OD AUTORA

Dlaczego  Wietnam?  Czy  ta  odległa  juŜ  w  czasie  wojna  moŜe
jeszcze  budzić  Ŝywsze  zainteresowanie?  Okazuje  się  —  Ŝe
problematyka  wietnamska  jest  nie  tylko  pasjonująca,  lecz
równieŜ  nie  tak  egzotyczna,  jak  mogłoby  się  wydawać.  Ta
najdłuŜsza wojna czasów nowoŜytnych była  soczewką, w której
zogniskowały  się  najwaŜniejsze  zagadnienia  współczesności:
zmierzch odwagi Zachodu, problemy Trzeciego Świata, rozwój
i upadek komunizmu.

Czemu  niekomunistyczny  Wietnam  Południowy  okazał  się
słabszy  od  Północnego?  Dlaczego  militarna  superpotęga
poniosła  klęskę?  Czy  Amerykanie  byli  zbrodniarzami  wojen-
nymi? Oto niektóre pytania, na które próbuję odpowiedzieć.

KsiąŜka koncentruje się na tzw. II wojnie indochińskiej, jednak
nie  sposób  zrozumieć  i  ocenić  przebieg  i  wynik  konfliktu,
zamykając  się w  przedziale  czasowym  1962-1975. Nie  sposób
teŜ rozdzielić aspekty militarne od politycznych i społecznych,
gdyŜ  splatały  się  one  w  tej  wojnie  wyjątkowo  ściśle.  NaleŜało
zatem 

przedstawić 

wcześniejszą 

i 

późniejszą 

historię

Wietnamu,  a  takŜe  nakreślić  szersze  tło  konfliktu  zbrojnego.
Obszerniej o zagadnieniach politycznych i społecznych traktuje
moja  praca  Wietnam.  Wojna  bez  zwycięzców  (Kraków,  1991),
której nakład jednak juŜ od wielu lat jest wyczerpany.

4

KsiąŜka  oparta  jest  głównie  na  źródłach  zachodnich.  Większość
publikacji  wietnamskich  czy  pisanych  z  pozycji  prokomu-
nistycznych  jest  ewidentnie  tendencyjna  —  pomija  podstawowe
informacje  i  fakty.  Z  kolei  prace  amerykańskie  nadmiernie
koncentrują  się  na  sprawach  dotyczących  samych  Stanów
Zjednoczonych  i  nie  przywiązują  większej  wagi  do  problemów
wewnątrzwietnamskich.  Autorzy  amerykańscy  takŜe  zresztą  nie  byli
wolni  od  stronniczości  —  do  niedawna  większość  ksiąŜek  tam  się
ukazujących miała wyraźne nastawienie antywojenne.

Na koniec dwie uwagi, rzec moŜna, techniczne:

KaŜde  niemal  zdanie  w  tej  ksiąŜce  mogłoby  być  zaopatrzone  w
odsyłacze  do  źródeł.  PoniewaŜ  jednak  nie  pretenduje  ona  do  miana
ś

ciśle  naukowej,  zrezygnowałem  z  nich,  pozostawiając  jedynie

bibliografię.

Uwaga druga: pozwoliłem sobie na pewne odstępstwo od przyjętych
reguł  ortografii.  W  ksiąŜce  powtarzają  się  często  określenia
północno- lub poludniowo-wietnamski. Powinno się je pisać łącznie.
Uznałem jednak, Ŝe uŜycie łącznika zwiększy przejrzystość tekstu.

KsiąŜka  ta  nie  mogłaby  powstać  bez  Ŝyczliwej  pomocy  wielu  osób.
Cenne  uwagi  pani Teresy  Tran-Thi-Lai-Wilkanowicz  oraz  redaktora
Stefana  Wilkanowicza  pozwoliły  mi  na  uniknięcie  licznych
nieścisłości. 

Wiele 

zawdzięczam 

teŜ 

panom 

Wojciechowi

GiełŜyńskiemu  i  Janowi  Prokopowi.  Nie  zdołałbym  dotrzeć  do
niezbędnej  literatury  bez  pomocy  Bogusława  Chraboty,  Mamerta
Glinkowskiego,  Wojciecha  Pięciaka,  Ryszarda  Terleckiego  i
Marzeny  Wilkanowicz.  Wszystkim  pragnę  wyrazić  moją  głęboką
wdzięczność.

Na  koniec  chciałbym  podziękować  Wydawnictwu  Bellona  za  to,  Ŝe
postanowiło 

pozytywnie 

odpowiedzieć 

na 

liczne 

głosy

zainteresowanych  czytelników,  którzy  od  kilku  lat  daremnie
poszukiwali  tej  pracy  na  półkach  księgarskich  i  dostrzegło  potrzebę
jej wydania.

KORZENIE REWOLUCJI

Nie ma nic cenniejszego nad
niepodległość i wolność.

Ho Chi Minh

Wiosną  1954  roku  świat  w  napięciu  śledził  przebieg  zmagań
pod Dien Bień Phu. OblęŜone przez Wietnamczyków doborowe
jednostki  francuskiego  korpusu  ekspedycyjnego  rozpaczliwie
próbowały  powstrzymać  nieprzyjaciela.  Dobiegało  końca  blisko
stuletnie  panowanie  Francji  nad  Indochinami.  Lecz  klęska
Francuzów  nie  oznaczała  nadejścia  ery  wolności  i  pokoju.  Na
region ten padł bowiem złowrogi cień ideologii, której widmo od
wieku krąŜyło nad Europą i światem.

Wietnam był największym z trzech krajów składających się na tak
zwane  francuskie  Indochiny.  Jego  powierzchnia  wynosi  330
tysięcy  kilometrów  kwadratowych,  czyli  nieco  więcej  niŜ
obszar  Polski.  Kraj  ten  ma  niezwykły  kształt:  rozciąga  się  na
długości  2000  km  wygięty  na  kształt  litery  S.  Jest  przy  tym
niezwykle  symetryczny  —  w  środku  szeroki  zaledwie  na  47  km,
na północy i na południu rozszerza się odpowiednio do 500 i 300
km. 

Symetryczne  ma  teŜ  ukształtowanie  powierzchni 

i

rozmieszczenie ludności:  centrum  kraju  zajmują  góry  i  wyŜyny,
natomiast  trzonami  części  północnej  i  południowej  są  rozległe
delty dwóch rzek. Na południu jest to delta potęŜnego Mekongu,
który toczy

6

swe  wody  przez  4,5  tysiąca  km,  aŜ  z  wyŜyn  Tybetu,  a  na  północy
Rzeki  Czerwonej.  W  jej  delcie,  na  obszarze  stanowiącym  10%
Północnego  Wietnamu,  znajduje  się  aŜ  75%  gruntów  uprawnych  i
mieszka  77%  ludności  Północy.  Powoduje  to  oczywiście  ogromne
zagęszczenie  ludności  —  od  500  do  1000  osób  na  kilometr
kwadratowy. Podobnie jest w delcie Mekongu.

Historia  Wietnamu  liczy  ponad  dwa  tysiące  lat.  Przez  większą  część
swych dziejów kraj ten znajdował się w orbicie wpływów chińskich.
JuŜ  w  roku  111  przed  Chr.  plemiona  wietnamskie  znalazły  się  na
ponad dziesięć wieków pod panowaniem Chin. W roku 939, po serii
powstań,  Wietnamczycy  uzyskali  niepodległość,  ale  chińskie
wpływy  kulturalne  były  tak  silne,  Ŝe  ukształtowały  wietnamską
kulturę i wizję świata (chiński był do XIX wieku językiem literackim
Wietnamu).

W wieku XIII jeden z władców wsławił się odparciem trzech najazdów
Mongołów,  którzy  po  podboju  Chin  chcieli  rozszerzyć  swe
panowanie  dalej  na  południe.  Wtedy  właśnie  po  raz  pierwszy
Wietnamczycy zastosowali partyzanckie formy walki.

Systematycznie  postępował  proces,  który  miał  doprowadzić  do
ukształtowania  dzisiejszego  Wietnamu:  trwająca  pięćset  lat
ekspansja  Wietnamczyków  z  ich  pierwotnej  ojczyzny,  delty  Rzeki
Czerwonej, na południe. W XIV w. dotarli do okolic dzisiejszego Da
Nang. W XV w. zniszczyli stojące im na drodze państwo Czarnów,
o  ciekawej,  związanej  z  hinduską  kulturze.  W  XVII  i  XVIII  w.
skolonizowali  niemal  dziewicze,  rzadko  zaludnione  równiny  delty
Mekongu  naleŜące  do  państwa  Khmerów.  Równocześnie  z
kolonizacją południa Wietnamczycy toczyli ciągłe wojny ze swymi
sąsiadami: Birmą. Laosem, KambodŜą i Tajami.

W XVII wieku  przybyli  do Wietnamu pierwsi  misjonarze  katoliccy.
Chrzest  przyjmowały  tysiące  ludzi.  W  niektórych  regionach  wieŜe
kościołów  stały  się  równie  zwykłym  widokiem,  jak  dachy
buddyjskich pagód.

W  połowie  XIX  wieku  Wietnamem  zainteresowali  się  Francuzi.
Kraj ten nie posiadał jednak zbyt wielu bogactw,

7

toteŜ  w  ParyŜu  długo  wahano  się  przed  podjęciem  decyzji  o
podboju. W końcu w 1858 roku pod pretekstem ochrony misji,
wykorzystując  wewnętrzne  waśnie,  francuska  ekspedycja
wojskowa  zajęła  południową  część  kraju.  Wietnamczycy
stawiali jednak twardo opór, na zajętych ziemiach wywoływali
powstania.  W  rezultacie  podbój  całego  Wietnamu,  pomimo
przewagi technicznej agresorów, trwał aŜ 25 lat. Hue, siedziba
cesarzy Wietnamu, skapitulowało dopiero w 1883 r.

Podczas  rządów  francuskich,  które  trwały  niemal  dziewięć-
dziesiąt  lat,  Wietnamczycy  aŜ  dziesięć  razy  wywoływali
zbrojne powstania. Najczęściej były to lokalne chłopskie bunty
o niewielkim zasięgu, lecz sama ich częstotliwość świadczy o
niezadowoleniu społeczeństwa. Choć wieś była bazą powstań,
ich  kierownictwo  obejmowali  zwykle  feudałowie,  mandaryni,
inteligenci lub mieszczanie, co dowodzi, Ŝe Francuzi wzbudzali
niechęć  w  niemal  wszystkich  kręgach  społecznych.  Jakie  były
ź

ródła nastrojów opozycyjnych?

Francuzi  podzielili  Wietnam  na  trzy  części:  południową
nazwali  Kochin-chiną,  środkową  Annamem,  a  północną  Ton-
kinem.  Pragnęli  wykorzystać  brak  silnej  tradycji  jedności
Wietnamu  i  ułatwić  sobie  rządzenie  krajem.  Aby  zatrzeć  ślady
przeszłości, starali się nawet wymazać z pamięci narodu nazwę
Wietnam — Wietnamczyków określali mianem „Annamitów”.
Sztuczny  podział  kraju  ranił  uczucia  patriotyczne,  utrudniał
komunikację i rozwój gospodarczy.

Francuzi  zachowali  częściowo  dawną  administrację,  która
opierała  się  —  zgodnie  z  chińskim  pierwowzorem  —  na
mandarynach.  Byli  to  urzędnicy  rekrutowani  na  podstawie
oficjalnych  cesarskich  egzaminów.  Pierwszy  taki  egzamin
odbył się w roku 1075, ostatni — w 1919.

Po francuskim podboju znaczna część mandarynów odmówiła
współpracy  z  nowymi  władzami,  wskutek  czego  Francuzi
musieli tworzyć kolonialną administrację od podstaw. Udało się
im natomiast utrzymać — pozorną przynajmniej

8

-  ciągłość  najwyŜszych  władz:  pod  ich  kuratelą  funkcjonował
dwór cesarski Annamu oraz dwory królów Laosu i KambodŜy.
W  miarę  upływu  lat  Francuzi  starali  się  administrację
centralizować  i  upodabniać  do  tej,  którą  znali  z  metropolii.
Powstała  wówczas  sytuacja,  która  dla  większości  Wietnam-
czyków  oznaczała  załamanie  tradycyjnego  systemu  społecz-
nego. Skutki miały być — takŜe dla Francuzów — katastrofalne.
Pierwszy cywilny gubernator Indochin, de Villers, o zagroŜeniu
mówił  juŜ w  1885  roku: „Zniszczyliśmy  przeszłość,  a  miejsca
jej  nic  nie  zajęło.  Stoimy  w  przededniu  rewolucji  społecznej,
która zaczęła się podczas podboju”.

Wietnam  nie  naleŜy  do  krajów  hojnie  obdarzonych  przez
naturę:  w  skali  światowej  liczy  się  właściwie  tylko  jako
producent  ryŜu  i  kauczuku  naturalnego  oraz  posiadacz  złóŜ
węgla  kamiennego.  Francuzi  kierowali  się  w  sprawach  gos-
podarczych  głównie  własnymi  interesami,  ale  przyznać  trzeba,
Ŝ

e  kolonia  niemało  przy  okazji  skorzystała.  Inwestycje  fran-

cuskie  w  Indochinach  do  roku  1939  wyniosły  łącznie  4,7
miliarda  franków.  Władze  kolonialne  dbały  o  rozbudowę
infrastruktury:  dróg,  kanałów  i  kolei.  Na  Północy  zaczął
tworzyć  się  przemysł,  a  Południe  stało  się  znaczącym  ekspor-
terem  ryŜu  i  kauczuku.  Mimo  to  społeczeństwo  jako  całość
uboŜało:  spoŜycie  ryŜu,  który  był  i  jest  podstawą  wyŜywienia
Wietnamczyków,  systematycznie  malało  —  od  262  kg  na
głowę w roku 1900 do zaledwie 182 kg w 1937.

Korzenie  konfliktu  tkwiły  więc  nie  tylko  w  polityce,  ale  i  w
gospodarce. A jak było z kulturą? Jak Francuzi potrafili znaleźć
się w roli krzewicieli cywilizacji łacińskiej? Mieli przecieŜ pod
swymi  rządami  naród  o  historii  niemal  tak  starej,  jak  ich
własna,  naród  pamiętający  o  tym,  Ŝe  dwukrotnie  pokonał
Chiny.  Naród  dumny  ze  swych  tradycji  i  przywiązany  do
własnej  kultury.  Francuzi  nic  byliby  jednak  kolonialistami,
gdyby  nie  mieli  przekonania  o  własnej  wyŜszości,  więc
Wietnamczycy musieli uczyć się z podręcznika, który stwier-

9

dzał,  iŜ  „Galowie,  nasi  przodkowie”,  byli  wysokimi  blon-
dynami i mieli niebieskie oczy...

Nastroje  opozycyjne  zaczęły  z  początkiem  XX  wieku
krystalizować  się  w  nowoczesnych  ruchach  politycznych.  W
kraju  pojawili  się  młodzi  ludzie,  wykształceni  w  ParyŜu,
Tokio  lub  francuskich  szkołach  w  Wietnamie.  Była  to  grupa
dla  władz  kolonialnych  potencjalnie  bardzo  niebezpieczna:
zapoznali  się  oni  z  osiągnięciami  myśli  zachodniej,  a  jedno-
cześnie  pozostali  wierni  rodzimej  tradycji.  Ci  właśnie  ludzie
stali  się  twórcami  nowych  ruchów  politycznych,  które  miały
wpłynąć  na  historię  Wietnamu:  nurtu  narodowo-niepodległoś-
ciowego i komunistycznego.

Proces  powstawania  nowoczesnych  partii  rozpoczął  się  w
Wietnamie  po  roku  1905.  Pokonanie  przez  Japonię  Rosji,
państwa  postrzeganego  w  Azji  jako  europejskie,  obudziło  w
narodach  pozbawionych przez  Europejczyków  samodzielności
nadzieję na zrzucenie obcego panowania. Kolejnym bodźcem
dla  narodowców  wietnamskich  była  oŜywiona  działalność
Kuomintangu w Chinach w latach dwudziestych. W roku 1927
powstał  jego  wietnamski  odpowiednik  Viet-Nam  Quoc  Dan
Dang  (VNQDD)  —  Wietnamska  Partia  Narodowa.  Jej
załoŜycielem  był  nauczyciel  Nguyen  Thai  Hoc,  a  skupiała
przede  wszystkim  inteligencję,  rzemieślników  i  studentów.
Celem  stronnictwa  było  zrzucenie  panowania  francuskiego  i
utworzenie  niepodległej,  nowoczesnej  republiki.  VNQDD
była  w  latach  dwudziestych  największą  i  najaktywniejszą
partią  wietnamską.  W  lutym  1930  roku  doprowadziła  do
wybuchu  powstania,  które  objęło  całą  Północ.  Francuzi  zdławili
powstanie,  a  okrutne  represje  sparaliŜowały  ruch  niepodleg-
łościowy.  Zginęli  czołowi  przywódcy  partii  z  Nguyenem  Thai
Hoc.  W  sumie  w  latach  1930-1931  śmierć  poniosło  kilka
tysięcy  Wietnamczyków,  a  50  tys.  znalazło  się  w  więzieniach.
Działacze,  którzy  przeŜyli  powstanie  i  uniknęli  aresztowania,
wyemigrowali do Chin. Ruch narodowy nigdy juŜ nie odzyskał
poprzedniego znaczenia.

10

Jednocześnie wciąŜ pogłębiał się kryzys społeczny, zauwaŜony
kilkadziesiąt  lat  wcześniej  przez  gubernatora  de  Villersa.  W
latach  30.  moŜna  wręcz  mówić  o  rozpadzie  tradycyjnego
społeczeństwa  wietnamskiego,  który  dokonywał  się  pod  przy-
krywką pozornie stabilnych struktur władzy kolonialnej.

Podstawową  strukturą  społeczeństwa  wietnamskiego  była
wówczas  wieś,  gdzie  mieszkało  ponad  95%  ludności.  KaŜda
osada  była  niemal  całkowicie  samowystarczalną,  autonomiczną
wspólnotą,  rządzącą  się  według  przekazanych  przez  tradycję
praw.  Jeśli  wioski  te  porównalibyśmy  do  cegieł,  to  moŜna
powiedzieć,  Ŝe  Wietnam  przypominał  dom  zbudowany  z  ty-
sięcy takich cegiełek. Władza centralna, cesarska czy kolonialna
z  rzadka  tylko  dawała  o  sobie  znać  przy  okazji  poboru  do
wojska,  organizowania  robót  publicznych  przy  systemie  nawad-
niającym  albo  zbierając  podatki.  Spoiwem  całej  struktury
społecznej była tradycja oparta głównie na nauce Konfucjusza.

Konfucjanizm od XV wieku był oficjalną ideologią Wietnamu,
a  jego  wpływ  na  społeczeństwo  trudno  przecenić.  Nauka
chińskiego  mędrca  uformowała  obyczaje  i  kulturę  Wietnamu,
kształtowała  stosunki  rodzinne  i  społeczne.  Konfucjusz
podkreślał  rolę  hierarchii  i  autorytetu  w  rodzinie  i  w
społeczeństwie,  które  miały  być  oparte  na  posłuszeństwie  oraz
szacunku  dla  władzy.  Konfucjanizm  był  przede  wszystkim
filozofią  społeczeństwa  i  nie  przywiązywał  większej  wagi  do
odrębności i samodzielności osoby.

ś

ycie  wietnamskiej  wioski  było  w  znacznej  mierze  odbiciem

konfucjańskiej wizji świata, która ustalała sztywny podział ról i
obowiązków.  Przybycie  Francuzów  juŜ  przez  sam  fakt  zmiany
części lokalnej administracji zachwiało tym systemem. A gdy w
miarę upływu czasu władze zaczęły coraz bardziej ingerować w
jego  działanie,  to  było  to  uderzenie  w  same  fundamenty
społeczeństwa.  Budowana  przez  wieki  konstrukcja  zaczęła  się
walić.  Jej  podstawowy  element,  wspólnota  wiejska,  w  której
istniały  rozmaite  formy  wzajemnej  pomocy  czy  prowadzenia
wspólnych przedsięwzięć, wspólnota, w której

11

kaŜdy miał swoje  miejsce  i  która  zapewniała  kaŜdemu  poczucie
bezpieczeństwa,  rozpadła  się.  Ubogich  pozostawiono  własnemu
losowi,  a  samorząd  wiejski  i  zamoŜniejsi  chłopi  zaczęli
przedkładać własne interesy nad obowiązki wobec wspólnoty. W
latach  trzydziestych  rozpad  społeczeństwa  zwrócił  juŜ  uwagę
władz, 

które 

odnotowały 

niepokojący 

wzrost 

liczby

bezdomnych, Ŝebraków i prostytutek.

VNQDD  i  inne  stronnictwa  niepodległościowe  nie  miały
programu  reform  społecznych.  DąŜyły  do  suwerenności  Wiet-
namu,  a  problemy  wewnętrzne  pozostawiały  do  rozwiązania  w
przyszłości. Podobnego błędu nie popełnili komuniści: wiedzieli
oni,  Ŝe  jeśli  chce  się  zdobyć  władzę,  to  naleŜy  wykorzystać
wszystkie  moŜliwe  do  wykorzystania  siły  społecznego
niezadowolenia.

W styczniu 1930 roku spotkali się w Hongkongu przedstawiciele
kilku 

grupek 

marksistowskich. 

Spotkanie 

zorganizował

przedstawiciel Międzynarodówki Komunistycznej na Wschodnią
Azję,  a  jego  celem  było  utworzenie  Komunistycznej  Partii
Indochin 

(KPI). 

Ów 

przedstawiciel 

Kominternu 

był

Wietnamczykiem  i  choć  opuścił  ojczyznę  dwadzieścia  lat
wcześniej,  to  on  właśnie  został  przewodniczącym  nowej  partii.
Był  juŜ  w  tym  czasie  doświadczonym  politykiem,  ale  świat
usłyszał  o  n i m   dopiero  po  kilkunastu  latach.  Jeszcze  później
jego  imię,  a  właściwie  pseudonim,  wymawiano  jednym  tchem
obok  Lenina  i  Mao  Tse-tunga,  a  jego  otaczana  juŜ  za  Ŝycia
legendą postać stała się jednym z symboli lewicy.

Ho  Chi  Minh  —  „Ten,  który  wnosi  światło”  —  nazywał  się

naprawdę  Nguyen  That  Thanh.  Urodzony  w  roku  1890,  opuścił
Wietnam  w  wieku  20  lat.  Przebywając  w  Londynie,  Nowym
Jorku  i  ParyŜu,  imał  się  róŜnych  prac;  był  m.in.  marynarzem  i
ogrodnikiem. W 1920 roku znalazł się w grupie działaczy, którzy
załoŜyli  Francuską  Partię  Komunistyczną.  Ho  stał  się  jej
ekspertem  do  spraw  kolonialnych.  W  1922  r.  partia
oddelegowała  go  do  centrali  Międzynarodówki  w  Moskwie,
gdzie   studiował   przez   trzy   lata.   Poznał   wówczas

12

osobiście  Lenina.  W  roku  1925,  juŜ  jako  agent  Kominternu,
pojawił  się  w  Chinach.  Formalnie  był  pracownikiem  konsulatu
sowieckiego  w  Kantonie,  a  następnie  dyrektorem  biura  Między-
narodówki Komunistycznej na Azję.

Gdy  marszałek  Petain  skapitulował  przed  Hitlerem,  większość

administracji  kolonialnej  opowiedziała  się  po  jego  stronie,  a
faktyczną  kontrolę  nad  Indochinami  objęli  Japończycy.
Propaganda  japońska,  tym  skuteczniejsza,  Ŝe  poparta  sukcesami
militarnymi,  budziła  wśród  Wietnamczyków  emocje  nacjonalis-
tyczne  (lansowali  np.  hasło  „Azja  dla  Azjatów”).  Japończycy
przymykali teŜ oczy na działalność grup antyfrancuskich.

Tymczasem przywódcy komunistyczni budowali w ukryciu siłę

polityczną,  która  miała  zmienić  bieg  historii  w  tej  części  świata.
W  niedostępnych  górach  na  północy  kraju  Ho  z  towarzyszami
rozpoczął  organizowanie  partyzantki.  Pierwszym  krokiem  było
stworzenie fasadowego „frontu narodowego”.

Vietnam  Doc-Lap  Dong-Minh,  w  skrócie  Viet-Minh.  oznacza

Ligę  Niepodległości  Wietnamu.  Z  pozoru  była  to  organizacja
niepodległościowa.  Zadaniem  Viet-Minhu  było  przyciągnięcie
jak najszerszych warstw społeczeństwa przy pomocy kombinacji
dwóch  czynników:  z  jednej  strony  programu  i  propagandy,  z
drugiej — przymusu i zastraszenia.

Podstawą  sukcesu  był  program.  Mowa  w  nim  była  przede

wszystkim o niepodległości, demokracji i prawach człowieka. Z
postulatów  społecznych  najwaŜniejsze  dotyczyły  rolnictwa;
Viet-Minh  obiecywał  np.  konfiskatę  i  podział  własności
Francuzów  i  „zdrajców”  wietnamskich.  Bez  trudu  moŜna
udowodnić, iŜ większość postulatów została wysunięta wyłącznie
w  celu  zyskania  popularności:  w  programie  nie  ma  przecieŜ
nawet  wzmianki  o  rzeczywistych  zamiarach  KPI.  np.
upaństwowieniu przemysłu czy kolektywizacji rolnictwa.

Program  spełnił  jednak  swoje  zadanie.  Patriotycznie  na-

stawioną  młodzieŜ  pociągało  hasło  bezkompromisowej  walki  o
niepodległość.  Inteligencja 

popierała 

zamiar 

utworzenia

demokratycznego, liberalnego państwa. Ale największe zna-

13

czenie  miały  postulaty  dotyczące  wsi,  gdyŜ  dotyczyły  najlicz-
niejszej warstwy narodu.

Siły  Viet-Minhu  rosły  nieustannie.  W  1941  roku  miał  1000
członków. Rok później — trzykrotnie więcej, a w 1943 juŜ 5,5
tysiąca zwolenników. Na początku wojny zdołał utworzyć tylko
jedną  tzw.  wolną  strefę  w  górzystym  rejonie  Viet  Bac  przy
granicy chińskiej, a w 1945 roku kontrolował juŜ kilka rejonów
zamieszkiwanych przez około milion osób.

Do  roku  1945  większość  Viet-Minhowców  naleŜała  równo-
cześnie do KPI. Wstąpienie do partii oznaczało wyŜszy stopień
wtajemniczenia;  dowiadywali  się  wówczas,  Ŝe  program  Viet-
Minhu  jest  zaledwie  prologiem,  Ŝe  po  „rewolucji  narodowej  z
udziałem chłopów i burŜuazji” nastąpią kolejne etapy.

Wietnamska  odmiana  marksizmu-leninizmu,  której  uczono
nowych  adeptów  w  niedostępnej  dŜungli  Viet  Bacu,  miała
pewne  specyficzne  cechy.  Uderza  w  niej  bezustanne  uŜywanie
ocen  etycznych.  W  dokumentach  partyjnych  do  znudzenia
powtarzają  się  wciąŜ  te  same  określenia:  „słuszność”  działań
partii,  jej  „właściwą”  postawę  etyczną  i  politykę  przeciwstawia
się  bez  przerwy  okrucieństwu,  niesprawiedliwości  i  egoizmowi
przeciwników  (Francuzów,  Amerykanów  oraz  wietnamskich
„sługusów”  jednych  i  drugich).  Moralizatorskie  nastawienie
wywodzi  się  wprost  z  tradycji  konfucjańskiej,  w  której  miały
swe źródło takŜe stałe ataki partii na indywidualizm, w którym
Ho Chi Minh widział główne zagroŜenie dla partii.

Zadziwiająco długa jest lista podobieństw obu doktryn. W obu,
jak  pisze  Frances  FitzGerald,  ..państwo  miało  być  monolitem.
Nie  reprezentowało  ludu  —  było  ludem  w  symboliczny
sposób”.  TakŜe  styl  organizowania  się  i  sprawowania  władzy
przez  komunistów  (hierarchiczny,  elitarny,  zdyscyplinowany)
dawał  się  łatwo  pogodzić  z  tradycją  konfucjańską.  W
Wietnamie  komunizm  trafił  więc  na  niezwykle  podatny  grunt.
PrzeŜywającemu  głęboki  kryzys  strukturalny  społeczeństwu
oferował  nowy  ład  i  zastąpienie  rozpadających  się  hierarchii
konfucjańskich nowymi.

14

Tymczasem zmagania II wojny światowej zbliŜały się do końca.
Zmiana sytuacji w Europie sprawiła, Ŝe Japończycy nie mogli juŜ
ufać  Francuzom,  którzy  w  kaŜdej  chwili  gotowi  byli  przejść  na
stronę  aliantów  i  9  marca  1945  r.  rozbroili  wojska  francuskie.
Próbowali  następnie  zorganizować  pod  swym  zwierzchnictwem
rząd Wietnamu, ale dni ich panowania takŜe były juŜ  policzone.
Przed kapitulacją zdąŜyli jednak zachęcić wietnamskiego cesarza
Bao  Dają  do  ogłoszenia  zniesienia  protektoratu  Francji  nad
Wietnamem. Powstał równieŜ rząd oparty na niepodległościowej
partii Dai Viet — Wielkiego Wietnamu, która na początku wojny
odłamała się od VNQDD.

Rząd ten istniał zaledwie kilka miesięcy, bowiem gdy 15 sierpnia
skapitulowała  Japonia,  władzę  przejął  Viet-Minh  wspierany
przez...  Stany  Zjednoczone.  Jak  doszło  do  tej  zadziwiającej  w
ś

wietle  późniejszych  wydarzeń  współpracy?  Po  rozbrojeniu

Francuzów  komuniści  zintensyfikowali  przygotowania  do
przejęcia  władzy.  W  decydującym  momencie,  w  sierpniu  1945
roku,  Ho  Chi  Minh  miał  pod  swymi  rozkazami  niewielką,  lecz
liczącą  się  siłę  —  pięć  tysięcy  uzbrojonych  ludzi.  Uzbrojonych
właśnie przez Amerykanów.

Pierwsze działania USA w Wietnamie nie miały wiele wspólnego
z  obrazem,  który  tak  natarczywie  przychodzi  na  myśl,  gdy
wspominamy obecność Amerykanów w Indochinach. W kwietniu
1945  roku  w  zakurzonej  wiejskiej  herbaciarni,  w  oddalonym  od
cywilizacji 

kącie 

Tonkinu 

spotkało 

się 

dwóch 

ludzi:

Wietnamczyk  i  Amerykanin.  Amerykaninem  był  major
Archimcdes  Patti,  przerzucony  do  Wietnamu  z  zadaniem
zorganizowania  dywersji  na  tyłach  Japończyków.  Wietnamczyk,
z  którym  skontaktowano  Pattiego,  miał  być  dowódcą
partyzanckim,  ale  zupełnie  na  takiego  nie  wyglądał.  Ów
zgarbiony,  starszy  człowiek  z  rzadką  bródką,  ubrany  w  wor-
kowate,  podtrzymywane  sznurkiem  spodnie  i  słomiane  sandały,
posługiwał  się  doskonałą  angielszczyzną.  Powitał  amerykań-
skiego  Ŝołnierza  słowami:  Welcome,  my  good  friencl.  Patti
wiedział z danych wywiadu, Ŝe Ho Chi Minh, bo o nim

15

oczywiście  mowa,  był  agentem  Kominternu  i  liderem  indo-
chińskich  komunistów.  Nie  przeszkodziło  to  jednak  w  nawią-
zaniu  ścisłej  współpracy,  gdyŜ  obie  strony  miały  wspólnego
przeciwnika

1

. Zawarto więc umowę, na podstawie której Viet-

Minh  dostarczał  przewodników  i  schronienia  dla  amery-
kańskich  grup  wywiadowczych  i  dywersyjnych.  W  zamian
Stany  Zjednoczone  uzbroiły  partyzantów  Ho  Chi  Minha,
przekazując im około 5 tysięcy sztuk broni. Pomoc amerykań-
ska  nie  tylko  umoŜliwiła  Viet-Minhowi  nasilenie  ataków  na
posterunki japońskie i rozszerzenie kontrolowanych obszarów.
Współpraca,  a  czasem  nawet  wspólne  z  Amerykanami  akcje
zbrojne  miały  niebagatelny  wpływ  psychologiczny:  znaczna
część  społeczeństwa  wietnamskiego  zaczęła  uwaŜać,  iŜ  Viet—
Minh cieszy się poparciem aliantów.

Patti  i  Ho  spotkali  się  ostatniego  dnia  kwietnia  1945  r.
Dokładnie  w  trzydzieści  lat  później,  30  kwietnia  1975,  ostatni
amerykańscy  Ŝołnierze  zostali  ewakuowani  z  dachu  ambasady
USA  w  Sajgonie.  W  międzyczasie  2,8  miliona  Ŝołnierzy
Stanów  Zjednoczonych  podąŜyło  w  ślad  za  majorem  Pattim,
57  tysięcy  spośród  nich  straciło  Ŝycie,  zginęło  około  dwa
miliony  Wietnamczyków.  Czy  tej  tragedii  nie  moŜna  było
uniknąć?  Co  sprawiło,  Ŝe  ci,  którzy  w  1945  roku  byli
sojusznikami, starli się potem w śmiertelnej walce?

Ź

ródła późniejszego konfliktu istniały od samego początku. Na

ich ślad naprowadza np. krótki fragment wspomnień gen. Giapa,
prawej  ręki  Ho  Chi  Minha:  „...pewien  amerykański  oficer
nazwiskiem  Patti  z  niejasnych  dla  nas  powodów  okazywał
sympatię  dla  walki  Viet-Minhu  z  Japończykami”.  W
ortodoksyjnie marksistowskim sposobie myślenia Giapa

1

  Ho  Chi  Minh  zawdzięczał  juŜ  wcześniej  Amerykanom  zwolnienie  z  chińskiego  więzienia,  gdy  został

aresztowany  przez  Kuo  Min  Tang  jako  agent  Kominternu.  Wypuszczono  go  po  ponad  roku,  na  początku
1943  r.,  wskutek  nalegań  Amerykanów,  których  interwencja  była  z  kolei  wynikiem  starań  Mao.
Amerykanie  utrzymywali  wówczas  (w  tajemnicy  przed  Czang  Kaj-szekiem)  kontakty  z  chińskimi
komunistami, wspierając ich przeciw Japończykom.

16

nie  mogło  się  po  prostu  pomieścić,  Ŝe  major  „imperialistycznej”
armii moŜe sprzyjać ruchowi niepodległościowemu. Tymczasem w
rzeczywistości 

stanowisko 

USA 

było 

bardzo 

bliskie

antykolonialnym postulatom Viet-Minhu.

JuŜ  w  Karcie  Atlantyckiej  ogłoszonej  w  sierpniu  1941  r.  znalazło
się  dzięki  prezydentowi  F.  D.  Rooseveltowi  zdanie  o  prawie
wszystkich narodów do suwerenności. śe nie były to dla niego tylko
puste słowa, świadczy wiele innych jego wypowiedzi i konkretnych
kroków.  Roosevelt  był  wyrazicielem  silnej  amerykańskiej  tradycji
antykolonialnej  —  w  końcu  to  Stany  Zjednoczone  były  pierwszą
kolonią  w  świecie,  która  zdobyła  niepodległość 

2

.  Amerykanie

przeciwstawiali  się  strefom  wpływów  równieŜ  z  bardziej
przyziemnych  powodów:  zaleŜało  im  na  wolności  handlu  i
swobodach  ekonomicznych,  które  były  nie  do  pogodzenia  z
systemem  kolonialnym.  W  liście  do  brytyjskiego  ministra  spraw
zagranicznych  w  1944  r.  Roosevelt  pisał:  „Indochiny  nie  powinny
wrócić  do  Francji...  Francja  wyzyskiwała  je  przez  sto  lat.  Narody
Indochin zasługują na lepszy los”. W marcu 1945 r., gdy Francuzi
próbowali  walczyć  z  rozbrajającymi  ich  Japończykami,  USA
odmówiły udzielenia im wsparcia.

Wietnam,  który  znajdował  się  dotąd  na  uboczu  wielkiej  polityki,
stał  się  miejscem,  gdzie  starły  się  interesy  Francji,  USA,  Chin
(wówczas  jeszcze  Czang  Kaj-szeka)  i  Wielkiej  Brytanii.  WaŜkie
decyzje  zapadły  na  konferencji  „wielkiej  trójki”  w  Poczdamie,
gdzie  podzielono  Wietnam  na  dwie  strefy.  Za  część  kraju  na
północ  od  16  równoleŜnika  miały  być  odpowiedzialne  Chiny,  za
część  południową  Anglicy.  Tym  samym  Francję  pozbawiono
(głównie  z  powodu  stanowiska  Roosevelta)  kontroli  nad  jej  byłą
kolonią.

Na  przełomie  sierpnia  i  września  1945  r.  Północ  zajęło  dwieście
tysięcy Chińczyków Czang Kaj-szeka, którzy mieli

2

  Trzeba  jednak  zauwaŜyć,  Ŝe  wiadomości  FDR  o  świecie  były

nieco 

wyrywkowe. 

W 

Jałcie 

powiedział 

Stalinowi, 

Ŝ

e

Indochińczycy to ludzie o wyjątkowo pokojowym usposobieniu...

17

przyjąć kapitulację Japończyków. Na Południe przybyli z  tym
samym  zadaniem  Brytyjczycy.  Ho  Chi  Minh  proklamował
utworzenie  tzw.  Demokratycznej  Republiki  Wietnamu.  W
kraju  znajdowało  się  w  dodatku  sześćdziesiąt  tysięcy
Japończyków,  którzy  znaleźli  się  w  niewoli  i  tyluŜ  właśnie
uwolnionych  Francuzów.  KaŜda  strona  prowadziła  własną
politykę.  Viet-Minh  dąŜył  do  objęcia  suwerennej  władzy  nad
krajem,  Francuzi  pragnęli  przywrócenia  stanu  poprzedniego,
czemu jednak sprzeciwiali się Amerykanie, Anglicy natomiast,
których  kolonie  znajdowały  się  w  podobnych  opałach,  po
cichu sprzyjali Francuzom.

Gdy 16 sierpnia Ho na czele tysiąca ludzi wkraczał do Hanoi, a
inne  oddziały Viet-Minhu  zajmowały  Hue, Sajgon  i  pozostałe
miasta,  komuniści  byli  stosunkowo  słabi.  Wówczas  przez
krótki  czas  panowała  w  Wietnamie  polityczna  próŜnia.
Japończycy  po  kapitulacji  znajdowali  się  w  rozsypce.  Jeńcy
francuscy  byli  rozbrojeni,  a  posiłków  z  metropolii  nie
dopuszczali Amerykanie. Chińczycy i Anglicy mieli przerzucić
swe wojska dopiero po kilku tygodniach. Przez kilkanaście dni
po zakończeniu II wojny światowej na Pacyfiku władza leŜała
na ulicy.

Rząd  Dai  Vietów  działał  jeszcze  przez  kilka  dni,  lecz  nie
dysponował  realną  siłą.  Władza  cesarza  Bao  Dają  ograniczała
się  do  terenu  pałacu  w  Hue.  Wysłał  on  jednak  memoriały  do
przywódców  alianckich,  w  których  powiadamiał  o  niepodleg-
łości  kraju.  Do  premiera  Francji,  de  Gaulle’a  pisał:  „...naród
nie  będzie  dłuŜej  tolerował  Ŝadnego  obcego  panowania...
Zrozumielibyście  lepiej,  co  tu  się  dzieje,  gdybyście  mogli
odczuć  wolę  niepodległości,  która  wszystkim  leŜy  na  sercu  i
której  Ŝadna  ludzka  siła  nie  jest  w  stanie  usunąć.  Nawet
gdybyście  przywrócili  tutaj  francuskie  rządy,  to  ...kaŜda  wieś
stanie  się  gniazdem  oporu,  a  kaŜdy  dawny  współpracownik
będzie nieprzyjacielem.

Zdecydowana akcja Viet -Minhu skłoniła jednak bojaźliwego i
chwiejnego cesarza oraz  rząd do ustąpienia.  Na Ŝądanie

18

utworzonego  przez  Viet-Minh  Wietnamskiego  Komitetu  Wy-
zwolenia Narodowego (WKWN) Bao Daj abdykował 25 sierpnia.
Co  więcej,  gdy  WKWN  przekształcono  niebawem  w  Rząd
Tymczasowy,  ekscesarz  zgodził  się  zostać  jego  „najwyŜszym
doradcą”.  Premierem  został  Ho  Chi  Minh.  Viet-Minh  unikał  jak
ognia  wszelkich  posunięć,  które  mogłyby  nasunąć  podejrzenia  co
do 

jego 

dalszych 

planów. 

Na 

przykład 

bezwzględnie

powstrzymywano  próby  natychmiastowego  dzielenia  majątków
ziemskich przez chłopów. Jego realna siła miała jednak swe źródło
głównie  w  fakcie,  iŜ  KPI  od  samego  początku  kładła  nacisk  na
zorganizowanie 

własnej 

siły 

zbrojnej. 

Spośród 

ruchów

niepodległościowych  tylko  VNQDD  posiadał  wtedy  —  bez
porównania słabszą od oddziałów Viet-Minhu — milicję.

Ho Chi Minh wybrał  dzień  2  września  na  uroczystość  ogłoszenia
niepodległości  Wietnamu.  Większość  spośród  500  tysięcy  ludzi,
zebranych na placu Ba Dinh w centrum Hanoi, usłyszała o nowym
przywódcy  Wietnamu zaledwie  kilka  dni  wcześniej.  Przedtem  Ho
znany  był  tylko  nielicznej  grupie  swych  współpracowników.
Przyjechał  na  plac  starym  francuskim  samochodem,  w  eskorcie
rowerzystów.  Stojąc  na  trybunie  honorowej  w  otoczeniu  władz
DRW  oraz  oficerów  amerykańskich,  rozpoczął  odczytywanie
napisanej  przez  siebie  Deklaracji  Niepodległości  Wietnamu.  Jej
pierwsze  słowa,  odlane  w  brązie,  moŜna  przeczytać  w  Muzeum
Historycznym  w  Hanoi:  „Wszyscy  ludzie  zostali  stworzeni  jako
równi  sobie.  Stwórca  obdarzył  ich  niepodwaŜalnymi  i
niezbywalnymi  prawami:  prawem  do  Ŝycia,  prawem  do  wolności
oraz  prawem  do  poszukiwania  szczęścia”.  Te  wzniosłe  słowa  Ho
ś

wiadomie powtórzył za Deklaracją Niepodległości USA.

Amerykanie byli poruszeni, tłum na placu przyjął z entuzjazmem
ogłoszenie  niepodległości,  nad  trybuną  honorową  przeleciały
salutując  amerykańskie  samoloty  wojskowe.  Następnie  odbyła  się
defilada oddziałów Viet~Minhu. Major Patti i inni przedstawiciele
USA odbierali ją, stojąc obok generała

19

Giapa.  Z  perspektywy  czasu  wydarzenia  2  września  przypo-
minają  wyreŜyserowany  przez  historię  groteskowy  i  zarazem
tragiczny spektakl.

Sposób  myślenia  i  postępowanie  komunistów  wietnamskich,
którzy  zdołali  pokonać  najpierw  Francję,  a  potem  Stany
Zjednoczone,  zasługuje  na  głębszą  analizę.  Faktem  jest,  Ŝe  ich
pierwsze  pokolenie  składało  się  w  większości  z  ludzi
przekonanych o słuszności ideologii, w którą wierzyli,  pełnych
poświęcenia,  odwaŜnych  i  skromnych.  Grupa  przywódcza
składała  się  zaś  z  jednostek  pod  wieloma  względami
wyjątkowych.

Ho Chi Minh opisał po wielu latach, jak został komunistą. Jeden
z francuskich socjalistów dał mu do przeczytania broszurę Tezy
w  kwestii  narodowej  i  kolonialnej  Lenina:  „W  tezach  tych
znajdowały  się  trudne  do  zrozumienia  terminy  polityczne.
Musiałem  więc  przeczytać  je  kilka  razy  i  dopiero  byłem  w
stanie  pojąć  sedno  artykułu.  JakieŜ  szczęście,  entuzjazm,
jasność  myśli  i  jakieŜ  zaufanie  wzbudził  on  we  mnie!
Rozpłakałem  się  z  radości.  ChociaŜ  byłem  sam  w  pokoju,
krzyczałem  jak  do  wielkich  tłumów:  «Drodzy  rodacy,
męczennicy!  Tego  potrzebowaliśmy,  to  jest  nasza  droga  do
wyzwolenia!»”.  Nie  ma  powodu  nie  wierzyć,  Ŝe  takie  właśnie
były  uczucia  skromnego  pomocnika  fotografa,  gdy  w  wynaję-
tym  pokoju  w  ParyŜu  czytał  artykuł  Lenina.  Jednak  ten  nieco
ś

mieszny  w  swej  naiwności  opis  nie  moŜe  zasłonić  innej

prawdy  o  wyznawcach  tej  ideologii,  którzy  gotowi  byli  do
stosowania wszelkich środków dla zdobycia władzy.

TakŜe  Ho  Chi  Minh,  choć  był  ujmujący  w  bezpośrednich
kontaktach, miał niemało na sumieniu. Dla przykładu, pracując
w  sowieckim  konsulacie  w  Kantonie,  zaprosił  tam  w  1925  r.
Phan  Boi  Chaua,  który  przez  20  lat  przewodził  ruchowi
narodowemu  w  Wietnamie  i  był  Ŝywym  symbolem  oporu
antykolonialnego.  Ho  wydał  go  Francuzom.  Phan  Boi  Chaua
skazano  na  karę  doŜywotnich  cięŜkich  robót.  Zmarł  nie
odzyskawszy wolności w 1940 r. Wydarzenie to, a takŜe cały

20

szereg  bezwzględnych  posunięć  Ho  Chi  Minha  z  okresu,  kiedy
dzierŜył  władzę,  zadaje  kłam  mitowi  dobrego  „wujka  Ho”,  tak
popularnemu w latach 60.

Poza Ho Chi Minhem w kierownictwie KPI znalazł się cały szereg
wybitnych 

osobowości, 

posiadających 

znaczny 

potencjał

intelektualny,  a  przy  tym  zdyscyplinowanych  i  zdolnych  do
poświęceń.  Walorom  osobistym  komunistów  przypisuje  się
olbrzymie  znaczenie  jako  jednej  z  najwaŜniejszych  przyczyn  ich
późniejszych  zwycięstw.  Widać  to  jeszcze  lepiej  na  tle  ich
przeciwników,  którzy  byli  często  skłóceni  i  Ŝądni  osobistych
korzyści.

Po  początkowym  łatwym  sukcesie  wydarzenia  nie  rozwijały  się
jednak  pomyślnie  dla  Viet-Minhu.  Na  początku  września
Chińczycy  zajęli  Północ,  a  Brytyjczycy  Południe.  Viet-Minh  był  na
razie  zbyt  słaby,  by  móc  pozwolić  sobie  na  otwartą  konfrontację,
dlatego  Ho  Chi  Minh  starał  się  prowadzić  politykę  ustępliwą  i
elastyczną.  ZaleŜało  mu  głównie  na  międzynarodowym  uznaniu
nowych  władz,  lecz  wielokrotnie  ponawiane  apele  do  rządów
alianckich  nie  znajdowały  oddźwięku.  Ho  liczył  w  szczególności
na  dalsze  poparcie  USA,  lecz  Waszyngton  odnosił  się  do  rządu
Viet-Minhu  z  coraz większą  nieufnością  w miarę, jak potwierdzały
się  podejrzenia  co  do  jego  komunistycznego  charakteru.  Spełzły  na
niczym  równieŜ  próby  kuszenia  Amerykanów  moŜliwościami
inwestycji w Wietnamie oraz korzystania z bazy morskiej w zatoce
Cam Ranh.

Sytuacja  na  południu  kraju,  w  Kochinchinie,  takŜe  nie  sprzyjała
rządowi  Ho  Chi  Minha.  Wpływy  Viet-Minhu  były  tutaj  duŜo
słabsze  niŜ  na  Północy.  Gdy  na  Południe  przybyły  oddziały
brytyjskie,  zaczęło  dochodzić  między  nimi  a  władzami  DRW  do
konfliktów.  21  września  dowództwo  angielskie  ogłosiło  stan
wyjątkowy  i  uzbroiło  Francuzów,  którzy  zajęli  kluczowe  punkty
Sajgonu.  Był  to  wstęp  do  walk  francusko—wietnamskich,  które
miały trwać z przerwami 9 lat.

Na  razie  Viet-Minh  wycofał  się  z  Sajgonu  i  większych  miast,  a
jego oddziały skupiły się na tzw. Równinie Trzcin.

21

Jest to obszerna, bezludna kraina bagien, która zaczyna się 50 km
na zachód od Sajgonu i sięga do granicy kambodŜańskiej. W porze
letniej jest zalewana kilkumetrową warstwą wody.

W  czasie  odwrotu  agenci  Viet-Minhu  zamordowali  sześciu
przywódców  i  szereg  działaczy  partii  trockistowskiej.  Był  to
pierwszy  z  serii  kroków,  które  miały  doprowadzić  do  wyeli-
minowania  niezaleŜnych  od  komunistów  sił  politycznych.  Do
końca  1946  r.  zginęło  40  przywódców  róŜnych  nurtów
politycznych,  nie  licząc  setek  lokalnych  działaczy.  Wszystko
wskazuje  na  to,  Ŝe  KPI  prowadziła  świadomą  politykę  deka-
pitacji  —  niszczenia  kręgów  kierowniczych  innych  ruchów
społecznych.  Dokonywane  z  premedytacją  morderstwa  najak-
tywniejszych  działaczy  okazały  się  taktyką  bardzo  skuteczną.
gdyŜ  w  Wietnamie  mało  było  ludzi  wykształconych;  zabitych
przywódców  nie  miał  kto  zastąpić.  Prawdopodobnie  w  tej  akcji
naleŜy  szukać  przyczyn  jednej  ze  słabości  pozakomunistycznych
partii politycznych - wspomnianego braku wybitnych osobistości.

Na  Północy  administracja  DRW  krzepła  z  kaŜdym  miesiącem,
ulepszając  swoje  struktury.  Nabrzmiewający  konflikt  z  katolicką
częścią 

społeczeństwa 

Viet-Minh 

postanowił 

chwilowo

załagodzić;  kiedy  w  Kochinchinie  Francuzi  zepchnęli  DRW  do
defensywy  i  planowali  powrót  na  Północ,  nie  moŜna  sobie  było
pozwalać na rozprawy z wrogami wewnętrznymi.

Władze  DRW  starały  się  zdobyć  jak  najszersze  poparcie
społeczne. Obok elastycznej polityki wobec opozycji podstawowe
znaczenie  w  tym  zakresie  miało  postępowanie  wobec  wsi.
Zgodnie  z  wcześniejszymi  zapowiedziami  konfiskowano  ziemię
Francuzów  oraz  współpracujących  z  nimi  Wietnamczyków  i
dzielono ją między chłopów. Rząd obniŜył teŜ rentę dzierŜawną.

