EKONOMIA
Katedra Ekonomii
Bud. L-29, Pok. 252D
Tel. 17-8651529, 17-8651403 (sekr. KE)
E-mail: jstrojny@prz.rzeszow.pl
WWW: http://jacekstrojny.sd.prz.edu.pl/
Dr Jacek Strojny
Politechnika Rzeszowska
Rynek pieni
ą
dza
EKONOMIA
Katedra Ekonomii
Bud. L-29, Pok. 252D
Tel. 17-8651529, 17-8651403 (sekr. KE)
E-mail: jstrojny@prz.rzeszow.pl
WWW: http://jacekstrojny.sd.prz.edu.pl/
Dr Jacek Strojny
Politechnika Rzeszowska
Rynek pieni
ą
dza
Rozwój systemu pieni
ęż
nego
System
pieni
ęż
ny
–
ogół
norm
prawnych
okre
ś
laj
ą
cych
podstawow
ą
jednostk
ę
monetarn
ą
i jednostki pomocnicze, ich
nazwy, warto
ś
ci, sposób zabezpieczenia emisji, zakres cyrkulacji i
wymienialno
ść
na pieni
ą
dz innych krajów
Ewolucja systemu pieni
ęż
nego:
Etap I
Wymiana barterowa, czyli jednego towaru na inny
Etap II
Metale (
ż
elazo, br
ą
z) oraz metale szlachetne (srebro, złoto)
jako
ś
rodek płatniczy
Etap III
System pieni
ęż
ny dwukruszcowy – jednostka płatnicza
© Copyright by Jacek Strojny
2
Etap III
System pieni
ęż
ny dwukruszcowy – jednostka płatnicza
kraju ustalana jest w złocie i srebrze jednocze
ś
nie
Etap IV
System waluty złotej
Etap V
Pieni
ą
dz papierowy, nie maj
ą
cy warto
ś
ci substancjalnej,
niewymienialny na złoto
Etap VI
Pieni
ą
dz bezgotówkowy – rozliczenia bezgotówkowe w
postaci zapisów na kontach
Funkcje pieni
ą
dza
Pieni
ą
dz spełnia w gospodarce nast
ę
puj
ą
ce funkcje:
Jednostki obrachunkowej (miernika warto
ś
ci produktów i usług)
Ś
rodka wymiany (cyrkulacji)
•
Gdy jest powszechnie akceptowany
•
Gdy jest łatwo przeno
ś
ny
•
Gdy łatwo dzieli si
ę
na mniejsze jednostki
•
Gdy jest trudny do podrobienia
Ś
rodka
płatniczego
(umo
ż
liwiaj
ą
cego
realizacj
ę
odroczonych
© Copyright by Jacek Strojny
3
Ś
rodka
płatniczego
(umo
ż
liwiaj
ą
cego
realizacj
ę
odroczonych
płatno
ś
ci)
Ś
rodka przechowywania bogactwa (funkcja tezauryzacji)
Kategorie pieni
ą
dza
Pieni
ą
dz – powszechnie akceptowany towar, za pomoc
ą
którego
dokonywana jest wymiana produktów i usług
Pieni
ą
dz papierowy – znak warto
ś
ci niewymienialny na złoto i nie
posiadaj
ą
cy warto
ś
ci substancjalnej. Jest symbolem warto
ś
ci,
któremu pa
ń
stwo nadało kurs przymusowy
Pieni
ą
dz bezgotówkowy – wyst
ę
puje w formie zapisów na
rachunkach depozytowych w bankach
Pieni
ą
dz sensu stricto
© Copyright by Jacek Strojny
4
Pieni
ą
dz sensu stricto – gotówka i wkłady na
żą
danie
Pieni
ą
dz sensu largo (quasi-pieni
ą
dz) – wkłady terminowe, bony
skarbowe, obligacje, papiery warto
ś
ciowe
Płynno
ść
aktywów – szybko
ść
i pewno
ść
, z jak
ą
dana pozycja
aktywów mo
ż
e by
ć
z powrotem zamieniona na pieni
ą
dz w
dowolnym momencie
Formy współczesnego pieni
ą
dza
Pieni
ą
dz gotówkowy:
Obejmuje banknoty i monety
Jest emitowany wył
ą
cznie przez bank centralny
Bank centralny sprawuje całkowit
ą
kontrol
ę
nad jego emisj
ą
Jest prawnym
ś
rodkiem płatniczym
Pieni
ą
dz bezgotówkowy:
Obejmuje wkłady
ś
rodków pieni
ęż
nych dokonywane przez klientów w
© Copyright by Jacek Strojny
5
bankach
Jest kreowany przez banki komercyjne
Bank centralny po
ś
rednio kontroluje proces kreacji pieni
ą
