia; 
Chessy/Francja; Kornwalia. 
Znaczenie i zastosowanie. Nazwa od greckie­
go słowa malche=ma\wa, ze względu na zie­
loną barwę minerału. W starożytnym Egipcie 
stosowany jako kosmetyk, w średniowieczu 
wykorzystywany do celów medycznych, obec­
nie jako kamień ozdobny. 

Na dole, po lewej: malachit kopalnia Wolf. 
Herdorf, Sieg/Niemcy; 11x16 mm 
Na dole, po prawej: malachit Kallenhardt, Sau-
erland/Niemcy; 7x10 mm 

146