Tymczasem  po  zajęciu  Kochinchiny  Francuzi  pragnęli  uzyskać
zgodę  władz  DRW  na  wpuszczenie  swoich  wojsk  w  miejsce
mających  się  wycofać  z  Północy  oddziałów  Czang  Kaj-szeka.
Korpus ekspedycyjny był bowiem na razie zbyt

22

słaby,  by  ryzykować  starcie  z  głównymi  siłami  Viet-Minhu.  W
zamian 

Francuzi 

proponowali 

zastąpienie 

dotychczasowej

zaleŜności  kolonialnej  przez  federację  państw  indochińskich  w
ramach Unii Francuskiej.

Ho  Ŝądał  oczywiście  pełnej  niepodległości,  ale  sytuacja  DRW  nie
była  łatwa  i  musiał  iść  na  ustępstwa.  Kompromisowe  porozumienie
francusko-wietnamskie  podpisano  w  marcu  1946  r.  Rząd  Ho  Chi
Minha  w  zamian  za  zgodę  na  wejście  Ŝołnierzy  francuskich  do
Tonkinu  uzyskał  oficjalne  uznanie  nowego  państwa  i  ewakuację
Chińczyków.  Komuniści  na  Ŝądanie  ParyŜa  dokonali  daleko
idących  zmian  w  rządzie  —  opozycja  uzyskała  połowę  tek
ministerialnych.

W marcu 1946 r. oddziały Kuo Min Tangu opuściły Tonkin, a ich
miejsce  zajęło  15  tys.  Ŝołnierzy  francuskich  i  10  tys.  Viet-
Minhowców  pod  wspólnym  dowództwem.  Obie  strony  traktowały
umowę  raczej  jak  tymczasowe  zawieszenie  broni.  Wietnamczycy
niechętnie  dopuszczali  oddziały  korpusu  ekspedycyjnego  na  swe
terytorium i wciągali je w zasadzki. Tych właśnie incydentów uŜyto
jako  pretekstu  w  rozprawie  z  opozycją,  oskarŜając  partie
niepodległościowe  o  ich  wywoływanie.  W  czerwcu  1946  roku
milicja  Viet-Minhu  aresztowała  przywódców  opozycji.  Rozbrojono
milicję  VNQDD,  a  prasę  opozycyjną  zlikwidowano.  Część
niepodległościowców  podjęła  walkę,  lecz  zostali  pokonani  przez
liczące w tym czasie juŜ 60 tys. ludzi siły reŜimowe. Zamknięto ich
w obozach koncentracyjnych, gdzie następnie dokonano masowych
egzekucji.

W  miarę  przybywania  do  Indochin  kolejnych  jednostek  korpusu
ekspedycyjnego  kurs  ParyŜa  wobec  Hanoi  zaostrzał  się.  Jesienią
1946  r.  komuniści  rozpoczęli  przygotowania  do  walki.  Przewaga
Francuzów  była  spora,  ale  nie  miaŜdŜąca.  Korpus  ekspedycyjny
liczył ok. 70 tys. Ŝołnierzy, a Viet-Minh miał pod bronią tyle samo
ludzi, wliczając milicję. Wietnamczycy nie  posiadali jednak  prawie
zupełnie  broni  cięŜkiej  i  nie  byli  wyszkoleni,  natomiast  Francuzi
mieli gotową do uŜycia regularną armię.

23

Wojna  wybuchła  w  listopadzie,  gdy  Wietnamczycy  odmówili
wycofania  się  z  Hajfongu,  a  Francuzi  postanowili  wziąć  ten
waŜny  strategicznie  port  szturmem.  W  trakcie  walk  cięŜka
artyleria okrętowa ostrzelała miasto. 28 listopada Hajfong znalazł
się w rękach Francuzów, ale starcia rozlały się na cały Tonkin.

19  grudnia  w  Hanoi  wybuchły  walki  pomiędzy  korpusem
ekspedycyjnym  a  oddziałami  Wietnamskiej  Armii  Ludowej
(WAL). Wojna, która tliła się od września 1945 r.. gdy Viet-Minh
musiał wycofać się z Sajgonu, rozpaliła się w całych Indochinach.
Mimo Ŝe od tamtego dnia upłynęło juŜ ponad pół wieku, do dziś
w  Azji  Południowo-Wschodniej  nie  ma  pokoju,  a  liczbę  ofiar
kolejnych konfliktów, znaną tylko w przybliŜeniu, szacuje się na
6 milionów.

WOJNA

Wojna była od początku niezwykle zacięta. W 1947 r. Francuzi
stopniowo  opanowali  wszystkie  waŜniejsze  miasta  i  linie
komunikacyjne.  Był  to  jednak  sukces  oparty  na  kruchych
podstawach,  gdyŜ  nie  udało  im  się  zniszczyć  regularnych
jednostek  armii  DRW.  Oddziały  wietnamskie  wycofały  się  w
góry,  a  cywilni  działacze  Viet-Minhu  zaczęli  tworzyć  siatkę
zaopatrzenia i informacji dla partyzantki.

Dowództwo francuskie  nie  doceniło  Wietnamczyków. Uznało,
iŜ  pobite  jednostki  ukryte  w  górach,  pozbawione  Ŝywności  i
uzbrojenia,  nie  stanowią  Ŝadnego  zagroŜenia,  a  ich  likwidacja
jest tylko  kwestią  czasu.  Francuzi  nie  dostrzegli  powszechnego
charakteru oporu przeciw nim: robotnicy demontowali maszyny
i  urządzenia,  chłopi  niszczyli  drogi  i  mosty,  by  utrudnić
posuwanie  się  oddziałów  korpusu  ekspedycyjnego.  Atak
francuski zjednoczył społeczeństwo wokół Viet-Minhu.

Kierownictwo KPI przyjęło jedynie sensowną wobec militarnej
przewagi 

Francuzów 

strategię 

długofalowego 

oporu.

Zbudowano  misterną  i  świetnie  zakonspirowaną  strukturę
wykonawczą,  wojskową,  wywiadowczą  i  zaopatrzeniową,  która
miała  stać  się  bazą  największej  do  tamtego  czasu  wojny
partyzanckiej  w  historii.  A  potem  przewyŜszyć  ją  miała  tylko
druga wojna indochińska.

25

Kluczowe znaczenie w działaniach partyzanckich miała postawa
wsi. Francuzi ułatwili w tym względzie działalność Viet-Minhu:
swą polityką, anulowaniem reform i represjami całkowicie zrazili
chłopów.

Władze  DRW,  po  krótkim  okresie  taktycznej  współpracy  z
katolikami,  których  na  Północy  mieszkały  prawie  dwa  miliony,
zaczęły  —  jak  to  oficjalnie  określano  —  „eliminować  wpływ
kleru  na  ludność”.  Katolicka  część  społeczeństwa  przyjęła
wówczas  zasadę  dwóch  wrogów:  komunistów  i  Francuzów.
Kilka  regionów  katolickich  zdołało  się  uniezaleŜnić  dzięki
stworzeniu własnych sił zbrojnych. Tak w czasie pierwszej, jak i
drugiej  wojny  indochińskiej,  partyzanci  często  uŜywali  świątyń
dla celów wojskowych, głównie jako stanowisk artylerii przeciw-
lotniczej. W konsekwencji były one atakowane przez Francuzów
i  Amerykanów,  co  pozwalało  władzom  DRW  twierdzić,  Ŝe
„agresorzy niszczą budynki sakralne”.

Własną,  niezaleŜną  politykę  prowadziły  równieŜ  tzw.  sekty.  Są
to  specyficznie  wietnamskie  organizacje  religijno-politycz-ne,
które  zarządzały  autonomicznymi  regionami  i  dysponowały
prywatnymi  armiami.  Dwie  największe,  Hoa  Hao  i  Kao  Dai,
liczące po około 2 min wyznawców, powstały tuŜ przed II wojną
ś

wiatową.

Viet-Minh  działał  za  pośrednictwem  lokalnych  komórek,  które
znajdowały  się  w  większości  wiosek  i  w  miastach.  Gen.  Giap,
twórca  militarnej  potęgi  DRW,  tak  opisał  ich  funkcjonowanie:
„Działały pod ścisłym kierownictwem Partii i z pomocą władz w
zakresie 

szkolenia 

wojskowego, 

lecz 

były 

całkowicie

samowystarczalne  w  zakresie  zaopatrzenia  w  Ŝywność  i  sprzęt.
W rejonach, gdzie nie toczyły się jeszcze walki, były skutecznym
narzędziem 

dyktatury 

rewolucyjnej 

władzy, 

zapewniały

bezpieczeństwo  Partii,  Państwa  i  organów  (Viet—Minhu),
utrzymywały 

spokój 

i 

porządek 

oraz 

eliminowały

reakcjonistów”.  Władze  centralne  wysyłały  z  Viet  Bac  tylko
generalne  dyrektywy  strategiczne,  a  szczeble  lokalne  mogły
swobodnie podejmować akcje z własnej inicjatywy.

26

Zrozumieć przebieg tej i następnej wojny, wyjaśnić trudności, na
jakie natrafili Francuzi i Amerykanie, moŜna tylko wówczas, gdy
pozna się specyfikę kraju, w którym ją toczono. Z geograficznego
i wojskowego punktu widzenia Wietnam jest unikatowy. Niemal
wszystkie czynniki, które charakteryzują teatr działań wojennych
—  klimat,  rzeźba  terenu,  roślinność,  sieć  komunikacyjna  itd.  —
wywierały  na  przebieg  walk  wpływ  równy  czynnikom
politycznym i militarnym. Często był to wpływ decydujący.

Wietnam  leŜy  w  strefie  klimatu  subtropikalnego,  a  zatem
gorącego i wilgotnego. W zimie średnia temperatura na Północy
wynosi  +15,  w  lecie  +29°C,  a  na  Południu  jest  jeszcze  wyŜsza.
Od maja do października trwa pora deszczowa, co  nie  znaczy,  Ŝe
w  pozostałych  miesiącach  nie  ma  opadów:  ich  roczna  suma
wynosi aŜ 2 metry. Klimat taki stwarzał wyjątkowo niekorzystne
warunki dla Francuzów i Amerykanów, których metody działania
opierały  się  na  sprzęcie  technicznym  i  lotnictwie.  Wilgoć  i
wysokie  temperatury  powodowały  szybką  korozję  wyposaŜenia.
Działania  lotnictwa  były  utrudnione  przez  gęstą  i  wysoko
rozbudowaną  warstwę  chmur  latem  oraz  mgły  i  niebezpieczne
prądy  powietrzne  zimą.  Gwałtowne  opady  w  porze  deszczowej
przekształcają  małe  zwykle  strumyki  w  potęŜne,  rwące,
niemoŜliwe do przebycia rzeki. A Wietnam i tak nie jest krajem,
po którym moŜna się łatwo poruszać.

Góry  i  wyŜyny  zajmują  ponad  75%  powierzchni  kraju.  Pasmo
Gór  Annamskich  ciągnie  się  od  Tybetu  niemalŜe  do  przedmieść
Sajgonu.  Nierówno  poszarpane  wierzchołki  dochodzące  do  2800
metrów  n.p.m.  porasta  gęsta  dŜungla.  Klimat  i  erozja  rzeźbi  w
skałach  bogatą  sieć  jaskiń  i  grot.  Góry  te  biegną  wzdłuŜ  całej
granicy  Wietnamu  z  Laosem  i  dlatego  na  długości  1650  km
znajdują  się  zaledwie  cztery  drogi  dla  pojazdów  mechanicznych.
Natomiast  pieszy  partyzant  moŜe  przekroczyć  tę  granicę  i
następną,  ponad  900-kilomet-rową  z  KambodŜą,  w  dowolnym
punkcie. W środkowej części

27

kraju  znajdują  się  rozległe  wyŜyny:  Dac  Lac  i  PłaskowyŜ
centralny.  Porastają  je  busz  i  lasy,  bujne  trawy  podzwrot-
nikowe.  w  których  z  łatwością  moŜe  ukryć  się  człowiek.
WyŜyny  te  mają  duŜe  znaczenie  strategiczne,  gdyŜ  ich
opanowanie 

daje 

kontrolę 

nad 

całym 

południowym

Wietnamem.

Mogłoby  się  wydawać,  iŜ  niziny,  które  zajmują  pozostałe  25%
powierzchni,  bardziej  niŜ  góry  nadają  się  do  prowadzenia
klasycznych  działań  wojskowych.  W  rzeczywistości,  choć  z
innych  powodów,  to  teren  równie  cięŜki.  Niziny  bowiem  to  —
poza wąskim pasem nadbrzeŜnym — dwie wielkie delty. Płaskie
pola.  a  raczej  pólka  ryŜowe  zajmujące  większą  część  ich
powierzchni,  ustępują  tylko  czasami  miejsca  bagnom  i  dŜungli.
Pocięte  są  gęstą  siecią  kanałów,  strumieni  i  rzek  o  grząskich
brzegach. Delta Rzeki Czerwonej ma rozbudowywany od wieków
system  irygacyjny.  Tworzą  go  setki  kilometrów  kanałów
nawadniających,  wałów,  grobli  i  zapór.  Później  skolonizowana
delta  Mekongu  jest  dziksza,  więcej  tu  terenów  bezludnych  i
bagnistych, takich jak Równina Trzcin czy półwysep Kamau.

Dróg i linii kolejowych było i jest w Wietnamie bardzo mało. W
dodatku  drogi,  zwykle  wąskie  i  o  złej  nawierzchni,  na  nizinach
biegną  często  groblami,  a  w  górach  dnem  dolin.  Mogą  je  więc
łatwo  przerwać  lub  zablokować  nawet  nieliczne  grupy
partyzanckie.

Jest  wreszcie  wietnamska  dŜungla.  Roślinność  w  tym  wiecznie
zielonym lesie tropikalnym tworzy trzy albo cztery piętra. Gęste i
bujne  poszycie  okazuje  się  niezwykle  trudne  do  przebycia.
Wysokość  drzew  dochodzi  do  30  metrów.  To  morze  zieleni
pokrywa  większość  wyŜyn  i  gór  Wietnamu.  Panuje  tu  mrok,  a
powietrze  jest  lepkie  od  wilgoci  i  gorące.  Lasy  zajmują  ponad
60%  powierzchni  Wietnamu,  sawanny  15%,  a  zarośla
bambusowe 5%.

DŜungla  stanowiła  znakomite  schronienie  dla  oddziałów
partyzanckich. Zbite korony drzew skutecznie zakrywały bazy

28

i  składy  przed  oczami  załóg  samolotów.  TakŜe  rozpoznanie
naziemne  jest  utrudnione:  poruszający  się  partyzant  moŜe  być
wykryty  dopiero  z  odległości  kilkunastu  metrów,  a  dobrze
zamaskowanego  Ŝołnierza  przeciwnik  moŜe  nie  dostrzec,
choćby  stał  tuŜ  obok  niego.  Dla  Francuzów  i  Amerykanów
walka  w  dŜungli  stanowiła  teŜ  ogromne  obciąŜenie  psychiczne.
Niedostosowani  do  warunków  klimatycznych,  obładowani
sprzętem,  gorzej  znający  teren,  mogli  się  spodziewać  ataku  w
kaŜdej chwili i z kaŜdej strony.

W  dŜungli  Ŝyją  liczne  gatunki  jadowitych  węŜy  i  pająków,
pijawki  drzewne,  spadające  na  przechodzących  ludzi,  i  owady.
roznoszące  malarię  i  Ŝółtą  febrę.  Woda  zawiera  ameby
wywołujące  u  Europejczyków  groźną  chorobę,  na  którą
Wietnamczycy są uodpornieni. TakŜe klimat sprzyjał szerzeniu
się  chorób:  zdarzało  się,  iŜ  ¼  Francuzów  i  Amerykanów  była
niezdolna do walki.

Nie  ma  prawdopodobnie  drugiego  kraju  o  tak  korzystnych  dla
partyzantki  warunkach.  KtóryŜ  bowiem  miałby  r ó w n o -
c z e ś n i e   tak  wydłuŜony  kształt  i  trudne  do  upilnowania
granice,  Ŝe  partyzanci  mogą  przenikać  z  łatwością  do  dowol-
nego miejsca na jego terytorium: tak znaczną część powierzchni
zajętą przez góry i wyŜyny, praktycznie niedostępną dla wojsk
regularnych;  takie  niziny,  które  nie  pozwalają  armii  regularnej
na  prowadzenie  klasycznych  działań;  tak  rzadką  i  łatwą  do
kontrolowania przez partyzantów sieć komunikacyjną; tak duŜy
obszar  pokryty  nieprzebytą  dŜunglą,  która  juŜ  sama  w  sobie
stanowi idealne środowisko dla wojny partyzanckiej; i wreszcie
taki  klimat,  który  utrudnia  działania  lotnictwa,  niszczy  sprzęt  i
wyklucza z walki co czwartego Ŝołnierza nieprzyjaciela?

JednakŜe nawet w tym raju dla partyzantki potrzebny był ktoś,
kto potrafi ją zorganizować. Vo Nguyen Giap, człowiek, który
pokonał  Francję  i  Stany  Zjednoczone,  był  —  zdaniem  wielu
specjalistów  —  wybitnym,  a  nawet  genialnym  dowódcą.  Jego
biografia jest typowa dla pierwszej generacji indochiń-

29

skich  komunistów.  Urodzony  w  1912  r..  działalność  anty-
kolonialną  rozpoczął  w  wieku  14  lat.  Jego  Ŝona,  skazana  za
działalność polityczną, zmarła w więzieniu, gdy miał 31 lat. Z
pasją oddawał się studiowaniu dziejów Wietnamu i wiedzy
wojskowości. Historia Wietnamu budziła w nim dumę, uczucie
wyŜszości i wiarę w  moŜliwości  narodu,  a  takŜe  nienawiść  do
tych. którzy poniŜali i krzywdzili jego kraj. W czasie II wojny
ś

wiatowej został dowódcą partyzantki Viet-Minhu i prawą ręką

Ho  Chi  Minha.  W  czasie  nieobecności  Ho  właśnie  on  kierował
państwem.  To  głównie  Giap  był  odpowiedzialny  za  akcję
niszczenia opozycji.

Gdy  po  wybuchu  wojny  i  krótkotrwałym  oporze  siły  DRW
wycofały  się  w  niedostępne  rejony  kraju,  Giap  zaczął  do-
stosowywać  armię  do  działań  partyzanckich.  Część  jednostek,
podzielonych  na  samodzielne  kompanie,  przerzucono  na  tereny
kontrolowane  przez  Francuzów,  by  prowadziły  działalność
propagandową  i  organizowały  sieć  Viet-Minhu.  Powstały  teŜ
lokalne pododdziały, druŜyny i plutony, które działały nocą, w
pobliŜu  własnej  wioski:  podkładały  miny.  rozkopywały  drogi,
niszczyły mosty i budowały pułapki na ścieŜkach.

Inaczej  były  zorganizowane  tereny  kontrolowane  przez  Viet-
Minh.  tzw.  wolne  strefy.  Tutaj  wszystko  było  podporząd-
kowane walce. Pod hasłami ..Wszystko dla frontu”, „Wszystko
dla  zwycięstwa”  wprowadzono  Ŝelazną  dyscyplinę.  Ludność
miała  dostarczać  partyzantom  Ŝywności,  schronienia  i  siły
roboczej  do  kopania  podziemnych  bunkrów  i  tuneli  oraz  do
produkcji zbrojeniowej. W tych rejonach, w dŜungli,  wykorzys-
tując  najbardziej  niedostępne  góry  i  bagna,  Giap  zorganizował
rozbudowany  aparat  militarny:  warsztaty  produkujące  miny,
granaty  lub  amunicję,  przerabiające  zdobytą  broń,  szkoły
wojskowe  i  szpitale,  wszystko  to  powiązane  siecią  leśnych
ś

cieŜek  oraz  transportem  rzecznym.  Trudnym  przedsięwzię-

ciem  było  zaopatrzenie  w  Ŝywność  terenów  kontrolowanych
przez  partyzantów.  Były  to  w  większości  dzikie,  rzadko
zaludnione  rejony,  do których  ryŜ  (ściągany  na potrzeby

30

wojska  ze  wsi  połoŜonych  w  obu  deltach)  donosiły  kolumny
pieszych tragarzy.

Władza  wykonawcza  znajdowała  się  w  rękach  komitetów  Viet-
Minhu.  To  one  organizowały  pobór  do  wojska,  zbieranie  i
transport  ryŜu,  a  takŜe  pobierały  podatki.  Siatka  Viet-Minhu,
stopniowo  rozbudowywana,  objęła  właściwie  cały  kraj,  chociaŜ  na
Południu  była  słabsza  niŜ  na  Północy.  Na  terenach
kontrolowanych  przez  przeciwnika  Viet-Minh  działał  w  kon-
spiracji,  co  nie  przeszkadzało  mu  na  przykład  w  ściąganiu
podatków, nawet w duŜych miastach.

Francuzom  wydawało  się,  Ŝe  wystarczy  pobić  wojska  regularne
przeciwnika,  by  zapewnić  sobie  zwycięstwo.  Nie  rozumieli,  iŜ
przyjęta 

przez 

Viet-Minh 

strategia 

długotrwałej 

wojny

partyzanckiej  zakładała  prowadzenie  jej  na  kilku  płaszczyznach
równocześnie: 

militarnej, 

politycznej, 

psychologicznej,

ekonomicznej i ideologicznej. Stosunek sił w tego rodzaju wojnie
naleŜało mierzyć nie tyle przez porównanie liczby Ŝołnierzy, ich
technicznego  wyposaŜenia  i  siły  ognia.  lecz  raczej  badając  stan
nastrojów  społecznych.  Przy  zwalczaniu  partyzantki,  jeśli  nie  ma
się  przygniatającej  przewagi  militarnej,  sukces  moŜna  uzyskać
jedynie  pozyskując  lub  neutralizując  ludność.  Francuzi  sądzili
natomiast, Ŝe pobitej armii generała Giapa wystarczy zadać coup
de grace.

Podjęte  przez  nich  pod  koniec  1947  r.  działania  ofensywne  nie
przyniosły jednak większych rezultatów, choć mieli wówczas 110
tysięcy  Ŝołnierzy,  a  Viet-Minh  ponad  60  tysięcy.  Musieli  opuścić
większą  część  zajętego  terytorium,  gdyŜ  nie  byli  go  w  stanie
kontrolować. Rok następny takŜe nie przyniósł większych zmian w
połoŜeniu  obu  stron.  Francuzi  przeprowadzili  kilka  niewielkich
operacji,  Viet-Minh  natomiast  umacniał  swą  konspiracyjną  siatkę,
ale z braku broni nie mógł wzmocnić armii.

Przełomowy  okazał  się  dopiero  1949  r.  Były  w  nim  dwa
wydarzenia,  które  znacząco  wpłynęły  na  bieg  wypadków  w
Wietnamie. Odtąd zaczął się zmieniać najgłębszy sens tego,

31
co działo się w Indochinach. Typowa wojna kolonialna zaczęła
przeradzać się w starcie dwóch globalnych systemów. Do 1954r.,
do  kiedy  w  Wietnamie  walczyli  Francuzi,  kolonialna  strona
konfliktu  była  dominująca.  Ale  zarodki  wojny  innego  typu,
obecne  zresztą  od  początku,  po  1949  r.  rozwijały  się
błyskawicznie.
Te  dwa  wydarzenia  to  zwycięstwo  komunizmu  w  Chinach  raz
utworzenie Państwa Wietnamskiego z Bao Dajem na czele.

  Gdy  Francuzi  zorientowali  się,  iŜ  wygranie  wojny  z  Viet—
Minhem    nie      będzie    tak    łatwe,  jak      im    się    z      początku
wydawało,  zaczęli  szukać  poparcia  wśród  wyŜszych  warstw
społeczeństwa  wietnamskiego.  ParyŜ  pragnął  teŜ  otrzymać
pomoc  USA,  a  Amerykanie,  którzy  krytycznie  oceniali
kolonialne  motywy  wojny,  Ŝądali  przyznania  przez  Francuzów
niepodległości lub przynajmniej samorządu państwom Indochin.
Francuzi  dalecy byli jednak  od  myśli o  przyznaniu  Wietnamowi
niepodległości.  Chodziło  im  raczej  o  stworzenie  atrapy  pod  ich
kuratelą. Ostatecznie udało się im nakłonić do współpracy tylko
Bao  Dają,  który  od  wybuchu  wojny  bawi)  na  Riwierze.
Ekscesarz  bez  większego  entuzjazmu  zgodził  się  wrócić  do
Wietnamu  i  —  świadomy  sytuacji  —  zaŜądał  od  ParyŜa  co
najmniej  takich  ustępstw,  jakie  uzyskał  Ho  Chi  Minh  w
porozumieniu  marcowym  w  1946  r.  Francuzi  ustąpili  po
wielomiesięcznych  negocjacjach,  wobec  braku  postępów  w
wojnie  oraz  nacisku  USA.  W  marcu  1949  r.  zawarto  układ,  w
którym ParyŜ uznawał niepodległość Państwa Wietnamskiego w
ramach  Unii  Francuskiej.  Nowe  państwo      miało      posiadać
własną   administrację   i   wojsko Wietnamska Armia Narodowa
—  WAN),  które  było  jednak  podporządkowane    operacyjnie
dowództwu   korpusu  ekspedycyjnego.

Przy  takich  ograniczeniach  trudno  mówić  o  rzeczywistej
niepodległości,  toteŜ  rząd  Bao  Dają  nie  zdobył  popularności.  Z
biegiem czasu skupiły się wokół niego grupy antykomunis-

32

tyczne  i  narodowe,  sekty  (Hoa  Hao.  Kao  Dai  i  Binh  Xuyen)’  i
katolicy,  ale  i  one  nie  popierały  aktywnie  rządu,  uwaŜając  go
raczej za mniejsze zło.

Istniał jeszcze jeden odłam społeczeństwa nie popierający Viet-

Minhu  —  mniejszości  narodowe.  Wietnamczycy  stanowią  85%
ludności  kraju.  Pozostali  to:  Chińczycy,  Tajowie,  Khmerowie  i
plemiona  górskie  (Montagnards).  Wietnamczycy  zamieszkują
niemal  wyłącznie  niziny.  Mniejszości  natomiast,  z  wyjątkiem
Chińczyków i Khmerów, przewaŜnie tereny górskie i wyŜynne, co
nadaje im duŜe znaczenie z wojskowego punktu widzenia.

Jeszcze  w  pierwszej  połowie  XIX  w.  zdarzały  się  zbrojne

powstania  górali  przeciw  Wietnamczykom.  Kolonizatorzy
zręcznie podsycali konflikty, a plemionom górskim, których i tak
nie  byli  w  stanie  sobie  podporządkować,  przyznali  znaczną
autonomię.  Komuniści  próbowali  od  samego  początku  pozyskać
mniejszości.  JuŜ  w  pierwszym  programie  Viet-Minhu  z  1941  r.
umieścili obietnice ich pełnego równouprawnienia. Nie udało im
się jednak przełamać ich wrogości wobec Wietnamczyków. Wiele
plemion walczyło po stronie korpusu ekspedycyjnego, a następnie
Amerykanów, lub tworzyło niezaleŜne oddziały.

Powstanie  Państwa  Wietnamskiego,  choć  niewątpliwie

wpłynęło  na  przebieg  wojny,  nie  zadecydowało  o  jej  wyniku.
Rozstrzygające  znaczenie  miało  natomiast  objęcie  władzy  przez
komunistów  w  Chinach.  W  grudniu  1949  r.  niedobitki  3-
milionowej  armii  Czang  Kaj-szeka  schroniły  się  na  Tajwanie.  a
Mao Tse-tung proklamował utworzenie Chińskiej Republiki

1

  Przykład  Binh  Xuyen  pokazuje,  jak  dalece  do  społeczeństwa  wietnamskiego  nie  pasują  europejskie

pojęcia.  Grupa  ta  przez  część  autorów  jest  określana  jako  sekta,  przez  innych  jako  ugrupowanie  skrajnych

nacjonalistów.  a  niektórzy  twierdzą,  Ŝe  był  to  po  prostu  gang.  kontrolujący  w  Sajgonic  sprzedaŜ  opium  i

prostytucję.  Prawdopodobnie  wszystkie  te  określenia  zawierały  ziarno  prawdy.  W  kaŜdym  razie  prezydent

Diem. obejmując władzę w 1954 r.. musiał stoczyć cięŜką walkę z Binh Xuyen, która kontrolowała  wówczas

sajgońską policję.

33

Ludowej.   Viet-Minh  uzyskał    nagle     potęŜnego   sojusznika,  z
którym  raczej  łączyło  go  niŜ  dzieliło  800  km  granicy.  Do  roku
1950 

Viet-Minh 

był 

z 

konieczności 

samowystarczalny.

Uzbrojenie  pochodziło  głównie  z  okresu  II  wojny  światowej
(dostawy  amerykańskie  i  broń  japońska),  a  częściowo  było
zdobywane  na  Francuzach  lub  produkowane  we  własnym
zakresie. Wszystko to jednak nie wystarczało i Viet—Minh   miał
więcej   ludzi   zdolnych   do   walki   niŜ   broni. Powstanie ChRL
natychmiast  zmieniło  sytuację.  JuŜ  w  okresie  pierwszych      6
miesięcy      nowi      sprzymierzeńcy      dostarczyli  Wietnamczykom
50 tys. karabinów i 200 karabinów maszynowych, a 20 tys. Viet-
Minhowców  przeszkolono  w  chińskich  obozach.  Na  efekty  nie
trzeba  było  długo czekać: we wrześniu  1950  r.  nastąpiło  potęŜne
uderzenie  wojsk  DRW  na  północną  linię  obrony  korpusu
ekspedycyjnego,  uderzenie,  które  stanowiło  właściwie  początek
końca Francuzów. 30 batalionów ok.  15 tys. Ŝołnierzy) uderzyło
na  pozycje  francuskie  rozrzucone  wzdłuŜ  granicy  chińskiej,
bronione  przez  7  batalionów.  Viet-Minh  po  raz  pierwszy  w  tej
wojnie  uŜył  duŜych  oddziałów  i  związków  taktycznych  —
dywizji.  Pozycje  francuskie  padały  jedna  po  drugiej.  Była  to
największa  klęska,  jaką  Francuzi  nieśli  do  tamtej  pory  we
wszystkich wojnach w posiadłościach zamorskich.
Armia  DRW  była  zorganizowana  według  wzoru  sowieckiego  —
całkowicie upolityczniona. Stanowiła „zbrojne ramię partii” która
działała  za  pośrednictwem  oficerów  politycznych.  „Kojarz
polityczny  —  pisał  generał  Giap  —  znajdował  się  w  kaŜdym
rejonie  i  na  kaŜdym  szczeblu  —  od  pułku  do  plutonu”.  Do  jego
zadań  naleŜało  m.in.  prowadzenie  tzw.  zebrań  samokrytycznych
po  kaŜdej  akcji,  w  czasie  których  Ŝołnierze  publicznie  omawiali
własne zachowanie i postawę kolegów oraz oficerów.

Była  to  armia,  która    potrafiła  z    równym  powodzeniem

stosować      zarówno      partyzanckie,    jak      i      regularne      formy
metody  walki.  Jej  dywizje  składały  się  z  samodzielnych
batalionów

34

i  kompanii.  KaŜdy  taki  pododdział  miał  własne  zaopatrzenie  i
transport  (głównie  rowerowy).  Dzięki  dobrej  organizacji  i
przystosowaniu  Ŝołnierzy  do  lokalnych  warunków  jednostki
Viet-Minhu  miały  nad  francuskimi  przewagę,  szczególnie  w
czasie  walk  w  dŜungli.  Dlatego  Francuzi  starali  się  prowadzić
tam  działania  tylko  w  wyjątkowych  okolicznościach  i
przeznaczali  do  nich  swe  najlepsze  oddziały:  Legię
Cudzoziemską,  bataliony  marokańskie  szkolone  specjalnie  do
walk  nocnych  i  w  lasach,  spadochroniarzy  i  oddziały  plemion
górskich.  Z  wyjątkiem  tych  ostatnich  jednak,  inni  Ŝołnierze  —
nawet  z  elitarnych  jednostek  —  tracili  w  dŜungli  pewność
siebie, czuli się zagubieni i bezradni.

Wietnamczycy  zwykle  atakowali  z  bliskiej  odległości.  Starali
się  rozstrzygnąć  walkę  przy  uŜyciu  pistoletów  maszynowych,
granatów,  a  często  bagnetów  i  noŜy.  Ta  taktyka  utrudniała  lub
wręcz  uniemoŜliwiała  wykorzystanie  artylerii  i  lotnictwa.
Oddziały  Viet-Minhu  poruszały  się  w  dŜungli  trzykrotnie
szybciej niŜ przeciwnicy (z prędkością ok. 25 km na dobę).

Zasady,  którymi  kierowała  się  armia  generała  Giapa,  były
oparte  m.in.  na  doświadczeniach  chińskich  i  wskazaniach  Mao
Tse-tunga. Kładł on szczególny nacisk na konieczność zyskania
sympatii ludności wiejskiej. Słynne stały się niektóre jego myśli
na ten temat: „Ludność jest dla partyzantki tym, czym woda dla
ryby”  albo:  „W  przyjaznym  kraju  kaŜdy  krzak  jest
sprzymierzeńcem”.  Viet-Minh  utrzymywał,  co  prawda,  surową
dyscyplinę  wśród  ludności  na  kontrolowanych  terenach  i
wykorzystywał ją bezwzględnie jako siłę roboczą, ale z drugiej
strony  wszelkie  wykroczenia  partyzantów  (kradzieŜe,  rabunki,
gwałty) karane były z całą ostrością.

Morale Ŝołnierzy Viet-Minhu miało w tej i następnej wojnie. jak
zresztą  w  kaŜdej  wojnie  partyzanckiej,  ogromne  znaczenie.  W
Indochinach  nie  było  ciągłych  i  wyraźnie  zarysowanych
frontów. Działania toczyły się jednocześnie w wielu miejscach.
walka rozkładała się na tysiące potyczek i zasadzek, a w takich
drobnych starciach decyduje nie sprzęt, artyleria i lotnictwo,

35

ale  ludzie,  ich  poświęcenie  i  wola  walki.  Tych  i  innych

Ŝ

ołnierskich cnót — odwagi, uporu, wytrwałości, karności -

Wietnamczykom nie brakowało. To one stanowiły główną siłę,
której wykorzystanie dało komunistom zwycięstwo.

O  wysokim  morale  partyzantów  świadczy  m.in.  istnienie

jednostek do zadań specjalnych,  tzw. ochotników  śmierci. Byli
to  młodzi  Ŝołnierze,  którzy  działali  w  małych  grupach  albo
pojedynczo.    Wykonywali    akcje    dywersyjne      wewnątrz
nieprzyjacielskich  baz,  zamachy  na  funkcjonariuszy  Państwa
wietnamskiego  i  inne  niebezpieczne  zadania,  które  często
równały się samobójstwu.

Zasady  działania armii  Viet-Minhu  ujmował Regulamin walki.

Dawał  on  szczegółowe  wytyczne  postępowania  w  ataku,  marszu,
obronie,  obchodzenia  się  z  ludnością  cywilną  itd.  Wart
przytoczenia  jest  fragment,  który  stosuje  się  zarówno  do  taktyki
poszczególnych  oddziałów,  jak  i  ogólnej  strategii  generała
Giapa: „...jeŜeli nieprzyjaciel naciera — wycofujemy

. jeŜeli pozostaje na miejscu — nękamy go, jeŜeli jest zmęczony

— atakujemy, jeŜeli cofa się — ścigamy”.

Zdaniem teoretyków  wojskowości,  do zwycięŜenia  par-

antki  siłami  regularnymi  potrzebna  jest  przewaga  liczebna  w

stosunku  ok.  15:1.  Tymczasem  Francuzi  zdołali  w  naj-
korzystniejszym  dla  siebie  okresie  wojny,  w  latach  1948-1949,
osiągnąć  tylko  dwukrotną  przewagę,  a  poniewaŜ  znaczna  część
korpusu  ekspedycyjnego  zawsze  była  związana  działaniach
defensywnych, stosunek ten był jeszcze mniej korzystny.

Konflikt  wietnamski  w  międzyczasie  przestał  być  ograniczoną

wojną  lokalną,   toczącą  się   gdzieś   na   peryferiach

wilizowanego  świata,  lecz  uzyskał  wymiar  międzynarodowy.

Zmiana  zaczęła  się  w  momencie,  gdy  Viet-Minh  otrzymał
pierwsze  dostawy  z  komunistycznych  Chin.  To  zadecydowało  3
wejściu do akcji Stanów Zjednoczonych. Od 2 września 1945 r.,
gdy  mjr  Patti  obok  Giapa  i  Ho  Chi  Minha  odbierał  na  trybunie
honorowej defiladę oddziałów Viet-Minhu, minęło

36

niewiele  ponad  4  lata,  lecz  dawnych  sojuszników  rozdzieliła
przez ten czas Ŝelazna kurtyna ideologii.

Do  1950  r.  Waszyngton  zachowywał  neutralność  wobec

konfliktu  w  Indochinach.  Była  to  neutralność  profrancuska,
jako  Ŝe  Amerykanie  równocześnie  wspomagali  ekonomicznie
Francję  w  ramach  planu  Marshalla,  bezpośredniej  pomocy
militarnej  nie  chcieli  jednak  udzielić.  Niewiele  brakowało.  by
Waszyngton  uznał  rząd  Ho  Chi  Minha,  który  w  latach  1945-
1946  wielokrotnie  o  to  apelował.  W  kręgach  decydujących  o
amerykańskiej  polityce  zagranicznej,  w  Departamencie  Stanu,
wywiązała  się  wówczas  dyskusja,  której  Stany  Zjednoczone
nie  rozstrzygnęły  właściwie  do  dziś.  Obracała  się  ona  wokół
jednego  problemu,  pozornie  prostego,  ale  pociągającego  za
sobą  daleko  idące  implikacje:  czy  Ho  Chi  Minh  był  bardziej
komunistą,  czy  patriotą?  Czy  jego  celem  było  włączenie
Wietnamu do bloku sowieckiego, czy teŜ niepodległość?

Zwolennicy  tezy  o  patriotyzmie  Ho  Chi  Minha,  którzy

dominowali  w  Wydziale  Azji  Departamentu  Stanu,  twierdzili,
iŜ jest on „symbolem ruchu niepodległościowego (nationalism)
i  walki  o  wolność  dla  większości  Wietnamczyków”,  a  jego
ideologiczne  przekonania  nie  mają  większego  znaczenia.  Dziś
juŜ nikt nie ośmieliłby się powiedzieć, Ŝe Ho nie był komunistą.
natomiast  niektórzy  uczestnicy  dyskusji,  która  toczy  się  nadal.
tyle  Ŝe  raczej  wśród  historyków  niŜ  polityków,  uwaŜają,  Ŝe
USA  nie  rozpoznały  w  Ho  Chi  Minhie  potencjalnego  azjatyc-
kiego Tity, Ŝe odmawiając mu poparcia, pchnęły  go w objęcia
Moskwy i Pekinu. Ci, którzy zajmowali przeciwne  stanowisko,
widzieli  w  Ho  Chi  Minhie  wyłącznie  agenta  Kominternu,
wysłanego do Wietnamu w celu zrealizowania planów Stalina.
Dyskusja ta od początku ma pewne luki, które uniemoŜliwiają
dojście do sensownych konkluzji. Co w gruncie rzeczy oznacza
stwierdzenie,  iŜ  Ho  był  „przede  wszystkim  patriotą
wietnamskim”,  a  poza  tym  komunistą?  Czy  te  dwie  postawy
były w ogóle do pogodzenia? PrzecieŜ patriotyzm — z definicji

37

-  oznacza  przywiązanie  do  tradycji  i  kultury  własnej  ojczyzny,
opiera  się  na  hierarchii  wartości  wypracowanej  przez  dane
społeczeństwo  w  ciągu  dziejów.  Komunizm  z  zasadą  walki
klas  i  materializmem  historycznym  był  więc  jego  oczywistym
przeciwieństwem.  Posługiwanie  się  tymi  pojęciami  w  taki
sposób, jakby nie były ze sobą sprzeczne lub nawet uzupełniały
się, . nie mogło zatem prowadzić do rozsądnych wniosków.
Ho  Chi  Minh  był  całym  sercem  marksistą-leninistą  i  agentem
Międzynarodówki.  Walczył  o  wyzwolenie  Wietnamu,  ale
jednocześnie 

o 

wprowadzenie 

w 

kraju 

systemu 

ko-

munistycznego.  Kochał  swą  ojczyznę,  ale  jeszcze  bardziej
dogmaty  swej  ideologii.  Kwestia,  czy  wykonywał  polecenia
Moskwy, wydaje się zatem drugorzędna, choć z amerykańskiego
punktu  widzenia  sprawa  ewentualnej  „niezaleŜności”  Ho  Chi
Minha była istotna.

ParyŜ od samego początku wojny usilnie nalegał na Waszyngton.
by bezpośrednio wsparł wysiłki korpusu ekspedycyjnego. Znając
czułe  punkty  Amerykanów,  Francuzi  przekonywali  ich  przede
wszystkim,  Ŝe  Ho  jest  narzędziem  ZSRR  i  dąŜy  do  stworzenia
reŜimu  komunistycznego,  a  oni  bronią  przed  tą  groźbą
Wietnamczyków  i  przelewają  krew  za  sprawę  wolności.  ParyŜ
uŜywał  teŜ  jako  środka  nacisku  sugestii,  Ŝe  nie  będzie  w  stanie
przyczynić  się  do  obrony  europejskiej,  jeśli  Amerykanie  nie
zaangaŜują  się  w  Indochinach.  A  był  to  przecieŜ  okres,  gdy
zbliŜało się apogeum zimnej wojny, która wkrótce

w  Korei  —  miała  zmienić  się  w  gorącą.  Amerykański
sekretarz  stanu,  Dean  Acheson,  tak  opisywał  rozmowy  z  Pa
ryŜem:  „Francuzi  nas  szantaŜowali.  Na  kaŜdym  spotkaniu,
kiedy  wzywaliśmy  ich  do  większego  wysiłku  w  Europie,
wysuwali  Indochiny...  śądali  naszej  pomocy  dla  Indochin,  ale
odmawiali odpowiedzi na pytania, co mają tam zamiar osiągnąć i
w  jaki  sposób.  Prawdopodobnie  sami  nie  wiedzieli.  Mieli
obsesję,  Ŝe  jak  się  coś  posiada,  to  trzeba  to  utrzymać...
Namawialiśmy  ich,  aby  dali  większą  swobodę  politycznej
działalności Wietnamczykom — nie przyjmowali naszych rad”.

38

Naciski  francuskie  długo  były  bezskuteczne.  Dopiero  gdy  Viet-
Minh  zaczął  otrzymywać  broń  z  komunistycznych  Chin,  w
Waszyngtonie  antykomunizm  przewaŜył  nad  antykolonializ-
mem.  Pierwsze  dostawy  z  USA  do  Indochin  nadeszły  w  maju
1950  r.  Niemal  równocześnie  Korea  Północna  zaatakowała
Południową. Wkrótce do walki włączyły się USA i Chiny.

Wojna  koreańska  stanowiła  punkt  zwrotny  polityki  ame-
rykańskiej  w  Azji.  Odtąd  głównym  celem  USA  stało  się
powstrzymywanie  (containment)  ekspansji  komunistycznej,
która  —  jak  sądzono  w  Waszyngtonie  —  dokonuje  się  na  tym
kontynencie  przede  wszystkim  za  sprawą  Chin.  Indochiny
znalazły  się  wśród  azjatyckich  priorytetów  Ameryki  zaraz  za
Koreą.

Powstanie  Państwa  Wietnamskiego  z  Bao  Dajem  na  czele  było
m.in.  wynikiem  nacisków  amerykańskich,  o  których  mówił
Acheson.  Stany  Zjednoczone  natychmiast  uznały  rząd  cesarski
(oraz  królewskie  rządy  Laosu  i  KambodŜy),  a  wkrótce.  mimo
oporu  Francuzów,  którzy  chcieli,  by  Indochiny  pozostały
wyłącznie  w  ich  sferze  wpływów,  zawarły  z  nimi  układy  o
wzajemnej  pomocy  i  obronie.  Amerykanie  starali  się  teŜ
przekazywać  pomoc  bezpośrednio  rządom  Wietnamu,  Laosu  i
KambodŜy, omijając Francuzów. Wzajemna nieufność nie znikła
do  końca  wojny.  W  1952  r.  Acheson  był  tak  zdenerwowany
faktem,  iŜ  ParyŜ  nie  udostępnia  informacji  o  rzeczywistej
sytuacji  w  Indochinach,  Ŝe  wystosował  ostry  protest  do  rządu
francuskiego.  A  działo  się  to  w  sytuacji,  gdy  udział  USA  w
kosztach wojny wynosił 1/3.

Tymczasem  wojna  toczyła  się  dalej.  Francuzi  zadowolili  się
kontrolą  nad  większymi  miastami  i  szlakami  komunikacyjnymi.
od  czasu  do  czasu  atakując  bazy  partyzanckie.  Schemat  takich
akcji był podobny: daną miejscowość lub rejon zdobywał desant
spadochronowy,  niszczono  sprzęt  i  urządzenia  Viet—Minhu,  po
czym  się  wycofywano.  Partyzanci  natomiast  starali  się  zadać
nieprzyjacielowi  jak  największe  straty,  atakując  kolumny
wojska, organizując zasadzki na mniejsze oddziały

39

albo  uderzając  na  słabsze  posterunki.  Określali  to  jako  „wojnę
moskitów”  —  tysiące  drobnych,  nękających  przeciwnika  ukłuć.
Umiędzynarodowienie  konfliktu  wywarło  wpływ  na  wewnętrzną
politykę  Viet-Minhu:  ukrywanie  komunistycznego  charakteru
ruchu  stało  się  niemoŜliwe.  W  1950  r.  DRW  została  oficjalnie
uznana  przez  ZSRR,  ChRL  i  inne  kraje  obozu.  W  propagandzie
Viet-Minhu  zaczęły  się  pojawiać  hasła  komunistyczne.  Grupy
przyciągnięte  sloganami  niepodległościowymi  traciły  znaczenie  i
wpływy. Biuro Polityczne zdecydowało, iŜ nadszedł czas, by partia
się  ujawniła.  Miała  się  odtąd  nazywać  Wietnamską  Partią
Pracujących  (WPP,  skrót  wietnamski:  Lao-Dong),  aby  stworzyć
wraŜenie,  Ŝe  ruchy  antyfrancuskie  w  KambodŜy  i  Laosie  są
samodzielne. W rzeczywistości Khmer Issarak i Patet Lao, „fronty
narodowe” tych krajów, znajdowały się pod kontrolą wietnamskich
komunistów,  sprawowaną  za  pośrednictwem  kambodŜańskich  i
laotańskich  towarzyszy.  Przewaga  DRW  nad  oboma  sąsiednimi
krajami była naturalnym rezultatem znacznie większego potencjału
ludnościowego  (Wietnam  miał  w  1945  r.  24  min  mieszkańców,
KambodŜa — 4 min, a Laos — 1,4 min).

KL

Ę

SKA FRANCUZÓW

Jeśli silniejszy od ciebie nieprzyjaciel

zaatakuje cią gwałtownie, wycofaj sią,

aŜeby potem uderzyć w jego słabe miejsce.

Na przykład poczekaj, aŜ będzie zdemoralizowany,

znuŜony lub zbyt pewny siebie.

Z Regulaminu walki Viet-Minhu

Na  przełomie  1951  i  1952  r.  odbyła  się  ostatnia  francuska
ofensywa. Oddziały korpusu uderzyły na miasto Hoa Binh, 40
km  na zachód  od  Hanoi.  Jego  zajęcie  odcinało  Viet-Minh  od
ś

rodkowego Wietnamu. Hoa Binh zdobyto stosunkowo łatwo,

lecz następnie generał Giap rzucił do walki 3 dywizje i bitwa
przekształciła  się  w  trzymiesięczne  krwawe  zmagania.  Po
stracie kilku tysięcy ludzi Francuzi się wycofali.

Od  1951  r.  Francuzi  zaczęli  tworzyć  nowe  formacje
wojskowe,  zwane  „oddziałami  antypartyzanckimi”.  Były  to
grupy złoŜone przewaŜnie z członków mniejszości etnicznych,
które  —  i  to  było  najciekawsze  —  prowadziły  działania
partyzanckie  na  terenach  znajdujących  się  pod  władzą  DRW.
Oddziałami  kierowali  dowódcy  pochodzący  z  danego  plemienia,
Francuzi  zostawali  zwykle  doradcami.  Pod  koniec  wojny  w
oddziałach  antypartyzanckich  walczyło  juŜ  15  tys.  ludzi.  Ich
znaczenie polegało przede wszystkim na wiązaniu znacznych sił
Viet-Minhu.

41

Komuniści  szybko  zrozumieli,  Ŝe  oddziały  te  stanowią  dla

nich 

zagroŜenie 

nie 

mniejsze 

niŜ 

wojska 

korpusu

ekspedycyjnego. 

W 

przechwyconym 

przez 

Francuzów

meldunku batalionu 700 WAL komisarz polityczny pisał: „Fran-
cuskim   imperialistom   udało   się   pozostawić   na   naszych
tyłach agentów, będących na ich Ŝołdzie, którzy stwarzają nam
znaczne  trudności.  Początkowo  była  ich  garstka,  lecz  obecnie
ruch  przeciwko  instytucjom  DRW  się  rozszerza.  Obecnie
według  przybliŜonych  obliczeń  stan  ich  wynosi  ok.  2000.  Ten
rozwijający się ruch stwarza nam znaczne kłopoty”.

Wszelkie  przejawy  poparcia  dla  tych  oddziałów  karano

niezwykle  surowo:  niszczono  całe  wsie,  aresztowano  i  zabijano
chłopów.  Partyzanci  nie  byli  w  stanie  zapewnić  ludności
ochrony  przed  represjami  władz  DRW,  toteŜ  jej  większość
starała  się  pozostać  neutralna.  Viet-Minh  stosował  teŜ  od-
powiedzialność  zbiorową  —  represjonowano  rodziny  członków
oddziałów antykomunistycznych.

Partyzantka anty-viet-minhowska, pomimo brutalnych środków

uŜytych  do  jej  zwalczania,  trwała  jeszcze  dwa  lata  po  klęsce
Francuzów. Według oficjalnych danych z 1956 r., w walkach z
WAL po 1954 r. zginęło ok. 200 partyzantów, a ponad 4,5 tys.
wzięto do niewoli.

W  roku  1952  impas  trwał,  choć  siły  walczących  rosły.

Kolejne  paryskie  rządy  niezmiennie  deklarowały  chęć  „znisz-
czenia  zorganizowanych  sił  komunistycznych”,  ale  jednocześnie
twierdziły,  Ŝe  nie  są  w  stanie  „same  kontynuować  krucjaty”.
Waszyngton nie pozostawał obojętny na wezwania — i płacił. Z
kaŜdym  rokiem  więcej,  pod  koniec  ponad  70%  kosztów.
Ogółem wojna ta kosztowała Stany Zjednoczone 2 mld dolarów.
W  świecie,  w  którym  rządziła  twarda  logika  dwóch  bloków,
oficjalna  wykładnia  konfliktu  indochińskiego  musiała  być  z  nią
zgodna.  Amerykanie  mogli  najwyŜej  za  kulisami  wytykać
Francuzom  ich  egoizm,  ale  publicznie  oba  rządy  twierdziły,  Ŝe
wojna stanowi „integralną część powszechnego

42

oporu  wolnych  narodów  przeciwko  próbom  komunistycznych
podbojów i działalności dywersyjnej”.