dza
Jest wymienialny na prawne
ś
rodki płatnicze
Koszt posiadania pieni
ą
dza – stopa procentowa
Popyt na pieni
ą
dz – ilo
ść
pieni
ą
dza, jak
ą
potrzebuj
ą
podmioty
gospodarcze
Koszt przechowywania maj
ą
tku w formie pieni
ęż
nej wyst
ę
puje, ze
wzgl
ę
du na wzrost poziomu cen, który jednocze
ś
nie oznacza
spadek siły nabywczej pieni
ą
dza
Kosztem alternatywnym utrzymywania pieni
ą
dza s
ą
utracone
odsetki z obligacji
K =r
© Copyright by Jacek Strojny
6
K
m
=r
K
m
– Koszt posiadania pieni
ą
dza w postaci gotówki
r
– Nominalna stopa oprocentowania obligacji pa
ń
stwowych
Nominalna stopa oprocentowania obligacji pa
ń
stwowych jest to
stały, z góry zagwarantowany dochód jaki przynosz
ą
Realna stopa oprocentowania obligacji pa
ń
stwowych to stopa
nominalna pomniejszona o stop
ę
inflacji (tempo
ś
redniego wzrostu
cen)
Popyt na pieni
ą
dz a koszt alternatywny jego
trzymania
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
S
to
p
a
p
ro
c
e
n
to
w
a
K
o
rz
y
ś
ć
k
ra
ń
c
o
w
a
O
1
O
2
O
3
r
1
r
2
KK
2
KK
1
Wzrost dochodu
Wzrost stopy
procentowej
© Copyright by Jacek Strojny
7
0
1
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
220
Realne zasoby pieni
ą
dza (L)
Opis wykresu:
r
1
;r
2
– Koszty alternatywne trzymania pieni
ą
dza w gotówce (stopa oprocentowania obligacji pa
ń
stwowych)
O
1
; O
2
; O
3
– Optima na rynku pieni
ą
dza (zrównanie si
ę
korzy
ś
ci z kosztem kra
ń
cowym)
L
1
; L
2
; L
3
– Wielko
ść
realnych zasobów pieni
ą
dza
KK
1
; KK
2
– Korzy
ść
kra
ń
cowa z dodatkowej jednostki pieni
ą
dza trzymanej w gotówce
Ź
ródło: Opracowanie własne.
L
2
L
3
L
0
Keynesowska teoria pieni
ą
dza – motywy trzymania
pieni
ą
dza
Preferencja płynno
ś
ci (liquidity preference) to skłonno
ść
do
utrzymywania aktywów w formie płynnej (zamiany ich na pieni
ą
dz)
– jest to wi
ę
c popyt na pieni
ą
dz (L)
Popyt na pieni
ą
dz mo
ż
e wg J.M. Keynesa mie
ć
charakter:
Transakcyjny – posiadanie pieni
ą
dza ze wzgl
ę
du na przewidywane
zakupy dóbr i usług
Przezorno
ś
ciowy – posiadanie pieni
ą
dza ze wzgl
ę
du na mo
ż
liwo
ść
wyst
ą
pienia nieoczekiwanych zakupów produktów i usług
© Copyright by Jacek Strojny
8
wyst
ą
pienia nieoczekiwanych zakupów produktów i usług
Spekulacyjny – posiadanie pieni
ą
dza ze wzgl
ę
du na oczekiwanie
ponadprzeci
ę
tnych dochodów wynikaj
ą
cych z korzystnych lokat
Nominalny popyt na pieni
ą
dz i jego determinanty
Nominalny popyt na pieni
ą
dz (L), to funkcja dochodu narodowego
w uj
ę
ciu nominalnym (P
⋅
Y) i nominalnej stopy procentowej (r):
L=f(P
⋅
Y,r)
Determinanty nominalnego popytu na pieni
ą
dz:
Poziom cen – im wy
ż
szy poziom cen tym wy
ż
szy nominalny popyt na
pieni
ą
dz
Realny dochód narodowy – im wy
ż
szy dochód tym wy
ż
szy nominalny
popyt na pieni
ą
dz
© Copyright by Jacek Strojny
9
popyt na pieni
ą
dz
Stopa procentowa – im ni
ż
sza stopa procentowa tym wy
ż
szy
nominalny popyt na pieni
ą
dz
Neoilo
ś
ciowa teoria pieni
ą
dza – realny popyt na
pieni
ą
dz i jego determinanty
Realny popyt na pieni
ą
dz – popyt nominalny (L) odniesiony do
ś
redniego poziomu cen (P), to funkcja dochodu narodowego w