Wiosną  1953  r.  kolejna  ofensywa  Viet-Minhu  i  Patet  Lao

doprowadziła  do  zajęcia  obszarów  przy  granicy  wietnamsko—
laotańskiej, w rękach francuskich pozostały jedynie rozrzucone po
kraju umocnienia.

W  tej  krytycznej  sytuacji  dowództwo  nad  korpusem  eks-

pedycyjnym  objął  gen.  Henri  Navarre.  Po  zapoznaniu  się  z
połoŜeniem  przedstawił  w  lipcu  1953  r.  rządowi  w  ParyŜu
memorandum,  w  którym  zaproponował  szereg  istotnych  zmian  w
prowadzeniu  wojny.  Przede  wszystkim  postulował  zrewidowanie
jej  celów.  Warunkiem  zwycięstwa  było  według  niego  zyskanie
powszechnego  poparcia  w  społeczeństwach  Wietnamu.  Laosu  i
KambodŜy,  a  to  oznaczało  przyznanie  im  niepodległości.  Generał
postulował  teŜ  potraktowanie  wojny  jako  walki  przeciw
międzynarodowemu komunizmowi, co wpłynęłoby na zwiększenie
pomocy amerykańskiej.

Niewielu  Francuzów  potrafiło  wówczas  z  równą  jasnością

dostrzec  i  ocenić  polityczne  aspekty  konfliktu  i  postulaty  gen.
Navarre’a  nie  zostały  wcielone  w  Ŝycie.  A  przecieŜ  wystarczyło
zauwaŜyć,  iŜ  w  1954  r.  armia  Bao  Dają  przewyŜszyła  liczebnie
korpus  ekspedycyjny,  by  zgodzić  się  z  poglądem,  Ŝe  klucz  do
problemu wietnamskiego znajduje się w samym Wietnamie.

W końcu października 1953 r. wywiad korpusu ekspedycyjnego

uzyskał  informacje  o  wymarszu  316  dywizji  piechoty  WAL  w
kierunku  granicy  laotańskiej.  Intencje  przeciwnika  stały  się  jasne:
Giap  zamierzał  zająć  Laos.  Gen.  Navarre  stanął  przed  niełatwym
wyborem.  Mógł  oddać  Laos  bez  walki  lub  zagrodzić
nieprzyjacielowi  drogę,  przyjmując  ryzyko  bitwy  w  wyjątkowo
niesprzyjających  warunkach.  Po  zapoznaniu  się  z  sytuacją,  wbrew
dotychczasowym  planom,  powziął  brzemienną  w  skutki  decyzję
przyjęcia  bitwy  obronnej  w  oparciu  o  bazę  Dien  Bień  Phu.  Gen.
Navarre  i  inni  dowódcy  uwaŜali.  Ŝe  Viet-Minh  ze  względu  na
odległość od źródeł zaopatrzenia

43

nie  będzie  w  stanie  skoncentrować  w  rejonie  Dien  Bień  Phu
wystarczających  sił.  Liczyli  na  to,  Ŝe  w  regularnej  bitwie
Francuzi będą mogli zadać nieprzyjacielowi druzgocące straty,
a następnie z pozycji siły przystąpią do negocjacji.

Właściwie  bitwa  została  rozstrzygnięta,  zanim  się  rozpo-

częła.  JuŜ  w  miesiąc  po  pierwszym  desancie  dane  uzyskane
przez  wywiad  sprawiły,  iŜ  gen.  Navarre  zaczął  planować
ewakuację twierdzy. Było juŜ jednak za późno. Dien Bień Phu
otoczyło  kilka  dywizji  wietnamskich.  Garnizon  znalazł  się  w
pułapce.  Francuzi  znów  —  tym  razem  po  raz  ostatni  —  nie
docenili przeciwników.

W Dien Biem Phu waŜyły się losy Indochin, lecz ostateczne

decyzje  zapadały  w  zaciszu  dyplomatycznych  gabinetów.  W
lutym  1954  r.  ministrowie  spraw  zagranicznych  USA,  ZSRR,
Francji i Wielkiej Brytanii ustalili, Ŝe sprawa Indochin zostanie
rozpatrzona  na  konferencji  w  Genewie.  Miała  wziąć  w  niej
udział takŜe ChRL, DRW oraz profrancuskie rządy Wietnamu,
Laosu i KambodŜy.

Waszyngton nie dopuszczał myśli o kompromisie z komunis-

tami.  Prezydent  Eisenhower  uwaŜał  wprawdzie,  Ŝe  nie  moŜe
być  „większej  tragedii  dla  USA.  niŜ  dać  się  wciągnąć  w  wojnę
lądową  na  duŜą  skalę  w  Azji”,  lecz  z  drugiej  strony  oceniał
wysoko  geopolityczne  znaczenie  Indochin.  W  kwietniu  1954  r.
sformułował  koncepcję,  która  miała  wytyczyć  szlaki  polityki
amerykańskiej na następne 20 lat. Stwierdził, Ŝe jeśli Viet-Minh
zwycięŜy,  to  równieŜ  pozostałe  kraje  Azji  Południowo-Wschod-
niej dostaną się pod władzę komunistów. Powiedział obrazowo:
„Ustawmy  pionowo  szereg  klocków  domina.  Jeśli  potrącimy
pierwszy,  to  z  całą  pewnością  bardzo  prędko  przewróci  się
takŜe  ostatni”. O  sensowność  „teorii  domina”  do  dziś  spierają
się  politolodzy  amerykańscy.  W  1954  r.  koncepcja  ta  o  mało
nie pchnęła Stanów Zjednoczonych do interwencji.

4 kwietnia rząd francuski zwrócił się z prośbą o amerykański

atak lotniczy dla uratowania Dien Bien Phu. Kongres uzaleŜnił
jednak swą zgodę od spełnienia wielu warunków. Amerykanie

44

zaŜądali,  by  Francja  zobowiązała  się  do  prowadzenia  wojny
aŜ  do  zwycięstwa,  przestała  dąŜyć  do  ustępstw  w  Genewie  i
by  zaakceptowała  niepodległość  Wietnamu,  Laosu  i  Kam-
bodŜy. Poza tym Kongres uzaleŜniał swą zgodę od pozyskania
poparcia  sojuszników,  przede  wszystkim  Wielkiej  Brytanii.
Losy  amerykańskiej  interwencji waŜyły  się  przez  dwa miesiące.
ś

aden  z  warunków  Kongresu  nie  został  jednak  spełniony;

ParyŜ  wycofał  swą  prośbę  w  obawie  przed  reakcjami  par-
lamentu, a Brytyjczycy odmówili jakiegokolwiek poparcia ‘.

Gdy  rozpoczynała  się  genewska  konferencja,  zmagania  o

Dien Bien Phu dobiegały kresu. Twierdza padła ostatecznie 7
maja.

Rokowania  w  Genewie  trwały  do  końca  lipca.  Francuzi  i

Brytyjczycy  okazywali  gotowość  do  daleko  idących  ustępstw
wobec  Ŝądań  Viet-Minhu.  Dla  USA  natomiast  jakiekolwiek
negocjacje  z  komunistami  były  wtedy  trudne  do  wyobraŜenia.
Nie  zwaŜając  na  sytuację  po  Dien  Bien  Phu  ani  na  fakt
kontrolowania  przez  Viet-Minh  2/3  terytorium  Wietnamu,
sekretarz  stanu  John  Dulles  odmówił  uznania  traktatu,  który
oddawałby choćby część Indochin pod władzę komunistów.

Układ podpisany  ostatecznie  20  lipca  1954  r.  postanawiał.

Ŝ

e  Wietnam  zostanie  czasowo  podzielony  wzdłuŜ  rzeki  Ben

Hai, płynącej niemal równolegle do 17 równoleŜnika. W części
północnej  władza  miała  naleŜeć  do  DRW,  w  południowej  do
rządu  Bao  Dają.  Wojska  Viet-Minhu  miały  zostać  prze-
grupowane  na  Północ,  korpusu  ekspedycyjnego  na  Południe.
Ludność cywilna, która pragnęła zmienić strefę zamieszkania,
mogła to uczynić  w ciągu  najbliŜszego roku.  Królewskie

1

  MoŜliwość  interwencji  zbrojnej  w  Wietnamie  wzbudziła  powaŜne  obawy  w  dowództwie

amerykańskim.  Szef  sztabu  armii.  gen.  Ridgway  ostrzegł  Eisenhowera,  Ŝe  wojna  w  Indochinach  byłaby

trudna i kosztowna. Samo lotnictwo nie zapewniłoby zwycięstwa, a armia lądowa musiałaby walczyć na

wyjątkowo niesprzyjającym terenie. Sztabowcy wskazywali, Ŝe siły konwencjonalne USA są stosunkowo

słabe,  gdyŜ  doktrynę  obronną  oparto  po  II  wojnie  światowej  na  broniach  nuklearnych.  RozwaŜano  teŜ

plany uŜycia bomby atomowej pod Dien Bień Phu lub w delcie tonkińskiej.

46

rządy  Laosu  i  KambodŜy  zobowiązały  się  do  neutralności  i
nieprzystępowania    do    bloków    wojskowych.      „Ochotnicy
wietnamscy”        mieli      zostać      ewakuowani      z    obu      sąsiednich
krajów.
Wszystkie    rządy    w      Indochinach    miały    zapewnić  swym
obywatelom  pełnię  swobód  politycznych  oraz  zezwolić  opozycji  na
nieskrępowaną  działalność.  Państwo  Wietnamskie  i  DRW  miały  się
porozumieć  i w  ciągu  dwóch  lat  od  podpisania układu przeprowadzić
w  całym  kraju  wybory.  Dla  kontrolowania  realizacji  porozumień
utworzono  Międzynarodową  Komisję  Nadzoru  i  Kontroli  (MKNiK).
W jej skład weszli przedstawiciele Indii, Kanady i PRL.
Stany  Zjednoczone  porozumienia  genewskie  przyjęły  jedynie  do
wiadomości.  Eisenhower  stwierdził  stanowczo,  Ŝe  USA  nie  mogą
być „stroną w  traktacie,  który  uczyniłby  kogokolwiek  niewolnikiem”.
Abstrahując od retoryki, Amerykanie mieli zamiar sami wziąć  się  za
powstrzymywanie  komunizmu  w  Indochinach  i  nie  chcieli  wiązać
sobie rąk.

Układy genewskie nie stały się fundamentem trwałego pokoju w Azji
Południowo-Wschodniej.  Były  raczej  ro-zejmem  i  to  opartym  na
kruchych  podstawach.  Istniała  bowiem  w  Indochinach  siła,  której
cele  wykraczały  daleko  poza  genewskie  porozumienia  i  która  miała
wystarczającą  energię,  by  dąŜyć  przez  następne  20  lat  do
zwycięstwa.  Partia  Ho  Chi  Minha,  wzmocniona  sukcesem  po
pokonaniu europejskiego mocarstwa, otrzymała teraz solidną bazę —
15-milionowe państwo.

Francuzi do ostatniej chwili, do klęski, nie byli w stanie uznać Viet-
Minhu  za  godnego  siebie  przeciwnika.  Do  końca  nie  zrozumieli
równieŜ,  Ŝe  sami  dali  komunistom  najpotęŜniejszy  oręŜ  do  rąk,
pozwalając im wystąpić w roli obrońców niepodległości Wietnamu.

Wśród  niewielu,  którzy  wówczas  dostrzegali  sens  wydarzeń
dokonujących się w Wietnamie — czy szerzej, w Trzecim Świecie —
był  Juliusz  Mieroszewski.  Pisał  on  w  „Kulturze”  na  marginesie
konferencji genewskiej: „...kolonializm i nie-

47

odłączne  jego  cienie  —  ucisk  i  eksploatacja  —  rozbudziły
rewolucyjny  nacjonalizm,  który  politycznie  organizują  i
kształtują 

komuniści... 

Komuniści 

tej 

autentycznej

nacjonalistycznej  rewolucji  dali  swoich  przywódców,  dali  plan,
organizację, tykę i środki”.
  Polski  publicysta  wykazał  genialny  wręcz  dar  rozumienia
przewidywania      procesów    politycznych.      W      tym      samym
artykule  radził  Amerykanom,  jak  postępować  w  Azji  i  w
szczególności  w  Indochinach.  Jego  zdaniem,  dla  wielu  Azjatów
komunizm  niósł  ze  sobą  „zapowiedź  rewolucji  przemysłowej  i
plan  rozwiązania  arcyproblemu  Azji,  którym  jest  nie  demo-
kracja,  nie  wolność  —  lecz  głód”.  Dlatego  trzeba  „po  prostu
rewolucji      przemysłowej,      projektowanej      przez      komunizm,
przeciwstawić  plan  rewolucji  przemysłowej  w  wydaniu  ame-
rykańskim.  W  obecnej  sytuacji  nie  moŜna  tłumaczyć  ludom
Azji,  Ŝe  broni  się  je  przed  komunizmem  i  na  tej  podstawie
rządzić  w  oparciu  o  wojsko  i  policję.  JeŜeli  Stany  Zjednoczone
ograniczą się tylko do obrony status quo, to ludy Azji osądzą, Ŝe
Ameryka  broni  kolonialnego  czy  semi-kolonialnego  porządku.
Na  drodze  czysto  wojskowej  komunizm  w  Azji  jest  nie  do
zwalczenia”.

Prawdopodobnie ani prezydent Eisenhower, ani Kennedy, ani

Johnson  czy  Nixon  nie  słyszeli  w  ogóle  o  Mieroszewskim.  A
szkoda, bo moŜe Amerykanie  nie  przegraliby  pierwszej w  swej
historii  wojny,  a  dzieje  Indochin  potoczyłyby  się  inaczej.  I  nie
byłyby — być moŜe — tak tragiczne.

DWA WIETNAMY

Pokonamy Francuzów, a jeśli zrobicie ren błąd.
Ŝ

e zostaniecie tutaj — pokonamy i was.

Ho Chi Minh do amerykańskiego dziennikarza w 1951 r.

Gdy  w  Genewie  podzielono  Wietnam  „tymczasową  linią
demarkacyjną”,  nikt  nie  przypuszczał,  Ŝe  przekształci  się  ona  w
jedno z najbardziej zapalnych miejsc świata, a jej „tymczasowość”
potrwa 

20 

lat. 

Postanowiono 

utworzyć 

tam 

strefę

zdemilitaryzowaną,  w  której  nie  miały  prawa  przebywać  oddziały
wojskowe,  tymczasem  paradoksalnie  tereny  te  stały  się  miejscem
długotrwałych,  cięŜkich  walk.  Przypominało  to  nieco  sytuację
sprzed  paru  wieków,  kiedy  takŜe  walczyły  ze  sobą  dwa  państwa
wietnamskie.  Wówczas  szło  o  feudalne  waśnie  dynastyczne,  teraz
bratobójcza wojna miała toczyć się w imię ideologii.

Między północną i południową częścią kraju właściwie od samego
początku  istniały  duŜe  róŜnice.  Od  początku,  czyli  od  zasiedlenia
przez Wietnamczyków delty Mekongu. Pogłębiły się one jeszcze w
okresie  kolonialnym,  który  na  Południu  trwał  dłuŜej  i  wycisnął
silniejsze piętno. Specyfika obu części Wietnamu znajduje wyraz w
kulturze, dialektach, zwyczajach i w ubiorze, ale przede wszystkim
w  charakterze  mieszkańców  Tonkinu  i  Kochinchiny.  Pojęcie
„charakteru narodowego” jest

49

trudne  do  sprecyzowania,  ale  w  przypadku  Wietnamu  sami
Wietnamczycy przychylają się do ocen większości badaczy.

Zdaniem  amerykańskiego  reportera  Roberta  Shaplena,  Wiet-
namczycy w  ogóle  mają  w  swym  charakterze „daleko więcej  niŜ
inne narody anomalii i sprzeczności”. W ciągu całej swej historii
musieli  walczyć  z  róŜnymi  wrogami  i  ..zapłacili  za  to  wysoką
emocjonalną,  psychologiczną  i  intelektualną  cenę.  Są  rełni
ksenofobii,  a  podejrzliwość  i  brak  zaufania  stały  się  u  nich
normą”.

RóŜnice  pomiędzy  Wietnamczykami  z  Północy  a  „Połu-
dniowcami”, które powstały podczas trwającego setki lat procesu
kolonizacji,   miały   kilka   przyczyn.   Po   pierwsze, ruszający
na  Południe  uwalniali  się  —  przynajmniej  częściowo  —  od
rygorów  konfucjańskiej  społeczności.  Po  drugie,  graniczący  z
Chinami  Tonkin  częściej  był  naraŜony  na  najazdy.  Po  trzecie
wreszcie, delta Mekongu posiadała lepsze ziemie i nie była —jak
delta  tonkińska  —  przeludniona,  zatem  Ŝycie  na  Południu  było
łatwiejsze i nie straszyło tam widmo głodu.

Okoliczności  te  wpłynęły  na  ukształtowanie  się  odmiennych
charakterów  narodowych.  Wietnamczycy  z  Północy  są  zdys-
cyplinowani,  oszczędni,  pracowici,  pełni  energii  i  silnej  woli.
Społeczeństwo  zachowało  tam  więcej  cech  patriarchalnych,  a
uległość  wobec  władzy  stanowi  cnotę.  Południowcy  uwaŜani  są
natomiast  —  szczególnie  przez  rodaków  z  Tonkinu  —  za  ludzi
nieodpowiedzialnych, rozrzutnych, przyzwyczajonych do wygód i
łatwego  Ŝycia,  a  przy  tym  kłótliwych  i  nie  szanujących  władzy.
Wietnamczycy z Południa nie mają — takiej jak Tonkińczycy —
cierpliwości i nieustępliwości, są bardziej otwarci i spontaniczni 

1

.

Dla  Wietnamczyków  róŜnice  te  są  źródłem  dowcipów,  ale    i
powodem  konfliktów.   Dochodziło  do  nich   nawet

1

Dosyć bliska wydaje się analogia z naszego historycznego sąsiedztwa: Prusacy mogliby stanowić odpowiednik

Tonkińczyków,  a  Austriacy  —  Południowców.  Zresztą  uŜył  tego  porównania  jeden  z  premierów  Laosu,  który
nazwał Wietnamczyków „Prusakami Azji”.

50

w  oddziałach  partyzanckich.  Jak  wspominał  Ŝołnierz  Viet-Minhu,
Południowcy  spierali  się  między  sobą  i  często  dyskutowali  o
polityce,  natomiast  Tonkinczycy  słuchali  „przywódców,  a  podczas
wieców  zawsze  (byli)  gotowi  do  skandowania  podanych  haseł”.
Gdy dochodziło do kłótni, Południowcy szydzili ze swych rodaków
z  Północy,  którzy  są  „słuŜalczymi  pochlebcami,  zawsze  z
uległością  zgadzają  się  na  wszystko  i  nigdy  nie  przyjdzie  im  do
głowy,  by  walczyć  o  swe  prawa”.  Tonkinczycy  zaś  traktowali
Południowców  z  wyŜszością,  gdyŜ  uwaŜali,  Ŝe  „ludzie  z  Południa
umieją tylko się bawić. Brak im etyki rewolucyjnej. Nie mają woli
walki”.

Pokonanie  Francuzów  niewątpliwie  wpłynęło  na  wzmocnienie
negatywnych  cech  komunistów  z  Północy.  Specjaliści  z  innych
krajów  obozu,  którzy  pracowali  potem  w  DRW,  wielokrotnie
skarŜyli 

się 

na 

irytującą 

pewność 

siebie 

i 

arogancję

Wietnamczyków.

Komuniści  osiągnęli  wprawdzie  mniej  przy  stole  konferencyjnym
w Genewie niŜ na polach bitew, ale i tak było to niemało: Wietnam
Północny miał 160 tys. km

2

 powierzchni i ok. 15 min mieszkańców

(Południowy — 170 tys. km

: 

i 13 min). Kraj był wyczerpany wojną,

w  gospodarce  panował  chaos,  lecz  nowe  władze  dysponowały
poparciem  większości  społeczeństwa.  Ho  Chi  Minh  stał  się
autentycznie  popularnym  przywódcą.  Jego  imię  utoŜsamiło  się  ze
zwycięską  walką  o  niepodległość.  Poparcie  większości  nie
oznaczało jednak poparcia jednomyślnego: w ramach przewidzianej
w  Genewie  wymiany  ludności  na  Południe  przeniosło  się  ok.  900
tys.  osób,  a  wielu,  pomimo  wątpliwości,  nie  zdecydowało  się  na
podjęcie trudnej decyzji o emigracji.

Większość  ewakuowanych  z  Tonkinu  stanowili  katolicy.  Często
całe  wsie  lub  parafie  z  księdzem  na  czele  opuszczały  rodzinne
strony.  Równocześnie  polskie  i  sowieckie  statki  przewoziły  na
Północ komunistyczne kadry i Ŝołnierzy Viet—Minhu, w sumie ok.
100  tys.  ludzi.  Odbyło  się  wówczas  w  Wietnamie  głosowanie
nogami, którego wyniki są jedno-

51

znaczne. Tym bardziej Ŝe głosowanie to wcale nie było wolne:
międzynarodowej  komisji  kontroli  przekazano  blisko  100  tys.
załatwionych odmownie podań o emigrację z Północy.

    Po 1954 r. niewiele było wypadków czynnego oporu przeciw
komunistom.  Jedynie  oddziały  partyzanckie  mniejszości
narodowych  prowadziły  jeszcze  przez  dwa  lata  beznadziejną
walkę. O  bezpieczeństwo  rządzących  dbała  skutecznie  milicja.
Tu  Ve,  która  —  według  sympatyzującego  z  komunistami
historyka  Jeana  Chesnaux  —  „zapewnia  teraz  (tzn.  po  1954  r.
—  AD)  bezpieczeństwo  ustroju,  demaskuje  jego  wrogów,
wychowuje politycznie młodzieŜ”.
   Trudno  było  po  1954  r.  ukryć  prawdziwy  charakter  systemu
panującego  w  DRW.  ale  próbowano  to  robić.  Na  czele  rządu
nachodzący z arystokratycznej rodziny mandarynów Pham Van
Dong  —  nauczyciel  i  dziennikarz,  współpracownik  Ho  Chi
Minha  od  1925  r.,  lecz  kilka  mniej  znaczących  stanowisk
otrzymali  figuranci  z  marionetkowych  „stronnictw  sojusz-
nczych”.  Ministrem  handlu  zagranicznego  był  Phan  Anh  z
partii demokratycznej, a resort kultury otrzymał przedstawiciel
Partii  Socjalistycznej.  Oczywiście  istotne  decyzje  zapadały  nie
w  rządzie,  lecz  w  biurze  politycznym  Lao  Dong.  Po  1954  r.
władze  przeprowadziły  kolejno:  reformę  rolną,  „bitwę  o
handel” i upaństwowienie przemysłu.

Prawie  60%  rodzin  chłopskich  utrzymywało  się  z  dzierŜawy;
czynsze  dochodziły  nawet  do  70%  zbiorów.  Komuniści  do  i
953 r. nie propagowali podziału majątków ziemskich, nie chcąc
zraŜać właścicieli. Kryterium określające wielką własność było
zresztą  —  ze  względu  na  ogromne  rozdrobnienie  grutów  —
bardzo  niskie:  w  Wietnamie  za  „latyfundia”  uchodziły  juŜ
gospodarstwa  50-hektarowe.  W  grudniu  1953  r.  panią  rzuciła
jednak hasło „Ziemia dla tych, którzy ją uprawiają”. Wytyczne
Komitetu  Centralnego  mówiły  o  „zmobilizowaniu  mas  dla
obalenia  klasy  właścicieli  ziemskich”,  o  „polityce  oparcia  się
bez  zastrzeŜeń  na  biednym  chłopstwie  i  robotnikach  rolnych,
na ścisłym sojuszu ze średniakiem”.

52

Tylko właściciele „nastawieni demokratycznie” mieli prawo do
odszkodowania. Kampanię reformy rolnej wykorzystano teŜ do
rozprawienia się z resztkami opozycji. Wprowadzały ją w Ŝycie
specjalne  komitety  i  „sądy  ludowe”  złoŜone  z  działaczy  Viet-
Minhu.

RóŜne źródła podają bardzo rozbieŜne liczby ofiar tej kampanii.
Historycy prokomunistyczni mówią o kilku tysiącach  egzekucji,
inni o kilkuset. Komuniści wyszli z załoŜenia, Ŝe 5% właścicieli
posiada 95% ziemi i czasem stosowano mechanicznie zasadę, iŜ
naleŜy wyeliminować 5% (czyli 50 osób na tysiąc). Wydaje się
więc,  Ŝe  liczbę  ofiar  z  największym  prawdopodobieństwem
moŜna szacować na 30 do 100 tys. Represje na tak wielką skalę
musiały  uderzyć  nie  tylko  w  nielicznych  „latyfundystów”,  ale
równieŜ  w  chłopów.  Dlatego  zamiast  oczekiwanego  przez
komunistów  wzrostu  poparcia  dla  partii,  na  wsi  podniosła  się
fala oburzenia i protestów. W dwóch prowincjach doszło nawet
w 1956 roku do prób buntu.

Sytuacja  stała  się  tak  groźna,  Ŝe  we  wrześniu  1956  r.  na
specjalnie  zwołanym  plenum  KC  Lao  Dong  władze  partyjne
przeprowadziły  ostrą  samokrytykę,  a  szef  WPP,  Truong  Chinh.
ustąpił ze stanowiska. Giap powiedział w swym wystąpieniu. Ŝe
„zbyt  szeroko  stosowano  terror”  i  „co  gorsza,  tortury  stały  się
powszechną  praktyką”.  Ogłoszona  po  plenum  uchwała
stwierdzała,  Ŝe  „wskutek  wypaczenia  linii  polityki  partii”  w
„niektórych  miejscowościach”  doszło  do  naduŜyć,  a  „pewna
liczba  robotników  rolnych  i  biedoty  chłopskiej  stała  się
przedmiotem  ataków.  Dotknęło  to  równieŜ  znaczną  liczbę
ś

redniaków”. Władze przyrzekły naprawę błędów i zakończenie

prześladowań. Uchwała głosiła teŜ, Ŝe „zostaną zrehabilitowani
ci, 

którzy 

zginęli 

wskutek 

niesłusznych 

wyroków”.

Socjalistyczna  praworządność  miała  zostać  przywrócona;  odtąd
„osoby  zaliczone  do  właściwej  klasy”  miały  bez  przeszkód
korzystać „z wszelkich praw politycznych naleŜnych tej klasie”.

53

KC  przyznał  takŜe,  iŜ  „w  niektórych  miejscowościach  nie
przestrzegano  polityki  partii  w  dziedzinie  religii,  co  pociągnęło  za
sobą  naruszenie  wolności  wyznania”.  Tym  eufemistycznym
sformułowaniem  próbowano  zatuszować  kampanię  antyreligijną  w
latach  1954-1956.  Zburzono  wówczas  na  Północy  wiele  kościołów,
pagód i innych świątyń oraz poddano prześladowaniom duchownych i
wierzących róŜnych wyznań.

Reforma  rolna,  choć  tak  krwawa,  szybko  okazała  się  tylko  wstępem
do  kolektywizacji.  Kolejna  kampania,  tym  razem  „socjalistycznego
przekształcania rolnictwa”, rozpoczęła się juŜ w 1957 r. W 1966 roku
94%  ziemi  znalazło  się  w  państwowych  gospodarstwach  rolnych,  a
chłopi  stali  się  opłacanymi  przez  państwo  robotnikami  rolnymi.
Zwycięska bitwa o kolektywizację spowodowała oczywiście klęskę w
produkcji rolnej:  kartki na Ŝywność obowiązywały Od l954 r. do lat
90.

  Po  reformie  rolnej  zaatakowano  indywidualną  przedsiębiorczość.
Wprowadzono  rujnujące  podatki  i  dyskryminacyjne  akty  prawne.  Do
1963  r.  bitwa  z  inicjatywą  prywatną  została  wygrana:  wszelkie
zakłady 

przemysłowe, 

sklepy 

i 

warsztaty 

rzemieślnicze

upaństwowiono l u b  uspółdzielczono.

   Gdy  na  Północy  budowano  socjalizm,  na  Południu  władzę
obejmował  Ngo  Dinh  Diem.  Pod  koniec  lat  50.  prasa  amerykańska
zbudowanie  przezeń  państwa  nazywała  „cudem  politycznym”,  a
rekonstrukcję 

gospodarki 

Wietnamu 

Południowego 

..cudem

gospodarczym”.  W  1957  r.  leciał  z  wizytą  do  USA  na  pokładzie
amerykańskiego  samolotu  prezydenckiego,  a  na  lotnisku  witał  go
osobiście prezydent Eisenhower. Burmistrz Nowego Jorku nazwał go
„człowiekiem,  którego  historia  być  moŜe  oceni  jako  jedną  z
największych postaci XX wieku”.

Gdy  sześć  lat  później  Ŝołnierze  jego  własnej  armii  zabili  go  w
transporterze  opancerzonym  w  zaułku  Sajgonu,  te  same  gazety
twierdziły, Ŝe Diem był skorumpowanym despotą, który doprowadził
Południowy Wietnam do ruiny.

Ngo  Dinh  Diem,  urodzony  w  1901  r.,  pochodził  z  rodu  katolickich
mandarynów.  Szybko  robił  karierę  polityczną.

54

Gdy w 1932 r. Bao Daj objął tron. powierzył stanowisko ministra
spraw  wewnętrznych  Diemowi.  Obaj  zdawali  sobie  doskonale
sprawę  z  niezadowolenia  społeczeństwa  —  świeŜa  była  pamięć
powstania  z  1930 r.  — oraz  z konieczności  szybkich  i  głębokich
zmian.  Jednak  kontrakcja  Francuzów,  opór  konserwatywnych
posiadaczy  ziemskich  i  nieudolność  polityczna  Bao  Daja  złoŜyły
się na niepowodzenie reform. Diem zrezygnował ze stanowiska i
wycofał  się  z  czynnego  Ŝycia  politycznego  w  przekonaniu,  Ŝe
zaleŜność  od  Francji  czyni  bezsensownymi  jakiekolwiek  próby
działalności. W czasie U wojny światowej nie przyjął stanowiska
premiera w tworzonym przez Japończyków rządzie wietnamskim.
W  1945  r.  został  ujęty  przez  Viet-Minh  i  doprowadzony  przed
oblicze  samego  Ho  Chi  Minha,  który  takŜe  pragnął  mieć  go  w
swym  rządzie.  Diem  odmówił,  gdyŜ  partyzanci  Viet-Minhu
zamordowali wcześniej jego brata.

W  czasie  1  wojny  indochińskiej  próbował  skłonić  Francuzów  do
przyznania Wietnamowi choćby autonomii. Utworzone w 1949 r.
państwo Bao Dają uwaŜał za marionetkowe i odmówił udziału w
rządzie. Jak wynika z podanych wyŜej faktów, nie moŜna zarzucić
mu  Ŝądzy  władzy  lub  braku  charakteru:  czterokrotnie  potrafił  z
władzy zrezygnować.

W  latach  1950-1954  przebywał  w  USA,  gdzie  w  katolickich
seminariach  oddawał  się  studiom  i  medytacjom.  Przy  okazji
nawiązał  teŜ  kontakty  polityczne,  szukając  w  Ameryce  poparcia
dla  niepodległości  Wietnamu.  Zyskał  m.in.  sympatię  kardynała
Spellmana  i  senatora  Johna  F.  Kennedyego,  który  utworzył  w
Kongresie prowietnamskie lobby. Znajomości te sprawiły, Ŝe gdy
w 1954 r. Amerykanie postanowili, iŜ powstrzymają szerzenie się
komunizmu  właśnie  w  Wietnamie,  Ngo  Dinh  Diem  stał  się
naturalnym kandydatem na szefa państwa.

Diem  —  mianowany  przez  Bao  Dają  premierem  Państwa
Wietnamskiego  —  przybył  do  Sajgonu,  gdy  kończyła  się
konferencja  genewska.  Francuzi  odmówili  mu  pomocy,  znając
jego   proamerykanskie   nastawienie.   Południowy   Wietnam

55

w  wyniku  wojny  i  francuskiej  polityki  przyznawania  autonomii
roŜnym  grupom  antykomunistycznym,  stał  się  —  według  Frances
FitzGerald  —  „polityczną  dŜunglą  wodzów,  sekt,  bandytów,
partyzantów  i  sekretnych  stowarzyszeń’”.  W  tym  chaosie  działało
co najmniej sześć sił zbrojnych róŜnych sekt, nie licząc Viet-Minhu.

  A    Diem    był    właściwie    sam.    Mógł  oprzeć    się    tylko    na
rozlatującej  się  armii,  której  oficerowie  słuchali  raczej  Francuzów
niŜ  jego,  oraz  na  słabych  na  Południu  katolikach.  Nic  więc
dziwnego,  Ŝe  z  początku  kontrolował  niewiele  poza  siedzibą
premiera. 

I 

nawet 

tam 

nie 

był 

bezpieczny: 

„sekta”

Binh Xuyen, rządząca sajgońską policją, a takŜe hazardem, domami
publicznymi  i  handlem  narkotykami,  ostrzelała  z  moździerzy  jego
pałac po wydaniu dekretu zakazującego prostytucji.

  Wywiad amerykański w sierpniu 1954 r. oceniał szansę utworzenia
stabilnego  rządu  w  Południowym  Wietnamie,  nawet  z  silnym
poparciem  USA,  jako  „nikłe”,  jednak  Eisenhower,  kierując  się
teorią domina, był zdecydowany nie dopuścić do podporządkowania
go  komunistom.  W  październiku  wystosował  do  Diema  list.  w
którym  po  raz  pierwszy  pojawiła  się  idea  ..dwóch  Wietnamów”.
Prezydent  przyrzekł,  Ŝe  Stany  Zjednoczone  będą  towarzyszyć
Południowemu Wietnamowi „w godzinie próby”.

Początki 

amerykańskiego 

zaangaŜowania 

w 

Indochinach

charakteryzowała atmosfera  krucjaty.  Upadek  rządów  kolonialnych
przyjęto  w  USA  z  radością  i  nadzieją,  Ŝe  Stany  Zjednoczone
potrafią  zająć  miejsce  opuszczone  przez  Francuzów,  by  zbudować
silną,  niekomunistyczną  alternatywę  dla  DRW.  Do  tego
kosztownego 

i 

niebezpiecznego 

eksperymentu 

„budowania

państwa”  (nation-building)  pchnął  Amerykanów  właściwy  im
idealizm  polityczny  i  chęć  powstrzymania  komunizmu.  USA  nie
miały 

Ŝ

adnych 

bezpośrednich 

związków 

gospodarczych,

politycznych  czy  militarnych  z  Półwyspem  Indochińskim.  Jego
znaczenie strategiczne było dyskusyjne.

56

W  wypadku  opanowania  całych  Indochin  przez  komunistów,
mogłyby  one  słuŜyć  najwyŜej  do  kontroli  czy  ewentualnego
przecięcia  szlaków  komunikacyjnych  na  Pacyfiku.  Budowane  przy
amerykańskiej pomocy państwo miało stać się — według określenia
Rady 

Bezpieczeństwa 

Narodowego 

USA 

— 

„kamieniem

węgielnym wolnego świata w Azji Południowo—Wschodniej”. Pod
koniec 1954 r. wszystko świadczyło o tym, Ŝe droga do tego celu jest
daleka.  Diem,  próbując  podporządkować  róŜne  autonomiczne  siły,
napotkał  rosnący  opór  —  przede  wszystkim  sekt.  Powoli  zaczął
jednak  zdobywać  popularność.  Pomogło  mu  w  tym  niewątpliwie
amerykańskie  wsparcie  ekonomiczne  i  wojskowe.  W  ciągu
pierwszego  roku  rządów  Diema  Stany  Zjednoczone  przyznały
Wietnamowi ok. 400 min dolarów. Inni pretendenci do władzy mieli
skrępowane  ręce,  gdyŜ  Amerykanie  wyraźnie  dawali  do
zrozumienia, Ŝe w razie zmiany rządu pomoc zostanie wstrzymana.

Popularność  Diema  wynikała  teŜ  z  szerzącego  się  przekonania,  iŜ
potrafi on obronić niepodległość Wietnamu Południowego, zapewnić
rozwój ekonomiczny oraz ocalić kraj przed komunizmem. Najsilniej
popierała go ludność katolicka, której Diem najbardziej ufał. Właśnie
katolikom i ludziom, którzy mieli za sobą studia w USA, powierzył
wiele  kluczowych  stanowisk.  Szczególne  znaczenie  przypadło
emigrantom  z  Północy.  Sprawne  zorganizowanie  asymilacji  blisko
miliona 

uchodźców 

podniosło 

prestiŜ 

Diema 

w 

oczach

Amerykanów,  a  z  przesiedleńców  uczyniło  oddanych  mu
zwolenników. Ich poparcie pozwoliło mu utrzymać się przy władzy,
lecz  na  dłuŜszą  metę  faworyzowanie  katolików,  którzy  stanowili
tylko ok. 10% społeczeństwa, okazało się jednym z jego najpowaŜ-
niejszych błędów.

Do  Wietnamu  przybyło  teŜ  kilkuset  doradców  wojskowych  z  USA
oraz  grupa  pracowników  CIA.  Kierował  nią  płk  Edward  Lansdale,
który  po  II  wojnie  światowej  prowadził  akcje  antypartyzanckie  na
Filipinach  i  przyczynił  się  do  ustabilizowania    tamtejszego    rządu.
Jego  działalność  obe-

57

jmowała  głównie  propagandę  antykomunistyczną  i  szkolenie
dywersyjnych  grup,  które  dokonywały  sabotaŜy  militarnych  i
przemysłowych na Północy.

  Na początku 1955 r. losy Diema wciąŜ jeszcze się waŜyły. W czasie
jednej z  prób  obalenia  jego  rządu  Lansdale  odwiedził    go  w  pałacu.
StraŜnicy  i  współpracownicy  Diema  zniknęli,  premier  był  sam  w
pustym  budynku, spokojnie  pracował swoim gabinecie.

   Rozstrzygnięcie  nastąpiło  w  marcu,  gdy  połączone  siły  Hoa  Hao,
Kao  Dai  i  Binh  Xuyen  zaatakowały  stolicę.  Ku  zaskoczeniu
wszystkich  armia  stanęła  po  stronie  rządu  i  po  kilkudniowych
walkach sekty zostały pokonane.

   Jesienią  1955  r.  Diem  przeprowadził  referendum  na  temat  ustroju
państwa.  Głosujący  mieli  zdecydować,  czy  wolą  monarchię  z  Bao
Dajem  na  czele,  czy  teŜ  republikę.  Choć  większość  obserwatorów
była  zdania,  Ŝe  zwycięstwo  Diema  jest  pewne,  referendum  nie
zostało  przeprowadzone  uczciwie.  Za  republiką,  czyli  Diemem,
opowiedziało  się  98%  głosujących,  za  Bao  Dajem  1,1%,  ale  w
Sajgonie  np.  oddano  605  tysięcy  głosów  na  405  tysięcy
uprawnionych...  Przypuszcza  się,  Ŝe  sfałszowanie  plebiscytu  było
pierwszym  przejawem  działalności  brata  Diema,  Ngo  Dinh  Nhu.
który  stał  się  później  jego  złym  duchem  i  wywarł  głęboko
destrukcyjny  wpływ  na  historię  Południowego  Wietnamu.  Na
podstawie  wyników  referendum  Diem  ogłosił  utworzenie  Republiki
Wietnamu (RW) i został jej pierwszym prezydentem.

Z  ustaleń  genewskich  wynikało,  Ŝe  do  lipca  1956  r.  mają  się  odbyć
wybory  w  obu  częściach  kraju.  Diem  odrzucił  jednak  złoŜoną  przez
Pham Van  Donga  propozycję  wspólnych  wyborów,  oświadczając,  Ŝe
RW  weźmie  w  nich  udział  tylko  wtedy,  kiedy  Północ  zagwarantuje
swym  obywatelom  pluralizm  i  wolność  polityczną.  Uzyskał  w  ten
sposób  wygodne  tłumaczenie,  a  istniały  uzasadnione  obawy,  Ŝe  w
wyborach  zwycięŜyłby  Ho  Chi  Minh,  zarówno  z  uwagi  na  osobistą
popularność, jak  i  bezwzględne   metody  stosowane  przez

58

komunistów. W obawie przed propagandą i dywersją z  Hanoi  Diem
zakazał jakiejkolwiek komunikacji z Północą i tak „tymczasowa linia
demarkacyjna”  stała  się  jedną  z  najsilniej  dzielących  granic  na
ś

wiecie.

Izolacja  od  DRW  nie  uchroniła  jednak  Republiki  Wietnamu  od
powaŜnych  problemów  wewnętrznych.  Na  podstawie  porozumień
genewskich  na  Północ  przewieziono  prawie  100  tys.  Ŝołnierzy  Viet-
Minhu,  ale  na  miejscu  pozostała  zakonspirowana  jego  struktura
polityczna — jądro dawnego ruchu oporu. Nie wiadomo ilu agentów
miała  partia  na  Południu.  Liczbę  uzbrojonych  Ŝołnierzy  Viet-Minhu
ocenia się na 10 tys. Zapasy broni i amunicji spoczywały zakopane i
ukryte  w  bunkrach

2

.  Do  1956  r.  kadry  te  ograniczały  się  do  działań

na  małą  skalę,  głównie  propagandowych.  Gdy  stało  się  jasne,  Ŝe
oczekiwane  wybory  nie  odbędą  się.  komuniści  byli  gotowi  do
ponownego  podjęcia  walki.  A  polityka  Diema  zapewniła  im  wielu
nowych zwolenników.

Długa  jest  lista  błędów  popełnionych  przez  Ngo  Dinh  Diema  i  jego
rząd.  Musiało  zresztą  być  ich  wiele,  skoro  doprowadziły  do
największej w historii wojny partyzanckiej.

Potencjalnie  niebezpieczne  były  niektóre  cechy  charakteru  Diema.
Był  z  natury  człowiekiem  nieśmiałym,  stroniącym  od  ludzi,  lecz
jakby na zasadzie kompensacji — głęboko przywiązanym do rodziny.
Znalazło  to  wyraz  w  nepotyzmie:  klan  braci  Ngo  obsadził
najwaŜniejsze  stanowiska  w  państwie.  Na  czoło  wysunął  się
wspomniany  juŜ  Ngo  Dinh  Nhu.  który  został  głównym  doradcą
prezydenta  oraz  szefem  policji.  Jego  wpływ  na  Diema  rósł  z
upływem  lat.  Nhu  był  —  w  przeciwieństwie  do  brata  —  brutalny,
zawzięty  i  podstępny.  Posługiwał  się  bez  skrupułów  korupcją,  a
spiski  i  zakulisowe  rozgrywki  naleŜały  do  jego  stałych  metod
politycznych.  Człowiek  z  takimi  skłonnościami  byłby  groźny  w
kaŜdym

2 

Oczywiście  pozostawienie  części  sił  komunistycznych  na  Południu  było  pogwałceniem  porozumień  genewskich.

Wykaz innych — łamanych przez obie strony — punktów porozumień zająłby wiele miejsca.

59

społeczeństwie,  cóŜ  dopiero  w  młodym  i  kruchym  państwie
południowo-wietnamskim.  Zorganizowana  przez  Nhu  tajna  policja
polityczna  represjonowała  opozycję,  przyczyniając  się  do  wzrostu
niezadowolenia  społecznego.  Stosowanie  zasady  ..dziel  i  rządź”,
doszukiwanie się wszędzie spisków rozbijało administrację i armię.
Przykładem paranoidalnej podejrzliwości Ngo Dinh Nhu moŜe być
utworzenie  przezeń  kilku  konkurujących  ze  sobą  agencji
wywiadowczych.  Wynikiem  był  y  wiście  chaos  i  brak  sprawnej
sieci  informacyjnej,  a  jedyną  korzyścią  to,  Ŝe  komuniści,  którzy
prawdopodobnie  infiltrowali  wszystkie  te  agencje,  byli  tak  samo
wprowadzani w błąd jak władze sajgońskie.

Kolejny  brat  Diema  otrzymał  funkcję  szefa  prowincji,  a  czwarty  z
rodzeństwa,  Ngo  Dinh  Thuc,  został  arcybiskupem  Hue  —
najwaŜniejszym 

dostojnikiem 

kościelnym 

Wietnamu.

Wietnamczycy  Ŝartowali  wówczas,  Ŝe  przed  braćmi  Ngo  nie  o
ucieczki,  mieli  rząd,  armię,  policję  i  nawet  droga  do  nieba
znajdowała  się  pod  ich  kontrolą.  Spory  udział  w  sprawowaniu
władzy miała teŜ piękna i energiczna Ŝona Ngo Dinh Nhu, a wielu
krewnych prezydenta pełniło wysokie funkcje państwowe.

Jedną  z  przyczyn  nepotyzmu  Diema  było  jego  wykorzenienie.
Prezydent pochodził nie z Południa, lecz ze środkowej części kraju,
Annamu  i  wiele  lat  przebywał  na  emigracji.  Bliska  dewocji
religijność Diema, która skłoniła go do Ŝycia w celibacie, i ambicja
ś

wiecenia  moralnym  przykładem  dla  narodu  nie  przeszkodziły  mu

w  osłanianiu  okrutnych  metod  brata  Nhu.  Był  człowiekiem  zasad,
ale brakowało mu tak przydatnej politykowi elastyczności. Skłaniał
się  ku  decyzjom  typu  „wszystko  albo  nic”,  które  rzadko  dawały
dobre  rezultaty  przy  rozwiązywaniu  głęboko  zakorzenionych
konfliktów.

JuŜ  w  1954  r.  dyplomaci  amerykańscy  w  Sajgonie  przestrzegali
Waszyngton  przed  wadami  Diema.  Niepokój  budziła  jego  niechęć
do  dzielenia  się  władzą;  pracował  po  kilkanaście  godzin  na  dobę,
próbując przekopać się przez stosy papierów,

60

aby  móc  decydować  nawet  o  detalach  administracyjnych.  Gdy
wybuchła wojna, chciał sam kierować oddziałami wojskowymi

pomijając  sztaby  i  dowództwa.  Brało  się  to  takŜe  z  rosnącej
z  latami  podejrzliwości  Diema  i  strachu  przed  agentami
Hanoi.  (Nie  były  to  obawy  całkowicie  bezpodstawne,  po  1975  r.
okazało  się,  Ŝe  komuniści  zdołali  przeniknąć  nawet  do
najwyŜszych kręgów kierowniczych Południowego Wietnamu).
Republika  Wietnamu  przejęła  biurokrację  po  państwie  Bao  Dają,
które  z  kolei  rekrutowało  urzędników  z  jednej  klasy  społecznej.
MoŜna by ją nazwać klasą „inteligencji kolonialnej”. Byli to ludzie,
którzy  odebrali  wykształcenie  w  szkołach  francuskich,  pozbawieni
kontaktu  z  tradycją  narodową,  niemal  wyłącznie  mieszkańcy  miast.
Gdy  dodamy  do  tego  katolików  z  Północy  i  rodzinę  Ngo,  to
otrzymamy pełny przekrój społeczny administracji Diema. Taki stan
rzeczy musiał przynieść izolację władz w Sajgonie.

System polityczny w Wietnamie Południowym moŜna  określić  jako
autorytarny. Działały partie polityczne, lecz ich członkowie naraŜeni
byli  na  represje.  Istniała  niezaleŜna  prasa,  ale  była  kontrolowana
przez — dosyć zresztą łagodną

cenzurę. 

Funkcjonowały 

demokratyczne 

procedury, 

np.

wybory  parlamentarne,  lecz  o  ich  wynikach  decydowały
naciski  władz.  (Popularność  Diema  i  słabość  podzielonej
opozycji  dałyby  mu  prawdopodobnie  i  tak  zwycięstwo  w  wy
borach  do  Zgromadzenia  Konstytucyjnego  w  1956  r.  i  do
parlamentu  w  1959  r.;  rząd  wolał  jednak  ponownie  uciec  się
do manipulacji i sfałszowania wyników).
Niektórzy  autorzy  twierdzą,  Ŝe  brak  demokracji  bardziej
przeszkadzał  Amerykanom  niŜ  samym  Wietnamczykom.  Frances
FitzGerald  w  jednej  z  prac  udowodniła  tezę,  iŜ  Wietnamczycy  nie
rozumieją  i  nie  lubią  demokracji  i  dlatego  od-powiadają  im  rządy
komunistyczne.  Źródłem  takiego  nastawienia  ma  być  tradycja
konfucjańska,  podkreślająca  rolę  autorytetu  i  gloryfikująca
jednomyślność. W tej tradycji tkwił takŜe Diem. Wzorem było dlań
społeczeństwo zuniformizo-

61

wane,  kroczące  jedną,  słuszną  drogą,  którą  według  Konfucjusza
wyznacza wola Niebios, a na Ziemi oświeceni władcy. W takiej
wizji  świata  nie  było  miejsca  dla  pluralizmu,  a  wszelkie
przejawy  opozycji  jawiły  się  jako  godne  ukarania,  a  nie
dyskusji.  Podobnie  myśleli  takŜe  przeciwnicy  Diema.  Wszys-
tkie  właściwie  partie  cechował  brak  zrozumienia  idei  kom-
promisu.  Nie  umiały  się  porozumieć  nawet  w  obliczu  bezpo-
ś

redniego zagroŜenia.

Szukając  przyczyn  niepowodzenia  Diema,  nie  sposób  teŜ

pominąć kryzysu społeczeństwa konfucjańskiego. NadweręŜoną
przez  kolonializm  tradycyjną  hierarchię  wsi  do  reszty  zburzył
Viet-Minh. niszcząc  warstwę posiadaczy.  W  paternalistycznym
społeczeństwie  konfucjańskim  zapanował  chaos.  Komuniści
potrafili  go  okiełznać,  wprowadzając  Ŝelazną  dyscyplinę.  Ale
czy  naprawdę  ich  metody  tak  odpowiadały  Wietnamczykom,
jak  twierdzi  F.  FitzGerald?  Na  sukces  Viet-Minhu  złoŜyło  się
wszak  wiele  czynników,  a  pewne  wspólne  punkty  łączące
konfucjanizm  z  komunizmem  nie  miały  pierwszorzędnego
znaczenia.  Zresztą  i  komuniści  napotkali  problemy  wynikające
z  rozkładu  mentalności  konfucjańskiej.  Z  przemówień  Ho  Chi
Minha  wynika,  Ŝe  juŜ  w  1945  r.  we  władzach  Viet-Minhu
nierzadka była korupcja, łamanie prawa i biurokratyzacja.