uj
ę
ciu realnym (Y), nominalnej stopy procentowej (r) oraz kosztu
zamiany aktywów na pieni
ą
dz lub odwrotnie (k
tr
): L/P = f(Y,r,k
tr
)
Determinanty realnego popytu na pieni
ą
dz:
Realny dochód narodowy – im wy
ż
szy dochód tym wy
ż
szy realny
popyt na pieni
ą
dz
Stopa procentowa – im ni
ż
sza nominalna stopa procentowa tym
© Copyright by Jacek Strojny
10
Stopa procentowa – im ni
ż
sza nominalna stopa procentowa tym
wy
ż
szy realny popyt na pieni
ą
dz
Koszty zamiany na pieni
ą
dz – im ni
ż
sze przeci
ę
tne koszty zamiany
aktywów na pieni
ą
dz, tym wy
ż
szy realny popyt na pieni
ą
dz
Neoilo
ś
ciowa teoria pieni
ą
dza M. Friedmana –
czynniki determinuj
ą
ce popyt na pieni
ą
dz
Determinanty popytu na pieni
ą
dz to według monetarystycznej
koncepcji M. Friedmana:
Całkowite bogactwo, jakim dysponuje społecze
ń
stwo, ł
ą
cznie z
kapitałem ludzkim (dochód permanentny, czyli bie
żą
ca warto
ść
oczekiwanego
strumienia
dochodów
z
bogactwa
rzeczowego
i
ludzkiego w długim okresie) – im wi
ę
ksze bogactwo, tym wi
ę
kszy popyt
na pieni
ą
dz
Alternatywny koszt trzymania pieni
ą
dza, czyli oczekiwane stopy
© Copyright by Jacek Strojny
11
Alternatywny koszt trzymania pieni
ą
dza, czyli oczekiwane stopy
zwrotu z ró
ż
nych aktywów – im wy
ż
sze tym popyt na pieni
ą
dz mniejszy
Ilo
ś
ciowa teoria pieni
ą
dza – równanie I. Fishera
Równanie wymiany I. Fishera:
M
⋅⋅⋅⋅
V
m
=P
⋅⋅⋅⋅
Q
tr
M
– Ilo
ść
pieni
ą
dza w obiegu w uj
ę
ciu nominalnym
V
m
– Szybko
ść
obiegu pieni
ą
dza – liczba transakcji w danym czasie, w których dana jednostka
pieni
ęż
na została wykorzystana
P
– Przeci
ę
tny poziom cen produktów i usług
Q
tr
– Liczba transakcji zawartych w danym czasie
Zało
ż
enia ilo
ś
ciowej teorii pieni
ą
dza:
© Copyright by Jacek Strojny
12
Zało
ż
enia ilo
ś
ciowej teorii pieni
ą
dza:
Ilo
ść
pieni
ą
dza – poda
ż
(M) okre
ś
lana jest przez bank centralny
Szybko
ść
obiegu pieni
ą
dza (V
m
) jest wielko
ś
ci
ą
stał
ą
(wzgl
ę
dnie
stabiln
ą
)
Liczba transakcji (Q
tr
), zwłaszcza w krótkim okresie jest wielko
ś
ci
ą
stał
ą
Efekty zmian ilo
ś
ci pieni
ą
dza w obiegu: wzrost ilo
ś
ci pieni
ą
dza w
obiegu powoduje wzrost cen, co w konsekwencji prowadzi do
wzrostu
warto
ś
ci
transakcji
i
popytu
na
pieni
ą
dz
w
uj
ę
ciu
nominalnym
Poda
ż
pieni
ą
dza – agregaty pieni
ą
dza według
stopnia płynno
ś
ci
Poda
ż
pieni
ą
dza – ilo
ść
pieni
ą
dza wprowadzonego do obiegu
Miary zasobów pieni
ą
dza:
Agregat M0 – baza monetarna (faktyczna ilo
ść
pieni
ą
dza)
Agregat M1:
•
Pieni
ą
dz gotówkowy w obiegu (M0)
•
Depozyty na
żą
danie i oszcz
ę
dno
ś
ciowe gospodarstw domowych i
przedsi
ę
biorstw
Agregat M2:
•
Składniki agregatu M1
© Copyright by Jacek Strojny
13
•
Składniki agregatu M1
•
Depozyty terminowe gospodarstw domowych i przedsi
ę
biorstw
Agregat M3:
•
Składniki agregatu M2
•
Du
ż
e (powy
ż
ej okre
ś
lonej sumy rocznie) salda rachunków terminowych
Zmiany agregatów pieni
ą
dza w Polsce w latach
1996-2010
300 000
400 000
500 000
600 000
700 000
800 000
900 000
w
m
ln
z
ł
M0
M1
M2
M3
© Copyright by Jacek Strojny
14
Ź
ródło: NBP.