Diem  nie  potrafił  zapełnić  luki  po  upadku  konfucjanizmu.
próbował stworzyć alternatywną filozofię nazwaną „personaliz-
mem".  Nie  miała  ona  wiele  wspólnego  z  poglądami  Emanuela
Mounier,  na  którego  Diem  i  Nhu  często  się  powoływali.
Sednem      dosyć      niejasnej      doktryny      braci      Ngo      były
twierdzenia  o  konieczności  sprawowania  władzy  przez  ludzi
nadających  autorytet  moralny,  o  zjednoczeniu  narodu  wokół
rządu  oraz   o   wartości   cnót   pokory   i   poświęcenia.   Idee
personalizmu    nie    porwały    społeczeństwa.    W    utworzonym
przez Diema Narodowym  Ruchu Rewolucyjnym  i  w  Rewoluej
Personalistycznej Partii Pracy znajdowało się wprawdzie 5  min
członków, ale większość wstąpiła tam z pobudek

62

oportunistycznych, gdyŜ ruchy te pokrywały się w duŜej mierze
z aparatem władzy.

Pomimo  błędów  i  trudności  bilans  kilku  pierwszych  lat

rządów Diema moŜna uznać za pozytywny. Startował przecieŜ z
pozycji  nie  do  pozazdroszczenia:  w  kraju  zniszczonym  przez
wojnę,  z  milionem  uchodźców.  Cały  przemysł  znajdował  się  na
Północy, a ponad 80% ludności Ŝyło na trudnej do kontrolowania
wsi.  Opozycja  była  silna,  a  w  podziemiu  dobrze  zorganizowani
komuniści czekali na potknięcia rządu.  A jednak dzięki pomocy
USA. 

pracowitości 

Wietnamczyków 

i 

zdolnościom

organizacyjnym  Diema  Republika  Wietnamu  stanęła  na  nogach,
a  nawet  uzyskała  lepsze  od  DRW  wyniki  gospodarcze.
Amerykański  ekspert  oceniał  sytuację  następująco:  ..Większość
ludności  Południowego  Wietnamu  nie  przywiązuje  większej
wagi  do  autorytaryzmu  władz.  Nigdy  prawdopodobnie  nie
cieszyli  się  większą  wolnością  ani  nie  powodziło  im  się  lepiej".
A  francuski  dziennikarz  pisał  w  „Le  Monde"

3

  w  1957  r.:  „Nie

doceniliśmy szans Południa... Nie wierzyliśmy w Diema, lecz w
ciągu  dwóch  lat  pracy  rozproszył  on  nasz  pesymizm...  Pomimo
wszystkich  zastrzeŜeń  musimy  uznać  rzeczywistość:  Republika
Wietnamu zaistniała jako państwo”.

Przez kilka lat na Południu panował względny spokój. Północ

była  zbyt  osłabiona,  by  „nieść  płomień  rewolucji"  za  17
równoleŜnik.  Lecz  gdy  Ho  skonsolidował  reŜim  w  Hanoi,  dla
Republiki Wietnamu nadszedł czas próby.

3

 Francuzi byli nieprzychylnie nastawieni do proamerykańskiego Diema. Rząd francuski po Genewie

zmienił dotychczasowy kurs o 180" i zaczął zabiegać o stosunki ekonomiczne i kulturalne z Hanoi. które

jednak  bardzo  ozięble  potraktowało  te  próby  i  rezultaty  nowej  polityki  były  niewielkie  —  przemysł

naleŜący do Francuzów upaństwowiono razem z wietnamskim.

MI

Ę

DZY CHAOSEM A TERROREM

Tak osiągniemy Niepodległość

państwa Wolność obywateli i

Szczęście narodu.

Ho Chi Minh w apelu o patriotyczne

współzawodnictwo pracy

Opozycja przeciwko Diemowi narastała stopniowo. Zaczęło od
antagonizmu z sektami. Potem Diem spróbował rozprawić się z
Viet-Minhem.  Nie spodziewał się chyba, Ŝe rozpęta tą akcją II
wojnę indochińską.

Komuniści  na  Południu  byli  pewni,  Ŝe  przewidziane  w  Genewie

wybory przyniosą im zwycięstwo. Niektórzy nawet nie ukrywali się.
lecz domagali się posłuszeństwa od lokalnych władz. Wyborów nie
przeprowadzono,  natomiast  Diem  rozpoczął  akcję  To  Cong.
Zamiarem prezydenta było unieszkodliwienie partii komunistycznej,
ale wydarzenia wymknęły się spod kontroli. Aparat RW, w  którym
znajdowało  się  wielu  członków  dawnej  administracji  kolonialnej,
zaatakował cały Viet-Minh, który choć kontrolowany przez partię, w
większości  nie  był  przecieŜ  komunistyczny.  Winą  stało  się  samo
uczestnictwo  w  wojnie  z  Francuzami.  Diem,  który  obawiał  się
popularności Viet-Minhu, patrzył przez palce na te naduŜycia.

64

Ale  akcja  To  Cong  nie  ograniczyła  się  do  Viet-Minhu.  Lokalni
urzędnicy  i  policja  wykorzystali  nadzwyczajne  uprawnienia  do
rozprawy  z  przeciwnikami  politycznymi  i  do  załatwienia
porachunków osobistych.

Wydarzenia  te  miały  miejsce  przede  wszystkim  na  wsi,  gdzie

sytuacja i tak była zapalna. Co prawda, Diem rozpoczął  w  1956  r.
reformę  rolną,  ale  posuwała  się  ona  opieszale  i  nie  zadowalała
chłopów.  Wywłaszczeniu  podlegało  740  tys.  ha,  czyli  30%  ziemi
uprawnej w  Południowym  Wietnamie. Do  1965  r.  rozparcelowano
jednak zaledwie 250 tys. ha, a na wykup stać było nielicznych. Na
dodatek władze odebrały chłopom ziemie, które zdąŜył nadać Viet-
Minh.  Właśnie  najbiedniejsi  wieśniacy  mieli  stanowić  bazę
odradzającej się partyzantki.

W  porównaniu  z  Północą  problem  głodu  ziemi  był  jednak  na

Południu  mniej  palący,  a  niezadowolenie  wsi  wynikało  takŜe  z
innych  źródeł.  Władza  Diema,  oparta  na  ludziach  z  miast,  była
odbierana  jako  obca,  narzucona.  RównieŜ  powszechne  w
administracji  korupcja  i  nepotyzm  przyczyniały  się  do  wzrostu
nieprzychylnych  dla  władz  nastrojów.  Kolejnym  czynnikiem  była
znaczna  podwyŜka  podatków,  którymi  Diem  pokrywał  koszty
rozbudowy  armii  i  policji,  chłopi  musieli  płacić  więcej  niŜ  za
czasów francuskich.

Diem  chciał  opanować  sytuację  na  wsi,  zastępując  wybieranych

naczelników  wiosek  —  mianowanymi.  Był  to  ogromny  błąd.
Znosząc wybory, Diem uderzał w trwającą od zarania historii kraju
tradycję,  zgodnie  z  którą  wieś  w  sprawach  wewnętrznych  rządziła
się  sama.  W  dodatku  często  jedyną  rekomendacją  nowych
naczelników  wiosek  była  lojalność  wobec  Diema.  Czasem  byli  to
wręcz  ludzie  obcy,  np.  uchodźcy  z  Północy,  którzy  napotykali  na
wsi mur wrogości.

W  1957  r.  dawne  kadry  Viet-Minhu  ponownie  zaczęły  się

organizować.  Prawdopodobnie  były  to  działania  spontaniczne,  nie
kierowane  z  Hanoi.  Komuniści  podjęli  je  w  obronie  własnej,  gdy
wiadomo juŜ było, Ŝe nie dojdzie do pokojowego

65

zjednoczenia kraju, a represje coraz bardziej uszczuplały szeregi
partii.  Z  początku  koncentrowano  się  na  propagandzie  w  celu
podgrzania  nastrojów  i  zdobycia  nowych  zwolenników.  Chłopi
okazali się bardzo podatni; wystarczyło odkopać ukrytą w 1954 r.
broń i moŜna było zaczynać walkę.

Rozpoczęła  się  kolejna  kampania  dekapitacji.  Tym  razem  jej

celem  byli  lokalni  przedstawiciele  władz  RW,  głównie  świeŜo
mianowani naczelnicy wiosek. JeŜeli nie dali się zastraszyć i nie
nawiązywali  współpracy  —  zabijano  ich.  Cel  był  oczywisty.
Chodziło  o  osłabienie  kontroli  Sajgonu  nad  wsią, by  mogła  stać
się bazą dla partyzantki. Skala powstania szybko rosła: w 1958 r.
zamachy  na  funkcjonariuszy,  w  1959  pierwsze  oddziały
partyzanckie,  a  na  początku  1960  siły  komunistyczne  były  juŜ  w
stanie zaatakować i zdobyć sztab dywizji w mieście Tay Ninh.

Powstanie  na  Południu  szybko  zyskało  wsparcie  z  Północy.  Gdy
wybory się nie odbyły, a błędy Diema stworzyły w RW klasyczną
sytuację  rewolucyjną,  Hanoi  postanowiło  nie  zwlekać  iziałaniem.
Ostatnią  próbą  zjednoczenia  kraju  środkami  politycznymi  był  list
Pham  Van  Donga  z  marca  1958  r.  Premier  DR  W  proponował
Diemowi  obustronne  zredukowanie  armii  i  wznowienie
stosunków  handlowych.  Ngo  Dinh  Diem  odpowiedział,  iŜ  nie
podejmie  Ŝadnych  negocjacji,  dopóki  na  Północy  nie  zostaną
wprowadzone  swobody  demokratyczne.  Wkrótce  potem  15
plenum KC WPP podjęło tajną decyzję o poparciu powstania na
Południu.  Zaczęto  przygotowywać  tzw.  szlak  Ho  Chi  Minha,
który miał słuŜyć do infiltracji ludzi

sprzętu do RW. Kadry Viet-Minhu, które ewakuowano do DRW,
zaczęto  przerzucać  z  powrotem.  Pierwsze  5  tys.  Ŝołnierzy  i
działaczy Lao Dong znalazło się na Południu juŜ w 1959 r.

W  maju  tego roku  Ho Chi  Minh  otwarcie zaapelował o

„wyzwolenie"  Południa  i  zjednoczenie  kraju.  Komuniści  uznali
sytuację w DRW za wystarczająco ustabilizowaną, po zaburzeniach
związanych  z  reformą  rolną,    by  pokusić  się  o  interwencję.
Ponadto  obie  części  kraju  uzupełniały  się

5 -Wietnam 1962-1975

66

gospodarczo:  z  delty  Mekongu,  spichlerza  Wietnamu,  dowoŜono  ryŜ
na  Północ.  Walka  o  „wyzwolenie"  Południa  pozwalała  więc  odwrócić
uwagę społeczeństwa od duŜo gorszej niŜ pod rządami Diema sytuacji
gospodarczej,  a  braki  Ŝywności,  spowodowane  kolektywizacją,
pomagały  zmobilizować  naród,  któremu  tłumaczono,  iŜ  dopiero
zjednoczenie kraju usunie źródło trudności.

Diem nazwał powstańców Viet Cong — „Wietnamscy Komuniści".

Sądził,  Ŝe  pozbawi  ich  to  popularności,  lecz  późniejsze  sukcesy
partyzantów  i  sympatia  dla  nich  części  zachodnich  mass  mediów
prawie zupełnie wymazały ów zamierzony pejoratywny wydźwięk.

Władze  RW  próbowały  zdusić  Viet  Cong  w  zarodku:  wzmoŜono

represje,  zamknięto  w  obozach  i  więzieniach  tysiące  ludzi,
torturowano ich. Prześladowania nie ograniczały się do komunistów i
sterowanych  przez  nich  grup,  objęły  całą  opozycję.  W  więzieniach
znaleźli się liderzy sekt, działacze partii narodowych, zbyt dociekliwi
dziennikarze,  aktywiści  związków  zawodowych  itd.  W  ten  sposób
Diem wymyślił nie tylko nazwę Viet Congu, ale wspólnie z Nhu stał
się  jego  współzałoŜycielem,  bowiem  do  zorganizowanego  przez  ko-
munistów  Narodowego  Frontu  Wyzwolenia  pchnął  wiele  grup,  które
inaczej nigdy by się tam nie znalazły.

W 1960 r. Ho Chi Minh wezwał na forum III zjazdu Lao Dong do

utworzenia  „szerokiego  frontu  narodowego  skierowanego  przeciw
klice diemowsko-amerykańskiej". Wkrótce potem w dŜungli, w delcie
Mekongu,  odbył  się  Kongres  ZałoŜycielski  Narodowego  Frontu
Wyzwolenia  Wietnamu  Południowego  (NFW).  Oprócz  komunistów
byli  na  nim  obecni  równieŜ  członkowie  sekt  i  partii  politycznych,
buddyści, inteligenci, robotnicy. Nie zapomniano o młodzieŜy i kobie-
tach.  Lao  Dong  znów  stosowała  wypróbowaną  taktykę  „frontu
narodowego",  wyselekcjonowani  delegaci  mieli  stwarzać  pozory
reprezentowania  przez  NFW  całego  społeczeństwa  Południa.  Być
moŜe nie wszyscy zdawali sobie sprawę z faktu,

67

iŜ  są  manipulowani,  pragnęli  walczyć  z  reŜimem  Diema,  a
komuniści proponowali im zjednoczenie róŜnych sił dąŜących do jego
obalenia.
   Dla  przyciągnięcia  róŜnych  środowisk  Viet  Cong  musiał  dyspo-
nować  odpowiednio  pojemnym  programem.  Znalazły  się    w      nim
postulaty      utworzenia    demokratycznego      rządu,  oprowadzenia
reformy  rolnej,  rozwoju  gospodarki,  podlenia    poziomu    Ŝycia,
rozwoju   kultury   i   oświaty    itd.  Wietnam    Południowy     miał
być      państwem      neutralnym,  i  w  przyszłości,  za  obopólną  zgodą,
miało nastąpić zjednoczenie.

NFW skonstruowano podobnie do Viet-Minhu. Formalnie  rodzajem

federacji  aŜ  30  organizacji,  w  praktyce  tylko  idą,  ściśle
kontrolowaną  przez  partię  komunistyczną,  która  na  tę  okazję
nazwała  się  Ludową  Partią  Rewolucyjną  Wietnamu  Południowego.
Innymi  organizacjami  Frontu  kierowali  w  pełni  dyspozycyjni
prokomuniści  albo  wręcz  członkowie  Lao  Dong  „pełniący
obowiązki" związkowców, przywódców młodzieŜowych itd.

Wszyscy  mieszkający  na  terenach  kontrolowanych  przez  Viet

Cong  musieli  naleŜeć  do  przynajmniej  jednego  „stowarzyszenia
wyzwoleńczego"  —  do  zrzeszenia  rolników,  związku  kobiecego,
młodzieŜowego,  zawodowego, partii  itd. TakŜe  rodziny  łączono  po
kilka  w  tzw.  grupy  sąsiedzkie.  Ludność  mogła  być  dzięki  temu
łatwo inwigilowana.
Struktura 

Frontu 

zgodna 

była 

z 

regułami 

„centralizmu

demokratycznego".  Od  szczebla  najniŜszego  —  kilkuosobowi
komórek — do  samego  szczytu  hierarchii  —  Biura  Politycznego  w
Hanoi  —  ciągnął  się  łańcuch  zaleŜności.  Oczywiście  władze  Lao
Dong nigdy oficjalnie nie przyznały, Ŝe kierują Viet Congiem, lecz
kamuflaŜ  z  biegiem  lat  był  coraz  słabszy,  a  natychmiast  po
„wyzwoleniu" w 1975 r. niepotrzebne juŜ atrapy zniknęły ze sceny.

Ludowa   Partia   Rewolucyjna   (LPR)   teoretycznie   była jedną

z wielu grup Frontu, ale w rzeczywistości sterowała

68

całością. Potwierdzał to nawet język oficjalnych  dokumentów.  w
których  bywała  nazywana  „awangardą"  NFW  lub  „siłą
kierowniczą".  Jak  sama  LPR  rozumiała  udział  innych  grup  w
NFW?  Oto  fragmenty  instrukcji  regionalnego  komitetu  partii
przejętej  przez  oddziały  Diema  w  1961  r.:  „W  bieŜącej  sytuacji
Wietnamu  Południowego  Komitet  Centralny  Partii  popiera
włączanie  tych  elementów  do  Frontu,  nie  dlatego,  Ŝe  Partia
zdradza  politykę  walki  klasowej  i  rewolucji,  nie  dlatego,  Ŝe  ma
zamiar  zaufać  tym  klasom...,  lecz  tylko  po  to,  by  spoŜytkować
ich  zdolności  i  prestiŜ  dla  celów  rewolucji  i  aby  dodać  prestiŜu
NFW.  Ta  linia  jest  tylko  tymczasową  polityką  Partii.  Gdy
rewolucja zwycięŜy, polityka ta zostanie zrewidowana".

Viet Congowi  zaleŜało  na  utoŜsamieniu aktualnego konfliktu z

poprzednim,  aby  móc  wykorzystać  —  jak  wtedy  —  uczucia
patriotyczne.  Jak  jednak  wynika  z  dokumentów  NFW,  nie  było
to  proste  i  trzeba  było  sporego  wysiłku,  by  przedstawić
Amerykanów  jako  kolonialistów.  Spośród  innych  argumentów
propagandowych  moŜna  wymienić  obietnice  rozdawania  ziemi.
obniŜania  czynszów,  skończenia  z  korupcją  i  represjami  władz.
Wiarygodność tych haseł osłabiały wiadomości o kolektywizacji
i  brakach  Ŝywności,  dochodzące  z  Północy.  Często  jednak  nie
dawano im wiary, uwaŜając je za przesadzone lub za propagandę
drugiej strony.

Ideologia  Frontu  —  jak  i  w  ogóle  komunizmu  w  wydaniu

wietnamskim  —  nie  była  skomplikowana.  Dla  przykładu
chłopom  tłumaczono  —  według  relacji  jednego  z  nich  —  Ŝe
„naleŜą  do  najbiedniejszej  klasy  i  dlatego  powinni  powstać  i
prowadzić  klasową  walkę  proletariatu  przeciw  rządzącej  klasie
kapitalistów, którymi są Amerykanie i ich lokaje". Organizowano
specjalne 

sesje 

oskarŜycielskie. 

przypominające 

seanse

nienawiści.  Skłaniano  na  nich  chłopów  do  ujawniania  wrogości
do  „feudałów",  „amerykańskich  imperialistów  i  ich  słuŜalców",
„sajgońskich marionetek" i innych „reakcjonistów".

69

W  roku  1959  Viet  Cong  rozpoczął  ofensywę  przeciw  lokalnej

administracji.  W  ciągu  kilkunastu  miesięcy  zamordowano  ponad  6
tys. przedstawicieli władz, nauczycieli, dekarzy, techników, księŜy i
chłopów, którzy nie chcieli współdziałać z partyzantami. Drugie tyle
uprowadzono.  Liczbę  straszonych.  którzy  zgodzili  się  pozostać  na
stanowiskach  i  słuŜyć  komunistom,  ocenia  się  na  80  tys.  Miejsce
zamordowanych  i  tych.  którzy  uciekli,  natychmiast  zajmowały
kadry  komunistyczne.  Niekiedy  zmiana  przyjmowana  była  przez
mieszkańców  z  aprobatą,  np.  gdy  miejsce  skorumpowanego,
mianowanego przez Sajgon urzędnika czy policjanta obejmował ktoś
miejscowy. Plagi gnębiące  administrację RW  (korupcja, naduŜywanie
władzy  itd.)  występowały  przecieŜ  duŜo  rzadziej  wśród  komunistów
— przynajmniej z początku.

Gdy  władze  dowiadywały  się,  Ŝe  w  jakiejś  wiosce  działa  Viet

Cong,  następowały  represje.  Zwykle  uderzały  one  nie  w  dobrze
zakonspirowane  kadry  NFW.  lecz  w  chłopów.  Prześladowania
rodziły  chęć  odwetu  i  liczba  zaangaŜowanych  w  działalność  Viet
Congu 

rosła. 

Władze 

wydawały 

wówczas 

armii 

rozkaz

spacyfikowania  danej  wioski.  MoŜna  było  być  pewnym,  Ŝe  po  tej
akcji juŜ cała ludność obróci się przeciwko administracji RW, gdyŜ
wojsko działało brutalnie i bez znajomości lokalnej sytuacji.

Dlaczego jednak ta spirala gwałtu słuŜyła NFW, a nie władzom?

PrzecieŜ  moŜna  sobie  wyobrazić  inny  schemat,  w  którym  represje
Sajgonu  skłaniają  chłopów  do  odmowy  pomocy  dla  Viet  Congu,
wówczas komuniści muszą uciec się do terroru i tym samym zraŜają
do  siebie  ludność.  Wydaje  się,  Ŝe  nastąpił  wtedy  swego  rodzaju
„wyścig terroru", w którym zwycięŜył terror skuteczniejszy.

Jeśli  porównamy  Ŝycie  wsi  pod  władzą  Republiki  Wietnamu  i

NFW,  to  okaŜe  się,  Ŝe  przy  całej  nieudolności,  korupcji  i
obciąŜeniach  podatkowych  administracja  Diema  była  mniej
uciąŜliwa.  śyjąc  pod  kontrolą  Viet  Congu,  chłopi      takŜe      płacili
wysokie   podatki,   musieli   pracować

70

przy budowie tuneli, umocnień i zasadzek, dostarczać partyzantom
Ŝ

ywności i schronienia.

Struktura  polityczna  Frontu  pełniła  funkcje  administracji,  na

przykład  Wyzwoleńcze  Zrzeszenie  Rolników  zajmowało  się
rozdzielaniem kontrybucji na poszczególne rodziny w wiosce.  Ale  to
nie  same  piękne  hasła  propagandowe  skłaniały  chłopów  do
oddawania  części  zbiorów  dla  Viet  Congu,  tylko  wisząca  w
powietrzu groźba uŜycia Sekcji Bezpieczeństwa.

Terror  Viet  Congu  był  skuteczniejszy  od  terroru  rządu

sajgońskiego, choć liczba jego ofiar była mniejsza. Dla komunistów
bowiem  terror  był  ostatnią  instancją,  gdy  zawiodły  inne  metody:
perswazja  i  szantaŜ.  KaŜde  morderstwo  było  wynikiem  decyzji
wyŜszych szczebli Frontu, które starannie kalkulowały jego efekty, w
szczególności  wpływ  na  ludność.  Terror  był  metodyczny  i
selektywny.  Najczęściej  atakowano  niepopularnych  urzędników  i
policjantów.  Ich  śmierć  nie  powodowała  chęci  odwetu,  a  działała
odstraszająco. Natomiast represje aparatu Diema przypominały  ciosy
na  oślep,  uderzały  tak  w  kadry  Lao  Dong  (zwykle  nie
najwaŜniejsze),  jak  i  w  sympatyków  i  osoby  przypadkowe.  W  ten
sposób  nie  ograniczały  wpływów  Viet  Congu,  lecz  budowały
opozycję.  Były  za  słabe,  by  zdusić  sprzeciwy,  a  wystarczająco
dotkliwe, by wzbudzić wrogość.

Powstanie  w  Wietnamie  Południowym  rozwijało  się  zgodnie  ze

wskazaniem  Mao  Tse-tunga:  „Najpierw  góry,  potem  wieś,  a  na
końcu  miasto".  Pierwszy  krok,  „góry",  oznaczał  zorganizowanie
lokalnych  komórek  ruchu  i  niewielkich  oddziałków  partyzanckich.
W  kroku  drugim  Mao  przewidywał  zbudowanie  struktur
regionalnych oraz rozpoczęcie walk partyzanckich na większą skalę.
I wreszcie trzecim krokiem miało być utworzenie sił regularnych. W
roku 1960 oddziały Frontu liczyły juŜ 9 tys. ludzi i po raz pierwszy
weszły  do  walki  w  sile  batalionu.  Rozrost  militarny  Viet  Congu
dokonywał  się  metodą  „pączkowania",  wyćwiczone  i  doświadczone
oddziały dzieliły się na trzy, które przyjmowały i szkoliły

71

nowych  rekrutów.  W  połowie  1961  r.  walczyło  juŜ  15  tys.
partyzantów,  a  w  1962  —  30  tys.  oraz  12  tys.  Ŝołnierzy
przerzuconych z Północy.

Szybko  okazało  się,  Ŝe  armia  nie  moŜe  sobie  poradzić  z

Viet  Congiem.  Postanowiono  więc  wykorzystać  doświad-
czenia 

Brytyjczyków 

z 

okresu 

tłumienia 

powstania

komunistycznego  na  Malajach.  Anglicy  uznali  słuszność
cytowanego  wcześniej  powiedzenia  Mao  i  pozbawili  „ryby",
tj. partyzantów, „wody", czyli środowiska, w którym  działali.
Przesiedlili ludność do specjalnych, ufortyfikowanych wiosek,
aby ułatwić jej obronę przed partyzantami i podciąć podstawy
ich zaopatrzenia, werbunku i wywiadu.

W  Wietnamie  program  „wiosek  strategicznych"  był  pro-

wadzony  przy  udziale  brytyjskich  i  amerykańskich  ekspertów
wojskowych.  Dzięki  pomocy  materialnej  USA  moŜliwe  stały
się działania na duŜą skalę. W 1962 r. powstały juŜ 4 z 11 tys.
planowanych  wiosek,  a  znalazło  się  w  nich  40%  ludności.
Niektóre  „strategiczne  wsie"  budowano  od  nowa,  inne
tworzono 

przez 

przebudowę 

dawnych. 

Otaczano 

je

bambusowymi palisadami i ogrodzeniami z drutu kolczastego,
a  z  ludności  organizowano  uzbrojone  oddziały  samoobrony.
Program  przewidywał,  iŜ  prócz  ochrony  przed  terrorem  Viet
Congu  „strategiczne  wioski"  umoŜliwią  reformy  społeczne  i
gospodarcze  -  przywrócenie  wyborów  władz  lokalnych,
reformę rolną, rozwój szkolnictwa i opieki społecznej.

JuŜ  wkrótce  Viet  Cong  zdołał  przeniknąć  do  większości

ufortyfikowanych wiosek, przekształcając je czasem we własne
twierdze.  Struktura  Frontu  okazała  się  zbyt  głęboko  zakorze-
niona

1

.  Poza  tym  przesiedlanie,  porzucanie  domostw  i  pól,

które szybko wchłaniała dŜungla, było  dla chłopów niezwykle
bolesne i budziło odruchowy sprzeciw.

1

  Sukces  Brytyjczyków  ułatwił  fakt.  iŜ  większość  powstańców  była  narodowości  chińskiej.  Dlatego

stosunkowo prosto moŜna było ich odizolować od ludności malajskiej.

72

Amerykanie  w  coraz  większym  stopniu  brali  na  siebie

odpowiedzialność za losy Południowego Wietnamu. Największy
nacisk kładli na budowę Armii Republiki Wietnamu (ARW).

Francuzi zostawili 250 tys. słabo wyszkolonych i wyposaŜonych

Ŝ

ołnierzy,  których  trudno  byłoby  jednak  nazwać  armią,  gdyŜ

dowództwo  i  kadry  oficerskie  były  skłócone.  Amerykańscy
doradcy  wojskowi,  których  liczbę  porozumienia  genewskie
ograniczały do 342, zabrali się energicznie do dzieła. Zmniejszyli
armię do 150 tys. ludzi i rozpoczęli ambitny program szkoleniowy.
W  samym  tylko  1960  r.  1600  Wietnamczyków  przebywało  w
szkołach wojskowych w USA i na Zachodzie. Stany Zjednoczone
pokrywały  wszelkie  koszty  rozbudowy  ARW  (w  latach  1955-
1961 800 min doi.). Nacisk na sprawy militarne, w połączeniu  z
zaniedbywaniem kwestii politycznych i ekonomicznych, miał stać
się jednym z najpowaŜniejszych błędów USA.

Błędne  okazały  się  takŜe  metody  szkolenia  i  sposób  or-

ganizacji  armii  południowo-wietnamskiej.  Amerykanie  po
doświadczeniach  koreańskich  zakładali,  Ŝe  największym  za-
groŜeniem  będzie  inwazja  armii  DRW.  Ofiarą  reorganizacji
ARW  padły  więc  między  innymi  tzw.  groupes  mobiles,  lekkie,
ruchliwe  jednostki,  które  jako  jedyne  przeznaczone  były  do
działań  niekonwencjonalnych.  Stworzono  natomiast  regularne
dywizje  przystosowane  do  poruszania  się  po  drogach,  które  do
zwalczania  partyzantki  okazały  się  nieprzydatne.  Programy
szkoleniowe 

przestawiono 

z 

konwencjonalnych 

na

przeciwpartyzanckie  dopiero  w  1960  r..  kiedy  wojna  objęła
większość prowincji

2

.

Zgodnie  z  zasadami  Mao  Tse-tunga  Viet  Cong  starał  się

zbudować bazę na wsi. Wachlarz stosowanych środków był

2

  Obrazowo,  choć  z  przesadą  ujął  to  jeden  z  amerykańskich  ekspertów:  „Oddział  sił  porządkowych

uzbrojony  w  gwizdki,  pałki  i  rewolwery  kal.  38  mm  (Q.  -  Raczej  0,38  cala).  Raczej  nie  był  w  stanie

aresztować oddziału partyzanckiego uzbrojonego w pistolety maszynowe, karabiny, granaty i moździerze”.

73

zróŜnicowany  i  obejmował  takŜe  represje  ekonomiczne.  Dla
przykładu,  jeśli  nikt  z  danej  rodziny  nie  chciał  słuŜyć  w  Viet
Congu, to odbierano jej ziemię i nakładano karne kontrybucje.
Sytuacje  takie  nie  zdarzały  się  jednak  często.  Pytani,  czemu
chętniej    słuchają  partyzantów    niŜ    urzędników    RW.    Chłopi
dawali  zaskakująco  prostą  odpowiedź:  „Bo  kadry  są  dla  nas
bardziej  uprzejme  i  przyjacielskie.  Nie  traktują  nas  tak  źle,  jak
Ŝ

ołnierze i urzędnicy Diema".

    Postępowanie    przedstawicieli      władz     wiązało     się     z   ich
obcowaniem  i  z  załamaniem  etyki  konfucjańskiej,  ale  sedno
problemu  tkwiło  jeszcze  gdzie  indziej;  partyzanci  po  prostu
musieli dobrze Ŝyć z mieszkańcami wsi, gdyŜ byli od nich zaleŜni.
Bez  ich  pomocy  staliby  się  szybko  bandą  wygłodniałych
maruderów,  których  bez  kłopotów  wyłapaliby  Ŝołnierze.  Taka
bezpośrednia  i  oczywista  zaleŜność  nie  występowała  w
kontaktach  administracji  z  chłopami,  władza  łatwo  zapomina  z
czyich podatków się utrzymuje... A na dodatek armia południowo-
wietnamska była finansowana przez Amerykanów, czyli nawet tej
więzi z ludnością nie było.

Z  12  Punktów  Dyscypliny  obowiązujących  partyzantów  aŜ  8

dotyczyło  poprawnego  zachowania  wobec  cywilów:  „Bądź  dla
ludzi  solidny  i  uczciwy...  Nie  zabieraj  nigdy  nawet  igły...  Gdy
kwaterujesz w jakimś domu, dbaj o niego tak, jak o swój własny...
Kochaj  i  szanuj  lud".  RóŜne  socjotechniki  stosowane  przez
komunistów  dla  zyskania  sympatii  ludności  syntetycznie
ujmowało hasło: „śyj wspólnie, jedz wspólnie i pracuj wspólnie".

Z  upływem  lat  administracja  Diema  stawała  się  coraz  bardziej

skorumpowana  i  niepopularna.  Do  końca  lat  50.  poparcie  dla
Diema  prawdopodobnie  przewaŜało  jednak  nad  niechęcią.  Na
przykład  w  wyborach  do  Zgromadzenia  Narodowego  w  1959  r.
opozycja uzyskała tylko nieco ponad 20% głosów, co dało jej ok.
40 miejsc w 123-osobowym parlamencie. O względnej swobodzie
działania  politycznego  w  Republice  Wietnamu  moŜe  świadczyć
fakt, iŜ kandydowało wówczas

74

441  członków  róŜnych  partii.  Znaczenie  Zgromadzenia  Naro-
dowego było jednakŜe ograniczone, gdyŜ Diem rządził za pomocą
dekretów  prezydenckich.  Wybory  te  pokazały  teŜ,  iŜ  najsilniejsze
poparcie rząd posiadał w regionach zagroŜonych przez Viet Cong,
natomiast opozycja koncentrowała się w bezpiecznych miastach.

Silna  opozycja  miejska  była  bezpośrednią  przyczyną  upadku

Diema  i  rozwijała  się  spontanicznie  w  miarę,  jak  Diem  zraŜał  do
siebie kolejne środowiska. Komuniści starali się oczywiście do niej
przenikać, ale nie zdołali jej zdominować. W opozycji znaleźli się
przywódcy  buddystów,  liderzy  sekt,  liberalna  inteligencja,  grupy
narodowców,  politycy  i  dowódcy  wojskowi  o  niespełnionych
ambicjach, młodzieŜ i studenci. We wszystkich tych organizacjach
działali  zakonspirowani  działacze  Lao  Dong,  których  celem  było
zaognienie sytuacji.

Diem nie potrafił i nie chciał zlikwidować źródeł antagonizmów.

W  jego  wizji  państwa  nie  było  miejsca  na  kompromisy.  Represje
nie przyczyniały się jednak do uspokojenia nastrojów.

W roku 1960 dwa wydarzenia powinny ostrzec reŜim Diema. W

kwietniu  grupa  znanych  osobistości  południowo-wietnamskich
(wśród  nich  dawni  bliscy  współpracownicy  Diema)  ogłosiła
manifest  protestujący  przeciw  prześladowaniom  opozycji  i
domagający  się  daleko  idących  reform.  W  listopadzie  wyszło  na
jaw,  iŜ  rząd  nie  moŜe  liczyć  nawet  na  armię;  trzy  bataliony
spadochroniarzy, 

naleŜące 

od 

oddziałów 

uwaŜanych 

za

najwierniejsze  Diemowi,  podjęły  próbę  przewrotu,  która  o  mało
nie  zakończyła  się  sukcesem.  Akcje  te  nie  skłoniły  władz
sajgońskich do zmiany polityki, ale dostrzegł je Waszyngton.

Do  końca  lat  50.  Wietnam  pozostawał  na  marginesie

politycznych  zainteresowań  USA.  1,2  mld  dolarów  pomocy  nie
było sumą na tyle duŜą, by wzbudzić w Kongresie dyskusje. Rząd
sajgonski znajdował się dopiero na piątym miejscu  wśród  krajów
wspomaganych  przez   USA.  DuŜo

75

większą  wagę  przywiązywano  do  walk  w  Laosie,  gdzie  siły  Patet  Lao
zagraŜały  władzom  w  Vientiane.  Amerykanie  długo  nie  zdawali  sobie
sprawy  z  załamywania  się  reŜimu  Diema.  Kryzys  rozwijał  się
stopniowo,  a  uwagę  USA  zajmowały  teŜ  inne  problemy,  zdobycie
władzy  na  Kubie  przez  Fidela  Castro,  napięcie  wokół  Berlina  czy
dekolonizacja Afryki. Do roku
0  oceniano  sytuację  w  Wietnamie  dosyć  optymistycznie.  Pozory
wskazywały  przecieŜ  na  sukces  Diema:  w  Sajgonie  sklepy  i  domy
towarowe  były  świetnie  zaopatrzone,  na  ulicach  widać  było  wiele
drogich  samochodów  i  modnych  skuterów,  a  w  nowych  dzielnicach
wznoszono budynki nie odbiegające od standardu amerykańskiego.
USA  miały  zaufanie  do  Diema.  Wydawało  się,  Ŝe  Stany  Zjednoczone
znalazły  w  nim  przywódcę,  który  —  co  prawda  nie  w  stuprocentowo
demokratyczny sposób (ale czego się moŜna spodziewać po azjatyckim
w  końcu  kraju?)  —  potrafi  postawić  tamę  komunizmowi.  Potem
złudzenia zaczęły pryskać. Poziom Ŝycia okazał się sztucznie zawyŜony
przez pomoc  amerykańską,  która  trafiała  głównie  do  nielicznej
warstwy zamoŜnych Wietnamczyków. Wygląd Sajgonu i paru większych
miast  nie  mógł  przysłonić  nędzy  wsi.  Autorytet  Diema  okazał  się
chwiejny, 

a 

administracja 

skorumpowana 

(m.in. 

w 

efekcie

amerykańskiej pomocy).
W  roku  1960  ujawniły  się  wśród  Amerykanów  dwie  postawy  wobec
kryzysu w Wietnamie, których konflikt miał trwać do końca wojny. W
październiku  ambasador  USA  w  Sajgonie  zaczął  wywierać  naciski  na
Diema, by poszerzył skład rządu, ograniczył kontrolę prasy i przywrócił
lokalne  wybory  na  wsi.  Prezydent  RW  stwierdził,  Ŝe  całkowicie  zgadza
się  z  propozycjami  amerykańskimi,  ale  póki  toczą  się  walki,  ma
związane ręce. W kilka  tygodni  później  aresztowano  polityków, którzy
podpisali  wspomniany  manifest.  Ambasador  przestrzegł  wówczas
Waszyngton,  Ŝe  Wietnam  znajduje  się  na  krawędzi  katastrofy  i
zaproponował,  aby  w  zamian  za  dodatkową  pomoc  zaŜądać  od  Diema
reform.

76

Wówczas ujawniało się drugie stanowisko: misja wojskowa USA w
Sajgonie  zaprotestowała  przeciw  planom  ambasady.  Wojskowi
uwaŜali, Ŝe demokratyzacja rządu RW odwróciłaby uwagę od walki
z  Viet  Coneiem  i  osłabiła  i  tak  zagroŜone  władze.  Dylematu  tego
Amerykanie  nie  rozwiązali  do  1975  r.  WciąŜ  toczyły  się  dyskusje,
czy  najpierw  naleŜy  pokonać  nieprzyjaciela  militarnie,  czy  teŜ
wytrącić mu polityczny oręŜ z ręki. demokratyzując RW.

20  stycznia  1961  r.  urząd  prezydenta  USA  objął  John

Fitzgerald  Kennedy.  W  słynnej  mowie  inauguracyjnej  powie
dział m.in.: .....zapłacimy kaŜdą cenę, uniesiemy kaŜdy cięŜar,
podejmiemy  kaŜdy  trud,  wesprzemy  kaŜdego  przyjaciela,
sprzeciwimy  się  kaŜdemu  wrogowi,  aŜeby  zapewnić  przetrwanie  i
zwycięstwo  wolności".  Wietnam  miał  stać  się  dla  młodego
prezydenta  jednym  z  miejsc,  w  których  chciał  wcielić  te  słowa  w
czyn.

W  maju  rozpoczęła  się  w  Genewie  kolejna  konferencja,  tym

razem  w  sprawie  Laosu.  Po  13  miesiącach  wynegocjowano
porozumienie,  na  mocy  którego  sąsiad  Wietnamu  miał  stać  się
neutralny  i  uzyskać  zjednoczony  rząd.  W  praktyce  znaczenie  tego
układu  sprowadziło  się  do  formalnego  zakazania  USA  działań  na
terytorium  Laosu,  choć  pozostało  tam  40  tys.  Ŝołnierzy  północno-
wietnamskich.

Czas  decyzji  w  sprawie  Wietnamu  nadszedł  dla  Johna

Kennedy'ego  na  przełomie  1961  i  62,roku.  Powrócił  wówczas  ze
specjalnej misji w Sajgonie gen. Maxwell Taylor. Stwierdził on, iŜ
otoczenie  Diema  jest  nieudolne  i  kieruje  się  wyłącznie  własnymi
interesami,  ARW  jest  osłabiona  rozgrywkami  politycznymi,
prześladowanie  opozycji  wzmacnia  niechęć  do  władz,  a
postępowanie  rządu  wobec  wsi  nie  pozwala  na  skuteczną  walkę  z
Viet  Congiem.  Prezydent  i  jego  doradcy  mieli  powaŜne
wątpliwości,  czy  słaby  i  podzielony  Wietnam  Południowy  nadaje
się  do  postawienia  na  jego  terenie  tamy  komunizmowi,  czy  nie
będzie  to  grunt  zbyt  grząski  i  niepewny.  Po  wahaniu,  Kennedy
postanowił jednak wspomóc RW.

77

W  grudniu  1961  r.  Departament  Stanu  opublikował  Białą  Księgą,
zawierającą  opis  łamania  przez  Wietnam  Północny  porozumień
genewskich z 1954 r. i oskarŜającą Hanoi o agresję. Równocześnie w
liście  do  Diema  prezydent  zapewnił,  iŜ  USA  będą  wspierać
Republikę  Wietnamu,  dopóki  będzie  trwała  ingerencja  zewnętrzna,
ale  dodał,  Ŝe  Wietnamczycy  muszą  podjąć  nie  tylko  wysiłek
militarny,  lecz  takŜe  polityczny.  Kennedy  wskazał  na  konieczność
zreformowania  ARW,  systemu  społecznego,  rolnictwa  i  poszerzenia
zakresu  wolności.  Reakcja  Diema  świadczyła  o  postępującym
oderwaniu  od  rzeczywistości:  zainspirował  serię  antyamerykańskich
artykułów w prasie sajgońskiej.

Nie  zraŜony  tym  Waszyngton  przystąpił  do  realizowania  strategii

przeciwpowstańczej 

(counterinsurgency), 

by 

wspomóc

dwustutysięczną armię południowo-wietnamską, która nie mogła dać
sobie  rady  z  17  tys.  partyzantów.  Kennedy  postanowił  wysłać  do
Wietnamu  tzw.  Siły  Specjalne  (Special  Forces).  W  1961  r.  liczba
amerykańskich doradców wojskowych w RW została podwojona do
685.  Tym  samym  Stany  Zjednoczone  przekroczyły  dozwoloną  w
Genewie  liczbę, 

gdyŜ  wobec  jawnego 

gwałcenia 

układu

genewskiego przez stronę komunistyczną, czuły się zwolnione z jego
przestrzegania.

Kennedy  przejął  po  Eisenhowerze  doktrynę  odstraszania

nuklearnego,  opierającą  się  na  groźbie  atomowego  odwetu  w  razie
zagroŜenia  bezpieczeństwa  USA.  Poleganie  wyłącznie  na  broni
jądrowej  spowodowało,  iŜ  światowe  supermocarstwo  było  bezsilne
w obliczu niewielkich konfliktów lokalnych. Kennedy  osłupiał, gdy
po  wprowadzeniu  się  do  Białego  Domu  dowiedział  się,  Ŝe  gdyby
wysłał 10 tys. Ŝołnierzy do Wietnamu, to kraj zostałby ogołocony z
rezerw  strategicznych.  Prezydent  zaczął  więc  formułować  nową
doktrynę.  Polegała  ona  na  „elastycznym  reagowaniu"  (flexible
response)  na  wszelkie  zagroŜenia,  od  wojen  partyzanckich  po
nuklearną.  Doktryna  ta  miała  stanowić  odpowiedź  na  sowieckie
wyzwanie,  rzucone  przez  Nikitę  Chruszczowa  w  styczniu  1961  r.
Oświadczył on

78

wówczas  (w  ośmiogodzinnym  przemówieniu),  iŜ  Związek
Radziecki  będzie  zdecydowanie  popierał  „wojny  narodowo-
wyzwoleńcze".  W  Waszyngtonie  odebrano  wezwanie  szefa
KPZR  jako  rozszerzenie  przez  Kreml  areny  konfrontacji  z
Zachodem na obszar całego globu.

Wojny te miały stać się wojnami  nowego  typu, w  których  do

znanej  od  wieków  partyzantki  miały  dojść  czynniki  polityczne,
ideologiczne i  społeczne.  Amerykanie  musieli  więc  znaleźć  taki
sposób 

walki 

ze 

sterowanymi 

z 

Moskwy 

ruchami

„narodowowyzwoleńczymi",  by  móc  bronić  sojusznicze  rządy,
nie  powodując  jednocześnie  bezpośredniego  starcia  z  ZSRR.
Odpowiedzią  Ameryki  miały  być  Siły  Specjalne,  zwane  teŜ
Zielonymi Beretami.

Była  to  elitarna  grupa  Ŝołnierzy  zawodowych,  wyspe-

cjalizowanych  w  szkoleniu  i  organizowaniu  sił  lokalnych.  Ich
działalność  przypominała  więc  tworzenie  przez  Francuzów
oddziałów  antypartyzanckich  na  tyłach  Viet-Minhu.  Program
szkolenia  Sił  Specjalnych  był  jednak  duŜo  szerszy.  Miały  one
uczestniczyć  w  realizacji  zadań  cywilnych  (pomoc  ludności,
organizacja  słuŜby  zdrowia  itp.).  John  Kennedy,  z  charak-
terystyczną  dla  niego  młodzieńczą  energią  i  idealizmem,
osobiście  zaangaŜował  się  w  tworzenie  Sił  Specjalnych.  Polecił
m.in.  zastąpienie  cięŜkich  i  hałaśliwych  wojskowych  butów  —
lekkimi,  sportowymi,  a  gdy  ich  podeszwy  okazały  się  zbyt
wraŜliwe na bambusowe szpikulce umieszczane przez Viet Cong
na 

ś

cieŜkach, 

wzmocniono 

je 

elastycznymi 

stalowymi

wkładkami.  Prezydent  rozkazał  teŜ  dostarczyć  Zielonym
Beretom  więcej  helikopterów  i  —  z  myślą  o  szkolonych  przez
nich  Wietnamczykach  —  krótsze  i  lŜejsze  karabiny.  Kennedy
dawał  do  zrozumienia,  Ŝe  czytał  prace  Mao  i  Che  Guevary  na
temat  działań  partyzanckich,  a  na  jego  biurku  zawsze  leŜał
zielony  beret  —  świadectwo  więzi  z  Siłami  Specjalnymi,  które
miały bronić wolności w Trzecim Świecie. Beret ten znajduje się
na cmentarzu Arlington, w grobie prezydenta.

79

Pierwsze  pododdziały  Zielonych  Beretów  znalazły  się  w  Wiet-

namie  w  1962  r.  Miały  —  według  gen.  Taylora,  wojskowego
doradcy  prezydenta  —  udowodnić  Moskwie,  iŜ  wojny  narodo-
wowyzwoleńcze  nie  są  „tanie,  bezpieczne  i  prowadzące  do
zwycięstwa,  (lecz)  kosztowne,  niepewne  i  skazane  na  poraŜkę".
Zgodnie  z  planem  Waszyngtonu  RW  miała  dać  Ŝołnierzy  i  wolę
walki,  a  Stany  Zjednoczone  wyszkolenie,  transport,  broń  i
wyposaŜenie. śołnierzy Sił Specjalnych przerzucano na tereny objęte
działalnością  NFW,  gdzie  werbowali,  uzbrajali  i  ćwiczyli
partyzantów  oraz  kierowali  akcjami  dywersyjnymi.  Zielone  Berety
pomagały  teŜ  realizować  programy  cywilne:  odbudowę  zniszczeń,
szkolenie  medyczne,  szczepienia  ochronne  itp.  Choć  było  ich
niewielu,  uzyskali  niemałe  sukcesy,  przede  wszystkim  wśród
plemion  górskich.  JuŜ  w  kwietniu  1962  roku  działali  w  28  wsiach  i
uzbroili 1000 chłopów.

Tworzone  przez  nich  oddziały  były  niezaleŜne  równieŜ  od

Sajgonu. Amerykanie wykorzystali stary antagonizm dzielący górali
i  Wietnamczyków.  Zorganizowane  przez  nich  siły  lokalne  były
skłonne walczyć tak z komunistami, jak i z władzami Diema, gdyby
zechciały ingerować w ich sprawy. Nie podobało się to, rzecz jasna,
rządowi sajgońskiemu, choć powaŜnie utrudniało działalność NFW i
to na strategicznie waŜnych terenach PłaskowyŜu Centralnego i gór.

W  1962  r.  wydawało  się,  Ŝe  wojna  przybiera  korzystniejszy  dla

władz  obrót.  Na  podstawie  decyzji  Kennedy'ego  ARW  otrzymała
duŜe  dostawy  nowoczesnego  sprzętu,  w  tym  helikoptery,  amfibie  i
transportery  opancerzone.  Znacznie  wzrosła  liczba  doradców
amerykańskich — z 3 tys. w grudniu 1961 r. do 9 tys. w rok później.
Pełni  optymizmu,  tak  charakterystycznego  dla  Ameryki  ery
Kennedy'ego,  i  wiary,  Ŝe  obronią  Południowy  Wietnam  przed
komunizmem, ze spokojem znosili wyczerpujący klimat i dyzenterię,
którą  nazywali  „zemstą  Ho  Chi  Minha".  PrzewaŜali  wśród  nich
piloci śmigłowców, którzy transportowali oddziały armii sajgońskiej
do pola bitwy i ewakuowali je po walce.

80

Wydawało się teŜ, Ŝe rząd Diema odnosi sukcesy na innych polach.

„Wioski  strategiczne"  nieco  polepszyły  sytuację  na  wsi,  a  wybory
prezydenckie  przyniosły  Diemowi  bezapelacyjne  zwycięstwo  nad
dwoma  kontrkandydatami.  Otrzymał  on  88%  głosów  (ale  —  co
znamienne  —  w  samym  Sajgonie  tylko  64%).  W  połowie  1962  r.
sytuacja  tak  radykalnie  zmieniła  się  na  korzyść  władz  RW,  Ŝe
komuniści myśleli nawet o wycofaniu się z delty Mekongu.

Przewaga  reŜimu  Diema  okazała  się  krótkotrwała.  Na  większe

zaangaŜowanie  Amerykanów  Hanoi  odpowiedziało  wzmoŜoną
infiltracją  ludzi  i  sprzętu.  Sukcesy  AR  W  oparte  na  wprowadzeniu
do  walki  helikopterów  skończyły  się,  gdy  tylko  partyzanci  Frontu
przekonali się, Ŝe „nie taki diabeł straszny". Z początku śmigłowce
budziły w nich takie przeraŜenie, Ŝe gdy zbliŜały się, rycząc tuŜ nad
wierzchołkami drzew, opuszczali swe schrony i uciekali — przez co
stawali  się  łatwym  celem.  Szybko  jednak  poznali  ich  słabe  strony.
Poza  tym  dŜungla  była  dla  Viet  Congu  tak  doskonałym
schronieniem,  Ŝe  nawet  z  helikopterów  niezmiernie  trudno  było
zlokalizować  partyzantów.  „Jeśli  nie  wylądujemy  im  wprost  na
głowie — znikają" — stwierdził sfrustrowany amerykański doradca.

Armia  sajgońska  na  krótko  tylko  zdołała  uchwycić  inicjatywę.

Amerykanie  zorientowali  się,  Ŝe  część  informacji  z  dowództwa
ARW jest fikcyjna, np. niektóre operacje kierowano celowo w puste
i  bezpieczne  okolice,  aby  nie  ponieść  poraŜki.  Awanse  oficerskie
zaleŜały  od  lojalności  wobec  rządu  albo  od  łapówek,  a  nie  od
zdolności.