Czas: 12.1996 – 03.2010
Agregat M0
Agregat M1
Agregat M2
Agregat M3
Opis wykresu:
0
100 000
200 000
0
1
.9
7
0
1
.9
8
0
1
.9
9
0
1
.0
0
0
1
.0
1
0
1
.0
2
0
1
.0
3
0
1
.0
4
0
1
.0
5
0
1
.0
6
0
1
.0
7
0
1
.0
8
0
1
.0
9
0
1
.1
0
0
1
.1
1
M0
M1
M2
M3
03.2011
129 230,5
458 908,9
792 699,8
800 229,2
Funkcja poda
ż
y pieni
ą
dza
Poda
ż
pieni
ą
dza (M) to funkcja bazy monetarnej (B
m
), mno
ż
nika
(m), czyli stopy ubytku gotówki z systemu bankowego (u
m
) i stopy
całkowitych rezerw bankowych (z
r
) oraz stopy procentowej (r):
M=f(u
m
, z
r
,r)
⋅
B
m
Determinanty poda
ż
y pieni
ą
dza:
Baza
monetarna
(B
m
)
–
wzrost
bazy
monetarnej
powoduje
proporcjonalny wzrost poda
ż
y pieni
ą
dza
Stopa ubytku gotówki z systemu bankowego (u
m
) – im ni
ż
sza
skłonno
ść
ludno
ś
ci do trzymania gotówki tym wi
ę
ksza poda
ż
pieni
ą
dza
© Copyright by Jacek Strojny
15
skłonno
ść
ludno
ś
ci do trzymania gotówki tym wi
ę
ksza poda
ż
pieni
ą
dza
Wysoko
ść
rezerw obowi
ą
zkowych (z
ro
) – im ni
ż
sza stopa rezerw
obowi
ą
zkowych, tym wi
ę
ksza poda
ż
pieni
ą
dza
Stopa procentowa (r) – im wy
ż
sza stopa procentowa, tym wy
ż
szy
koszt utrzymywania rezerw dobrowolnych, a wi
ę
c te
ż
wy
ż
sza poda
ż
pieni
ą
dza
Równowaga na rynku pieni
ą
dza
Równowaga
na
rynku
pieni
ęż
nym
–
zrównanie
si
ę
zapotrzebowania na pieni
ą
dz z wielko
ś
ci
ą
poda
ż
y pieni
ą
dza
Niedostosowania poda
ż
y do wielko
ś
ci popytu:
Nadmiar
pieni
ą
dza
w
obiegu
powoduje
inflacj
ę
,
czyli
wzrost
przeci
ę
tnego poziom cen dóbr i usług
Niedostatek
pieni
ą
dza
oznacza
deflacj
ę
,
czyli
spadek
cen
i
zahamowanie wzrostu gospodarczego
© Copyright by Jacek Strojny
16
Równowaga na rynku pieni
ą
dza i jej zmiany
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
S
to
p
a
p
ro
c
e
n
to
w
a
(
P
)
M
1
M
2
L
1
L
2
r
1
r
2
r
3
R
1
R
3
Wzrost realnego
dochodu
Wzrost realnej poda
ż
y
pieni
ą
dza
R
2
© Copyright by Jacek Strojny
17
Ź
ródło: Opracowanie własne.
Opis wykresu:
M
1
; M
2
– Poda
ż
pieni
ą
dza
L
1
; L
2
– Popyt na pieni
ą
dz
R
1
; R
2
; R
3
– Równowaga na rynku pieni
ą
dza
r
1
; r
2
; r
3
– Stopy procentowe
0
0
20
40
60
80
100
120
140
Realne zasoby pieni
ą
dza (L)
M
1
M
2
M > L
Inflacja
M < L
Deflacja