Program „wiosek strategicznych" załamał się. Reformy spotkały się

z  ostrym  przeciwdziałaniem  NFW:  nowe  szkoły,  szpitale  i  stacje
agrotechniczne 

niszczono. 

Nauczyciele 

i 

lekarze 

ginęli.

Współpracownik 

Johna 

Kennedy'ego, 

Robert 

McNamara,

stwierdził,  iŜ  „nie  sposób  przeprowadzać  reform  na  wsi,  jeŜeli
chłopscy 

przywódcy 

są 

systematycznie 

mordowani".

Bombardowanie  i  ostrzeliwanie  wiosek,  w  których  ukrywali  się
partyzanci, uŜywanie napalmu — powodowały wiele ofiar

81

wśród ludności cywilnej, dając komunistom do ręki potęŜną broń
propagandową.

W  stosunkach  amerykańsko-wietnamskich  wytworzyła  się

dziwna  sytuacja:  władze  sajgońskie  —  nie  określane  przez
komunistów inaczej niŜ „marionetki" i „słuŜalcy imperialistów" —
faktycznie 

prowadziły 

politykę 

przeciwną 

postulatom

Amerykanów, choć były przez nich utrzymywane.

Kennedy"emu  trudno  było  się  zorientować  w  rzeczywistym

stanie  rzeczy.  Część  dziennikarzy  amerykańskich  akredytowa-
nych  w  Sajgonie  zaczęła  pod  koniec  1962  r.  bić  na  alarm  i
ostrzegać,  iŜ  Wietnam  znajduje  się  u  progu  katastrofy,  ale
ambasada  USA  i  wojskowi  przesyłali  uspokajające  raporty,  które
wskazywały na kolosalny postęp w porównaniu z rokiem 1960.

Prezydent  wahał  się  pomiędzy  opuszczeniem  Wietnamu  (co

sugerowała  część  jego  doradców)  a  wydaniem  otwartej  wojny
komunistom  (jak  proponowali  wojskowi).  Wybrał  w  końcu
taktykę  „środka  drogi"  (middle  of  the  road).  Nie  chciał  nadawać
wojnie  duŜej  rangi  (np.  odmówił  poświęcenia  kwestii
wietnamskiej  osobnego  wystąpienia  telewizyjnego,  a  w  czasie
konferencji  prasowych  unikał  tego  tematu),  lecz  z  drugiej  strony
sądził,  Ŝe  Amerykanie  nie  mogą  zostawić  sojusznika  samego  i
muszą  pozostać  choćby  po  to,  by  zwiększyć  zaufanie  RW  we
własne siły. Wiedział, Ŝe wojna antypartyzancka moŜe być długa,
trudna i moŜe wystawić cierpliwość Ameryki na cięŜką próbę, ale
jego  ostateczna  decyzja  brzmiała:  „I  think  we  should  stay"
(Myślę, Ŝe powinniśmy zostać).

Prezydent  Kennedy  zezwolił  na  szkolenie  przez  CIA  i  Zielone

Berety  oddziałów  południowo-wietnamskich.  przeznaczonych  do
wykonywania  tajnych  operacji  na  Północy.  Przerzucano  je  drogą
morską, a ich zadania obejmowały dywersję i wywiad. W akcji tej
brało udział, w sumie, kilkuset Ŝołnierzy. Z Północy na Południe
infiltrowały natomiast tysiące, a potem dziesiątki tysięcy ludzi. W
tym czasie nie zdawano sobie jeszcze w USA sprawy z rozmiarów
zaangaŜowania  DRW  w  wojnę  —  raporty  Centralnej  Agencji
Wywiadowczej uznawano za przesadzone.

6 — Wietnam 1962-1975

82

Jedni  amerykańscy  politycy  i  dziennikarze  uwaŜali,  Ŝe  wojna  jest
rezultatem  komunistycznej  agresji  z  Północy,  drudzy  zaś,  Ŝe  Viet
Cong  to  rodzimy,  południowo-wietnamski  ruch,  który  powstał  w
wyniku  błędów  reŜimu  Diema  i  rozwinął  się  bez  poparcia  z
zewnątrz.  Właściwie  oba  stanowiska  są  słuszne:  powstanie  było  w
swych  korzeniach  autentyczne  i  wybuchło,  prawdopodobnie,  bez
inspiracji  z  Hanoi,  ale  natychmiast  zostało  podporządkowane  Lao
Dong. Partyzanci nie byliby jednak w stanie długo walczyć bez (z
początku rzeczywiście niewielkich) dostaw z DRW.
W  roku  1966  amerykański  dziennikarz  Sol  Saunders  leciał
samolotem  rozpoznawczym  T-28  nad  szlakiem  Ho  Chi  Minha.  Z
wysokości 300 metrów nad dŜunglą widział „czerwoną glinę i biały
wapień  tam,  gdzie  droga  została  niedawno  zbombardowana...  z
wyraźnie 

zaznaczonymi 

głębokimi 

odciskami 

opon

samochodowych".  Saundersa  zdziwiło,  Ŝe  choć  widoczność  była
doskonała i „nie było wątpliwości, Ŝe lecimy nad ruchliwą drogą",
to nie zobaczył Ŝadnego śladu Ŝycia.
Prace  nad  szlakiem  Ho  Chi  Minha  rozpoczęły  się  w  1959  r.
Wcześniej, w czasie I wojny indochińskiej, Viet-Minh  oczywiście
posiadał juŜ trasy komunikacyjne z Viet Bacu na Południe, ale gdy
zaczęła  się  kolejna  wojna,  Hanoi  postanowiło  powaŜnie  je
rozbudować.  Szlak  wiódł  przez  terytoria  Laosu  i  KambodŜy,
równolegle  do  granicy  Wietnamu  Południowego.  Był  to  cały
system  komunikacyjny  złoŜony  z  wielu  dróg  dla  pojazdów  i
ś

cieŜek  dla  pieszych.  Biegły  one  równolegle,  przecinały  się,

wspinały na stoki górskie i przełęcze, by ponownie zanurzyć się w
dŜungli.  Rozbudowa  i  naprawy  szlaku  wymagały  oczywiście
zmobilizowania  specjalnych  oddziałów  roboczych.  Inne  oddziały
zajmowały  się  organizacją  samego  transportu.  Amerykańscy
eksperci  chwalili  się,  Ŝe  mają  w  komputerach  zaprogramowane
całe  5600  km  szlaku.  Tymczasem  północno-wietnamski  historyk
wojskowy stwierdził po zakończeniu wojny, iŜ system liczył ponad
13 tys. km, bez dróg zapasowych.

83

W  1963  r.  z  80  tys.  partyzantów  NFW  ponad  20  tys.  stanowili

ludzie  przerzuceni  z  Północy.  Do  roku  1964  Viet  Cong  zasilali  byli
Viet-Minhowcy,  pochodzący  z  Kochinchiny,  ewakuowani  po
porozumieniach genewskich. Byli to w 2/3 członkowie Lao Dong, w
większości oficerowie oraz kadry panyjne.

Z początku, gdy szlak Ho Chi Minha nie był tak udoskonalony, jak

przy  końcu  wojny,  jego  przebycie  oznaczało  morderczy  wysiłek.
Przejście  tysiąca  kilometrów  niebezpiecznymi  górskimi  ścieŜkami  w
trakcie  kilkumiesięcznej  podróŜy  dla  ok.  10%  wysyłanych  ludzi
kończyło  się  śmiercią  na  skutek  chorób  i  wypadków.  Później  doszły
bombardowania,  po  których  dŜungla  wyglądała  jak  po  trzęsieniu
ziemi  połączonym  z  potwornym  tajfunem,  wyrwane  z  korzeniami,
zwalone  i  splątane  konarami  drzewa  tworzyły  gąszcz  nie  do
przebycia.  A  jednak  ten  szlak,  zaczynający  się  tuŜ  powyŜej  strefy
zdemilitaryzowanej i dochodzący pod sam Sajgon, przebyło — tylko
do 1967 r. — ponad 200 tys. osób.

Jeśli sporządzilibyśmy mapę obrazującą aktywność Viet Congu, to

okaŜe  się,  Ŝe  nie  pokrywa  się  z  mapą,  która  wskazuje  natęŜenie
potencjalnych przyczyn partyzantki (np. nierówności społecznych na
wsi).  Wojna  była  najbardziej  krwawa  w  północnych  prowincjach
RW,  tymczasem  napięcia  społeczne  występowały  raczej  w  delcie
Mekongu.  Zatem  większe  znaczenie  od  wybuchowej  sytuacji
politycznej  miała  dobra  komunikacja  z  DRW,  północne  prowincje
leŜały przecieŜ najbliŜej strefy zdemilitaryzowanej. Oprócz północnej
części RW, najcięŜsze walki toczyły się w prowincji Tay Ninh, która
leŜy  w  miejscu,  gdzie  szlak  Ho  Chi  Minha  przecina  granicę
kambodŜańsko-wietnamską i kieruje się na Sajgon.

Hanoi  wspierało  powstanie  na  Południu,  choć  na  Północy  nie

brakowało  problemów.  W  1962  r.  wystąpił  powaŜny  kryzys
Ŝ

ywnościowy.  Organ  WPP  „Nhan  Dan"  stwierdził  wówczas,  iŜ

Wietnam  Północny  nie  jest  i  nie  będzie  w  stanie  wyŜywić  rosnącej
liczby ludności. A przyrost naturalny był

84

niezwykle wysoki — 30 promili. Ludność DRW liczącej w 1963
r. 17 milionów zwiększała się o pół miliona rocznie.

Jak  w  tej  sytuacji  Hanoi  stać  było  na  prowadzenie  kosztownej

wojny? Po pierwsze, władze mogły egzekwować od społeczeństwa
wszelkie  wyrzeczenia,  nawet  doprowadzające  do  głodowego
minimum  egzystencji.  Drugim  filarem  moŜliwości  militarnych
DRW było wsparcie udzielane przez świat komunistyczny.

Przywódcom  Lao  Dong  udało  się  dokonać  nie  lada  sztuki:  w

okresie  pogłębiającego,  się  rozłamu  pomiędzy  Związkiem
Sowieckim a Chinami potrafili zyskać pomoc obu mocarstw. Co
więcej, potrafili wygrywać ich rywalizację z korzyścią dla siebie.
Były  w  historii  stosunków  DRW  z  Moskwą  i  Pekinem  okresy
zbliŜenia to do jednej, to do drugiej strony, ale zasadniczo Hanoi
starało się balansować pomiędzy ZSRR a ChRL. Przejawiało się
to  m.in.  w  formach  charakterystycznych  dla  komunistycznej
obrzędowości:  jeśli  w  wietnamskiej  gazecie  ukazał  się  artykuł
wychwalający  osiągnięcia  radzieckiej  techniki,  to  moŜna  było
mieć pewność, Ŝe obok znajduje się inny, podobny rozmiarami, w
którym 

opisywano 

zalety 

Wielkiego 

Skoku. 

Corocznie

obchodzono 

teŜ 

miesiąc 

przyjaźni 

chińsko-radziecko-

wietnamskiej.  Z  początku  pomoc  bloku  komunistycznego  była
zbliŜona  wielkością  do  amerykańskiej.  Na  przykład  w  latach
1955-1957 DRW otrzymała 200 min dolarów od Chin i 100 min
od Moskwy i satelitów.

Polityka  równowagi  pomiędzy  Pekinem  a  Moskwą  wymagała

od 

Wietnamczyków 

tak 

szybkiego 

manewrowania, 

Ŝ

e

przypominała  chwilami  slalom  narciarski.  W  1958  r.,  gdy
Sowieci krytykowali Wielki Skok i tworzenie komun w Chinach,
Biuro  Polityczne  WPP  wyraziło  uznanie  dla  „rezultatów
słusznego kierunku KP Chin opartego na twórczym zastosowaniu
niewzruszonych  zasad  marksizmu-leninizmu  do  warunków
chińskich". Natomiast podczas 21 zjazdu KPZR, kiedy Czou En-
laj opuścił Moskwę, protestując przeciw usunięciu ciała Stalina z
mauzoleum,  Ho  Chi  Minh  nie  poszedł  w  jego  ślady,  a  po
obradach odwiedził wiele miast

85

w  ZSRR.  Z  kolei  w  1963  r.  Hanoi  znów  zbliŜyło  się  do  Pekinu
(m.in.  zaatakowało  Jugosławię  zgodnie  z  linią  chińską),  a
Związek  Sowiecki  wycofał  swych  specjalistów  z  Wietnamu  w
lutym  następnego  roku.  Stosunki  przywrócono  dopiero,  gdy  Le
Duan pokajał się w Moskwie w lutym następnego roku.

W  Stanach  Zjednoczonych  zaliczano  DRW  raczej  do

sojuszników Pekinu, zapominając, iŜ stosunek Wietnamczyków do
wielkiego  sąsiada  z  północy  był  złoŜony.  Były  w  nim  elementy
niechęci,  a  nawet  wrogości;  to  przeciw  Chińczykom  wybuchały
powstania w III, VI, X i XV wieku, a wspomnienia rabunków Kuo
Min Tangu w 1945 r. były jeszcze świeŜe. Amerykańska opinia o
bliskim  związku  Hanoi  z  Pekinem  nie  wynikała  jednak  z
przesłanek  historycznych,  lecz  z  obserwacji  aktualnych  tendencji
w  ruchu  komunistycznym.  Wszak  jednym  z  głównych  powodów
konfliktu  chińsko-sowieckiego  był  stosunek  do  kwestii  tzw.
pokojowego  współistnienia.  Pekin  odrzucał  politykę  odpręŜenia,
natomiast  Moskwie  na  niej  zaleŜało  i  zarzucała  Chińczykom
„lewackie  sekciarstwo".  W  tym  kontekście  wojownicza  polityka
DRW  stawiała  ją  w  oczach  Amerykanów  automatycznie  po
stronie ChRL.

Kierownictwo  Lao  Dong  było  przedmiotem  stałego  zainte-

resowania  amerykańskich  politologów,  którzy  próbowali  do-
szukiwać się w nim wewnętrznych tarć i podziałów frakcyjnych.
W  rzeczywistości  jednak,  choć  niektórzy  przywódcy  wydawali
się  bardziej  skłaniać  ku  linii  Mao  Tse-tunga,  a  inni  ku  polityce
Kremla,  Politbiuro  WPP  działało  nadzwyczaj  zgodnie.  Jego
członkowie byli  przecieŜ  ze  sobą  ściśle  związani  od  początku  lat
30.  lub  jeszcze  wcześniej.  Czołowe  postacie  wietnamskiego
kierownictwa  to:  Ho  Chi  Minh  —  prezydent  DRW  i
przewodniczący partii,  Le  Duan —  I sekretarz,  Truong  Chinh  —
były gensek, Vo Nguyen Giap — minister obrony, premier Pham
Van  Dong  i  Le  Duc  Tho  oraz  Pham  Hung  —  członkowie
Politbiura.

Skłócony  Wietnam  Południowy,  z  niestabilnym  rządem,

stanowił dokładne przeciwieństwo monolitycznej i rządzonej

86

Ŝ

elazną  ręką  DRW.  W  1963  r.  RW  znalazła  się  na  krawędzi

katastrofy.

Diem,  który  w  latach  50.  miał  jeszcze  kontakt  ze  społeczeń-

stwem,  wiele  podróŜował  po  kraju,  później  coraz  bardziej
izolował  się  od  narodu.  Otoczył  się  wyłącznie  rodziną,
duchownymi  i  policją.  Ngo  Dinh  Nhu  manipulacją  i  przekup-
stwem  starał  się  wzmacniać  władzę  swoją  i  brata.  Szydercze  i
obraźliwe wobec  przeciwników wypowiedzi  Madame  Nhu.  która
stała  się  rzecznikiem  administracji,  jątrzyły  społeczeństwo.
Polityka rodziny Ngo, oparta na zasadzie „dziel i rządź", osłabiała
administrację  i  armię;  posuwano  się  nawet  do  sabotowania
operacji 

wojskowych, 

by 

mieć 

pretekst 

do 

usunięcia

niewygodnych oficerów.

W  RW  niewiele  było  autentycznych,  zorganizowanych  sił

społecznych: katolicy, sekty i VNQDD. Kościół katolicki miał ok.
1,5 miliona wyznawców. Jego znaczenie było o wiele większe, niŜ
moŜna  wnosić  z  tej  liczby.  Katolicy  byli  bowiem  dobrze
zorganizowani, wielu spośród nich naleŜało do elity intelektualnej
i politycznej. Kościół posiadał 15 diecezji, 1771 parafii, prowadził
szpitale,  sierocińce  i  inne  instytucje  charytatywne.  Wpływ
polityczny  katolików  ograniczony  był  brakiem  wspólnego
programu i dystansem dzielącym ich od reszty społeczeństwa.

Sekty bardzo straciły na znaczeniu. Hoa Hao byli podzieleni na

4  zwalczające  się  odłamy,  podobnie  Kao  Dai.  Narodowcy  takŜe
byli  rozbici  —  VNQDD  na  3  frakcje.  W  1963  r.  pojawiła  się
natomiast na arenie publicznej Wietnamu nowa siła.

Choć buddyści stanowili większość ludności,  byli  raczej  słabo

widoczni w Ŝyciu politycznym. Ich nagłe wystąpienie zaskoczyło
większość  obserwatorów.  Do  roku  1963  kilkuset  bonzów  w
sajgońskich pagodach wydawało się nie mieć Ŝadnego wpływu na
sprawy  społeczne.  Głoszący  daremność,  a  nawet  nierealność
działań  doczesnych,  pogrąŜeni  w  medytacjach,  uchodzili  za
oderwanych  od  świata.  W  dodatku  buddyści  byli  podzieleni  na
wiele kierunków i odłamów; w gruncie

87

rzeczy nie moŜna nawet mówić o jednolitej religii buddyjskiej w
Wietnamie.  Większość  wyznawców  jedynie  nominalnie  była
buddystami  —  aktywnych  było,  podobnie  jak  katolików,  ok.  2
min. Buddyzm na wsi był przeniknięty taoizmem,  animizmem  i
oczywiście  konfucjanizmem,  tworzył  raczej  zespół  luźnych
wierzeń niŜ doktrynę religijną.

A  jednak  stanowił  potęgę  —  do  1963  r.  utajoną.  8  maja

przypadała  25  rocznica  konsekracji  biskupiej  Ngo  Dinh  Thuca,
brata  Diema,  arcybiskupa  Hue.  Na  uroczystościach  miał  być
obecny delegat papieski. W tym samym czasie obchodzono 2523
rocznicę  urodzin  Buddy.  Hue  okryło  się  Ŝółtymi  chorągwiami
buddyjskimi,  tłumy  wiernych  wyległy  na  ulice.  Abp  Thuc,
uraŜony  tym,  Ŝe  buddyjski  przywódca  Thich  Tri  Quang

3

  nie

przysłał mu gratulacji i chcąc wywrzeć jak najlepsze wraŜenie na
delegacie,  wystarał  się  u  swego  brata-prezydenta  o  zakaz
publicznych  obchodów  buddyjskiego  święta.  To  była  kropla,
która przepełniła czarę. Cierpliwość buddystów wyczerpała się. I
tak  często  byli  traktowani  przez  rządzących  katolików  jak
obywatele drugiej kategorii.

Doszło  do  zamieszek.  Policja  uŜyła  broni,  zabiła  9  osób.  To

spowodowało  falę  demonstracji  i  strajki  głodowe  buddyjskich
mnichów.  A  11  czerwca  oczy  całego  świata  zwróciły  się  na
Wietnam: na środku ruchliwego skrzyŜowania w Saj-gonie oblał
się benzyną i podpalił Thich Quang Duc. Przywódcy buddystów
zawiadomili  wcześniej  o  samospaleniu  reporterów.  Nazajutrz
zdjęcie mnicha siedzącego w pozycji lotosu w aureoli płomieni,
pojawiło  się  w  gazetach  całego  świata.  Przy  kilku  następnych
samospaleniach były juŜ ekipy telewizyjne. Nawet dziennikarzy
popierających 

buddystów 

raziło 

propagandowe

wykorzystywanie 

samospaleń, 

niemniej 

wywołały 

one

wstrząsające wraŜenie. Wzburzenie ogarnęło Sajgon, Hue i inne
miasta. Masowe  modlitwy  i demonstracje  następowały  jedne  po
drugich.  Do buddystów przyłączyły

1

 Thich to tytuł duchownych buddyjskich. MoŜna go przetłumaczyć jako „wielebny".

88

się      inne      grupy      niezadowolone      z      rządów      Diema.      Sprawa
buddyjska okazała się zapalnikiem rosnącego od lat sprzeciwu.

Reakcja  władz  dolała  oliwy  do  ognia.  Diem  nie  zrobił  nic,  a

Madame  Nhu  porównała  akty  samospalenia  do  „pieczenia
szaszłyków"  i  z  nieukrywanym  rozbawieniem  wyraziła  gotowość
dostarczenia  benzyny  i  zapałek  dla  następnych  ochotników.
Amerykańskim  dziennikarzom  krytykującym  reŜim  sugerowała
pójście w ślady mnichów.

Południowy Wietnam wrzał. Wszystko wskazywało na to, Ŝe dni

Diema  są  policzone.  Prezydenta  ratowało  juŜ  tylko  poparcie
Waszyngtonu, który nie widział nikogo, kto mógłby Diema zastąpić.

Kennedy jeszcze przed wybuchem kryzysu buddyjskiego niepokoił

się sytuacją w RW. Trudno mu było podjąć właściwą decyzję, gdyŜ w
administracji  USA  istniały  duŜe  rozbieŜności  w  opiniach  na  temat
Wietnamu.  W  1963  r.  wysłał  tam  gen.  Krulaka  i  przedstawiciela
Departamentu  Stanu,  Menden-halla.  Po  powrocie  zdawali  relację  na
posiedzeniu 

Rady 

Bezpieczeństwa 

Narodowego. 

Doradca

Kennedy'ego, Arthur Schlesinger, tak opisał to posiedzenie: „Krulak
powiedział, Ŝe w Wietnamie wszystko jest w porządku.

Diem  jest  popularny,  morale  wysokie  i  jedyne,  co  pozostaje  do

zrobienia  Amerykanom,  to  poprzeć  go  stanowczo  i  wygra  wojnę.
Potem  relacjonował  Mendenhall  i  powiedział,  Ŝe  Diem  jest
całkowicie  niepopularny,  reŜim  znajduje  się  w  stanie  kryzysu,
buddyści są niechętnie nastawieni, liberalni demokraci równieŜ i nie
sposób na tym rządzie opierać jakiejkolwiek polityki amerykańskiej,
jeśli  chce  się  myśleć  o  powodzeniu.  Prezydent  Kennedy  słuchał
bardzo  uwaŜnie  i  w  końcu  zapytał:  Czy  obaj  panowie  byli  w  tym
samym kraju?".

Z upływem czasu Kennedy miał jednak coraz mniej wątpliwości.

Sajgon  wciąŜ  odrzucał  nalegania  Białego  Domu  na  demokratyzację.
Nhu  w  maju  1963  r.,  publicznie  zakwestionował  politykę
Waszyngtonu i sprzeciwił się zwiększaniu

89

liczby doradców wojskowych. Doszło do tego, Ŝe Diem zaczął
szukać  kontaktów  z  komunistami,  uwaŜając  ich  za  mniejsze
zagroŜenie  dla  swojej  władzy.  Proponował  Hanoi  wycofanie
amerykańskich  doradców  w  zamian  za  uznanie  przez  DRW
jego rządu.

W  czasie  kryzysu  buddyjskiego  USA  próbowały  pogodzić

zwaśnione  strony. Demonstracje  i  samospalenia  trwały  jednak
nadal (samobójstwo popełniło w sumie siedmiu mnichów).

21  sierpnia  policja  Nhu  splądrowała  pagody  i  aresztowała

setki zakonników. Kilka dni'wcześniej Diem zapewnił w osobistej
rozmowie  ambasadora  USA,  Ŝe  nie  zostaną  juŜ  podjęte  Ŝadne
akcje represyjne. Amerykanie odebrali więc to wydarzenie jako
ś

wiadomy afront. Następnego dnia Nhu polecił odciąć telefony

ambasady USA, a winą za obławę obarczył dowództwo ARW.
Był  to  krok  niemalŜe  samobójczy,  gdyŜ  zraził  do  reŜimu
ostatnich wiernych mu oficerów. Ale nie był to koniec szaleństw
Nhu,  który  w  czasie  tych  dramatycznych,  ostatnich  miesięcy
rządów zepchnął Diema w cień; oskarŜając prezydenta o słabość,
zarządził aresztowanie kilku tysięcy studentów sajgońskich. A
były  to  przecieŜ  dzieci  establishmentu,  więc  ostatnia  grupa
lojalna wobec władz obróciła się przeciw rządowi. Nhu zdradzał
oznaki  postępującej  aberracji:  atakował  publicznie  USA,  oskarŜał
CIA o organizowanie zamachu na jego Ŝycie i przyznał otwarcie,
Ŝ

e rozpoczął negocjacje z Hanoi.

Cierpliwość Waszyngtonu się wyczerpała. Gdy kilka dni po

21  sierpnia  grupa  oficerów  ARW  nawiązała  kontakt  z  am-
basadą,  by  zbadać,  jaka  byłaby  reakcja  Ameryki  na  obalenie
Diema,  dano  im  do  zrozumienia,  Ŝe  jest  to  wariant  brany  pod
uwagę.  Amerykanie  obawiali  się  jednak,  Ŝe  przewrót  moŜe
zdestabilizować  państwo  i  sprowokować  komunistów  do
uderzenia.  Zerwanie  dziewięcioletnich  więzów  z  Diemem  nie
było  łatwe  i  co  gorsza  nie  było  widać  Ŝadnej  sensownej
alternatywy.

Kennedy  wiedział,  Ŝe  kaŜde  wyjście  będzie  złe.  Cały  czas

pojawiały  się  w  Białym  Domu  wątpliwości  co  do samej

90

potrzeby  zaangaŜowania  w  Indochinach  (wyraŜał  je  np.  Robert
Kennedy). Prezydent wierzył jednak w teorię domina. Mówił, Ŝe:
„jeśli Wietnam Południowy upadnie, ...to powstanie wraŜenie, Ŝe
przyszłość  Azji  Południowo-Wschodniej  (naleŜy  do)  Chin  i
komunizmu".

We  wrześniu  John  Kennedy  zaczął  publicznie  krytykować

reŜim  sajgoński.  W  wywiadzie  telewizyjnym  powiedział:  „Nie
sądzę,  by  wojna  mogła  zostać  wygrana  bez  poparcia  ludności,  a
myślę,  Ŝe  w  ciągu  ostatnich  dwóch  miesięcy  rząd  stracił  kontakt
ze  społeczeństwem".  Występując  w  ONZ,  oskarŜył  Sajgon  o
łamanie  praw  człowieka,  a  gdy  Nhu  stwierdził,  Ŝe  w  Wietnamie
jest  za  duŜo  Ŝołnierzy  amerykańskich,  prezydent  wyraził
gotowość ich natychmiastowego wycofania.

Spiskujący  generałowie  wahali  się  do  końca  października,  lecz

postępujący  rozkład  morale  ARW  —  spowodowany  prześlado-
waniem  buddystów  —  skłonił  ich  w  końcu  do  działania,  1
listopada  o  godz.  13.30  ich  oddziały  zajęły  kluczowe  punkty
Sajgonu.  Diema  i  Nhu  otoczyły  w  pałacu  prezydenckim  siły
pancerne.  Wojsko  przez  kilka  godzin  nie  decydowało  się  na  atak,
choć  braci  broniła  tylko  ochrona  osobista.  W  tym  czasie  Diem
telefonował  do  dowódców  wojskowych  na  prowincji,  członków
administracji  i  przywódców  politycznych,  lecz  nie  uzyskał
pomocy.  Ambasador  amerykański  powiedział  mu,  Ŝe  nie  jest
zorientowany  w  sytuacji  i  nie  otrzymał  Ŝadnych  wytycznych  z
Waszyngtonu,  moŜe  najwyŜej  postarać  się  o  zorganizowanie
bezpiecznego  wyjazdu  Diema  z  kraju.  Prezydent  odparł,  Ŝe  nie
chce  opuszczać  Wietnamu,  lecz  „przywrócić  porządek"  i  odłoŜył
słuchawkę.  Wkrótce  potem  wymknęli  się  z  pałacu  razem  z  Nhu
podziemnym  przejściem  i  schronili  w  kościele  w  chińskiej
dzielnicy.  Szybko  zostali  jednak  wykryci  i  zastrzeleni  przez
Ŝ

ołnierzy  w  transporterze  opancerzonym.  Na  uzyskanych  później

przez CIA zdjęciach widać ciała obu braci z rękami skrępowanymi
na plecach.

Obalenie  reŜimu  wzbudziło  wśród  Wietnamczyków  radość  i

nadzieję.  Tłumy  ludzi  wiwatowały  pod ambasadą  USA,

91

tańczono  na  ulicach.  Nadzieja  trwała  jednak  równie  krótko,  jak
rządy  wojskowej  junty.  Po  trzech  miesiącach,  w  wyniku
kolejnego  zamachu  stanu,  władzę  objęli  inni  generałowie.  W
ciągu 20 miesięcy dokonano 10 przewrotów, w rezultacie których
wszyscy wyŜsi dowódcy wojskowi choćby chwilowo znajdowali
się  u  władzy.  W  Wietnamie  było  48  generałów  i  Ŝaden  nie
uwaŜał  się  za  gorszego  od  pozostałych.  Wszystkie  junty  łączył
brak doświadczenia politycznego, programu i szerszego poparcia
społecznego.

John  Kennedy  przeŜył  Diema  zaledwie  o  trzy  tygodnie.  Jego

współpracownicy  twierdzą  do  dziś,  Ŝe  gdyby  nie  strzały  w
Dallas,  prezydent  nie  pozwoliłby  na  dalsze  zaangaŜowanie
Stanów Zjednoczonych w Wietnamie. Fakty wskazują jednak na
coś  innego:  to  Kennedy  wprowadził  USA  na  drogę  zbrojnego
powstrzymywania  komunizmu  w  Indochinach.  Drogę,  która
okazała się równią pochyłą.

Viet Cong — zgodnie z przewidywaniami Amerykanów — w

pełni  wykorzystał  zamęt  po  obaleniu  Diema.  Generałowie.
którzy przejęli władzę, przeprowadzili czystkę na duŜą skalę, co
osłabiło  zdolności  państwa  do  obrony.  Jeden  z  przywódców
NFW  powiedział  o  zamachach  stanu  w  Sajgonie:  „Były  dla  nas
prawdziwym 

darem 

niebios. 

Militarna, 

polityczna 

i

administracyjna 

pozycja 

przeciwnika 

uległa 

powaŜnemu

osłabieniu...  śołnierze,  oficerowie  i  funkcjonariusze  administ-
racyjni  są  całkowicie  zdezorientowani".  W  czasie  kampanii  po
ś

mierci  Diema  partyzanci  poprzecinali  wiele  dróg,  zlikwidowali

ponad 1600 „wiosek strategicznych", zabili 6 tys. Ŝołnierzy ARW
i rozbili setki posterunków.

Następca Kennedy'ego, Lyndon B. Johnson, po dwóch  latach

chaosu  w  Południowym  Wietnamie  nie  miał  juŜ  wyboru:  mógł
pozwolić na upadek RW lub wysłać do walki armię USA.

REWOLUCJA CZY AGRESJA

Walka toczy sią na kilku frontach: rząd przeciw generałom,

buddyści przeciw rządowi. Generałowie przeciw ambasadorowi i

— mam nadzieją — generałowie przeciw Viet Congowi.

Gen. Maxwell Taylor do korespondentów amerykańskich

w Sajgonie w 1965 roku

Dziewięć  lat  rządów  Diema  pozostawiło  Wietnam  w  krytycz-
nym  stanie.  „Robotnicy  strajkują,  studenci  demonstrują,  prasa
prowadzi  stałą  kampanię  przeciwko  rządowi"  —  pisał  gen.
Westmoreland.  śycie  społeczne  ogarnęła  anarchia,  w  nie-
których  prowincjach  pojawiły  się  tendencje  odśrodkowe,  partie
polityczne  buntowały  się  przeciw  rządom  wojskowym,  częste
stały  się  demonstracje  antyamerykańskie  i  pokojowe.  PowaŜne
konflikty  ideologiczne  i  religijne  krzyŜowały  się  z  ambi-
cjonalnymi  grami  politycznymi,  a  znakomita  większość  po-
działów  partyjnych  wynikała  wyłącznie  z  animozji  personal-
nych.  Na  ulicach  Sajgonu  walczyły  ze  sobą  pochody  buddys-
tów  i  katolików,  wybuchały  bomby,  dokonywano  zamachów
terrorystycznych  —  z  nie  zawsze  jasnych  powodów.  Dzikie
demonstracje  kierowane  przez  gangi  młodzieŜowe  podpalały
budynki,  niszczyły  samochody,  rabowały  i  biły  kaŜdego,  kto
stanął na ich drodze. Nie ulega wątpliwości, Ŝe komuniści

93

starali  się  rozkręcać  spiralę  bezładu,  ale  było  to  zjawisko  nie
dające się kontrolować przez nikogo. W sierpniu 1964 r. gen.
Nguyen  Khanh  próbował  zapanować  nad  sytuacją:  ogłosił
dyktaturę i ograniczył prawa obywatelskie. Miasta ogarnęła fala
protestów. Niedoszłego dyktatora złapali demonstrujący studenci
i — przy biernej lub wręcz przychylnej postawie policji i wojska
— obwozili go na czołgu po Sajgonie i zmuszali do wykrzykiwa-
nia: „Precz z władzą wojska! Precz z dyktaturą! Precz z armią!".

W  tym  samym  czasie  ujęto  na  Południu  pierwszych  pobo-

rowych z Północy. Oznaczało to, Ŝe do walki weszły regularne
jednostki armii DRW. Na wiadomość o tym gen. Khanh rzucił
hasło  „Marszu  na  Północ".  Szybko  jednak  został  uciszony
przez  Amerykanów,  którzy  odrzucali  wszelką  myśl  o  zaatako-
waniu  DRW,  sądząc,  Ŝe  —jak  w  Korei  —  spowodowałoby  to
natychmiastową  ripostę  Chin.  USA  zapewniały  zresztą  wielo-
krotnie  kanałami  dyplomatycznymi  i  DRW,  i  Pekin  —  nawet
juŜ  po  rozpoczęciu  bombardowań  Północy  —  Ŝe  nie  mają
zamiaru wkraczać na terytorium komunistyczne, pragną jedynie
obronić Wietnam Południowy.

Pociągnęło to za sobą daleko idące następstwa, szczególnie

na  polu  propagandy  politycznej.  Hasło  zjednoczenia  kraju
stało  się  wyłączną  własnością  DRW.  Południowi  Wietnam-
czycy nie mogli go uŜywać i w konsekwencji zostali postawieni
wobec  konieczności  prowadzenia  walki,  której  celem  było
utrzymanie podziału kraju.

W 1964 r. w szeregach Viet Congu walczyło 100 tys. ludzi,

a  w  1965  juŜ  130  tys.  (35  tys.  Ŝołnierzy  w  oddziałach
regularnych  oraz  95  tys.  partyzantów).  Mieli  przeciwko  sobie
armię  sajgońską  liczącą  ponad  200  tys.  ludzi  i  drugie  tyle  w
terytorialnych  siłach  samoobrony.  Gdy  dodamy  do  tego  20
tys.  doradców  amerykańskich,  to  okaŜe  się,  Ŝe  stosunek  sił
wynosił  3,5:1,  a  zatem  (zwaŜywszy  na  specyfikę  wojny
partyzanckiej) nie moŜna było mieć Ŝadnych  nadziei  na  rychłe
pokonanie  Frontu.  Tym  bardziej  Ŝe  armia  znajdowała  się  w
stanie katastrofalnym. Kadra oficerska była niekompetentna,

94

często  tchórzliwa,  przeŜarta  prywatą.  Południowy  Wietnam
odziedziczył  po  Francuzach  politykę  rekrutowania  oficerów  z
wyŜszych  warstw  społecznych  —  przede  wszystkim  z  miejskiej
inteligencji.  Wskutek  klasowego  zamknięcia  struktur  RW  jedyna
droga  awansu  dla  synów  chłopskich  wiodła  przez  kadry  Viet
Gongu.

Zwykle  Ŝołnierze  południowo-wietnamscy  walczyli  dzielnie,

jeśli  mieli  dobrego  dowódcę.  Jednak  większość  oficerów  ARW
nie  przejmowała  się  zbytnio  wojną,  mieli  np.  wolne  weekendy.
Dyscyplina  równieŜ  nie  była  najmocniejszą  stroną  armii
sajgońskiej.  Dezerterów  było  tak  wielu,  Ŝe  działalność  sądów
wojskowych  stała  się  zwykłą  formalnością;  niskie  kary  za
dezercję  nikogo  nie  odstraszały.  Z  uciekinierów  tworzono  więc
oddziały  tyłowe  —  naturalnie  jeśli  udało  się  ich  znaleźć,  gdyŜ
łatwo  znajdowali  schronienie  w  środowiskach  opozycyjnych,  np.
u buddystów.

W  DRW  za  dezercję  groziły  kary  znacznie  wyŜsze,  do  kary

ś

mierci  włącznie,  i  Ŝaden  sąd  Wietnamskiej  Armii  Ludowej  nie

zawahałby się przed ich wymierzeniem. Ale — co istotniejsze —
z komunistycznej armii nie było gdzie uciekać. Zarówno w DRW,
jak  i  w  strefach  kontrolowanych  przez  Viet  Cong  ludność  była
całkowicie zaleŜna od władz. Dezerter nie miałby się gdzie ukryć,
nawet 

w 

rodzinnej 

wiosce 

zostałby 

wydany 

Sekcji

Bezpieczeństwa  (na  Południu)  lub  milicji  Tu  Ve  (w  DRW).
Przejście  na  stronę  Sajgonu  równieŜ  było  niełatwą  decyzją,  pod
rządami komunistów pozostawała przecieŜ rodzina.

Biorąc  to  wszystko  pod  uwagę,  za  wielki  sukces  RW  moŜna

uznać wyniki tzw. programu Chieu Hoi, czyłi Otwartych Ramion.
Polegał on na umoŜliwieniu uciekinierom z Viet Congu powrotu
do  normalnego  Ŝycia.  Władze  sajgońskie  zrezygnowały  —  pod
naciskiem 

Amerykanów 

— 

z 

represjonowania 

byłych

partyzantów, udzielając dezerterom nie tylko całkowitej amnestii,
lecz  takŜe  pomocy  materialnej.  Z  programu  Chieu  Hoi
skorzystało  w  latach  1963-1968  blisko  30  tys.    członków  Viet
Congu.  MoŜe  się wydawać, Ŝe to

95

niewiele,  zwłaszcza  Ŝe  w  program  ten  włoŜono  wiele  energii:
nad terenami zajmowanymi przez NFW zrzucono z samolotów i
wystrzelono  w  pociskach  artyleryjskich  miliony  ulotek  (tzw.
przepustek  do  wolności),  nadawano  audycje  ze  śmigłowców  i
apele  przez  głośniki  w  czasie  starć.  Ale  biorąc  pod  uwagę
stalową  dyscyplinę  panującą  w  Viet  Congu,  przejście  tylu
tysięcy  partyzantów  na  stronę  Sajgonu  świadczy  o  tym,  jak
znaczny procent ludności w rzeczywistości ich nie popierał.

Z  drugiej  strony  coraz  więcej  przedstawicieli  administracji

RW  pracowało  skrycie  dla  Frontu;  zastraszenie  było  o  wiele
lepszym sposobem działania od dekapitacji. Posłuszny urzędnik
był  bardziej  uŜyteczny  —  znał  przecieŜ  zamierzenia  władz.
Natomiast  akcje  mające  na  celu  —  jak  mówili  Amerykanie  —
„zdobycie  serc  i  umysłów"  chłopów  rozbijały  się  o  dwie
przeszkody.  Pierwszą  stanowiło  wyobcowanie  rządu  południo-
wo-wietnamskiego:  pracujący  dlań  ludzie  nie  umieli  nawiązać
kontaktu  z  ludnością,  byli  nawet  inaczej  ubrani  —  nie  nosili
tradycyjnych czarnych „piŜam" (Q.!), jak partyzanci. Drugą było
przeciwdziałanie  Viet  Congu.  Ambasador  USA  mówił:  „Jak
moŜna  szerzyć  oświatę,  jeśli  przychodzi  Viet  Cong,  wysadza
szkoły... i morduje nauczycieli? Jak moŜna dostarczać ulepszone
odmiany  ryŜu,  jeśli  przychodzi  Viet  Cong  i  kradnie  plony?  Jak
moŜna  oŜywiać  gospodarkę  i  podnosić  poziom  Ŝycia,  jeśli  Viet
Cong wysadza drogi i mosty".

W  rok  po  zamachu  na  Diema  NFW  kontrolował  juŜ  ok.

połowy obszaru Wietnamu Południowego i ponad 30% ludności.
Na  tzw.  terenach  wyzwolonych  działały  nawet  szkoły  i  kluby
sportowe.  Materialną  podstawą  Viet  Congu  były  podatki
ś

ciągane  na  zajętych  obszarach,  a  takŜe  od  ludności,  nad  którą

nominalne  zwierzchnictwo  sprawowały  władze  sajgońskie.
Właściciele sklepów, barów itp. lokali nie płacili ich bynajmniej
z  czystej  sympatii  dla  Frontu,  lecz  w  obawie  o  swe  mienie  i
bezpieczeństwo.

Wieś stanowiła źródło Ŝywności i rekrutów. Ocenia się, Ŝe ok.

70% środków Frontu pochodziło z terenu  Wietnamu

96

Południowego  —  reszta  z  Północy.  Znaczna  część  broni  była
zdobywana w walce albo kradziona w portach wprost ze statków z
zaopatrzeniem dla ARW. W portach działały zorganizowane gangi,
które  zajmowały  się  kradzieŜą  dostaw  amerykańskich  na  wielką
skalę;  broń  wędrowała  do  partyzantów,  natomiast  towary
konsumpcyjne na czarny rynek.

Wojna  w  Wietnamie  przybierała  na  sile.  Czas  podjęcia

przełomowych decyzji w Waszyngtonie zbliŜał się nieuchronnie —
jeśli  Amerykanie  .nie  chcieli  ujrzeć  Hagi  Viet  Congu  (czerwono-
niebieskiej z Ŝółtą gwiazdą) na ulicach Sajgonu.

Lyndon B. Johnson rozpoczął swą prezydenturę pod hasłem „Let

us  continue"  (Kontynuujmy).  Mówiąc  to,  nie  miał  bynajmniej  na
myśli  kontynuowania  zaangaŜowania  USA  w  Wietnamie.  Myślał
raczej  o  doprowadzeniu  do  końca  zamierzonych  przez  Johna
Kennedy'ego przekształceń wewnętrznych w Stanach Zjednoczonych.
Johnson,  syn  ubogiego  teksaskiego  farmera,  pragnął  rozwiązać
szereg  problemów  społecznych  Ameryki  i  stworzyć  Great  Society
(Wielkie 

Społeczeństwo). 

Chciał 

doprowadzić 

do

równouprawnienia  czarnej  mniejszości;  zlikwidować  ubóstwo;
stworzyć  narodowy  system  opieki  zdrowotnej  i  podnieść  poziom
szkolnictwa.  Udało  mu  się  przeprowadzić  wiele  daleko  idących
reform, ale jego kariera zakończyła się szybko — właśnie z powodu
Wietnamu. To Wietnam sprawił, Ŝe Johnson musiał zrezygnować z
powtórnego  kandydowania  do  prezydentury.  To  Wietnam  sprawił,
Ŝ

e  jako  pierwszy  prezydent  w  historii  USA  mógł  występować

publicznie bez obawy wywołania demonstracji tylko na terenie baz
wojskowych...

Johnson  nie  chciał  tej  wojny  —  obawiał  się,  Ŝe  stanie  się

przeszkodą  na  drodze  do  Great  Society.  Mimo  to,  gdy  składał
przysięgę  prezydencką  w  dniu  śmierci  Johna  Kennedy'ego,  w
Wietnamie  było  tylko  16  tys.  amerykańskich  doradców
wojskowych, a gdy odchodził — ponad 500 tys. Ŝołnierzy.

Wiosną 1964 r. Johnson miał do wyboru cztery opcje w kwestii

wietnamskiej.  Pierwsza  —  wycofanie  doradców  i  pozostawienie
rządu sajgońskiego własnemu losowi, miała

97

w  Waszyngtonie  licznych  zwolenników;  „gołębie"  —  jak  ich
nazywano — uwaŜali, iŜ Ŝadne istotne interesy USA nie wymagają
angaŜowania  się  w  powstrzymywanie  komunizmu  w  Indochinach.
Kwestionowali  ..teorię  domina",  twierdzili,  Ŝe  w  Wietnamie  trwa
wojna domowa, do której Ameryka nie ma prawa się wtrącać. Inni
uwaŜali,  Ŝe  popierając  autorytarny  reŜim,  USA  zdradzają  swe
zasady,  a  opuszczając  Wietnam,  Ameryka  wcale  nie  straci
wiarygodności  wśród  sojuszników,  co  stanowiło  waŜny  argument
„jastrzębi".  Johnson  odrzucił  tę  opcję  bez  namysłu.  Jako
Teksańczyk  z  krwi  i  kości  przestrzegał  kodeksu  honorowego:
odwrót,  złamanie  danego  słowa  i  tchórzostwo  były  dlań  nie  do
pomyślenia.  JuŜ  w  kilka  dni  po  objęciu  urzędu  powiedział:  „Nie
mam  zamiaru  stracić  Wietnamu.  Nie  będę  tym  prezydentem,  który
będzie  się  przyglądał,  jak  Azja  Południowo--Wschodnia  kroczy
drogą, którą poszły Chiny".

L.  B.  Johnson  uwaŜał,  iŜ  nie  moŜna  dopuścić  do  upadku

Republiki  Wietnamu,  gdyŜ  pojawiłby  się  wówczas  „następny
McCarthy".  Prezydent  obawiał  się  podobnej  reakcji,  jak  po
zwycięstwie  Mao  Tse-tunga  w  Chinach,  kiedy  senator  Joseph
McCarthy  oskarŜył  rząd  o  to,  Ŝe  przyczynił  się  do  klęski  Czang
Kaj-szeka.

Drugą  opcją  była  neutralizacja  Wietnamu  Południowego.  Za

„neutralizacją"  opowiadało  się  równieŜ  Hanoi,  uzupełniając  ją
postulatem  utworzenia  w  Sajgonie  rządu  z  udziałem  Viet  Congu.
Zdaniem  Johnsona,  opcja  ta  niewiele  róŜniła  się  od  pierwszej,
bowiem:  „Dopóki  komunistyczny  reŜim  w  Wietnamie  Północnym
trwa 

w 

swej 

agresywnej 

polityce, 

dopóty 

neutralizacja

Południowego równałaby się przejęciu władzy przez komunistów".

Opcję  trzecią  stanowiła  eskalacja  wojny,  to  jest  wprowadzenie

do walki oddziałów amerykańskich lub nawet zaatakowanie DRW,
czego  domagała  się  grupa  jastrzębi".  Przewodził  jej  republikański
kontrkandydat  Johnsona  w  wyborach  prezydenckich  w  1964  r.  —
senator  Barry  Goldwater.  Tę  strategię  prezydent  na  razie  odrzucił
jako awanturniczą. Wybrał opcję

98

czwartą,  middle  of  the  road,  kontynuując  —  takŜe  w  kwestii
wietnamskiej  —  politykę  Johna  Kennedy'ego.  Wykluczał  dąŜenie
do  opanowania  DRW,  jak  i  pozostawienie  Południa  bez  pomocy.
RW, broniona przy wsparciu Amerykanów, miała wzmocnić się na
tyle, by była w stanie sama stawić czoło komunistom.

W  kręgach  rządowych  Stanów  Zjednoczonych  od  początku

istniały więc zasadnicze rozbieŜności co do przyczyn, konieczności i
moŜliwości  zaangaŜowania  USA  na  Półwyspie  Indo-chińskim.
RóŜnice te miały się pogłębiać w miarę eskalacji wojny, rozszerzyć
na całe społeczeństwo i doprowadzić do jednego z najgroźniejszych
kryzysów w historii Ameryki.

Stany  Zjednoczone  były  wciągane  w  swą  najdłuŜszą  wojnę

niepostrzeŜenie.  W  marcu  1964  r.  prezydent  zgodził  się  na
zwiększenie  dostaw  broni  dla  ARW,  rozszerzenie  zakresu  tajnych
operacji  w  Północnym  Wietnamie  i  rozpoczęcie  planowania
uderzeń  powietrznych  na  DRW.  Ostatni  punkt  stał  się  potem
podstawą  oskarŜania  Johnsona  o  manipulowanie  amerykańską
opinią  publiczną,  zatajanie  rzeczywistych  celów  Białego  Domu,  a
nawet  o  umyślne  prowokowanie  wojny  według  stworzonego
rzekomo  wtedy  „scenariusza".  Czy  rzeczywiście  wprowadzał  w
błąd  opinię  publiczną?  Najlepiej  świadczą  o  zamiarach  Johnsona
fakty.

W połowie 1964 r., a zatem przed pierwszymi bombardowaniami,

Stany Zjednoczone  próbowały  pertraktować  z  Hanoi.  Pośrednikiem
był  Blair  Seaborn  —  szef  delegacji  Kanady  w  MKKiN.  Przekazał
on  Pham  Van  Dongowi  stanowisko  USA,  które  brzmiało
następująco: Stany Zjednoczone „nie chcą baz wojskowych w tym
regionie  i  nie  pragną  obalenia  władzy  komunistycznej  w  Hanoi";
jeśli  tylko  DRW  nie  będzie  dąŜyć  do  ekspansji,  to  moŜe  uzyskać
podobne  korzyści  gospodarze  i  polityczne,  jak  np.  Jugosławia.
Jedynym  Ŝądaniem  Waszyngtonu  było  zakończenie  pomocy  DRW
dla Viet Congu. W przeciwnym razie — ostrzegały USA — Wietnam
Północny mogą dotknąć znaczne zniszczenia.

99

Kierownictwo  Lao  Dong  zinterpretowało  amerykańską  próbę

nawiązania  dialogu  jako  sygnał,  iŜ  Stany  Zjednoczone  —  po
doświadczeniach koreańskich — nie są zdolne do uczestniczenia w
następnej  wojnie  w  Azji,  toteŜ  nie  wykazało  zainteresowania
ofertą.  Pham  Van  Dong  zarzucił  Amerykanom,  Ŝe  to  oni  są
agresorami,  zaŜądał  ich  bezwarunkowego  wycofania  i  stwierdził,
Ŝ

e  problemy  Południa  powinny  zostać  rozwiązane  „przez  samych

Południowych  Wietnamczyków".  Na  zakończenie  stwierdził,  Ŝe
Viet  Cong  i  ci,  którzy  go  wspierają,  są  gotowi  do  poświęceń,  a
jeŜeli  Ameryka  narzuci  wojnę  DRW,  to  —  konkludował  z
charakterystyczną dla Hanoi pewnością siebie — „ZwycięŜymy!"

Rozmowy  nie  zmieniły  więc  niczego;  wkrótce  na  Południu

znalazły się pierwsze jednostki WAL. Odpowiedzią Amerykanów
było  rozszerzenie  tzw.  tajnej  wojny.  Były  to  operacje  na  Północy
prowadzone  przez  południowo-wietnamskie  Zielone  Berety  przy
wsparciu 

amerykańskim. 

Obejmowały 

loty 

zwiadowcze

samolotów  U-2,  zrzuty  grup  sabotaŜowych  na  spadochronach,
wypady  komandosów  na  wybrzeŜa  DRW  oraz  ostrzeliwanie  baz
morskich  przez  południowo-wietnamskie  kutry  torpedowe.  Akcje
te unaoczniły, jak silna była kontrola społeczeństwa na Północy. Z
przerzuconych  tam  dziesięciu  ośmioosobowych  dywersyjnych
druŜyn  Zielonych  Beretów  wrócić  udało  się  jedynie  czterem
Ŝ

ołnierzom.

W czasie jednej z operacji doszło do incydentu, który miał mieć

dalekosięŜne  skutki.  Amerykański  niszczyciel  USS  Maddox,
prowadząc  wywiad  elektroniczny  30  mil  morskich  od  wybrzeŜy
DRW, czyli na wodach międzynarodowych, napotkał 3 północno-
wietnamskie  łodzie  torpedowe.  Nieco  wcześniej  kutry  RW
ostrzelały  garnizon  WAL  połoŜony  100  mil  dalej.  Maddox,  został
zaatakowany przez łodzie DRW i odpowiedział ogniem, zmuszając
je do ucieczki. Waszyngton został natychmiast zaalarmowany, lecz
nie  podjęto  Ŝadnych  kroków  odwetowych.  Do  Maddoxa  dołączył
jedynie inny niszczyciel. Dwa dni później, w nocy 4 sierpnia, gdy
oba

100

okręty operowały na otwartym morzu — ponad 50 mil od brzegu,
nadały meldunki radiowe, Ŝe ponownie zostały zaatakowane. Tym
razem  Johnson  zarządził  w  odwecie  uderzenie  lotnicze  na  bazę
morską w Vinh.

Do  dziś  amerykańscy  historycy  toczą  dyskusję  na  temat

przebiegu wydarzeń w czasie decydujących kilku godzin w nocy z
4 na 5 sierpnia. W czasie drugiego incydentu w Zatoce Tonkińskiej
panowała  sztormowa  pogoda  i  powstały  wątpliwości,  czy  oba
niszczyciele rzeczywiście zostały zaatakowane. Dowódcy okrętów
amerykańskich  oparli  swe  meldunki  na  świadectwach  marynarzy,
którzy  widzieli  ślady  torped  oraz  na  wskazaniach  radaru  i  sonaru.
Ze  względu  na  trudne  warunki  nie  mieli  jednak  całkowitej
pewności.  Problemu  nie  byłoby,  gdyby  Wietnamczycy  trafili  —
jak  za  pierwszym  razem  —  któryś  z  niszczycieli.  Tak  się  jednak
nie  stało  i  niektórzy  historycy  twierdzą,  iŜ  Johnson  wykorzystał
niejasny  w  gruncie  rzeczy  incydent  do  eskalacji  wojny,  i
wprowadził Kongres w błąd.

Prezydent bowiem zwrócił się zaraz po incydencie do Kongresu

USA  o  uchwalenie  rezolucji,  która  dawałaby  mu  prawo  „do
powzięcia wszelkich niezbędnych kroków, z uŜyciem sił zbrojnych
włącznie"  w  celu  odparcia  dalszych  ataków  na  siły  USA  lub  dla
obrony  Wietnamu  Południowego.  Senat  przyznał  Ŝądane
uprawnienia  stosunkiem  głosów  88:2,  a  Izba  Reprezentantów
jednogłośnie (416:0).

Sześć  lat  później,  w  1970  r.,  Kongres  odwołał  rezolucję.

Lyndonowi  Johnsonowi  zarzucono,  iŜ  nie  przedstawił  wszystkich
okoliczności incydentów, (przede wszystkim tego, Ŝe rozegrały się
w 

pobliŜu 

miejsc, 

gdzie 

kutry 

południowo-wietnamskie

prowadziły  operacje  przeciw  DRW  i  dlatego  ataków  na  okręty
amerykańskie nie moŜna uznać za niesprowokowane).

Prezydent  nie  wykorzystał  Rezolucji  Tonkińskiej  ani  szerokiego

poparcia społecznego, które ujawniały badania opinii, do eskalacji
wojny.  Przeciwnie  —  wielokrotnie  powtarzał,  Ŝe  nie  pragnie
dalszych  działań  militarnych.  Miał  nadzieję,  Ŝe  wobec
jednomyślnego i twardego stanowiska zajętego przez Amerykę

101

Hanoi  zmieni  kurs  na  bardziej  ustępliwy.  Niestety,  strumień
Ŝ

ołnierzy  i  sprzętu  płynący  na  Południe  wciąŜ  rósł.  Istnieją

ś

wiadectwa,  iŜ  Lao  Dong  zdecydowała  się  na  rozstrzygnięcie

militarne juŜ przy końcu 1963 r.

  1

 Komuniści wiedzieli przecieŜ, Ŝe

nie mogą przegrać tej wojny. USA zapewniały wielokrotnie, Ŝe ich
celem  jest  jedynie  obrona  RW.  A  do  wygrania  mieli  wiele  —  jak
pokazał  czas  —  nie  tylko  Wietnam  Południowy...  ToteŜ  w  Hanoi
nie deliberowano długo nad dalszymi decyzjami, nie zagłębiano się
—  jak  w  Waszyngtonie  —  w  najdrobniejsze  niuanse,  nie  pytano
wciąŜ  ó  to,  jakie  są  właściwie  cele  wojny.  W  Ameryce  natomiast
kaŜde  postanowienie  poprzedzały  nie  kończące  się  debaty
wewnątrz administracji i w środkach masowego przekazu. W Białym
Domu dyskutowano nad setkami stron róŜnych raportów i memoriałów
płodzonych przez wszystkie agendy rządowe.

Mimo  to  —  a  moŜe  właśnie  dlatego  —  amerykańscy

przywódcy  nigdy  nie  mieli  pewności,  nawet  w  podstawowych
sprawach.  George  Herring  napisał,  iŜ  „często  nie  byli  pewni,  co
właściwie powstrzymują: czasem mówili o Chinach, innym razem o
komunizmie",  a  niekiedy  o  „ruchach  wywrotowych".  Polityk
William  Sullivan  powiedział:  „Nie  byliśmy  pewni...  ani  naszych
celów, ani metod, ani sojuszników". Profesor Hugh Arnold, który
analizował oficjalne dokumenty Waszyngtonu, naliczył aŜ 22 róŜne
rządowe usprawiedliwienia obecności USA w Wietnamie.

Przywódcy Lao Dong wiedzieli  natomiast  dobrze,  czego  chcą.

Po  ostrzegawczym  ataku  amerykańskim  zaczęli  szykować  kraj  do
wojny.  Ewakuowano  z  miast  część  ludności  i  zakłady
przemysłowe.  Na  ulicach  wykopano  tysiące  schronów  i  rowów
przeciwlotniczych.

1

  Pierwsze  oddziały  WAL  wyruszyły  na  Południe  w  połowie  1964  r.  Amerykańskie  bombardowania  (nie

licząc  nalotu  po  incydentach  tonkińskich)  rozpoczęły  się  w  1965  r.  Wtedy  teŜ  weszły  do  walki  pierwsze

oddziały armii USA. Mimo to, niektórzy historycy twierdzą, Ŝe to interwencja USA pchnęła DRW do wysłania

swych Ŝołnierzy na Południe.

102

Po drugiej stronie oceanu prezydent i jego rząd uzgodnili, iŜ

wobec  nieustępliwej  postawy  Hanoi  konieczne  jest  uderzenie
powietrzne na Północny Wietnam. Pentagon zaczął opracowy-
wać  plan  bombardowań  DRW.  Operacja  otrzymała  kryptonim
Rolling Thimder („Dudniący Grzmot").

Ataki  lotnicze  miały  wywrzeć  presję  na  Hanoi,  by  przestało

popierać  powstanie  na  Południu;  zredukować  infiltrację  i  pod-
nieść  jej  koszty;  skłonić  komunistów  do  negocjacji  i  do
porozumienia; złamać wolę walki na Północy i podnieść morale
Południa; osłabić nieprzyjaciela przez uderzenie w bazę material-
ną; oszczędzić Ŝycie Ŝołnierzy amerykańskich. JuŜ sama długość
tej  listy  rodzi  podejrzenia  co  do  realizmu  waszyngtońskich
strategów.  Od  początku  nie  brakowało  teŜ  w  USA  krytyków
koncepcji  bombardowań  jako  sposobu  rozwiązania  złoŜonego
problemu wietnamskiego. Inne były zresztą powody krytyki ze
strony  pacyfistycznych  „gołębi",  a  inne  Centralnej  Agencji
Wywiadowczej.  Nie  było  jednak  Ŝadnej  innej  alternatywy,
inwazję lądową z góry przecieŜ odrzucono.

W otoczeniu prezydenta Johnsona przewaŜał pogląd, iŜ DRW

tak zaleŜy na zbudowanym po 1954 r. przemyśle, Ŝe wystarczy
sama  groźba  jego  zniszczenia,  by  Hanoi  się  ugięło.  Jeden  z
doradców  prezydenta,  Walt  Rostów,  sądził,  Ŝe  „Ho  Chi  Minh
juŜ  nie  jest  partyzantem,  który  nie  ma  nic  do  stracenia",  lecz
„musi bronić kompleksu przemysłowego" w DRW. Przyszłość
pokazała, iŜ hierarchia wartości twórcy Lao Dong była inna.

Na  początku  1965  r.  Viet  Cong  w  dalszym  ciągu  zdobywał

nowe  tereny,  rząd  w  Sajgonie  jak  zwykle  się  chwiał,  a  plan
operacji  Rolling  Thunder  był  opracowany.  Przywódcy  DRW
musieli  wiedzieć,  co  robią,  gdy  zezwalali  oddziałom  partyzan-
ckim na zaatakowanie Ŝołnierzy amerykańskich.

6  lutego  Viet  Cong  uderzył  na  amerykańską  bazę  helikop-

terową  w  Pleiku.  Zginęło  dziewięciu  Amerykanów,  76  było
rannych.  Prezydent  powiedział  jednemu  z  senatorów,  który
oponował  przeciw  odwetowi:  „Nie  mogę  kazać  amerykańskim
Ŝ

ołnierzom, aby walczyli tam nadal zjedna ręką za plecami".

103

Kilka godzin później z lotniskowców 7 Floty USA wystartowało 49
bombowców  typu  Skyhawk  i  Crusader,  by  zaatakować  koszary
WAL  w  Dong  Hoi.  10  lutego  w  czasie  uderzenia  partyzantów  na
bazę  w  Qui  Nhon  poległo  22  Amerykanów.  Po  serii  uderzeń
odwetowych  2  marca  prezydent  polecił  rozpocząć  operację  Rolling
Thunder.  Tak  zaczęły  się  bombardowania  Wietnamu  Północnego.
W  roku  1965  samoloty  amerykańskie  wykonały  25  tys.  lotów,  w
1966 — 79 tys., a w 1967 — 108 tys.

W  1965  r.  operacja  Rolling  Thunder  objęła  bazy  i  magazyny

wojskowe oraz drogi w pobliŜu strefy zdemilitaryzowanej. W 1966
r.  bombardowania  zaczęły  przesuwać  się  bardziej  na  północ  i
dotknęły  równieŜ  przemysł  oraz  komunikację.  W  1967  Johnson
zezwolił  na  dokonanie  uderzeń  na  niektóre  zakazane  dotąd  cele  w
pobliŜu  Hanoi  i  granicy  chińskiej.  Bombardowania  nie  były
skierowane  przeciw  ludności  cywilnej,  lecz  ocenia  się,  Ŝe  w
okresach  najcięŜszych  ataków  liczba  zabitych  cywilów  mogła
dochodzić do 1000 osób tygodniowo.

JuŜ  po  pierwszych  miesiącach  bombardowań  wszystkie  oceny

wskazywały,  iŜ  Rolling  Thunder  nie  przynosi  niemal  Ŝadnych
rezultatów.  CIA  i  specjaliści  Pentagonu  twierdzili,  Ŝe  wojna
powietrzna nie osłabiła zdolności DRW do walki i pomocy dla Viet
Congu.  Panuje  zgodność  co  do  przyczyn  niepowodzenia:  zawiniła
strategia  zastosowana w  wojnie  powietrznej,  strategia  stopniowego
wzmagania nacisku.

Stany  Zjednoczone,  zaczynając  interwencję  w  Wietnamie,

pokładały  w  swym  lotnictwie  pełne  zaufanie.  Piloci  amerykańscy
bohatersko  walczyli  w  II  wojnie  światowej.  Siły  powietrzne  byty
podstawą  doktryny  odstraszania  nuklearnego.  Lotnictwo  uratowało
Berlin w czasie blokady w 1948 r., a w Korei piloci USA szczycili
się  w  pojedynkach  z  MiG-ami  stosunkiem  strąceń  10:1.  Ale  w
Wietnamie  Amerykanie  zlekcewaŜyli  podstawowe  zasady  walki.
Stare  jak  sama  wojna:  zaskoczenie  i  konieczność  uderzenia  całą
siłą.  Strategię  powolnej  eskalacji  narzucili  wojskowym  politycy
cywilni,  a  konkretnie  Biały  Dom.  Komitet  Szefów  Sztabów
domagał się przeprowadzenia

104

na samym początku nokautującego ataku na najwaŜniejsze cele
militarne  i  gospodarcze  DRW.  Prezydent  jednak  obawiał  się
reakcji Chin i ZSRR.

Strategia  eskalacji  miała  równieŜ  —  według  kalkulacji

Waszyngtonu  —  wpłynąć  na  otrzeźwienie  Hanoi  i  skłonić
komunistów  do  rokowań.  Johnson  liczył  na  to,  Ŝe  strach  przed
potęgą  USA  ostudzi  ich  gotowość  do  walki.  Amerykanie  nie
docenili  jednak  (podobnie  jak  Francuzi)  wojowniczości  i  goto-
wości  do  poświęceń  Wietnamczyków,  które  komuniści  potrafili
znakomicie  wykorzystać.  Jeden  z  doradców  Johnsona  powie-
dział:  „Chcieliśmy,  aby  Ho  i  jego  doradcy  mieli  czas  na  spokojne
zastanowienie  się  nad  myślą  o  zniszczeniu  ojczyzny".  W  Białym
Domu  najwidoczniej  zakładano,  Ŝe  twórca  Komunistycznej  Partii
Indochin myśli tak, jak politycy w państwach demokratycznych.

Na  ile  zasadne  było  zaniepokojenie  Waszyngtonu  postawą

Pekinu i Moskwy? Oba państwa niejednokrotnie posuwały się do
otwartych  gróźb  wobec  Ameryki  w  związku  z  wojną
wietnamską, lecz z drugiej strony nie brakowało sygnałów, iŜ nie
zamierzają  —  przy  całym  swym  zaangaŜowaniu  w  konflikt  —
posłać  do  walki  własnych  oddziałów.  Dziś  juŜ  wiadomo,  jak
błędne były przekonania USA, iŜ Hanoi trzyma z Chinami, które
otwarcie  odrzucały  „pokojowe  współistnienie",  a  Związek
Sowiecki  stara  się  mitygować  Wietnamczyków.  Z  obu  źródeł
płynęła do DRW równie duŜa pomoc militarna i ekonomiczna. W
dodatku  między  Pekinem  i  Moskwą  doszło  do  swoistej
rywalizacji  o  to,  kto  da  Wietnamczykom  więcej.  Chińczyków
dopingowała troska o wiarygodność głoszonego hasła „rewolucji
ś

wiatowej".  Natomiast  Sowieci  starali  się  odparować  zarzuty

Pekinu,  iŜ  mówiąc  o  koegzystencji,  idą  na  ugodę  z
imperializmem.

Sygnały  dochodzące  z  Pekinu  i  Moskwy  były  jednak  często

sprzeczne  i  niejednoznaczne.  Przewodniczący  Mao  oświadczył
wyraźnie  w  styczniu  1965  r„  iŜ:  „Wojska  chińskie  nie  wyjdą
poza  nasze  granice".  W  Waszyngtonie  wiedziano  teŜ  o  słabości
gospodarki ChRL, która praktycznie uniemoŜliwiała prowa-

105

dzenie  jakiejkolwiek  większej  wojny.  Z  drugiej  strony  Ame-
rykanie  musieli  jednak  brać  pod  uwagę  hałaśliwe  wezwania
Pekinu  do  „zgniecenia"  Stanów  Zjednoczonych  i  zachęcanie
Hanoi  do  „wyparcia  ich  z  Azji  Południowo-Wschodniej".  W
USA  panowało  teŜ  przekonanie,  iŜ  Chiny  są  tak  Ŝywotnie
zainteresowane  Półwyspem  Indochińskim,  Ŝe  mogą  mimo
wszystko dokonać bezpośredniej interwencji.

Od  ZSRR  Wietnamczycy  otrzymywali  70%  broni,  w  tym

rakiety i artylerię przeciwlotniczą, samoloty  i sprzęt pancerny.
Wartość  pomocy  bloku  sowieckiego  (większość  pochodziła  z
ZSRR) wynosiła przeciętnie 800 min dolarów rocznie. Kreml
jeszcze za prezydentury Kennedy'ego oświadczył, iŜ nie widzi
moŜliwości  powrotu  do  porozumień  genewskich,  które
przewidywały  neutralność  obu  części  Wietnamu,  gdyŜ  DRW
jest  nieodwracalnie  częścią  „obozu  socjalistycznego".  Na
początku 1966 r. gen. Aleksy Jepiszew stwierdził, Ŝe „tysiące
ludzi  radzieckich,  całe  jednostki  wojskowe  gotowe  są
ochotniczo walczyć w Wietnamie".  Podobne stanowisko zajął
Układ  Warszawski  w  lipcu  1966  r.  A  Władysław  Gomułka
powiedział:  „Będziemy  nadal  udzielać  DRW  i  narodowi
wietnamskiemu  poparcia  materialno-obronnego...  Razem  ze
wszystkimi  krajami  socjalistycznymi  jesteśmy  zdecydowani
— jeśli rząd DRW zwróci się do nas o to — umoŜliwić zaciąg
naszych  ochotników  do  niesienia  zbrojnej  pomocy  narodowi
wietnamskiemu... Nawiasem mówiąc, mamy juŜ masę zgłoszeń
ludzi, którzy chcą jako ochotnicy jechać do Wietnamu".

Prezydent  Johnson  starał  się  rozpocząć  Rolling  Tluinder

tak,  aby  nie  draŜnić  ChRL  i  ZSRR.  Dlatego  kilka  dni  przed
pierwszymi  nalotami  poinformowano  Pekin  i  Moskwę,  Ŝe
mają  one  za  cel  wyłącznie  obronę  Wietnamu  Południowego.
Waszyngton  ogłosił  równieŜ,  Ŝe  ich  zadaniem  jest  zmuszenie
Hanoi  do  rokowań.  Prezydent  oświadczył,  Ŝe  jeśli  tylko  NFW
zgodzi się  na pokojowe zakończenie konfliktu,  to USA ofiarują
miliard  dolarów  na  rozwój  gospodarczy  kraju.  Następnie
Stany Zjednoczone wstrzymały bombardowania od 13 do 18

106

maja, próbując nawiązać rozmowy z rządem DRW. Hanoi nazwało
pauzę  „ogranym,  oszukańczym  chwytem"  i  odmówiło  zarówno
negocjacji,  jak  i  zaprzestania  pomocy  dla  Viet  Congu.  Zarzuciło
Johnsonowi, Ŝe chce przy pomocy przerwy w bombardowaniach...
pogłębić  wojnę.  Co  faktycznie  nastąpiło.  Amerykanie  zareagowali
na tę arogancką odpowiedź nasileniem ataków.

Dylematy  stojące  w  tym  czasie  przed  Waszyngtonem  najlepiej

ujął  szef  CIA,  John  McCone.  Okazał  się  jednym  z  bardziej
dalekowzrocznych  ludzi  w  kierownictwie  amerykańskim,  gdy
pisał:  „Z  upływem  kaŜdego  dnia  i  tygodnia  moŜemy  oczekiwać
rosnącego  nacisku  na  wstrzymanie  bombardowań.  Będą  go
wywierać  róŜne  części  społeczeństwa  USA,  prasy,  ONZ  i  opinia
ś

wiatowa.  Dlatego  czas  będzie  pracował  przeciw  nam...  i  —jak

sądzę  —  Północni  Wietnamczycy  liczą  na  to".  Przewidywał  teŜ
zwiększenie infiltracji, co spowoduje, Ŝe „zostaniemy wciągnięci w
walkę  w  dŜungli,  w  wojnę,  której  nie  będziemy  mogli  wygrać  i  z
której niezmiernie trudno będzie się nam wycofać".

Wkrótce  po  rozpoczęciu  Rolling  Thunder  amerykański  głów-

nodowodzący  w  Wietnamie,  gen.  William  Westmoreland,  zaŜądał
od Waszyngtonu Ŝołnierzy do obrony lotnisk przed spodziewanymi
atakami Viet Congu.  Wśród  doradców  prezydenta  znów  wybuchła
dyskusja: „gołębie" radzili wycofanie się — póki jeszcze moŜna —
„z  twarzą".  Inni  uwaŜali  posyłanie  oddziałów  USA  za  zbyt
ryzykowne;  gen.  Taylor,  którego  opinia  okazała  się  podobnie
prorocza,  jak  McCone'a,  ostrzegał,  Ŝe  amerykańscy  Ŝołnierze  „nie
potrafią odróŜnić w Wietnamie przyjaciół od wrogów; Marines nie
są odpowiednio wyszkoleni ani wyposaŜeni do walk w dŜungli", a
ich  przybycie  zachęci  ARW  do  bierności  i  zdania  się  na
Amerykanów.  Oddziały  amerykańskie  znalazły  się  jednak  w  1965
r.  w  Wietnamie.  Powodem  było  rozpaczliwe  połoŜenie  władz
sajgońskich.

Oto  fragment  ich  barwnej  historii.  16  sierpnia  1964  r.  gen.

Khanh zastąpił prezydenta, gen.  Duonga Van  Minha,

107

zwanego  z  uwagi  na  potęŜną  —  zwłaszcza  jak  na  Wietnam-
czyka  —  posturę  „Wielkim"  Minhem.  (KrąŜyły  pogłoski,  iŜ
gen.  Minh  miał  rodzinne  koneksje  na  wysokim  szczeblu  w
Hanoi.  Był  on  zamieszany  w  zabójstwo  Diema  i  Nhu,  i  był
jedynym południowo-wietnamskim generałem, który po 1975
r.  dobrowolnie  pozostał  w  kraju).  W  11  dni  później  Minh  był
znów  głową  państwa,  a  Khanh  —  premierem.  Po  10  dniach
Khanh  musiał  zrezygnować  wskutek  bezkrwawego  przewrotu,
ale nazajutrz dokonał kontrprzewrotu i wrócił do władzy.

W Wietnamie Południowym działało ok. 40  partii politycz-

nych — około, gdyŜ ciągłe rozpady, podziały i fuzje czyniły ich
liczbę niestałą. Większość z nich stanowiły grupki inteligencji
pozbawione  szerszych  wpływów.  Działały  teŜ  róŜne  grupy  i
ruchy  prokomunistyczne.  Partia  kładła  nacisk  na  działania
legalne,  na  tworzenie  jawnych  organizacji  fasadowych.  Spore
wpływy  posiadali  komuniści  w  tzw.  Trzeciej  Sile,  która
próbowała  grać  rolę  rozjemcy  pomiędzy  władzami  i  NFW.
Skupione w niej organizacje opowiadały się za pokojem (przez
co rozumiały wycofanie Amerykanów i utworzenie „rządu zgody
narodowej" z udziałem Viet Congu) i za neutralizacją RW.

Rezultatem chaosu panującego w Sajgonie była utrata kontroli

nad  większą  częścią  terytorium  kraju.  Władze  panowały  juŜ
właściwie tylko nad kilkoma większymi miastami, gdy 8 marca
1965 r. do Wietnamu przybyła amerykańska piechota morska.

O  9  rano  do  plaŜy  koło  Da  Nang  przybiła  flotylla  łodzi

desantowych.  Marines  w  pełnym  oporządzeniu,  z  karabinami
M-J4,  skakali  do  płytkiej  wody.  Na  brzegu  witali  ich  przed-
stawiciele  władz,  grała  orkiestra,  a  piękne  dziewczęta  w  bar-
wnych  tunikach  ao  dai  z  uśmiechem  wkładały  im  na  szyje
wieńce  z  tropikalnych  kwiatów.  Jeśli  dodać  zielone  palmy
pochylające  się  nad  Ŝółtym  piaskiem  plaŜy,  to  otrzymamy
scenę przypominającą raczej powitanie  turystów  na Hawajach
niŜ  początek  jednej  z  najkrwawszych  wojen  XX  wieku.  I
zrozumiemy  szok  młodych  Ŝołnierzy,  którzy  po  takich
sielankowych przywitaniach wpadali wprost w piekło walki

108

w  dŜungli,  gdzie  niewidoczny  nieprzyjaciel  mógł  się  kryć  za
kaŜdym zakrętem ścieŜki. Ich następcy przylatywali samolotami, w
których  równie  piękne  i  równie  uśmiechnięte  stewardessy  Ŝyczyły
im  „przyjemnej  wojny",  a  potem  w  ciągu  jednej  nocy  helikoptery
przerzucały ich z luksusowych baz w głąb dŜungli.

W  maju  1965  r.  oddziały  NFW  rozpoczęły  ofensywę  i  zadały

cięŜkie straty armii południowo-wietnamskiej. Skała tego uderzenia
przekonała  wahających  się  jeszcze  doradców  Johnsona,  iŜ  dla
ocalenia  RW  przed  upadkiem  konieczne  jest  wejście  do  walki
Ŝ

ołnierzy  amerykańskich.  Inną  opcję,  bombardowanie  DRW  bez

ograniczeń,  prezydent  konsekwentnie  odrzucał  ze  względu  na
Chiny. 

Na 

przytoczenie 

zasługują 

przestrogi 

jednego 

z

najwytrwalszych  oponentów  polityki  zaangaŜowania  USA  w
Wietnamie  George'a  Balia,  podsek-retarza  stanu.  Świadczą  one  o
tym,  Ŝe  Amerykanie  od  początku  wiedzieli  o  niebezpieczeństwach,
które  niosła  ze  sobą  wojna.  Bali  w  liście  do  prezydenta  wyraził
wątpliwości,  czy  USA  będą  w  stanie  pokonać  Viet  Cong,
niezaleŜnie  od  tego,  „ile  setek  tysięcy  białych,  obcych  Ŝołnierzy
uŜyjemy.  Nikt  nie  udowodnił,  Ŝe  białe  siły  lądowe...  mogą
zwycięŜyć  w  wojnie  partyzanckiej  (która  jest  jednocześnie  wojną
domową  pomiędzy  Azjatami),  w  dŜungli,  wśród  ludności...  dającej
ogromną  przewagę  wywiadowi  drugiej  strony...  Nasze  oddziały
zaczną  ponosić  cięŜkie  straty  w  wojnie,  do  której  są  źle
wyposaŜone".  To  —  ostrzegał  Bali  —  spowoduje,  Ŝe  „nasze
zaangaŜowanie stanie się tak wielkie, Ŝe nie będziemy mogli — bez
upokorzenia  narodowego  —  zatrzymać  się...  upokorzenie  jest
bardziej  prawdopodobne,  niŜ  osiągnięcie  naszych  celów,  nawet  po
zapłaceniu  straszliwej  ceny".  W  lipcu  1965  r.  Johnson  oznajmił
jednak  zwiększenie  liczby  Ŝołnierzy  amerykańskich  w  Wietnamie
do  125  tys.  W  przemówieniu  telewizyjnym  powiedział,  Ŝe
Amerykanie  powinni  być  przygotowani  do  wojny,  która  moŜe
potrwać  7  lub  8  lat.  Ostatni  Ŝołnierze  USA  opuścili  Wietnam  8  lat
później.

109

Decyzje  lipcowe  Johnsona,  choć  nie  wydawały  się  wówczas

przełomowe,  z  perspektywy  czasu  moŜna  ocenić  jako  jeden  z
najwaŜniejszych  momentów  II  wojny  indochińskiej.  Stały  się
bowiem  początkiem  bezpośredniej  interwencji  sił  lądowych
USA. Amerykańscy historycy uwaŜają je właściwie za początek
wojny, a takŜe za coś w rodzaju jej formalnego wypowiedzenia.
NajdłuŜsza  wojna  Stanów  Zjednoczonych  pozostała  jednak
formalnie  do  końca  wojną  niewypowiedzianą.  Dlaczego  tak  się
stało?  Czemu  prezydent  nie  zwrócił  się  z  tym  do  Kongresu?
Dlaczego  nie  chciał  skorzystać  z  poparcia  społeczeństwa?
Badania  opinii  społecznej  jednoznacznie  wskazywały,  Ŝe
Amerykanie  opowiadają  się  za  szybkim  zwycięstwem.  Takie
było  zdanie  ponad  70%  społeczeństwa,  natomiast  wycofania
pragnęło  tylko  7%.  Co  więcej,  30%  popierało  uŜycie  broni
atomowej, jeśli zakończyłoby to wojnę. Podobnie rozkładały się
wówczas głosy młodzieŜy i studentów.

Minister  obrony,  Robert  McNamara,  proponował  prezyden-

towi zwrócenie się do Kongresu o podniesienie podatków na cele
wojskowe  oraz  wprowadzenie  w  USA  stanu  wyjątkowego,  a
zatem  postawienie  państwa  na  stopie  wojennej  bez  formalnego
wypowiedzenia  wojny.  Komitet  Szefów  Sztabów  doradzał
mobilizację  rezerw,  aby  stało  się  jasne,  Ŝe  —  jak  to  ujął  gen.
Wheeler — Ameryka nie zaczyna Jakiejś militarnej awantury za
trzy grosze".

Prezydent  nie  zwrócił  się  jednak  do  Kongresu.  Jego

wystąpienia na temat Wietnamu były zawsze spokojne, a krytyki
ruchu  antywojennego  łagodne.  Taktyka  prezydenta  miała  za  cel
—  jak  sformułował  to  jego  doradca  —  „unikać  nadmiernego
zainteresowania  i  zaniepokojenia  Kongresu  i  opinii  publicznej
kraju".  Johnson  obawiał  się  bowiem,  iŜ  oŜywienie  nastrojów  w
Ameryce  popsułoby  strategię  Białego  Domu,  strategię  wojny
ograniczonej.  Trudno  byłoby  ją  nazwać  „wojną  za  trzy  grosze"
— kosztowała w końcu miliardy dolarów. A jednak w określeniu
gen. Wheelera kryło się ziarno prawdy...

110

Ówczesny  sekretarz  stanu  USA,  Dean  Rusk,  napisał:  „Nie

podjęliśmy  Ŝadnych  kroków,  Ŝeby  podgrzać  uczucia  Amery-
kanów  związane  z  wojną.  Na  przykład  nie  organizowaliśmy
defilad  wojskowych  w  miastach:  nie  posyłaliśmy  gwiazd
filmowych  do  fabryk,  Ŝeby  sprzedawały  obligacje  —  nic  z
tych  rzeczy,  które  robiono  w  czasie  II  wojny  światowej.
UwaŜaliśmy,  iŜ  w  erze  atomowej  uleganie  emocjom  jest  zbyt
niebezpieczne...  próbowaliśmy  z  zimną  krwią  robić  to,  czego
nasi ludzie na polu bitwy nie mogli robić z zimną krwią".

Prezydent  Johnson  sądził,  Ŝe  jest  to  jedyna  droga.  Pragnął

uniknąć Scylli opuszczenia Wietnamu i Charybdy wojny na duŜą
skalę. Potem miano mu zarzucić, Ŝe aby to osiągnąć, dezinfor-
mował naród i oszukiwał Kongres. śe świadomie naśladował
F.  D.  Roosevelta.  który  wprowadził  Amerykę  do  II  wojny
ś

wiatowej okręŜną drogą, stosując róŜne manipulacje. Podobnie

—  zdaniem  krytyków  —  postępował  Johnson,  gdy  zwodził
opinię publiczną co do faktycznych motywów swych posunięć,
gdy  nie  dzielił  się  ze  społeczeństwem  swymi  wątpliwościami.
OskarŜono  Johnsona  m.in.  o  próby  negocjacji  z  Hanoi  dla
zamydlenia oczu i uciszenia przeciwników  interwencji, podczas
gdy sam prezydent rzekomo nigdy nie traktował ich powaŜnie,
choć  to przecieŜ władze DRW  uporczywie  odmawiały  podjęcia
rozmów.  Inne  oskarŜenia  dotyczyły  zatajania  prawdy  o  sytuacji
militarnej.  Biały  Dom  wiedział  juŜ  w  1965  r.,  Ŝe  ograniczone
wykorzystanie  lotnictwa  nie  przynosi  efektów,  lecz  mimo  to
podtrzymywał wiarę w sukces tej strategii. Oficjalny optymizm
głoszony  przez  Waszyngton  do  1968  r.,  ciągłe  zapowiadanie
ostatecznego  zwycięstwa  spowodowały  szok,  gdy  strategia
wojny ograniczonej przyniosła fiasko.

Politykę Johnsona atakowali nie tylko „gołębie"., Jastrzębie"

kwestionowali  ograniczenia  nałoŜone  na  siły  zbrojne  —  jeśli
walka  z  DRW  jest  usprawiedliwiona,  to  dlaczego  nie  wypo-
wiedzieć  wojny  oficjalnie  i  nie  uderzyć  wszelkimi  siłami?  A
jeŜeli  za  Wietnamem  Północnym  stoją  Chiny  i  Rosja,  to
dlaczego by nie rzucić równieŜ im wyzwania?

111

Johnson  nie  mógł  skutecznie  bronić  swej  strategii,  poniewaŜ

była  pełna  sprzeczności.  Tym  bardziej  nie  mógł  wyjaśnić,
dlaczego  nie  mówił  całej  prawdy  narodowi.  U  podstaw  jego
obawy   przed   reakcjami   społeczeństwa   kryła   się   bowiem

— typowa  dla  liberalnych  polityków  amerykańskich  —  nie
ufność  wobec  klas  średnich,  które  uwaŜali  za  ignoranckie
i  ślepo  antykomunistyczne.  Właśnie  lęk  przed  tym  prącym  do
wojny  „tłumem  zwolenników  Goldwatera"  (Goldwater  crowd),
którzy  byli  „liczniejsi,  potęŜniejsi  i  bardziej  niebezpieczni  od
profesorków",  powstrzymywał  prezydenta  przed  zwróceniem
się do narodu o poparcie polityki wietnamskiej.

Po  decyzjach  lipcowych  rozpoczęło  się  zwiększanie  kon-

tyngentu  amerykańskiego.  Najpierw  przybyła  1  Dywizja
Kawalerii  Powietrznej  z  400  helikopterami,  które  miały
odebrać  partyzanckiej  taktyce  Viet  Congu  jej  atuty.  Niemal
natychmiast  po  wylądowaniu  dywizję  rzucono  do  walki
przeciw  jednostkom  NFW,  których  koncentracja  na  Pła-
skowyŜu Centralnym groziła rozcięciem RW na dwie części. W
bitwie  w  dolinie  La  Drang  Amerykanie  zmusili  do  odwrotu
przeciwnika,  który  schronił  się  do  baz  na  terytorium
KambodŜy.

W   Ameryce   od   początku   zdawano   sobie   sprawę,   Ŝe

— jak  pisał  gen.  Lewis  Walt  —  „będzie  to  wojna  bardzo
trudna  i  kosztowna.  Wystawi  na  próbę  cierpliwość  narodów
wolnego  świata,  zwłaszcza  USA".  „Newsweek"  twierdził
juŜ  w  grudniu  1965  r„  Ŝe  celem  Viet  Congu  jest  erozja
woli walki Amerykanów.

Prezydent  Johnson  w  orędziu  po  rozpoczęciu  Rolling

Thunder powiedział: „Nie damy się zwycięŜyć, nie ogarnie nas
zmęczenie.  Nie  wycofamy  się  ani  otwarcie,  ani  pod  pozorem
nic  nie  znaczącego  układu".  Niestety,  niemal  wszystkie
ewentualności,  które  wówczas  wykluczył,  miały  stać  się
rzeczywistością.

W 

Ś

WIECIE BAMBUSOWYCH CHAT

Zepchniemy Amerykanów do morza.

Pham Van Dong w 1964 r.

W 1965 r. stało się więc to, przed czym przestrzegali od czasu
wojny  koreańskiej  amerykańscy  politycy  i  wojskowi.  Stany
Zjednoczone zaangaŜowały się w wojnę lądową na kontynencie
azjatyckim. Tym samym — według obrazowego określenia F.
FitzGerald  —  globalna  strategia  supermocarstwa  została
przeniesiona w świat bambusowych chat i wiosek rozrzuconych
wśród  ryŜowych  pólek,  a  „powstrzymywanie  komunizmu"  i
„bezpieczeństwo  Wolnego  Świata"  zostało  uzaleŜnione  od
państwa,  w  którym  „rządy  powstają  lub  upadają  w  wyniku
kłótni między Ŝonami dwóch pułkowników".

USA właściwie nie  wypracowały  spójnej  strategii  politycz-

nej  dla  prowadzenia  wojny  w  Wietnamie.  W  Waszyngtonie
przypuszczano, Ŝe wystarczy po prostu wykorzystać odpowied-
nią  część  gigantycznego  potencjału  militarnego,  by  przeraŜone
Politbiuro  z  Hanoi  poprosiło  o  pokój.  Gdy  nacisk  okazał  się
niewystarczający,  zaczęto  go  stopniowo  wzmagać.  I  tak
Amerykanie  zainicjowali  polityczną  reakcję  łańcuchową:  im
bardziej się angaŜowali, tym więcej było powodów do dalszego
zaangaŜowania   i   tym   trudniejsze   stawało   się   wycofanie,

113

bowiem w grę wchodziły w coraz wyŜszym stopniu prestiŜ i
wiarygodność.

Podobnie  było  ze  strategią  militarną,  którą  Biały  Dom

wtłoczył  w  ciasne  ramy  ograniczeń.  Wojskowi  lekcewaŜyli
doświadczenia  Francuzów,  gdyŜ  —  jak  to  ujął  amerykański
generał — „Francuzi nie wygrali wojny od czasów Napoleona;
czego więc moŜemy się od nich nauczyć?". Z pierwszej wojny
indochińskiej  mimo  wszystko  moŜna  było  wyciągnąć  waŜne
wnioski, jednak zarówno klęska Francuzów, jak  i  antyamery-
kańskie  stanowisko  prezydenta  de  Gaulle'a  sprawiły,  iŜ
Pentagon  wolał  się  oprzeć  na  doświadczeniach  wojny  koreań-
skiej.  Stąd  m.in.  wiara  w  lotnictwo  i  sprzęt,  stąd  objuczanie
Ŝ

ołnierzy  cięŜkim  ekwipunkiem  i  rozbudowana  intendentura.

Amerykanie  gorzej  od  Francuzów  znali  teren  i  warunki
Wietnamu,  lecz  byli  pewni,  Ŝe  nadrobią  to  z  nawiązką
przewagą techniczną. PrzecieŜ w 1954 r. było w Indochinach
56 helikopterów, a Stany Zjednoczone miały ich tysiące.

Przed  gen.  Westmorelandem  stanęło  arcytrudne  zadanie

znalezienia  odpowiedniej  strategii  i  taktyki.  Musiał  znaleźć
sposób  na  pokonanie  nieprzyjaciela,  który  bez  przeszkód
przenikał  przez  granicę  długości  1,5  tys.  km,  który  miał
zapewniony  stały  dopływ  ludzi  i  sprzętu,  a  w  razie  niebez-
pieczeństwa  mógł  wycofać  się  do  baz  połoŜonych  tuŜ  za
granicą  —  w  KambodŜy  i  w  Laosie.  Taki  był  efekt  restrykcji
nałoŜonych  przez  Johnsona,  który  nie  chciał  naruszać  „neu-
tralności"  Laosu  i  KambodŜy.  W  Laosie  toczyła  się  wojna
domowa  z  udziałem  DRW,  która  po  prostu  zajęła  tereny
potrzebne jej do komunikacji z Południem. Natomiast rządzący
w  Phnom  Penh  ksiąŜę  Sihanouk  odrzucał,  pod  pozorem
neutralności,  prośby  o  zgodę  na  zaatakowanie  szlaku  Ho  Chi
Minha  i  obozów  Viet  Congu,  udając,  Ŝe  nie  dostrzega
obecności kilku dywizji wietnamskich w swym kraju.

Wietnam  Południowy  przypominał  oblęŜoną  twierdzę,  do

której nieprzyjaciel mógł wchodzić, kiedy tylko chciał, a obroń-
com nie wolno było go ścigać, gdy się wycofywał. Z czysto

114

militarnego  punktu  widzenia  najskuteczniejszą  taktyką  byłoby
dokonanie inwazji na DRW, ale ten wariant odpadł ze względów
politycznych.  Westmorelandowi  nie  pozostawało  zatem  nic
innego,  jak  tylko  dorobić  teorię  do  wojny  obronnej,  którą  mu
kazano  prowadzić.  Stworzył  więc  „strategię  wyczerpania"
(strategy  of  attrition),  która  miała  polegać  na  zadaniu  Viet
Congowi  strat  przewyŜszających  moŜliwości  regeneracji. „Stra-
tegia wyczerpania" opierała się na załoŜeniu, Ŝe straty te będą dla
Hanoi „nie do przyjęcia" i zmuszą przeciwnika do kapitulacji.

Po  przyjęciu  takiej  strategii  Westmoreland  miał  do  wyboru

trzy  taktyki.  Pierwsza  polegała  na  obsadzeniu  miast  i  utworze-
niu  pasa  obrony  wzdłuŜ  wybrzeŜa,  na  bardziej  sprzyjających
amerykańskiemu  stylowi  walki  nizinach.  Generał  odrzucił  ją
jako  zbyt  defensywną.  Druga  koncepcja  —  rzucenie  przeciw
Viet  Congowi  specjalnie  wyszkolonych,  lekkich  oddziałów
kontrpartyzanckich  —  takŜe  nie  zyskała  akceptacji  trady-
cjonalistycznie  myślącego  amerykańskiego  dowództwa.  Szer-
mowano  przy  tym  argumentem,  iŜ  konsekwencją  jej  przyjęcia
byłyby wysokie straty w ludziach. Nie jest to jednak argumen-
tacja  do  końca  przekonująca,  gdyŜ  taktyka,  na  którą  się
ostatecznie  zdecydowano,  takŜe  prowadziła  do  znacznych
strat. Chodziło raczej o obawę przyzwyczajonych do  konwen-
cjonalnych  sposobów  walki  sztabowców  przed  nowym,  od-
miennym  sposobem  walki,  którego  przyjęcie  pociągnęłoby  za
sobą  równieŜ  nieuchronne  zmiany  personalne  na  szczytach
amerykańskiego dowództwa.

Westmoreland  przyjął  koncepcję  tzw.  Search  and  Destroy

(Odszukać  i  Zniszczyć).  Była  ona  zbliŜona  w  załoŜeniach  do
taktyki Meatgrinder (Maszynki do mięsa) stosowanej w wojnie
koreańskiej,  która  polegała  na  wciąganiu  Chińczyków  i  Pół-
nocnych Koreańczyków  do  walki,  a  następnie  dziesiątkowaniu
ich połączonymi uderzeniami piechoty, artylerii i lotnictwa.

W  relacji  reportera  magazynu  „Time"  ze  stycznia  1966  r.

taktyka stosowana w Wietnamie nie dawała partyzantom Ŝadnych
szans: „(Lotniskowce) wysyłały swe bombowce do walki, a okręty

115

wojenne sześciocalowymi działami sięgały zgrupowań Viet Congu
na 15 mil w głąb lądu. Olbrzymie samoloty B-52... zaczęły  ze
swej bazy na wyspie Guam druzgotać leśne fortece partyzantów...
W  palącym  upale  i  zgniłej  wilgoci  kontynentu  azjatyckiego
Amerykanie  stosowali  swoją  zrewidowaną  wersję  zasad  wojny
partyzanckiej... WyposaŜone w oszałamiającą siłę ognia, ruchliwe
w stopniu, o którym jeszcze przed dziesięcioma laty nie moŜna
było  marzyć,  amerykańskie  siły  uderzeniowe  wdzierały  się  do
twierdz Viet Congu długo uwaŜanych za niedosięgłe. Przypomi-
nające chmury olbrzymich os śmigłowce dźwigały Ŝołnierzy i
sprzęt  z  baz  na  pole  bitwy,  zapewniając  im  przewagę  za-
skoczenia  i  elastyczności.  ...Uderzenia  lotnictwa  spychały  par-
tyzantów z zarosłych dŜunglą grzbietów górskich, grzebały ich
w podobnych do labiryntu tunelach, nie dawały im wytchnąć".

Gdyby  w  rzeczywistości  było  tak,  jak  w  podkoloryzowanej

dziennikarskiej relacji,  to  Westmoreland  odniósłby  pełen  sukces.
Zwykle było  bardziej  prozaicznie  —jak  w  sprawozdaniu  „New
York Timesa" z 9 sierpnia 1965 r.: „Spadochroniarze palącymi
się  papierosami  zrzucali  opite  krwią  pijawki  i  deptali  butami
jadowite azjatyckie stonogi. Znaleźli jaskinie i porzucone zapasy
ryŜu,  parę  razy'  nieomal  nastąpili  na  pięty  cofających  się
Ŝ

ołnierzy Viet Congu, ale nigdy się z nimi nie starli".

W  taktyce  Search  and  Destroy  zawiodły  oba  człony:

partyzantów było równie trudno odszukać, jak zniszczyć.

Szukać miało przede wszystkim lotnictwo i wywiad — ame-

rykański oraz południowo-wietnamski. Obserwacja z powietrza
nie  na  wiele  jednak  się  przydawała;  partyzantów  skrywała
gęstwina  dŜungli,  a  Viet  Cong  doprowadził  maskowanie  do
perfekcji. Natomiast w konkurencji wywiadów NFW zazwyczaj
wygrywał pojedynki z przeciwnikami. Agenci Frontu znajdowali
się  wszędzie.  Dla  Viet  Congu  mógł  pracować  równie  dobrze
urzędnik sajgońskiej instytucji, jak sprzątaczka w amerykańskiej
bazie,  dziewczyna  z  baru  odwiedzanego  przez  Marines  czy
oficer  południowo-wietnamski.  Według  niektórych  —  zapewne
przesadzonych — danych 10% Ŝołnierzy ARW przekazywało

116

informacje partyzantom! (Nic dziwnego, Ŝe Amerykanie woleli
sami  planować  operacje  wojskowe  i  nierzadko  wręcz  unikali
współdziałania z armią sajgońską.)

Amerykanie  często  uderzali  w  próŜnię.  Po  dojściu  lub

przerzuceniu helikopterami w rejon spodziewanego kontaktu z
nieprzyjacielem znajdowali juŜ tylko jego ślady albo wpadali w
zasadzkę.  Nawet  gdy  Viet  Cong  nie  był  uprzedzony  o  ataku,
partyzanci  potrafili  —  dzięki  ruchliwości  i  swobodzie
manewru  —  uniknąć  starcia.  Oddziały  Frontu  zdumiewały
zdolnością  do  „rozpływania  się"  na  bagnach  lub  w  tunelach,
albo  „wsiąkania"  w  wioski.  Amerykańskie  uderzenia  często
przypominały  więc,  jak  to  obrazowo  określali  wojskowi,  ciosy
„młota kowalskiego w pływający korek".

Drugi człon taktyki Westmorelanda takŜe się nie sprawdzał,

nawet  gdy  partyzantów  udało  się  zmusić  do  walki.  Nie  na
darmo nazwano Viet Cong „najlepszą partyzantką świata": był
znakomicie  zorganizowany,  posługiwał  się  taktyką  w  pełni
dostosowaną  do  terenu,  klimatu  i  moŜliwości  nieprzyjaciela,
posiadał nowoczesne uzbrojenie.

Sprzyjający Frontowi autorzy z upodobaniem opisują prymity-

wne środki walki partyzantów, aby udowodnić ludowy i sponta-
niczny  charakter  powstania.  To  prawda,  Ŝe  na  amerykańskich
Ŝ

ołnierzy czekały na ścieŜkach w dŜungli wilcze doły i pułapki

z ostrymi bambusowymi szpikulcami. To prawda, Ŝe uŜywano

kusz z zatrutymi strzałami, a nawet rojów dzikich pszczół, które
spadały  na  przechodzących  Amerykanów.  Ale  jednocześnie  dla
Viet  Congu  pracował  system  wczesnego  ostrzegania  przed
nalotami  zainstalowany  na  sowieckich  statkach  u  wybrzeŜy
Wietnamu,  a  siła  ognia  jednostek  Frontu  nie  ustępowała  sile
ognia  Amerykanów.  Jednym  z  najgroźniejszych  elementów
taktyki  Viet  Congu  były  zaskakujące  nawały  artyleryjskie  na
lotniska  i  bazy  amerykańskie.  Nie  byłyby  one  moŜliwe  bez
odpowiedniego  uzbrojenia:  moździerzy  120  mm,  wyrzutni  rakiet
ziemia-ziemia czy dział bezodrzutowych 75 mm, pochodzących
z ZSRR, Chin, Czechosłowacji i innych krajów obozu.

117

Między  legendy  moŜna  zatem  włoŜyć  wyobraŜenie  o  niemal

bezbronnych  partyzantach,  których  jedynym  puklerzem  miało  być
przekonanie  o  słuszności  sprawy  i  wysokie  morale.  W  rze-
czywistości — choć wydaje się to niewiarygodne — oddziały Viet
Congu  posiadały  w  niektórych  dziedzinach  przewagę  nad
Amerykanami.  I  to  nie  tylko  w  tak  oczywistych,  jak  znajomość
terenu  czy  umiejętność  walki  w  dŜungli.  TakŜe  w  zakresie
podstawowego  uzbrojenia:  do  1968  r.,  kiedy  w  całej  armii  USA
wprowadzono  do  uŜytku  karabinek  M-I6,  Wietnamczycy  z  auto-
matami  Kałasznikowa  AK-47  górowali  nad  Ŝołnierzami  amery-
kańskimi wyposaŜonymi w przestarzałe M-14.

W  Search  and  Destroy  rozstrzygające  znaczenie  naleŜało  do  sił

powietrznych, 

bombardowania 

miały 

zadać 

partyzantom

maksymalnie duŜe straty, helikoptery zaś zapewnić oddziałom USA
niezbędną  ruchliwość.  Z  początku  Viet  Cong  był  bezradny  wobec
silnych  ataków  z  powietrza.  Partyzanci  okopywali  się  na
wzniesieniach  i  z  tej  —  pozornie  dającej  przewagę  —  pozycji
rozpoczynali  walkę,  którą  przegrywali,  gdy  do  akcji  wkraczały
bombowce.  Ich  sztaby,  magazyny  i  schrony  nie  wytrzymywały
potęŜnych  bomb  „latających  superfortec"  B-52.  Śmigłowce  Huey
transportujące Ŝołnierzy w eskorcie szturmowych „Kobr" budziły w
nich paniczne przeraŜenie.

Szybko jednak nauczyli się walczyć z amerykańskim lotnictwem.

Tak jak w czasie wojny z Francuzami — starali się atakować z jak
najbliŜszej  odległości.  Przeszli  na  działania  nocne.  Otrzymali  teŜ
odpowiednie  uzbrojenie.  W  czasie  oblęŜenia  obozu  w  A  Shau  w
1966  r.  Viet  Cong  uŜył  po  raz  pierwszy  metody,  którą  stosował
odtąd  stale.  Partyzanci  okrąŜyli  obóz  pierścieniem  z  działek  i
karabinów przeciwlotniczych — ich zmasowany ogień nie pozwalał
na udzielanie oblęŜonym pomocy.

Pod A Shau okazało się takŜe, iŜ helikoptery obok niewątpliwych

zalet  mają  powaŜne  wady:  są  powolne  i  wraŜliwe  na  ogień.  Jeśli
lądują  w  dolinie,  to  mogą  zostać  unieszkodliwione  z  otaczających
wzgórz nawet za pomocą zwykłych karabinów.

118

Dlatego szturmy powietrzne z uŜyciem śmigłowców nie przynosiły
Amerykanom 

oczekiwanych 

rezultatów, 

a 

gdy 

obrona

przeciwlotnicza  przeciwnika  nie  została  wcześniej  obezwładniona,
zamieniały  się  wręcz  w  klęski.  Stany  Zjednoczone  straciły  w
Wietnamie  5  tys.  śmigłowców,  co  postawiło  powaŜny  znak
zapytania nad sposobami ich zastosowania w przyszłych wojnach.

Deszcze i mgły zmuszały do osłabienia działań lotnictwa w porze

monsunu.  tj.  od  maja  do  listopada.  DŜungla  natomiast  łagodziła
skutki bombardowań; bomby rozrywały się na najwyŜszych piętrach
lasu, a napalm często spalał się w koronach drzew.

Bombowce strategiczne B-52 początkowo nie zdawały egzaminu,

gdyŜ  brakowało  sprawnego  systemu  naprowadzania  ich  nad
niewielkie  i  ruchome  cele.  Dopiero  po  wielu  miesiącach,  gdy
udoskonalono  rozpoznanie  i  łączność,  gdy  włączono  do  systemu
komputery, stało się to moŜliwe.

Lotnictwo USA  — przygotowane  do walki  z  armią  sowiecką  —

długo  nie  zauwaŜało  absurdów  tej  wojny,  choćby  tego,  Ŝe
nowoczesne  odrzutowce  wartości  kilku  milionów  dolarów
ryzykowano  dla  atakowania  zwykłych  cięŜarówek,  a  gigantyczne
bombowce  strategiczne,  przeznaczone  do  przenoszenia  broni
jądrowej,  miały  niszczyć  błotniste  dróŜki  w  dŜungli.  Najlepiej
sprawdziły  się  w  Wietnamie  stare,  uŜywane  jeszcze  w  II  wojnie
ś

wiatowej,  śmigłowe  samoloty  transportowe  C-47.  Zaopatrzono  je

w trzy karabiny maszynowe, które mogły wystrzelić 6 tys. pocisków
na minutę oraz w wyrzutnię flar, oświetlających obszar o promieniu
2 km. Okazały się niezwykle skuteczne w nocnych atakach na szlaki
transportowe Viet Congu.

Zmasowane uŜycie lotnictwa musiało spowodować w Wietnamie

Południowym  olbrzymie  zniszczenia.  To  tam,  a  nie  na  Północy,
operowały  „latające  superfortece".  B-52  startowały  z  wyspy  Guam
odległej  o  4  tys.  km  od  Indochin.  by  po  sześciu  godzinach    lotu
zrzucić  w  30  sekund  swój  śmiercionośny

119

ładunek stu 370-kilogramowych bomb

1

. Pas zniszczenia 37 ton

bomb miał 1,6 km długości i 300 m szerokości.

RównieŜ  na  Południu  a  nie  na  Północy  stosowano  tzw.

defolianty, czyli chemikalia niszczące liście. Miały one pozbawić
partyzantów  ukrycia,  ale  tysiące  ton  środków  chemicznych
musiały  spowodować  znaczne  szkody  takŜe  w  rolnictwie
Południa.  (Wbrew  często  powtarzanym  twierdzeniom,  defolianty
uŜywane zgodnie z przeznaczeniem były w zasadzie nieszkodli-
we  dla  zdrowia.  Przypadki  zatruć  zdarzały  się  wyjątkowo,  u
osób, które zetknęły się z nimi w stanie stęŜonym.)

Od  czasu  światowej  kampanii  przeciw  bombardowaniom

DRW panuje pow.szechne, acz nieuzasadnione przekonanie, Ŝe
najbardziej  ucierpiała  północna  część  Wietnamu.  W  rze-
czywistości  większe  zniszczenia  dotknęły  Południe:  zrzucono
tam prawie pięć razy więcej bomb. Liczba określająca ich tonaŜ
jest  astronomiczna:  4,8  min  ton.  Na  RW,  niewielki  kraj  o
powierzchni  równej  połowie  Polski,  spadło  ponad  dwukrotnie
więcej bomb niŜ na wszystkich frontach II wojny światowej...

Południe  musiało  zacząć  importować  ryŜ,  poniewaŜ  znisz-

czeniu  uległa  znaczna  część  terenów  uprawnych.  Chłopi  bali
się  uprawiać  pola,  gdyŜ  groziło  im  wzięcie  przez  pilotów  za
partyzantów  —  zwłaszcza  Ŝe  często  uciekali  na  widok  samo-
lotów.  Obszary  przygraniczne  oraz  tereny  kontrolowane  przez
Viet  Cong  zamieniono  w  tzw.  strefy  wolnego  ostrzału.
Wysiedlono  z  nich  ludność,  aby  mogły  być  w  kaŜdej  chwili
ostrzeliwane.  Mieszkańcy  opuszczali  teŜ  wsie  chroniąc  się
przed  walkami  i  terrorem  Viet  Congu  do  juŜ  przeludnionych
miast.  Uchodźcy  stanowili  aŜ  1/4  społeczeństwa.  Ameryka
przeznaczała dla tych 4 milionów bezdomnych pomoc wartości
30 min dolarów rocznie.

Zniszczenia wojenne na Południu dotknęły miasta w niewiel-

kim  stopniu  w  porównaniu  ze  wsią.  Wielu  mieszkańców  miast
było jednak oburzonych rujnowaniem kraju przez działania

1

 Przy końcu 1966 r. wybudowano takŜe w Tajlandii pas stanowy długości wystarczającej dla B-52.

120

wojenne i zasilało szeregi neutralistycznej „Trzeciej Siły" lub Viet
Congu, aby skończyć z walkami obojętnie w jaki sposób.

Przy ocenie rezultatów taktyki Search and Destroy naleŜy wziąć

pod uwagę, iŜ oddziały amerykańskie z reguły walczyły dzielnie i
—  jeśli  udawało  im  się  nawiązać  kontakt  z  przeciwnikiem  —
zwykle  go  pokonywały.  Problem  polegał  jednak  na  tym,  Ŝe
zazwyczaj to Viet Cong decydował o miejscu i czasie bitwy.

W  1965  r.  w  Wietnamie  było  180  tys.  Ŝołnierzy  z  USA,  a  pod

koniec  1967  blisko  pół  miliona.  W  tym  samym  czasie  siły
komunistyczne na Południu wzrosły z ok. 15 tys. do 300 tys. ludzi.
Co miesiąc Viet Cong powoływał pod broń ponad 10 tys. ludzi, a z
Północy przybywało ok. 5 tys. Ŝołnierzy WAL.

W  Wietnamie  Południowym  nie  było  ciągłych  frontów  —  z

jednym  wyjątkiem:  wzdłuŜ  „strefy  zdemilitaryzowanej"  tkwili
okopani,  jak  w  I  wojnie  światowej,  Marines,  a  po  drugiej  stronie
oddziały  północno-wietnamskie.  Poza  tym  waJki  toczyły  się  w
całym  kraju,  a  szczególnie  cięŜkie  były  na  terenach,  które
komuniści kontrolowali jeszcze od czasów wojny z Francuzami: w
tzw.  strefach  C  i  D na  północ  od  Sajgonu  i  w  połoŜonym  między
nimi „śelaznym Trójkącie".

Generał Westmoreland zaplanował system baz artyleryjskich na

wierzchołkach  gór,  zaopatrywanych  przez  śmigłowce.  Mogły  one
wspierać się wzajemnie w wypadku ataku. Ich zadanie polegało na
skoordynowanym  ostrzale  zgrupowań  Viet  Congu  i  jego  szlaków
komunikacyjnych.  Gdy  oddziałom  amerykańskim  udało  się
nawiązać  kontakt  z  nieprzyjacielem,  natychmiast  wzywały  przez
radio  bombowce  i  artylerię.  Dopiero  kiedy  lawina  ognia  i  stali,
która  miała  zniszczyć  przeciwnika,  kończyła  się  —  ruszali  do
walki Ŝołnierze.

Wiara  we  własną  przewagę,  na  której  opierała  się  taktyka

Search  and  Destroy,  skłaniała  Westmorelanda  do  postawy
ofensywnej,  do  atakowania  Viet  Congu  w  jego  twierdzach.  Stąd
pomysły  wielkich  operacji,  które  miały  „oczyścić"  róŜne  tereny.
Przykładem moŜe być kampania Cedar Falls z początku

121

1967  r.  skierowana  przeciwko  „śelaznemu  Trójkątowi".  Był  to
rejon  o  powierzchni  200  km

2

,  rozciągający  się  30  km  na  północ

od  Sajgonu.  Od  20  lat  znajdował  się  w  rękach  komunistów  —
wojsko  południowo-wietnamskie  nie  odwaŜało  się  nawet  tam
zapuszczać. Viet Cong stworzył na tym podmokłym, porośniętym
dŜunglą  i  pociętym  licznymi  rzekami  obszarze  potęŜny  system
umocnień,  godny  miana  prawdziwej  partyzanckiej  fortecy.
Całymi latami rozbudowywano tam olbrzymie kompleksy tuneli,
składów  i  schronów,  aŜ  powstał  rodzaj  podziemnego  miasta  dla
kilkunastu  tysięcy  Ŝołnierzy,  do  którego  dostępu  broniły  pola
minowe i liczne pułapki. Niektóre tunele biegły na głębokości 30
metrów, co czyniło je niewraŜliwymi nawet na najcięŜsze bomby.
Operację  Cedar  Falls  rozpoczęło  dywanowe  bombardowanie
„śelaznego  Trójkąta"  przez  superfortece  B-52  oraz  nawała
artyleryjska. Plan kampanii przygotowywany był wyłącznie przez
oficerów  amerykańskich,  aby  zaskoczyć  nieprzyjaciela.  Prze-
widywał  on  okrąŜenie  strefy  działań,  zbieŜne  uderzenia
rozcinające siły przeciwnika i niszczenie ich częściami.

Po  zakończeniu  wstępnego  bombardowania  ponad  30  tys.

Ŝ

ołnierzy  amerykańskich  przerzucono  w  ciągu  kilku  godzin

desantami  helikopterowymi  i  spadochronowymi  w  przewidziane
rejony.  Niektóre  oddziały  trafiały  zaraz  po  wylądowaniu  w
zasadzki,  inne  napotykały  silny  ogień  artylerii  Viet  Congu  i
przedzierały  się  przez  pola  minowe  pod  ostrzałem  doskonale
ukrytych  snajperów.  Na  ścieŜkach  czekały  zamaskowane  wilcze
doły  z  zaostrzonymi  bambusami  na  dnie  i  niewielkie  miny
przeciwpiechotne,  które  groziły  trwałym  kalectwem:  urywały
stopy,  kaleczyły  nogi  i  genitalia.  Gdy  nacierający  natrafiali  na
większe 

ugrupowania 

Viet 

Congu, 

wzywali 

myśliwce

bombardujące, aby napalmem złamać opór obrońców. Zazwyczaj
jednak oddziały NFW unikały bezpośrednich starć. Organizowały
zasadzki  po  czym  błyskawicznie  wycofywały  się  —  według
partyzanckiej zasady „uderzenia i odskoku".

122

Po rozbiciu głównych baz Amerykanie przystąpili do przecze-

sywania  dŜungli,  wysadzania  bunkrów  i  umocnień  oraz  do
poszukiwania  zamaskowanych  wejść  do  tuneli.  Podziemne
korytarze były odpowiednie dla zgiętego w pół Wietnamczyka,
więc  przeciętny  Amerykanin  nie  mógł  się  w  nich  poruszać.
Tworzono więc z niskich i szczupłych Ŝołnierzy specjalne grupy
do  penetrowania  tuneli,  zwane  w  gwarze  Ŝołnierskiej  Rats
(„Szczurami").  Dla  zmuszenia  partyzantów  do  opuszczenia
podziemi  stosowano  gazy  łzawiące.  Pompowano  do  tuneli
acetylen,  który  następnie  detonowano.  Po  zakończeniu  operacji
Amerykanie wycofali się z .śelaznego Trójkąta", pozostawiając
w miejscu dŜungli księŜycowy krajobraz zryty kraterami bomb,
z drzewami powyrywanymi przez specjalne buldoŜery.

A jednak operację Cedar Falls —jak inne podobne — część

Ŝ

ołnierzy  Viet  Congu  przetrwała,  a  następni  wkrótce  do  nich

dołączyli.  Przetrwali  przede  wszystkim  w  tunelach,  były  zbyt
rozbudowane  i  skomplikowane,  aby  je  w  całości  zniszczyć.
Składały się z wielu oddzielnych komór, korytarzy o licznych
rozgałęzieniach. Były wyposaŜone  w  szyby wentylacyjne  oraz
klapy,  które  pozwalały  izolować  zagroŜone  odcinki.  Amery-
kanie byli w stanie wysadzić jedynie krótkie fragmenty tuneli,
a ich penetrowanie przez Rats łączyło się z duŜym ryzykiem.

Taktyka gen. Westmorelanda przynosiła więc tylko częściowe

sukcesy.  Amerykanie  zwycięŜali  we  wszystkich  większych
bitwach,  zadawali  duŜe  straty  przeciwnikowi,  niszczyli  jego
bazy  i  sieć  zaopatrzenia.  Jednak  podstawowa  przesłanka  „stra-
tegii  wyczerpania"  —  zadanie  nieprzyjacielowi  strat  „nie  do
przyjęcia"  —  okazała  się  nierealna.  Pomimo  ciągłego  zwięk-
szania  kontyngentu  amerykańskiego,  pomimo  katastrofalnych
spustoszeń  w  Wietnamie  Południowym,  pomimo  eskalacji
bombardowań  Północy  nie  było  najmniejszych  oznak  załamy-
wania się moŜliwości NFW  i DRW. Nie  mogło  być  inaczej  z
dość  oczywistej  przyczyny:  Viet  Cong  mógł  łatwo  kontrolować
własne  straty,  po  prostu  rezygnując  z  ataków  albo  wycofując
się do KambodŜy i Laosu. Inicjatywa naleŜała przecieŜ (i to od

123

początku  do  końca  wojny)  do  komunistów.  Według  obliczeń
sztabowców  Pentagonu  3/4  starć  odbywało  się  w  wybranym
przez  przeciwnika  czasie,  miejscu  i  okolicznościach.  Na  2  mi-
liony amerykańskich operacji przy uŜyciu niewielkich oddziałów
w  latach  1966-1968  tylko  1%  zaowocował  kontaktem  z  nie-
przyjacielem.  Jeśli  zatem  kierownictwo  w  Hanoi  było  zaniepo-
kojone  wysokością  strat,  to  wystarczyło  zmniejszyć  intensyw-
ność ataków. Do 1968 r. taka konieczność jednak nie zaszła.

Dowództwo amerykańskie musiało znaleźć wskaźnik, który w

tej wojnie na „wyczerpanie" ukazywałby sytuację. Zwykle miarą
postępów  jest  zdobyte  terytorium.  W  Wietnamie  wskaźnikiem
była  natomiast  liczba  zabitych  nieprzyjaciół.  Do  Waszyngtonu
posyłano więc przez szereg ogniw dowódczych po kaŜdej bitwie
cyfry,  tzw.  body  count.  Politycy  domagali  się  zresztą  wielu
innych  danych  i  ta  „mentalność  księgowych"  sprawiła,  Ŝe  z
Wietnamu  płynęły  tony  najróŜniejszych  raportów,  którymi
karmiono  komputery.  KaŜda  potyczka,  kaŜda  zrzucona  bomba,
kaŜdy  niemal  wystrzelony  pocisk  były  rejestrowane  i
przetwarzane,  ale  to  morze  cyfr  bynajmniej  nie  ułatwiało
podejmowania decyzji. Nie chodziło nawet o to, Ŝe raporty były
często przesadzone (ocenia się, Ŝe liczbę zabitych Ŝołnierzy Viet
Congu  zawyŜano  o  30%),  lecz  o  to,  Ŝe  sedno  problemu  nie
tkwiło w arytmetycznych obliczeniach stosunku sił czy strat ani
np.  w  przeciętnym  tonaŜu  bomb  potrzebnych  do  zniszczenia
bambusowego  mostu.  Chodziło  raczej  o  coś,  czego  nawet
najnowsze komputery IBM 1430 nie mogły ująć w programach:
o  odwagę,  wytrwałość,  przekonanie  i  zdecydowanie.  W
„strategii  wyczerpania"  pierwsza  musiała  ulec  ta  strona,  której
zabrakło tych cech, a nie ludzi czy broni.

Według  danych  Pentagonu  do  końca  1967  r.  straty  nie-

przyjaciela  wyniosły  w  sumie  220  tys.  Ŝołnierzy,  a  mimo  to
komuniści mieli na Południu pod bronią ok. 300 tys. ludzi i byli
dwa  razy  silniejsi  niŜ  na  początku  interwencji  amerykańskiej.
„Nie  moŜemy  znaleźć  rozsądnego  wytłumaczenia  stałego
wzrostu sił Viet Congu... Zdolność Viet Congu do ciągłej

124

odbudowy oddziałów i uzupełniania strat jest jedną z tajemnic tej
wojny...  Ich  jednostki  nie  tylko  odradzają  się  jak  feniks  z
popiołów,  ale  mają  teŜ  zadziwiającą  zdolność  do  utrzymywania
morale"  —  pisał  w  sprawozdaniu  dla  Waszyngtonu  w  listopadzie
1964 r. gen. Taylor, ambasador USA w Sajgonie.

Istotnie,  jeśli  się  głębiej  nad  tym  zastanowić,  jeśliby  próbować

znaleźć ukryte źródła siły Viet Congu, dotrzeć do motywów, które
pchnęły setki tysięcy ludzi do tytanicznych zmagań, to dojdziemy
w  końcu  do  pytań,  na  które  niełatwo  znaleźć  odpowiedź:  o  siłę
przekonań,  wolę  walki,  strach,  miękkość  i  twardość  —  i  to  nie
tylko  poszczególnych  ludzi,  ale  całych  społeczeństw.  Trudno  na
nie  odpowiedzieć  nawet  przy  wykorzystaniu  wyrafinowanych
metod  badań  socjologicznych.  (Amerykanie  prowadzili  takie
badania,  których  —  skądinąd  bardzo  interesujące  —  wyniki  są
jednak  na  tyle  niejednoznaczne,  Ŝe  mogą  słuŜyć  za  podstawę
róŜnych hipotez).

Panuje  jednomyślność  opinii  —  niezaleŜnie  od  postawy

autorów  —  o  wyjątkowo  wysokim  morale  oddziałów  Frontu.
ś

ołnierze Viet Congu pomimo wieloletniego oderwania od rodzin,

pomimo  głodu,  niewygód  związanych  z  Ŝyciem  w  dŜungli,
pomimo  miaŜdŜących  ataków  lotnictwa  walczyli  odwaŜnie,
czasami wręcz brawurowo, byli niesłychanie wytrwali, cierpliwi, a
dyscypliną 

przewyŜszali 

wiele 

armii 

regularnych. 

Czym

wytłumaczyć  tę  uporczywą  waleczność?  William  Sullivan,
ambasador  USA  w  Laosie  w  latach  sześćdziesiątych,  twierdzi,  iŜ
,,kluczowym elementem arsenału" wietnamskich komunistów było
terroryzowanie  ludności  cywilnej  i  brutalne  prowadzenie  wojny.
Podobne  jest  stanowisko  politologa  Douglasa  Pike'a,  autora
monografii  Tlie  Viet  Cong  Strategy  of  Terror,  w  której  uzasadnia
tezę, iŜ „terror był integralną częścią taktyki i programów" NFW i
Lao  Dong.  Zdaniem  Pikę'a,  skuteczność  „strategii  terroru",  którą
komuniści  przeciwstawili  „strategii  wyczerpania",  opierała  się
jednakŜe  nie  na  samym  zastraszaniu,  lecz  w  równej  mierze  na
znakomitych technikach organizacyjnych.

125

Właściwie  nikt  nie  ośmiela  się  otwarcie  przeczyć  temu,  Ŝe

metodyczny terror był jednym z filarów Viet Congu. Większość
ź

ródeł komunistycznych pomijała ten  temat  milczeniem,  a  nieli-

czne, które o nim wspominały, usprawiedliwiały go. Mówiło się
więc  o  „rewolucyjnej  sprawiedliwości",  „sądach  ludowych",
„egzekucjach  słuŜalców krwawego  marionetkowego  reŜimu"  itp.
Trudno  zresztą  było  przeczyć  oczywistym,  udokumentowanym
faktom. W 1968 r„ w czasie ofensywy Tet, aby przytoczyć tylko
jeden z przykładów, doszło do masowej  zbrodni w  Hue,  gdzie
zamordowano  kilka  tysięcy  osób.  Wiadomo  takŜe,  Ŝe  niektóre
posunięcia  Viet  Congu  (np.  zajęcie  miast  na  kilka  godzin  i
wycofanie  się  bez  walki)  miały  na  celu  przede  wszystkim
znalezienie i „zlikwidowanie" osób uznanych za „wrogów ludu".

Jednak  zastraszenie,  choć  tłumaczy  wiele,  nie  wyjaśnia

wszystkiego.  MoŜna  nim  wytłumaczyć  dyscyplinę  i  cierpliwe
znoszenie cięŜkich warunków, ale czy terrorem moŜna wywo-
łać odwagę i wolę walki? Czy strachem moŜna uzasadniać np.
decyzje tych młodych Wietnamczyków, którzy rezygnowali z
wygodnego  Ŝycia  w  Sajgonie  i  szli  do  partyzantki?  Diagnoza
Pikę'a nie wyczerpuje złoŜoności zagadnienia. Formuła „terror
plus  organizacja"  domaga  się  uzupełnienia  o  trzeci  czynnik.
Najtrudniejszy  do  określenia,  a  jednak  równie  waŜny,  stano-
wiący konieczne dopełnienie dwóch pierwszych.

To brakujące ogniwo, spajające w monolityczny blok system

polityczny, militarny i społeczny NFW, nadające walce Frontu
niesłychany  dynamizm  i  uporczywość,  to  wiara  znacznej
części Wietnamczyków w ideały, o które walczyli.

Nie sposób inaczej wytłumaczyć specyfiki Wietnamu. Tylko

wiara moŜe wyjaśnić niezwykłą waleczność, wytrwałe męstwo
i wyjątkową gotowość do poświęceń — z oddaniem własnego
Ŝ

ycia włącznie. I tylko przejęcie się ideami mogło doprowadzić

do  sytuacji,  gdy  biedny,  nieduŜy  naród  dzięki  kolosalnej
pracowitości,  uporowi  i  odwadze  potrafił  walczyć  przez  cale
dziesięciolecia z wszystkimi, których ci, którzy nim  kierowali,
wskazali jako przeciwników. To prawda, Ŝe Wietnamczycy

126

otrzymywali  olbrzymie  dostawy  broni  od  sojuszników.  To
prawda,  Ŝe  ich  walce  sprzyjały  najróŜniejsze  czynniki  —  od
unikatowej  geografii  kraju  począwszy,  na  strachu  USA  przed
Chinami skończywszy. Lecz prawdą jest takŜe, iŜ z broni moŜna
robić  rozmaity  uŜytek  (taki  sam  sprzęt  dostawali  przecieŜ
Arabowie, których mały Izrael bił na głowę).

NaleŜy oczywiście dokonać rozróŜnienia na tych, którzy znali i

przyjęli  całą  ideologię  marksistowsko-leninowską,  oraz  tych,
których  przyciągnęły  umiarkowane,  liberalno-niepodległosciowe
hasła  Lao  Dong  i  NFW.  Inne  były  motywacje  i  zamiary
manipulujących,  a  inne  manipulowanych.  Hanoi  oficjalnie
podkreślało wprawdzie „jedność całego ludu pracującego w wal-
ce  z  imperializmem",  jednak  w  rzeczywistości  ideowi  komuniści
stanowili  mniejszość  społeczeństwa,  choć  nie  była  to  grupa
zupełnie  się  nie  licząca.  Pokrywała  się  zapewne  z  kadrą  Viet
Congu  oraz  DR  W.  W  1967  r.  kadry  NFW  liczyły  ok.  100  tys.
ludzi  (na  ponad  380  tys.  członków  Viet  Congu  i  17  milionów
ludności  Południa).  Poglądy  reszty  społeczeństwa  południowo--
wietnamskiego  moŜna  określić  jako  niechętne  wobec  Ameryka-
nów, ale równie nieprzyjazne dla Lao Dong.

Tak  więc,  choć  zdolność  komunistów  do  stałej  odbudowy  sił,

którą  gen.  Taylor  nazwał  „jedną  z  największych  tajemnic  tej
wojny", 

pozostaje 

zagadnieniem 

nie 

poddającym 

się

upraszczającym  analizom,  to  nie  jest  jednak  zupełnie  niewy-
tłumaczalna. Tajemnica tkwiła w wyjątkowo skutecznym splocie
trzech  róŜnych,  lecz  doskonale  się  uzupełniających  czynników:
wiary, organizacji i terroru.

Z  tej  triady  pozostały  do  omówienia  techniki  organizacyjne.

Polityczna  działalność  Frontu  koncentrowała  się  w  komitetach
rejonowych. Sterowały one organizacjami masowymi, prowadzi-
ły  propagandę  i  —  mniej  lub  bardziej  dobrowolną  —  rekrutację
nowych  członków  NFW.  Komitety  decydowały  teŜ  o  uŜyciu
Sekcji Bezpieczeństwa. Komitety rejonowe działały w 1967 r. w
czterech  spośród  jedenastu  tysięcy  wsi  Wietnamu  Południowego
(rząd   kontrolował   4,5   tys.,   pozostałe   2,5   tys.   było

127

spornych), a zatem Front posiadał niemałą bazę dla uzupełniania
strat i zdobywania środków materialnych. Zresztą środki płynęły
z  wielu  źródeł:  NFW  miał  przedstawicielstwa  w  stolicach
kilkudziesięciu krajów, m.in. w Moskwie, Pekinie. Warszawie
i innych krajach bloku sowieckiego, a takŜe w Trzecim Świecie.

Siły  zbrojne  Viet  Congu  dzieliły  się  na  trzy  rodzaje.

Oddziały regularne liczyły w 1967 r. ponad 100 tys. Ŝołnierzy.
W  jednostkach  regionalnych  walczyło  90  tys.  ludzi  nieco
gorzej wyszkolonych i uzbrojonych. I wreszcie ponad 100 tys.
chłopów  w  lokalnych  siłach  samoobrony  prowadziło  w  dzień
normalny tryb Ŝycia, a nocami urządzało zasadzki i dostarczało
zaopatrzenie oddziałom partyzanckim.

Viet Cong, który do 1964 roku składał się niemal wyłącznie

z  Południowców,  w  miarę  upływu  czasu  zmieniał  charakter.
Kadry  napływające  z  Północy  stopniowo  przejmowały  kierow-
nictwo, a oddziały WAL zaczęły odgrywać coraz większą rolę
w  działaniach  militarnych.  W  samym  1967  roku  na  Południe
przybyło 100 tys. Ŝołnierzy północno-wietnamskich.

Spośród  kilku  dróg  infiltracji  szlak  Ho  Chi  Minha  jest

najbardziej znany — chyba dlatego, Ŝe był tak spektakularnym
przedsięwzięciem  logistycznym.  O  wiele  mniej  mówiono  o
transporcie  drogą  morską,  którą  docierało  na  Południe
prawdopodobnie  tyle  samo  materiału,  co  lądem.  Do  1965  r.
większość  dostaw  transportowano  dŜonkami  i  statkami.  Potem
Amerykanie próbowali wspólnie z flotą południowo-wietnamską
zablokować wybrzeŜe, ale było to niewykonalne: linia brzegowa
Wietnamu Południowego ma 1600 km, jest bardzo urozmaicona,
a liczbę łodzi rybackich i dŜonek ocenia się na 50 tysięcy.

Sprzęt dla NFW napływał w nieduŜych łodziach do Ŝeglugi

przybrzeŜnej,  a  takŜe  pełnomorskimi  statkami,  które  roz-
ładowywano  w  kambodŜańskim  porcie  Kompong  Som.  Z
Kompong  Som  do  delty  Mekongu  było  tylko  100  km,  a  w
samej  delcie  liczne  kanały  i  dopływy  Mekongu  nadawały  się
doskonale  do  komunikacji.  KsiąŜę  Sihanouk  udawał,  Ŝe  nie
zauwaŜa czynienia z jego kraju  zaplecza dla działań

128

komunistycznych  w  Wietnamie  i  uparcie  odmawiał  Ameryka-
nom prawa do zaatakowania dróg transportowych Viet Congu.

Szlak  Ho  Chi  Minha  został  po  blokadzie  wybrzeŜa  w  1965

roku  niebywale  rozbudowany.  WzdłuŜ  trasy  powstały  bazy
remontowe  i  wypoczynkowe,  szpitale  polowe.  Łączność  tele-
foniczna  zapewniała  stałą  informację  o  stanie  dróg  i  ewentual-
nych  zagroŜeniach.  Szlak  obsługiwało  blisko  300  tys.  ludzi,
którzy  rozbudowywali  go  i  naprawiali  uszkodzenia.  Znaczną
część  stanowiły  „MłodzieŜowe  Brygady  Szturmowe  dla  Oca-
lenia  Narodowego”  składające  się  głównie  z  kilkunastoletnich
dziewcząt (młodzi męŜczyźni byli od 18 roku Ŝycia powoływani
do  wojska),  które  —  według  twierdzeń  Hanoi  —  ochotniczo
zgłaszały się na trzy lata do pracy.

Szlak  miał  mocną  obronę:  w  samym  Laosie  znajdowało  się

ponad  tysiąc  stanowisk  artylerii  przeciwlotniczej  oraz  25  tys.
Ŝ

ołnierzy.  Na  początku  wojny  Amerykanie  próbowali  utrudniać

infiltrację, prowadząc w tajemnicy niewielkie bombardowania w
Laosie  za  pomocą  wynajmowanych  za  pośrednictwem  CIA
samolotów.  Potem,  gdy  szlakiem  wędrowały  dziesiątki  tysięcy
Ŝ

ołnierzy  i  tysiące  ton  zaopatrzenia  rocznie,  nie  mogli  dłuŜej

uniknąć  działań,  o  których  musiała  wiedzieć  opinia  publiczna.
Natomiast  Hanoi  do  końca  wojny  konsekwentnie  wypierało  się
prowadzenia  jakichkolwiek  działań  na  neutralnych  terytoriach
Laosu i KambodŜy.

Od  1965  roku  US  Air  Force  coraz  silniej  bombardowały

odcinek szlaku Ho Chi Minha w południowym Laosie. W czasie
nalotów,  które  trwały  do  1973  roku,  na  ten  niewielki  obszar
spadło  dwa  razy  więcej  bomb  niŜ  na  cały  Północny  Wietnam
(1,9  miliona  ton).  Ambasador  amerykański  w  Laosie,  William
Sullivan, zatroskany o stabilność rządu w Vientiane, sprzeciwiał
się bombardowaniom szlaku przez samoloty B-52, a takŜe Ŝądał
dokładnego  rekonesansu  przed  uŜyciem  lotnictwa  taktycznego,
aby  mieć  pewność,  Ŝe  atakowane  są  wyłącznie  tereny  nie
zamieszkane  przez  ludność  cywilną.  Zniecierpliwieni  tym
wojskowi nazwali szlak „Autostradą Sullivana". Jeden ze

129

zwiadowców amerykańskich Sił Specjalnych, który dobrze poznał
szlak  Ho  Chi  Minha,  powiedział,  Ŝe  był  on  „czasami  tak
zatłoczony, jak autostrada na Long Island w godzinie szczytu".

Efekty  bombardowań  były  niewielkie:  trzy  czwarte  zaopat-

rzenia  wysyłanego  z  DRW  docierało  na  Południe.  Dziennie  siły
komunistyczne otrzymywały ok. 90 ton, czyli ładunek trzydziestu
cięŜarówek.  Bombardowania  zniszczyły  na  szlaku  w  ciągu  całej
wojny  ponad  10  tysięcy  samochodów  cięŜarowych,  ale  pomoc
chińska i bloku sowieckiego wyrównywała straty z nadwyŜką.

Amerykanie  obliczyli,  iŜ  w  wyniku  bombardowań  ginął  co

setny  Ŝołnierz  posyłany  na  Południe.  Oznaczało  to,  iŜ  na  jednego
zabitego  przypadało  przeciętnie  100  ton  bomb  o  wartości  140
tysięcy dolarów.

Amerykańska  strategia  czyniła  wojnę  w  Wietnamie  bardzo

kosztowną.  Wybudowano  bazy  morskie  w  Cam  Ranh  i  Da  Nang
za 300 milionów dolarów. Przyholowano do nich prefabrykowane
mola aŜ z Południowej Karoliny. W An Khe powstało największe
na  świecie  lądowisko  dla  śmigłowców.  W  Pleiku  —  ośrodek
łączności  wyposaŜony  w  najnowsze  urządzenia  do  komunikacji
satelitarnej.  Koszty  bombardowań  były  horrendalne.  Wartość
pięciuset  strąconych  nad  szlakiem  Ho  Chi  Minha  samolotów
przekraczała 

kilkudziesięciokrotnie 

wartość 

wszystkich

zniszczonych  cięŜarówek.  Podobnie  kosztowne  było  utrzymanie
oddziałów  amerykańskich,  zwłaszcza  w  porównaniu  z  Viet
Congiem.  Statystyczny  partyzant  potrzebował  około  2,5  kg
zaopatrzenia dziennie (1 kg Ŝywności, głównie ryŜu, 1 kg amunicji
i 

pół 

kilograma 

wyposaŜenia 

osobistego). 

Natomiast

Amerykaninowi  trzeba  było  dostarczyć  osiem  razy  więcej:  5  kg
Ŝ

ywności,  2,5  kg  płynów,  prawie  10  kg  amunicji  oraz  3  kg

wyposaŜenia. Jeśli doliczymy do tego materiały pędne, to stosunek
zmieni  się  z  8:1  na  13:1.  W  siłach  USA  sześciu  na  dziesięciu
Ŝ

ołnierzy  przeznaczonych  było  do  obsługi  kwatermistrzowskiej

(kucharze, kierowcy, pisarze, magazynierzy). Nato-

9 _ Wietnam 1962-1975

130

miast  po  stronie  północno-wietnamskiej  jedynie  20%  Ŝołnierzy
znajdowało się w słuŜbach pomocniczych.

DuŜe,  zmechanizowane  oddziały  amerykańskie  potrzebowały

sieci baz i szlaków transportowych, które z kolei wymagały stałej
obrony.  Natomiast  Viet  Cong  musiał  opierać  swój  system
zaopatrzenia na tragarzach i  rowerach,  co  powodowało  wydłuŜe-
nie  czasu  przygotowania  operacji.  Nie  oznacza  to  jednak,  iŜ
transport stanowił słabą stronę sił gen. Giapa.

Przygotowania  do  większej  bitwy  lub  ofensywy  były  zwykle

bardzo staranne.  CięŜarówki  dojeŜdŜały  szlakiem  Ho  Chi  Minha
tak  daleko  w  głąb  Południowego  Wietnamu,  jak  tylko  się  dało.
Dalej transportowano  materiał na  rowerach  lub  wykorzystywano
chłopów.  Zapasy  gromadzono  w  niewielkich,  rozrzuconych  w
róŜnych punktach, podziemnych  składach.  Zawierały  one  przede
wszystkim ryŜ, amunicję i solone ryby, ale na Południe posyłano
teŜ  np.  maszyny  drukarskie,  aparaturę  medyczną,  antybiotyki  i
urządzenia  do  produkcji  uzbrojenia,  przerabiania  zdobytego
sprzętu czy wyrabiania min z niewypałów.

„Najlepsi  partyzanci  świata"  zyskali  ten  tytuł  m.in.  dzięki

wręcz  spartańskiej  odporności  i  rezygnacji  z  wygód.  Ich
ekwipunek  składał  się  głównie  z  broni  i  amunicji.  WyposaŜenie
osobiste obejmowało niewiele ponad nylonowy hamak do spania
i  koc,  małą  lampkę  naftową,  moskitierę  i  filtr  do  wody.  Był  to  i
tak  postęp  w  porównaniu  z  Viet  Minhem,  którego  Ŝołnierze  nie
mieli np. moskitier, a dzienna porcja ryŜu była trzy razy mniejsza
niŜ w Viet Congu. Prócz ryŜu partyzanci jedli przede wszystkim
mięso upolowanych zwierząt i ryby łowione za pomocą granatów
wrzucanych  do  strumieni.  I  ostatnie  juŜ  porównanie.  śołd
Ŝ

ołnierza  USA  wynosił  przeciętnie  300  dolarów  miesięcznie,  a

Viet Congu — równowartość 50 centów.

Zgodnie  z  zasadami  stosowanymi  jeszcze  w  czasie  I  wojny

indochińskiej  partyzanci  uderzali  zwykle  tylko  wówczas,  gdy
mieli przewagę. Często urządzali zasadzki. Pozorowali uderzenie
na  mały garnizon, by potem  atakować  oddziały  spieszące  mu  na
pomoc. Akcje Viet Congu oparte były na sprawnej

131

bazie  logistycznej;  oddziały  sił  regularnych  po  przybyciu  w
rejon  operacji  ściśle  współdziałały  z  lokalnymi  siłami
samoobrony,  które  zapewniały  zakwaterowanie,  dostarczały
przewodników,  tragarzy,  przejmowały  opiekę  nad  rannymi,
udostępniały dane wywiadowcze. „Byli twardymi Ŝołnierzami

— stwierdził  później  gen.  Westmoreland  —  i  byli  bardzo
wytrwali.  To  charakteryzowało  wszystkich,  od  Politbiura
w  Hanoi  do  najniŜszych  szczebli.  Ich  dowódcy  byli  zdyscyp
linowani  i  dobrze  wyszkoleni.  Byli  teŜ  bezwzględni  w  egzek
wowaniu ścisłego posłuszeństwa".

Obok  dŜungli  partyzanci  dysponowali  innym  znakomitym

schronieniem — wśród kontrolowanej przez NFW ludności wsi.
Francuski  historyk,  Paul  Mus,  pisał:  „Na  równinach  ryŜowisk
brakuje  naturalnego  ukrycia  —  nie  ma  lasów,  bagien  ani
wrzosowisk.  Jeśli  ktoś  chce  się  schować  i  zniknąć,  moŜe  to
zrobić  tylko  za  innymi  ludźmi...  (Masy)  ludzkie  są  znakomitą
osłoną  przed  kaŜdym  przeciwnikiem  o  innym  języku,  a  jeszcze
lepszym  —  gdy  ma  on  inną  skórę".  Amerykanie  zupełnie  nie
znali Wietnamu, jego kultury, zwyczajów i trybu Ŝycia ludności.
Co  rozumieli  Ŝołnierze  zza  oceanu,  lądując  w  środku
wietnamskiej wioski? Widzieli tylko starych ludzi i dzieci, gdyŜ
młodzi  uciekli  w  obawie  przed  posądzeniem  o  współpracę  z
Frontem.  Widzieli  drewniane  narzędzia  o  nieznanym  prze-
znaczeniu, ołtarzyki z figurkami w chińskim stylu i bambusowe
chaty, które mogły kryć wejścia do tuneli. Skąd mogli wiedzieć,
czy znajdujące się w wiosce zapasy ryŜu są przeznaczone dla jej
mieszkańców czy dla partyzantów? Niszcząc zapasy Viet Congu
lub to, co za nie uwaŜali, pozbawiali często chłopów niezbędnej
do przeŜycia Ŝywności.

Obcość  kraju,  strach  przed  wszechobecnymi  partyzantami,

którzy  mogli  kryć  się  w  kaŜdej  chacie  i  wynurzyć  z  tunelu  w
ś

rodku  wioski,  których  ogień  mógł  spaść  znienacka  na

amerykański patrol z kaŜdej kępy drzew, rosnąca frustracja

— wszystko  to  powodowało,  Ŝe  Ŝołnierze  z  USA  zaczynali
się  zachowywać   brutalnie.   KaŜdy   „Ŝółtek"  (gook)   stawał

132

się dla nich wrogiem, a Wietnam zaczynali postrzegać jako Dziki
Zachód,  na  którym  trzeba  zrobić  porządek  z  „Indianami".  Nie
oznacza  to,  iŜ  Amerykanie  popełnili  w  czasie  wojny  wiele
zbrodni  wojennych;  Ŝołnierze  znajdowali  się  pod  ściślejszą
kontrolą  czynników  rządowych  i  środków  masowego  przekazu
niŜ  w  jakiejkolwiek  innej  wojnie,  i  nawet  przeciwnicy  nie
potrafili  znaleźć  Ŝadnych  przykładów  przestępstw  poza  kilkoma
odosobnionymi  wypadkami,  z  których  najbardziej  znany  to  My
Lai.

Zdarzało się natomiast — jak w kaŜdej innej wojnie — wiele

sytuacji  niejasnych.  Często  na  przykład  do  patrolującego
oddziału  amerykańskiego  oddawano  z  pobliskiej  wioski  kilka
strzałów.  Dowódca  mógł  rozkazać  swym  ludziom,  by
przeszukali  ją,  albo  wezwać  lotnictwo  lub  artylerię,  aby
zaatakowały wioskę. Obie metody niosły ze sobą ryzyko błędów,
których  kosztem  było  ludzkie  Ŝycie.  W  pierwszym  przypadku
mogło się okazać, Ŝe w wiosce znajdują się siły nieprzyjaciela i
dowódca straciłby wielu Ŝołnierzy. Bombardowanie zaś mogłoby
być  niepotrzebne,  gdyŜ  mogło  chodzić  o  paru  partyzantów,
którzy  uciekli  po  sprowokowaniu  Amerykanów.  Dowódca
musiał  wybierać  między  Ŝyciem  swoich  ludzi  i  Ŝyciem
wietnamskich chłopów.

W  ramach  prób  „zdobywania  serc  i  umysłów"  Amerykanie

m.in. rozdawali upominki: narzędzia, zegarki, lekarstwa itp. A w
maju 1966 r. na okrąŜone koło Sajgonu zgrupowanie Viet Congu
lotnictwo RW i USA zrzuciło duŜe ilości... aspiryny i „przepustek
do  wolności".  Rezultaty  manifestacji  dobrej  woli  były  mizerne.
Obejmujący nocą kontrolę nad wsią komuniści odbierali chłopom
rzekomo  złe  lekarstwa  (które  sami  wykorzystywali),  a  dla
przekonania wieśniaków truli jakiegoś psa, przedawkowując leki.

Czy  Amerykanie  mogli  wybrać  inny  sposób  działania?  Czy

istniała  alternatywa  dla  Search  and  Destroy!  W  Waszyngtonie  i
Sajgonie  rozumiano  przecieŜ  złoŜoność  sytuacji,  w  której
konwencjonalne działania militarne krzyŜowały się z wojną

133

domową.  A  jednak  USA  postawiły  niemal  wyłącznie  na
rozstrzygnięcie wojskowe — prawie 80% pomocy dla Sajgonu
przeznaczano na rozwój ARW.

Uporczywe spychanie na drugi plan problemów politycznych

miało  kilka  przyczyn. Armia USA  przez  samą  swą  obecność
w  Wietnamie  musiała  zawaŜyć  na  decyzjach  Waszyngtonu.
Choć  po  1965  roku  w  dalszym  ciągu  mówi  się  wiele  o  „zdo-
bywaniu  serc  i  umysłów",  o  konieczności  rozwiązań  politycz-
nych, rozwoju gospodarczego i o reformie rolnej, to faktycznie
Wietnam zaczyna być traktowany jak zwykła operacja militar-
na.  Punkt  cięŜkości  przesuwa  się  w  stronę  dowództwa,  a
ambasada USA w Sajgonie, CIA i w ogóle cywile schodzą na
dalszy plan.

Według  gen.  Lansdale'a  (który  jako  pułkownik  walnie

przyczynił się do początkowego  sukcesu Diema)  — amerykań-
scy  wojskowi  popełnili  powaŜny  błąd,  sztywno  oddzielając
kategorie  militarne  od  politycznych.  Swe  zadanie  rozumieli
przede  wszystkim  jako  pobicie  nieprzyjacielskiej  armii,  a  nie
„zdobywanie  serc  i  umysłów".  A  przecieŜ  jedną  z  głównych
zasad  sztuki  wojennej  jest  zrozumienie  istoty  wojny  oraz
podporządkowanie  środków  militarnych  celom  politycznym.
Zle  się  teŜ  stało,  twierdzi  dalej  Lansdale,  Ŝe  punkt  widzenia
wojskowych  przejęli  politycy  cywilni  (Johnson,  McNamara,
potem Nixon i Laird), których obowiązkiem było go skorygo-
wać.  Jak  jednak  Biały  Dom  mógł  właściwie  reagować  na
sytuację,  skoro  opierano  się  tam  na  nie  przystających  do
rzeczywistości  schematach?  Wojnę  widziano  wyłącznie  w  kon-
tekście  globalnej  strategii  „powstrzymywania"  komunizmu,
co przyczyniało się do pomniejszania rodzimych, wietnamskich
korzeni konfliktu; Ho Chi Minha uwaŜano jedynie za narzędzie
w rękach Pekinu lub Moskwy, a NFW za wytwór Hanoi.

Pułkownik  Robert  Rheault  z  Zielonych  Beretów  uwaŜa,  Ŝe

„Stany  Zjednoczone  duŜo  lepiej  poradziłyby  sobie  w  Wiet-
namie,  gdyby  posłały  tam  kilka  bombowców  mniej...,  a  za  to
kilku specjalistów od walk nieregularnych więcej".

134

Po śmierci Kennedy'ego Zielone Berety, w których pokładał

tak  wielkie  nadzieje,  zostały  zepchnięte  na  boczny  tor  przez
przywiązane do schematów kręgi wojskowe. W niewielkim tylko
stopniu powiększono ich liczebność; w Wietnamie działało w
szczytowym  okresie  wojny  trzy  tysiące  Ŝołnierzy  Sił  Specjal-
nych. Była to kropla w półmilionowym morzu wojsk amerykańs-
kich. Gdy zginął Kennedy, który zamierzał wprowadzić w armii
Stanów Zjednoczonych wiele  reform  (szkolenie  kontrpartyzanc-
kie dla wszystkich rodzajów broni, przystosowanie lotnictwa do
walk  w  dŜungli,  piechoty  morskiej  do  działań  nieregularnych
itp.), powrócono do tradycyjnej taktyki. Wiązało się to z przegra-
ną  zwolenników  przyjęcia  niekonwencjonalnych,  antypartyzanc-
kich sposobów prowadzenia wojny, którym w dowództwie armii
amerykańskiej  przewodził  bliski  współpracownik  Kenedy'ego,
gen.  Gavin,  z  wojskowymi  biurokratami,  reprezentowanymi
przez Westmorelanda.

A  przecieŜ  wystarczyło  spojrzeć  na  osiągnięcia  Zielonych

Beretów,  by  dostrzec  ich  znaczenie.  Licząca  zaledwie  trzy
tysiące ludzi grupa oficerów i podoficerów potrafiła zorganizo-
wać  60-tysięczną  armię,  złoŜoną  z  nieregularnych  oddziałów
lokalnych. Prócz tego stworzono setki tzw. Cywilnych Nieregu-
larnych  Grup  Obrony  (CNGO),  o  których  płk  Rheault  powie-
dział:  „Program  CNGO...  to  historia  uczenia  Wietnamczyków,
jak  strzelać,  budować,  uprawiać  ziemię,  leczyć,  prowadzić
operacje wywiadowcze. Była to praca z religijnymi i etnicznymi
mniejszościami: góralami, Khmerami, Hoa Hao i Kao Dai".

Południowo-wietnamskie  siły  terytorialne  —  organizowane

przez  Zielone  Berety  i  rząd  RW  —  utrudniały  w  powaŜnym
stopniu  działalność  partyzantów.  Potrafiły  bronić  chłopów
przed  opodatkowaniem,  przeciwdziałać  propagandzie  i  odcinać
zaopatrzenie dla sił komunistycznych. Zadały one — i poniosły
— większe straty niŜ regularne oddziały ARW.

Szukając  odpowiedzi  na  pytanie  o  alternatywną  taktykę

walki, moŜna się oprzeć właśnie na efektach działań Zielonych
Beretów i lokalnych, południowo-wietnamskich sił samoobro-

135

ny. Wydaje się, iŜ droga, która mogła doprowadzić RW i USA do
zwycięstwa, wiodła w kierunku działań nieregularnych. Podobnie
sądzi  obecnie  wielu  zachodnich  specjalistów  wojskowych  (np.
autorzy  cytowanej  wielokrotnie  pracy  The  Lessons  of  Vietnam).
NaleŜało  z  niemal  wyłącznie  konwencjonalnego  sposobu  walki
przejść  na  mieszany,  dowartościować  Siły  Specjalne,  a  takŜe
zwrócić większą uwagę na polityczny charakter wojny. NaleŜało
posłać  do  Wietnamu  więcej  Zielonych  Beretów,  aby  zwiększyć
liczbę oddziałów lokalnych. Taktyka przeciwpartyzancka byłaby
prawdopodobnie  nie  tylko  tańsza  i  skuteczniejsza,  lecz  równieŜ
pozwoliłaby zmniejszyć liczbę ofiar wśród ludności cywilnej.

Stało  się  jednak  inaczej.  Taktyka  Search  and  Destroy

zdominowała  sposób  myślenia  amerykańskich  sztabowców,  a
Siły  Specjalne  wycofano  z  Wietnamu  jako  jedne  z  pierwszych
oddziałów  juŜ  w  1970  roku.  Powodem  tej  sprzecznej  z  logiką
decyzji  (odsyłano  niewielką  grupę  zawodowych,  świetnie
wyszkolonych Ŝołnierzy, pozostawiając pół miliona poborowych
o  bardzo  juŜ  wówczas  niskim  morale)  były  —  wywodzące  się
jeszcze  z  okresu  Kennedy'ego  —  animozje  w  stosunku  do
Zielonych  Beretów.  Te  same,  które  spowodowały,  iŜ  Siły
Specjalne  nie  zostały  w  Wietnamie  wykorzystane  na  większą
skalę.

W  charakterze  ciekawostki  moŜna  dodać,  Ŝe  w  formacji  tej

wielu oficerów mówiło m.in. po polsku i rosyjsku. 1 to nie tylko
dlatego,  Ŝe  Siły  Specjalne  miały  być  uŜyte  w  Europie
Wschodniej.  Zaczęto  je  tworzyć  w  1947  roku  w  amerykańskiej
strefie  okupacyjnej  w  Niemczech,  gdzie  zaciągnęło  się  do  nich
wielu  przesiedlonych  ze  Wschodu  dipisów,  którzy  nie  chcieli
wracać pod panowanie komunistyczne.

Wietnam  był  krajem  biednym,  roczny  dochód  narodowy  RW

na  jednego  mieszkańca  wynosił  w  1967  roku  dwieście  dolarów.
Pojawienie  się  tam  armii  USA  z  jej  olbrzymią  intendenturą  i
setkami  tysięcy  Ŝołnierzy  musiało  powaŜnie  wpłynąć  na
tamtejsze Ŝycie społeczne.

136

Amerykańskie  bazy  szybko  otoczyły  całe  miasta  baraków

skleconych  z  puszek  i  opakowań,  które  wyrzucali  Amerykanie.
Tam, w krętych uliczkach, gdzie ściany zdawały się być pokryte
niekończącymi  się  reklamami  coca-coli  i  róŜnych  gatunków
piwa,  Ŝołnierze  zza  oceanu  mogli  kupić  narkotyki,  seks  i
rozrywki. Rozkwitł czarny rynek, głównym przedmiotem handlu
były dobra Made in USA, które amerykańscy Ŝołnierze kupowali
w  kantynach,  a  następnie  płacili  nimi  Wietnamczykom  —  i
Wietnamkom.

Korupcja  doszła  do  niewiarygodnych  rozmiarów.  Załatwienie

praktycznie  kaŜdej  sprawy  urzędowej  było  niemoŜliwe  bez
łapówek.  Uzyskanie  paszportu  lub  prawa  jazdy,  zapewnienie
cichej zgody policji na czarnorynkowy handel — wszystko miało
swoją  cenę.  Było  to  m.in.  konsekwencją  tak  licznej  obecności
Amerykanów.  Premier  RW,  Nguyen  Cao  Ky,  powiedział  po
wojnie:  „Potrzebowaliśmy  amerykańskich  Ŝołnierzy,  ale  nie  ich
stylu Ŝycia... Przywieźli ze sobą warunki Ŝycia tak komfortowe, o
tyle  lepsze  od  wietnamskich,  Ŝe  to  na  róŜne  sposoby
korumpowało". Powstała nienormalna sytuacja: pułkownik ARW
otrzymywał  miesięcznie  Ŝołd  o  wartości  równej  70  dolarom,  a
tłumacz  czy  sprzątaczka,  pracujący  w  amerykańskiej  bazie,
czterokrotnie  więcej.  Robotnik  zarabiał  5  tysięcy  dongów,
nauczyciel — 10 tysięcy, a kelnerka w barze dla Amerykanów —
50 tysięcy. Za uniknięcie przydziału do walki w dŜungli płacono
100 tysięcy dongów.

Nguyen Cao Ky został  w 1965 r. premierem, ogłosił program

walki  z  korupcją  i  przywrócenia  dyscypliny  społecznej.  Szcze-
gólnie  niebezpieczni  przestępcy  oraz  sprzedajni  funkcjonariusze
państwowi  mieli być  sądzeni  w  trybie  przyspieszonym  i  surowo
karani  —  z  rozstrzelaniem  włącznie.  Program  Ky  spotkał  się  z
poparciem  prasy  i  wielu  grup  politycznych,  lecz  kiedy  generał
rzeczywiście  polecił  dokonać  pierwszej  egzekucji,  oburzenie  nie
miało  granic  i  ambitne  projekty  walki  z  korupcją  nie  doczekały
się  realizacji.  Korupcja  była  zresztą  zbyt  głęboko  zakorzeniona,
by środki proponowane przez Ky mogły ją zwalczyć.

137

Amerykanie  nie  naciskali  w  tej  sprawie  na  kolejne  rządy.

Bardziej interesowały ich wyniki walk z Viet  Congiem;  korupcję
uwaŜali  za  rzecz  normalną  w  kraju  azjatyckim.  Obawiali  się  —
jak  za  czasów  Diema  —  iŜ  radykalna  akcja  moŜe  spowodować
załamanie się rządu.

Wbrew  oczekiwaniom  Waszyngtonu,  interwencja  Stanów

Zjednoczonych nie przyczyniła się zbytnio do podniesienia morale
ARW.  Wprawdzie  bombardowania  DRW  i  pomoc  USA  dodały
pewności siebie Ŝołnierzom i dowództwu armii sajgońskiej, lecz z
drugiej strony Wietnamczycy byli przez Amerykanów spychani na
drugi plan i pozbawiani inicjatywy. Stawali się siłami policyjnymi
i posiłkowymi, które miały strzec zaplecza i chronić amerykańskie
bazy  oraz  zajmować  się  mniej  waŜnymi  operacjami.  Ten  stan
rzeczy  rodził  w  Ŝołnierzach  ARW  poczucie  niŜszości  i
nieprzydatności;  w  efekcie  zdawali  się  we  wszystkim  na
Amerykanów.  Wytworzył  się  niezdrowy  układ,  przypominający
nieco czasy kolonialne.

Dochodziło  nawet  do  całkowitego  rozkładu  jednostek

południowo-wietnamskich,  których  Ŝołnierze  rezygnowali  z  roli
sojuszników  na  rzecz  bardziej  intratnych  zadań.  Reporter
„Newsweeka"  pisał  w  październiku  1967  roku:  „W  Dac  To  cały
pułk  południowo-wietnamski  wyłączył  się  z  działań  bojowych,
poprzestając  na  dostarczaniu  dla  173  Brygady  Powietrzno-
Desantowej  USA  piwa,  prostytutek  i  czystej  bielizny...  W  Bień
Hoa,  w  sąsiedztwie  amerykańskiej  bazy  lotniczej,  inny
przedsiębiorczy  oddział  południowo--wietnamskich  komandosów
zbudował  osiedle  z  czerwonymi  latarniami...  Miejsce  na  polach
bitew  zostawiają  oni  «braciom  Amerykanom»...  Krótko  mówiąc,
ARW  jest  chora...  Niszczy  ją  prywata,  nepotyzm,  korupcja,
nieudolność, bezwład i tchórzostwo".

Oficerowie  ARW  byli  zwykle  zajęci  bardziej  staraniami  o

awans  niŜ  walką.  W  1966  roku  z  setek  kadetów,  kończących
Akademię  Wojskową  w  Sajgonie,  zaledwie  kilku  chciało
otrzymać przydziały poza stolicą. Faktyczne stany oddziałów

138

AR  W  wynosiły  70-80%  podawanych  przez  dowódców,  gdyŜ
zatajali  oni  straty,  aby  ukryć  własne  błędy  i  pobierać  Ŝołd  za
fikcyjnych podwładnych.

Wśród  Ŝołnierzy  szerzyła  się  dezercja.  Czasem  przyczyną

była  obawa  o  rodziny,  Ŝyjące  na  terenach  kontrolowanych
przez  komunistów.  Zdarzało  się,  Ŝe  Ŝołnierzy  oblęŜonego
posterunku  namawiali  do  poddania  się,  przez  megafony,  ich
krewni, sprowadzeni przez Viet Cong. Łatwo sobie wyobrazić,
jaki  wpływ  wywierały  takie  audycje  na  morale  oblęŜonych,
którzy  wiedzieli  przecieŜ,  iŜ  odmowa  moŜe  sprowadzić  na
najbliŜszych represje.

Inną  metodą  wojny  psychologicznej  było  sianie  nieufności

pomiędzy  Amerykanami  i  ARW.  O  powody  nie  było  trudno,
Ŝ

ołnierze  z  USA  na  kaŜdym  kroku  dawali  odczuć  swoją

wyŜszość,  mieli  własne,  lepiej  zaopatrzone  kantyny,  więcej
pieniędzy, pierwszeństwo w ewakuacji i w pomocy medycznej.
Wszystko  to  uraŜało  dumę  narodową  Wietnamczyków.  Viet
Cong  podsycał  wzajemną  nieufność  w  bardzo  prosty  sposób:
atakował  głównie  Amerykanów.  Na  przykład  uderzając  na
bazy lub lotniska starano się oszczędzać Ŝołnierzy południowo--
wietnamskich,  a  patrole  ARW  atakowano  —  według  danych
amerykańskich — dziesięć razy rzadziej  niŜ  patrole US  Army.
Wzmagało  to  niechęć  Amerykanów  do  Południowych  Wiet-
namczyków. Zarzucali oni sojusznikom (uŜywając zresztą tego
słowa  z  przekąsem),  źe  za  ich  lenistwo  i  tchórzostwo  płacą
Ŝ

yciem  Amerykanie.  Wskutek  malejącego  zaufania  do  ARW

była ona coraz bardziej  usuwana  na drugi  plan, co  pogłębiało
jej wewnętrzny rozkład. I tak koło się zamykało.

ś

ołnierze  z  USA  traktowali  swoich  wietnamskich  towarzy-

szy broni z nieukrywanym lekcewaŜeniem. Na przykład taktykę
stosowaną  przez  oddziały  ARW  nazywano  Search  and  Avoid
(Znajdź  i  Wymiń);  a  ulubiony  sposób  atakowania  Połu-
dniowych Wietnamczyków miał — zdaniem Amerykanów —
prezentować  pomnik  na  Cmentarzu  Wojskowym  w  Sajgonie.
Statua przedstawiała siedzącego Ŝołnierza...

139

Czy  tak  krytyczne  opinie  o  armii  sajgońskiej  były  do  końca

słuszne?  Będzie  jeszcze  mowa  o  niektórych  bitwach,  w  których
jej oddziały walczyły bohatersko. Nigdy w ciągu całej wojny nie
zdarzył  się  wypadek  przejścia  oddziału  ARW  na  stronę
nieprzyjaciela.  TakŜe  wyliczony  przez  amerykańskich  spe-
cjalistów  wskaźnik  strat  poniesionych  w  walce  nie  świadczy  o
pasywności  czy  tchórzostwie  Południowych  Wietnamczyków.
ARW  traciła  bowiem  rocznie  2,5%  swych  sił  (tzn.  12,5  tysiąca
poległych na 500 tysięcy Ŝołnierzy), natomiast Amerykanie tylko
1,8%.

Najdobitniej  o  stanie  wojsk  sajgońskich  świadczyła  jednak

inna, bardziej przemawiająca do wyobraźni liczba: w połowie lat
sześćdziesiątych  kaŜdego  roku  dezerterowała  1/5  Ŝołnierzy!
Niechęć  społeczeństwa  do  dyscypliny  utrudniała  wprowadzenie
mobilizacji  i  surowszych  kar  dla  uciekinierów.  Dopiero  w
sierpniu 1966 roku władze zdecydowały się na wydanie dekretu,
który  przewidywał  pięć  lat  obozu  pracy  za  dezercję  zwykłą  i
dopuszczał  moŜliwość skazania  na  doŜywotnie  więzienie  lub  na
ś

mierć  za  dezercję  z  pola  walki  z  bronią.  MoŜna  od  razu

powiedzieć,  iŜ  zarządzenia  te  nie  na  wiele  się  przydały;  sprawy
zaszły zbyt daleko.

Stosunek Południowych Wietnamczyków do Amerykanów był

ambiwalentny.  W  Sajgonie  mówiono  wówczas:  „Nienawidzimy
Amerykanów, ale boimy się. Ŝe się wycofają". Jeden z komitetów
studenckich  wydał  w  1966  roku  manifest  wzywający  USA  do
zwiększenia  pomocy  militarnej  i  gospodarczej  dla  RW  oraz
równocześnie  do...  nieingerowania  w  wewnętrzne  sprawy  kraju.
Wszystkie grupy polityczne oskarŜały Amerykanów o popieranie
swych  przeciwników.  USA  stały  się  dla  Południowców  kozłem
ofiarnym.  To  one  miały  być  wyłączną  przyczyną  korupcji,
nieudolności  rządu  sajgońskiego  itd.  Studenci  w  jednym  z
oświadczeń  oskarŜyli  nawet  ambasadę  USA  o  wyłączanie
elektryczności  w  róŜnych  dzielnicach  Sajgonu!  Frances
FitzGerald  tłumaczy  postawę  Wietnamczyków    wywodzącymi
się jeszcze  z czasów  kolonialnych

140

cechami: mieli być przyzwyczajeni do niesamodzielności i do
braku odpowiedzialności. Kompleks zaleŜności od Francuzów
został  przeniesiony  na  Amerykanów.  Nienawidzono  ich,  lecz
równocześnie  chciano  ich  opieki  i  uwaŜano  za  niemal
wszechmocnych.

Wietnamczycy byliby zatem skazani — przez zbieg okolicz-

ności  historycznych  —  na  tragiczne  miotanie  się  pomiędzy
skrajnościami,  pomiędzy  wrogością  do  Amerykanów,  prag-
nieniem ich obecności, pomiędzy strachem przed komunizmem
i wiarą w jego obietnice. Tak pisał o tym młody Wietnamczyk
w  1966  roku:  „Nie  mogę  stanąć  ani  po  stronie  Amerykanów,
ani komunistów. Ale nie mam innych moŜliwości do wyboru,
a  po  którejś  ze  stron  muszę  się  opowiedzieć.  Z  Amerykanami
będę oskarŜony o słuŜenie imperializmowi, czystemu  kolonia-
lizmowi.  Będę  po  stronie  obcych,  którzy  zabijają  moich
rodaków, którzy bombardują mój kraj". Inny Południowiec tak
wyjaśniał  powody,  dla  których  nie  ufa  Viet  Congowi:  „Znam
dobrze  komunistów  —  uczyniliby  nas  szarym  narodem...
Hanoi  to  szare  miasto.  Ale  oni  przyrzekają  niepodległość  i
rozwój... Oto dlaczego rosną*'.

W  1965  roku  zaczęło  się  wydawać,  iŜ  jedna  z  przyczyn

słabości  RW  zostanie  usunięta:  powstał  w  miarę  stabilny  rząd.
Nguyen Khanh ustąpił ostatecznie z areny politycznej w lutym
1965  r.,  po  czym  doszło  do  serii  przewrotów  i  kontrprzew-
rotów.  Ostatecznie  w  maju  1965  r.  uformował  się  rząd,  który
przetrwał duŜo dłuŜej niŜ którykolwiek z poprzednich, a jeden
z  jego  członków  —  Nguyen  Van  Thieu  —  miał  kierować
państwem do samego niemal końca.

Premierem został generał lotnictwa Nguyen Cao Ky, a jego

prawą  ręką  był  generał  Thieu.  Obaj  byli  młodzi,  mniej  więcej
czterdziestoletni.  Dowództwo  amerykańskie  uwaŜało  ich  za
zdolnych  i  odwaŜnych  oficerów.  Ky  był  świetnym  pilotem  i
komendantem  największej  na  Południu  bazy  lotniczej  w  Tan
Son  Nhut  pod  Sajgonem,  a  Thieu  głównodowodzącym  sił
zbrojnych RW. Thieu wstąpił w 1945 roku do Viet-Minhu;

141

opuścił go po niespełna roku, gdy zorientował się, Ŝe kierują
nim  komuniści.  Ukończył  następnie  akademię  wojskową  i
walczył  w  armii  Bao  Dają  przeciwko  Viet-Minhowi.  W  wa-
runkach wietnamskich istotne teŜ było, iŜ Thieu, pochodzący
z  mieszczańskiej  rodziny  buddyjskiej,  po  zawarciu  małŜeństwa
przeszedł na katolicyzm.

Wysokie kwalifikacje wojskowe obu generałów nie gwaranto-

wały zdolności politycznych, które —jak się wydaje — posiadał
raczej Thieu. Generał Ky miał opinię megalomana, intryganta
i lekkoducha. Nie rozumiał mentalności europejskiej i amerykań-
skiej; w jednym z wywiadów pochwalił Hitlera za to, Ŝe „potrafił
skupić wokół siebie... rozbity naród niemiecki" i był przekona-
nym  antykomunistą.  Słowa  generała  Ky  stanowiły  wymarzony
wręcz  argument  dla  potwierdzenia  tez  o  „faszystowskim"  i
„ludobójczym" charakterze reŜimu sajgońskiego.

Gdy tandem Ky-Thieu przetrwał u władzy kilka miesięcy i

zdawał  się  obiecywać  pewną  stabilizację,  Amerykanie
przystąpili  do  realizacji  kolejnego  programu,  aby  „zdobyć
serca  i  umysły"  chłopów.  Szkolone  przez  ekspertów  z  USA
zespoły  wykształconych  Wietnamczyków  ruszały  na  wieś,  by
Ŝ

yć  wśród  chłopów,  pomagać  im,  uczyć  i  leczyć.  Sposób

działania miał być wzorowany na Viet Congu. Rozpoczęty w
1966  roku  Program  Rozwoju  Wiejskiego  napotkał  jednak  te
same  przeszkody,  co  poprzednie  programy  —  od  „Strategicz-
nych Wiosek" poczynając.

Były  to  działania  na  niewielką  skalę  w  porównaniu  ze

zmaganiami  wojskowymi.  Przybywające  z  Sajgonu  zespoły
lokalne władze traktowały jako zagroŜenie dla swych interesów
i  opartych  na  korupcji  miejscowych  układów.  Wieśniacy,
którzy widzieli juŜ niejeden program kończący się na niczym
po  kilku  miesiącach,  witali  najnowszy  z  apatią  i  ostroŜnością.
Zespoły  były  terroryzowane  przez  Viet  Cong.  Wielu  ich
członków uciekało do miast, a ci, którzy zostawali, ryzykowali
Ŝ

yciem.  Tylko  w  ciągu  siedmiu  miesięcy  1966  roku  zamor-

dowano i uprowadzono ich ponad 3 tysiące.

142

Niemniej  notowano  powolny,  lecz  stały  wzrost  terenów

„bezpiecznych",  czyli  kontrolowanych  przez  rząd.  W  1964  roku
władze  sajgońskie  kontrolowały  42%  ludności,  a  w  1967  juŜ
67%.

Po  niespełna  roku  rządów  generała  Ky  doszło  do  kolejnego

kryzysu  wywołanego  przez  buddystów.  Właściwie  nie  wiadomo
nawet  dokładnie,  co  było  jego  początkiem.  Niektórzy
dziennikarze  podawali,  iŜ  buddyści  zaczęli  protestować  prze-
ciwko usunięciu dowódcy I Okręgu Wojskowego, obejmującego
północne  prowincje  RW.  Sami  przywódcy  buddyjscy  natomiast
twierdzili, Ŝe chodzi im o przeprowadzenie wyborów i usunięcie
rządu  wojskowego.  W  kaŜdym  razie  w  połowie  marca  1966  r.
zaczęła  się  fala  gwałtownych  zamieszek  w  wielu  miastach
Wietnamu  Południowego.  Zdarzyło  się  osiem  samo-spaleń  —
więcej niŜ w czasie kryzysu za rządów Diema. Władza centralna
praktycznie  przestała  istnieć.  Przedstawiciele  administracji
(zwłaszcza  w  Hue  i  Da  Nang)  przechodzili  na  stronę
demonstrantów,  zachęcając  do  tego  samego  Ŝołnierzy  i
policjantów.

Trwające  przez  kilka  miesięcy  demonstracje  były  przede

wszystkim wyładowaniem negatywnych nastrojów społecznych

—

 

w  szczególności  resentymentów  antyamerykańskich.  śądano

bowiem  wyborów,  lecz  gdy  władze  zgodziły  się  na  nie,
demonstracje  przybrały  na  sile.  Nie  słuchano  nawet  apeli
przywódców buddyjskich, którzy po oświadczeniu rządu wezwali
do zaniechania protestów. 14  maja tysiąc  wietnamskich Marines
dokonało z rozkazu gen. Ky desantu na Da Nang, waŜne miasto
portowe. 

Komendant 

Da 

Nang 

uciekł 

amerykańskim

ś

migłowcem do Hue, gdzie schronił się w sztabie zbuntowanej 1

Dywizji  ARW,  a  burmistrz  —  równieŜ  stojący  po  stronie
demonstrantów  —  ukrył  się.  Waszyngton  był  zaniepokojony
akcją Ky — dokonaną bez wiedzy USA
—

 

i  obawiał  się  wzrostu  napięcia.  Rzeczywiście,  w  odwecie  za

desant  demonstranci  w  Hue  spalili  amerykańską  bibliotekę  i
konsulat. Były to jednak ostatnie akordy kryzysu. 8 czerwca

143

siły  rządowe  zajęły  Hue.  Bez  oporu,  jeśli  nie  liczyć  wy-
stawianych  na  ulice  domowych  ołtarzyków  i  demonstrantów,
którzy kładli się na skrzyŜowaniach.

Jedyną stroną, która skorzystała na kryzysie 1966 roku, byli

znów  komuniści.  Represje  ominęły  bowiem  głównych  przy-
wódców  buntu  (rząd  wolał  nie  ryzykować  aresztowania
bonzów  buddyjskich,  a  wojskowi  i  cywilni  oficjele  mieli  w
Sajgonie  wielu  przyjaciół;  skończyło  się  na  aresztach
domowych  i  wysyłaniu  na  placówki  dyplomatyczne).  Uwię-
ziono natomiast szereg uczestników protestów, a wielu, lękając
się represji, wstąpiło do Viet Congu.

Obiecane wybory odbyły się we wrześniu 1966 r. Wzięło w

nich udział 4,3 miliona ludzi, co stanowiło 80% uprawnionych
do  głosowania.  W  myśl  przepisów  praw  wyborczych
pozbawieni  byli  m.in.  przestępcy  kryminalni,  osoby  chore
umysłowo oraz komuniści i prokomunistyczni neutraliści.

Wybory  —  według  zgodnej  opinii  obserwatorów  —  od-

bywały  się  w  atmosferze  swobody  i  —  poza  nielicznymi
wypadkami  —  uczciwie.  O  117  miejsc  w  Zgromadzeniu
Konstytucyjnym  ubiegało  się  532  kandydatów.  Wśród  wy-
branych znalazło się 35 katolików, 34 buddystów, 10 członków
sekty Hoa Hao i 5 Kao Dai — co dawało  dosyć wierny  obraz
rzeczywistego  układu  sił.  Ruch  narodowy  reprezentowało  12
członków VNQDD i 9 Dai Viet, z 58 kandydujących oficerów
tylko 20 uzyskało mandaty.

Niestety,  Zgromadzenie  jedynie  w  niewielkim  stopniu

spełniło  pokładane  w  nim  nadzieje.  Jego  członkowie  byli
podzieleni  na  szereg  skłóconych  grupek  i  frakcji,  które  nie
były w stanie stworzyć większości. Posłowie napisali i uchwa-
lili  co  prawda  piękną,  liberalną  konstytucję  (wyjątek  w  jej
tolerancyjnych  zasadach  stanowił  punkt  IV:  „Republika  Wiet-
namu walczy z  komunizmem  we  wszelkich  jego  postaciach"),
lecz  zachowywali  się  tak,  jakby  byli  całkowicie  oderwani  od
rzeczywistości. W kraju toczyła się wojna, a kaŜdy z członków
Zgromadzenia poczytywał sobie za punkt honoru wygłaszanie

144

długich,  patetycznych  przemówień,  do  których  w  praktyce
sprowadzała się aktywność parlamentu.

Kolejnym  waŜnym  krokiem  na  drodze  do  ustabilizowania

sytuacji  były  wybory  prezydenckie  we  wrześniu  1967  roku.
Poprzedziła je dramatyczna rozgrywka pomiędzy generałami Ky
i  Thieu,  którzy  stanęli  do  walki  o  fotel  prezydencki.  Obaj
dysponowali  jednakowo  silnym  poparciem  w  armii,  lecz
skuteczniejszym  politykiem  okazał  się  Thieu.  Ky  ustąpił  i
zgodził się kandydować jako wiceprezydent.

Wybory przyciągnęły uwagę światowej opinii publicznej — z

samych Stanów Zjednoczonych przybyło 574 dziennikarzy. Gdy
parlament  sajgoński  pozbawił  praw  do  kandydowania  dwóch
polityków,  zarzucając  im  dąŜenie  do  zneutralizowania  RW.
wywołało to protest Kongresu USA. Kilka dni przed wyborami
jeden  z  przywódców  opozycji  zwołał  w  Sajgonie  konferencję
prasową,  na  której  ostrzegał  przed  sposobami  fałszowania
wyników. Jego uwagi były szeroko omawiane w prasie RW.

Thieu  i  Ky  otrzymali  35%  głosów.  Najgroźniejszymi  ich

przeciwnikami  okazała  się  —  dosyć  niespodziewanie  —  para
Truong  Dinh  Dzu-Chieu,  która  reprezentowała  opowiadających
się  za  pokojem  buddystów  (17%).  Trzecie  miejsce,  z  11%,
zdobyli narodowcy Suu i Dan. Pomimo prowadzonej przez Viet
Cong  akcji  przeciw  wyborom  (w  czasie  kampanii  wyborczej
dokonywano  blisko  pięciuset  zamachów  tygodniowo,  a  w  dniu
głosowania zginęły z rąk partyzantów  62  osoby)  wzięło  w  nich
udział  4,9  miliona  z  5,8  miliona  uprawnionych.  Londyński
„Economist" przewidywał przed wyborami, iŜ jeśli „Thieu i Ky
otrzymają  znaczną  większość  głosów,  zostaną  oskarŜeni  o
sfałszowanie  wyborów.  Jeśli  zwycięŜą  z  niewielką  przewagą,
oskarŜy  się  ich  o  brak  poparcia  narodu".  ZwycięŜyli  w  sposób
umiarkowany,  ale  część  dziennikarzy  oskarŜyła  ich  zarówno  o
fałszerstwa, jak i o brak poparcia. Natomiast bardziej obiektywni
komentatorzy określali wybory jako w  miarę uczciwe,  choć  nie
pozbawione

145

skaz, a ich przeprowadzenie w czasie trwającej wojny uznano za
sukces władz.

Wybory  połoŜyły  kres  kilkuletniej  serii  zamachów  stanu.

Spokój, który zapanował po nich w sajgońskiej polityce — po raz
pierwszy  od  czasów  Diema,  zdawał  się  dobrze  rokować  na
przyszłość,  choć  do  pełnej  stabilizacji  było  jeszcze  daleko.
Wybory,  które  w  pewnym  stopniu  uprawomocniły  władzę  RW,
ukazały  jednocześnie  rozbicie  i  słabość  Ŝycia  politycznego
Republiki.

JakiŜ kontrast w porównaniu z sytuacją na Południu — zmien-

ną, chaotyczną, ale przecieŜ jednocześnie barwną i pełną Ŝycia —
tworzyła martwota i cmentarna cisza w DRW. Wszystko było tam
całkowicie podporządkowane wojnie: gospodarka,  kultura,  prasa,
sztuka  —  nawet  Ŝycie  rodzinne  musiało  ustąpić  przed
koniecznościami  militarnymi.  Wojna,  którą  Amerykanie  chcieli
prowadzić  bez  zaangaŜowania  emocjonalnego, dla Hanoi  była  od
początku wojną totalną, kwestią Ŝycia i śmierci.

Gdy  Amerykanie  przybywali  do  Wietnamu  na  12  miesięcy,  a

Południowi  Wietnamczycy  niezbyt  powaŜnie  traktowali  słuŜbę
wojskową,  to  młodzi  Wietnamczycy  z  Północy  wysyłani  na
Południe  wiedzieli,  Ŝe  wrócą  dopiero  po  zwycięstwie  —  jeśli
wcześniej  nie  zginą.  (Faktycznie,  niewielu  spośród  infiltrujących
w pierwszych latach wojny, doŜyło jej końca w 1975).

Gdy  Ŝołnierze  z  USA  spędzali  urlopy  w  Tajlandii  czy

Hongkongu,  a  Południowi  Wietnamczycy  słuŜący  w  ARW  mogli
bez kłopotów kontaktować się z najbliŜszymi, to pozostawione w
DRW  rodziny  Ŝołnierzy  do  1975  r.  nie  wiedziały  nic  o  losie
synów, braci czy męŜów. Sieć transportowa, była, zdaniem władz
w Hanoi, zbyt przeciąŜona, by Ŝołnierze mogli sobie pozwalać na
luksus wysyłania listów z frontu.

Gdy  na  Południu  sprzeciwianie  się  rządowi  uwaŜane  było  nie

tylko za rzecz normalną, ale w niektórych środowiskach naleŜało
wręcz  do  dobrego  tonu,  to  na  Północy  większość  społeczeństwa
ś

lepo ufała władzy, a wreszcie jakiekolwiek myśli o oporze nawet

nie przychodziły do głowy.

10 — Wietnam 1962-1975

146

Według  danych  Centralnej  Agencji  Wywiadowczej  naloty,

które  miały  złamać  wolę  walki  DRW,  wywołały  skutek
dokładnie  odwrotny:  pomogły  zmobilizować  społeczeństwo,
rozbudzić uczucia patriotyczne i nacjonalistyczne, i skierować
je  przeciw  Stanom  Zjednoczonym.  Amerykanie  próbowali
temu  przeciwdziałać.  W  latach  1965-1967  zrzucili  nad  Wiet-
namem  Północnym  około  miliard  ulotek,  aby  przekonać
ludność,  Ŝe  winę  za  jej  cierpienia  i  zrujnowanie  kraju  ponosi
Lao  Dong.  Kampania  nie  przyniosła  jednak  Ŝadnych  do-
strzegalnych  skutków,  propaganda  Hanoi  okazała  się  nie
gorsza.  W  DRW  nie  było  telewizji,  lecz  w  kaŜdej  wsi
znajdował  się  głośnik  lub  odbiornik  radiowy,  a  mieszkańcy
zobowiązani  byli  do  słuchania  niektórych  audycji  i  uczest-
niczenia w „prasówkach".

Amerykanie mogli zrzucać paczki z podarkami „od rodaków

z  Południa"  lub  pisać  w  ulotkach:  „Komunistyczny  rząd
Wietnamu Północnego odbiera ryŜ ludności i kupuje zań broń
w  Chinach,  by  popierać  agresję  na  Południu...  śądajcie  od
rządu powiększenia racji Ŝywnościowych i przerwania agresji".
W  jaki  sposób  jednak  mogli  protestować  mieszkańcy  DRW?
Amerykanie  mogli  teŜ  ostrzegać  ludność  rejonów,  które
zamierzali  atakować,  mogli  tłumaczyć,  Ŝe  bombardowania  to
odpowiedź  na  zarządzone  przez  Biuro  Polityczne  napady  na
rodaków  z  Południa,  lecz  cóŜ  z  tego?  Zbędne  dla  celów
wojskowych  czy  produkcyjnych  osoby  ewakuowano  juŜ  na
początku  wojny,  a  pozostali  nie  mogli  bez  zgody  władz
opuścić wyznaczonych miejsc.

MoŜna było w  ulotkach  opisywać  skorumpowanych  działa-

czy Lao Dong, oskarŜać partię o tragedię milionów ludzi, lecz
obywatele  nie  mieli  najmniejszego  wpływu  na  władze  i  ich
decyzje.  Zresztą  gigantyczny  wysiłek,  na  jaki  zdobyła  się
ludność  DRW,  świadczy  o  tym,  Ŝe  wierzyła  w  słuszność
polityki  władz.  Oblicza  się  np.,  iŜ  Wietnamczycy  wykopali
ponad  40  tysięcy  kilometrów  tuneli.  WzdłuŜ  strefy  zdemilita-
ryzowanej,  gdzie  naloty  były  najcięŜsze,  całe   miasteczka

147

i  wsie  zeszły  —  dosłownie  —  pod  ziemię.  Na  przykład  w
kompleksie  tuneli  długości  kilkuset  kilometrów  w  okolicach
Vinh Linh Ŝyło 70 tys. ludzi. Nocami wychodzili, by uprawiać
ziemię  i  naprawiać  drogi, w  dzień  chowali  się  na  głębokości
10  metrów.  KaŜda  rodzina  miała  wykopaną  własnoręcznie
izbę  z  brezentową  podłogą.  Oświetlenie  i  ogrzewanie  zapew-
niały  chińskie  lampy  naftowe.  Dzieci  urodzone  pod  ziemią
wystawiano codziennie na kilka minut na słońce. Pod powierz-
chnią znajdowały się szkoły, działała słuŜba zdrowia.

Jednym  z  celów  nalotów  było  zniszczenie  sieci  komunika-

cyjnej  na  Północy.  Amerykańskim  bombowcom  komuniści
przeciwstawili  jednak  z  powodzeniem  niezwykłą  pracowitość
Wietnamczyków.  Nie  tylko  utrzymywano  przejezdność  ist-
niejących tras, ale zbudowano w czasie wojny nową sieć dróg
w  DRW  i  w  Laosie  (szlak  Ho).  Długość  wszystkich  dróg  na
Północy zwiększyła się w ciągu  czterech  lat bombardowań z
19 tysięcy kilometrów do 40 tysięcy! W pracy tej brały udział
ok. dwa miliony ludzi, w większości kobiety.

Prawie  kaŜdy  musiał  wziąć  udział  w  likwidacji  skutków

bombardowań.  Na  wszystkich  nałoŜono  obowiązek  gromadze-
nia  materiałów  budowlanych  przy  drogach,  by  MłodzieŜowe
Brygady  Szturmowe,  złoŜone  z  dziewcząt,  a  nawet  z  dzieci,
mogły natychmiast usuwać zniszczenia.

Newralgicznymi punktami  sieci  komunikacyjnej były mosty.

Niszczone  zastępowano  promami  lub  mostami  bambusowymi,
zatapianymi  w  dzień.  Niekiedy  stosowano  mosty  pontonowe,
które  równieŜ w  dzień demontowano  i  maskowano. Rankiem,
dla  zmylenia  pilotów,  ustawiano  w  pobliŜu  przepraw  atrapy.
Maskowanie Wietnamczycy opanowali po mistrzowsku — i to
od czasu I wojny indochińskiej. Maskowano dosłownie wszys-
tko, co miało jakąś wartość z wojskowego punktu widzenia, a
więc np. mosty, magazyny i środki transportu.

Gdy  wiadomo  juŜ  było,  Ŝe  nastąpią  bombardowania,  partia

rzuciła  hasło:  „KaŜdy  musi  mieć  cztery  bezpieczne  miejsca:
schron blisko łóŜka, domu, ulicy i  blisko miejsca pracy".

148

W  rezultacie  ogólnonarodowej  akcji  wybudowano  tak  duŜą
sieć  schronów,  Ŝe  mogła  się  w  niej  ukryć  cała  ludność  DRW.
Wtedy  teŜ rozśrodkowano wszystkie  większe  zakłady  produk-
cyjne.  Było  ich  niezbyt  wiele  —  po  Francuzach  zostały  tylko
drobne  fabryczki,  a  po  1954  roku  władze,  licząc  się  z  moŜ-
liwością  wojny,  budowały  niewielkie,  rozrzucone  w  terenie
zakłady. Zanim rozpoczęły się naloty, maszyny przeniesiono
do wiejskich chat, do jaskiń w górach, zamaskowano w dŜun-
gli. W miastach pozostały puste hale i atrapy.

Prostych, lecz skutecznych posunięć dokonano w celu ochrony

transportu.  Przede  wszystkim  przestawiono  komunikację  na  porę
nocną.  Poza  tym  nastąpiło  rozdrobnienie  transportu;  w  razie
potrzeby 3-tonowa cięŜarówka mogła  być  zastąpiona  piętnasto-
ma  rowerami  lub  odpowiednią  liczbą  tragarzy.  Dla  amerykań-
skiego  lotnictwa  znikały  więc  klasyczne  cele  —  konwoje
samochodowe, pociągi czy statki. Pojawił się problem pogoni za
dziesiątkami  tysięcy  drobnych  obiektów,  poruszających  się  po
rzekach, drogach, ścieŜkach i na wodach przybrzeŜnych.

Wszystko to wymagało oczywiście ogromnego poświęcenia

i trudu zwykłych obywateli Północnego Wietnamu. To oni, a nie
członkowie Politbiura, musieli pracować i naraŜać Ŝycie. Gdy na
przykład  Amerykanie  zaczęli  stosować  bomby  z  opóźnionym
zapłonem,  Lao  Dong  rzuciła  hasło:  „Oni  bombardują  —  my
jedziemy". Po prostu zasypywano bomby, a samochody jechały
w takich odstępach, by wybuch zniszczył najwyŜej jeden pojazd...

Kadry partyjne i administracyjne korzystały m.in. z wyŜszych

przydziałów Ŝywnościowych. Racje kartkowe wynosiły — w za-
leŜności od kategorii, do której dana osoba została zaliczona

—

 

od 13 do 24 kg ryŜu miesięcznie, pół kg cukru i 300 g mięsa.

Ekonomia  Północnego  Wietnamu  miała  poza  tym  niezawodne
oparcie  na  zewnątrz.  Wartość  strat  na  Północy  w  1967  roku
oblicza  się  na  130  milionów  dolarów.  Natomiast  pomoc
RWPG wyniosła ponad 700 milionów dolarów, a chińska
—

 

drugie  tyle.  (Dla  porównania  —  wojna  powietrzna  kosz-

towała USA 1 miliard dolarów rocznie). Wietnam otrzymywał

149

od  sojuszników  przede  wszystkim  broń,  surowce  i  pojazdy.
Pomoc  ChRL  była  dostarczana  głównie  liniami  kolejowymi
(których  USA  nie  bombardowały),  a  z  RWPG  —  od  1966  roku,
gdy  nastąpiło  ostateczne  zerwanie  pomiędzy  Pekinem  i  Moskwą
— drogą morską, do portu w Hajfongu.

Uderzająca  jest  dysproporcja  pomiędzy  nakładami  finan-

sowymi  Stanów  Zjednoczonych  i  rezultatami  bombardowań.  To
prawda,  Ŝe  Waszyngton  wybrał  najbardziej  kosztowny  sposób
prowadzenia  wojny,  ale  sedno  problemu  leŜy  gdzie  indziej.
Komputery  Pentagonu  wskazywały,  iŜ  zniszczono  tysiące
mostów,  cięŜarówek,  dŜonek  i  odcinków  dróg.  Transport  DRW
powinien  więc  być  sparaliŜowany,  powinien  przestać  istnieć.
Tymczasem  działał  w  najlepsze.  Dlaczego?  Dlaczego  takŜe  inne
części  machiny  wojennej  Hanoi  działały  bez  powaŜniejszych
zakłóceń?

O  niektórych  przyczynach  (pracowitości  i  pomysłowości

Wietnamczyków,  o  pomocy  państw  komunistycznych)  juŜ
mówiliśmy.  Pozostały  ograniczenia  nałoŜone  na  siły  powietrzne
przez  Biały  Dom  oraz  polityka  „eskalacji"  wojny.  Wywiad  USA
oceniał,  iŜ  zakazy  prezydenta  pozostawiły  3/4  urządzeń
przemysłu  zbrojeniowego  i  instalacji  militarnych  DRW  poza
zasięgiem  ataków!  Bez  zgody  Johnsona  lotnictwo  nie  mogło
bombardować Hanoi i celów znajdujących się w promieniu 10 mil
morskich  od  stolicy,  Hajfongu  i  terenów  wokół  miasta,  strefy
wzdłuŜ granicy chińskiej oraz linii kolejowych łączących DRW z
ChRL.  Tym  samym  wyłączono  z  nalotów  kluczowe  obiekty
wojskowe 

(np. 

lotniska 

wokół 

Hanoi), 

gospodarcze 

i

komunikacyjne.  W  1965  roku,  gdy  amerykańskie  dowództwo
zaŜądało  pozwolenia  na  zbombardowanie  budowanych  wokół
Hanoi  wyrzutni  rakiet  przeciwlotniczych,  rząd  USA  nie  udzielił
zgody,  gdyŜ  zaatakowanie  wyrzutni,  przy  których  konstrukcji
zatrudnieni  byli  specjaliści  radzieccy,  mogłoby  —  według
Waszyngtonu — doprowadzić do konfrontacji z ZSRR.

Podobnie  było  w  1966  roku,  kiedy  Komitet  Szefów  Sztabów

sił zbrojnych USA domagał się od stycznia zezwolenia na

150

bombardowanie  składów  materiałów  pędnych  i  smarów  na
Północy,  co  miało  zahamować  infiltrację.  Prezydent  dopiero  po
sześciu  miesiącach,  w  czasie  których  wciąŜ  miał  nadzieję  na
nawiązanie  rozmów,  wyraził  zgodę  na  atak.  Gdy  amerykańskie
uderzenie zniszczyło niemal wszystkie większe zbiorniki paliw w
DRW, okazało się, iŜ infiltracja nie ustała. Armii generała Giapa
wystarczały  zapasy  rozproszone  po  całym  kraju  w  nieduŜych
magazynach oraz dostawy z importu.

Eskalacja nalotów dała władzom DRW czas na przygotowanie

kraju do wojny, na zbudowanie systemu obrony przeciwlotniczej,
na  ukrycie  i  rozśrodkowanie  najwaŜniejszych  celów  oraz  na
zorganizowanie 

alternatywnych 

ś

rodków 

transportu.

„Stopniowanie"  bombardowań  nie  zachęciło  Hanoi  do  negocjacji
(w  Białym  Domu  przy  rozpoczynaniu  kolejnych  faz  wojny
powietrznej wciąŜ łudzono się, Ŝe tym razem Politbiuro się ugnie i
oszczędzi  krajowi  zniszczeń).  Przeciwnie  —  skłoniło  Lao  Dong
do  trwania.  Proporcjonalnie  bowiem  do  eskalacji  rosło
niezadowolenie  w  USA,  co  komuniści  odbierali  —  zupełnie
słusznie — jako sygnał słabnięcia woli walki Ameryki.

Wietnam  Północny,  wbrew  rozpowszechnionym  przez  prze-

ciwników wojny sloganom, wcale nie był bezbronnym Dawidem,
nad którym pastwił się imperialistyczny Goliat. Kraj ten posiadał
jeden  z  największych  i  najskuteczniejszych  systemów  obrony
przeciwlotniczej na świecie, niektórzy twierdzą nawet, Ŝe nie miał
sobie  równych.  Piloci  amerykańscy,  którzy  latali  nad  DRW,  a
poprzednio  walczyli  w  II  wojnie  światowej,  zgodnie  oceniali,  iŜ
obrona Londynu, Berlina czy niemieckich rafinerii naftowych nie
wytrzymywała  porównania  z  siłą  ognia  Wietnamczyków.  Szef
sztabu wojsk lotniczych USA gen. John McConwall uznał obronę
przeciwlotniczą DRW za największą koncentrację broni tego typu
w historii wojen.

System  ten  rozbudowywano  stopniowo,  przede  wszystkim

dzięki  pomocy  sowieckiej.  Z  ZSRR  pochodziła  większość
sprzętu: kierowane rakiety przeciwlotnicze, działa plot, stacje

151

radiolokacyjne  i  myśliwce.  Tam  szkolono  wietnamskie  kadry.
Sowieccy  specjaliści  przebywali  stale  w  DR  W,  gdzie  kierowali
konstrukcją systemu, uczyli Ŝołnierzy WAL obsługiwać sprzęt,  a
prawdopodobnie  nie  stronili  teŜ  przed  udzielaniem  im
bezpośredniej pomocy w czasie walki.

Potęga  Północnego  Wietnamu  rosła  równolegle  z  eskalacją

wojny.  W  1965  roku  było  tam  5  tys.  dział  plot,  w  1966  juŜ  7
tysięcy,  a  w  1967  —  10  tys.  Jeszcze  szybciej  rozwijały  się
oddziały  rakiet  przeciwlotniczych.  Pierwszy  samolot  F-4  Phan-
tom  został  przez  nie  zestrzelony  w  lipcu  1965  roku  i  choć
Amerykanie  zaczęli  odtąd  atakować  wyrzutnie,  to  w  1965  WAL
miała 6 baterii rakiet plot,  w 1966 dziesięć razy więcej (!) — 65
baterii,  a  w  1967  —  100  baterii.  Wiosną  1966  roku  Wietnam
otrzymał  najnowocześniejsze  turboodrzutowe  myśliwce  MiG-21,
które nie ustępowały samolotom amerykańskim. WAL miał takŜe
dosyć  dobrze  wyszkolonych  pilotów  —  lotnicy  US  Air  Force
osiągnęli stosunek straceń 3 do 1 na swoją korzyść.

W latach 1965-1968 strącono nad DR W 950 samolotów USA

(o wartości 6 miliardów dolarów). Sowieckie rakiety niszczyły je
na  większych  wysokościach,  niŜej  szalał  morderczy  ogień  dział
plot.  W  1965  roku  700  amerykańskich  lotników  wycofano  na
własną prośbę z Wietnamu, gdyŜ nie wytrzymywali strachu przed
akcjami nad DRW.

Amerykanie,  by  zmniejszyć  straty,  musieli  wydzielić  znaczną

liczbę  samolotów  (do  40%)  do  osłony  grup  uderzeniowych.
Musieli  dokonywać  lotów  na  bardzo  małej  wysokości  z  duŜą
prędkością  oraz  zmniejszyć  ładunki  bomb,  aby  podnieść
manewrowość  maszyn.  Musieli  teŜ  skrócić  czas  działania  nad
celami.  Wszystko  to  oczywiście  obniŜyło  celność  i  efektywność
bombardowań.

Stosowali  teŜ  —  z  róŜnym  powodzeniem  —  wiele  środków

technicznych  do  zwalczania  obrony  przeciwlotniczej:  zakłócenia
radioelektroniczne  systemu  radiolokacji  i  łączności  WAL,
stawianie  w  powietrzu  zasłon  przeciw  radarom  z  pasków  folii
aluminiowej.   Do  zniszczenia   stacji   radiolokacyjnych

152

uŜywano  specjalnych  rakiet  samonaprowadzającyeh  się  na  cel  typu
Shrike,  wystrzeliwanych  z  samolotów  F-105.  Wietnamczycy  zwykle
szybko znajdowali sposoby radzenia sobie z amerykańską techniką. Na
przykład  przed  pociskami  Shrike  bronili  się  w  bardzo  prosty  sposób:
radar,  w  którego  stronę  zmierzała  rakieta,  przestawał  na  chwilę
pracować,  aby  pocisk  —  pozbawiony  sterującej  wiązki  promieni  —
gubił kierunek.

Bombardowania DRW nie przyniosły zatem Stanom Zjednoczonym

spełnienia  Ŝadnego  z  zamierzonych  celów.  Nie  przerwały  ani  nawet
powaŜnie  nie  utrudniły  infiltracji  ludzi  i  materiałów  na  Południe.  Nie
obniŜyły zdolności produkcyjnych i militarnych Północy. Nie zmusiły
starców  z  Politbiura  do  zajęcia  miejsc  przy  stole  konferencyjnym.
Wszystkie  raporty  wywiadowcze  jednomyślnie  potwierdzały  tezę,  iŜ
—jak  pisali  specjaliści  Pentagonu  w  1967  roku  —  „bombardowanie
Północnego  Wietnamu  nie  miało  Ŝadnego  odczuwalnego  wpływu  na
moŜliwości  Hanoi  rozwinięcia  i  utrzymania  na  obecnym  poziomie
operacji wojskowych na Południu".

Amerykańskie  bombowce  nad  DRW  były  natomiast  dla

komunistów  dogodnym  argumentem,  zarówno  w  oczach  opinii
ś

wiatowej, jak i własnego społeczeństwa. Przeciągające się niszczenie

nieduŜego,  biednego  kraju  przez  najsilniejsze  i  najbogatsze  państwo
ś

wiata  było  skutecznym  atutem  propagandowym.  Piloci  amerykańscy

strąceni  nad  DRW  i  wzięci  do  niewoli  dawali  władzom  północno-
wietnamskim moŜliwość wywierania presji na Waszyngton.

Hanoi  nigdy  nie  podało  danych  dotyczących  ogólnej  liczby

cywilnych  ofiar  bombardowań.  Według  CIA  w  latach  1965-1966  na
Północy zginęło (poza 7 tysiącami Ŝołnierzy) 29 tysięcy osób. Nie jest
to mało, ale zwaŜywszy na skalę bombardowań wydaje się, iŜ liczba ta
podwaŜa  oskarŜenia,  jakoby  Amerykanie  prowadzili  barbarzyńskie
naloty na gęsto zaludnione rejony. W rzeczywistości USA prowadziły
wojnę  powietrzną  tak,  by  sprowadzić  do  minimum  straty  wśród
ludności cywilnej. Oto fragmenty rozkazu dowództwa amerykan-

153

skiego  z  22  czerwca  1966  roku:  „Stosować  następujące
zasady:  maksymalnie  wykorzystywać  najbardziej  doświad-
czony personel..., udzielać pilotom szczegółowego instruktaŜu
z naciskiem na konieczność unikania ofiar cywilnych, działać
tylko,  gdy  pogoda  pozwala  na  wzrokową  identyfikację
celów...,  wybierać  optymalne  kierunki  ataku,  aby  pomijać
obszary zamieszkane". Lotnictwo USA starało się uderzać „z
chirurgiczną  precyzją"  —  jak  sformułował  to  jeden  z
generałów.

Spośród  trzydziestu głównych miast DRW powaŜnym  znisz-

czeniom uległo dwanaście, a na 5788 gmin tylko 300 — w są-
siedztwie „strefy zdemilitaryzowanej" i tras infiltracji — doznało
cięŜkich bombardowań. Oczywiste wydaje się zatem, Ŝe celem
Stanów Zjednoczonych nie było wyniszczenie ludności DRW
—  co  zarzucały  im  władze  w  Hanoi  oraz  uczestnicy  ruchów
antywojennych.

Niektórzy autorzy sądzą, iŜ USA mogły  zmusić  Lao  Dong

do  rezygnacji  z  prowadzenia  wojny  na  Południu,  jedynie
zadając  Północnemu  Wietnamowi  bardzo  duŜe  straty  w  lu-
dziach  —  przez  masowe  naloty  bez  Ŝadnych  ograniczeń  lub
przez  zbombardowanie  tam  na  Rzece  Czerwonej,  co  spowo-
dowałoby  zalanie  gęsto  zamieszkanej  delty.  Propozycje  te
Waszyngton odrzucił jednak stanowczo.

Mniejszą  troskę  o  Ŝycie  obywateli  przejawiały  władze  w

Hanoi.  KaŜdego  roku  dwieście  tysięcy  młodych  Wietnam-
czyków  osiągało  wiek  poborowy.  Wielu  z  nich  posyłano  na
Południe,  a  szlak  Ho  Chi  Minha  stawał  się  ich  drogą  śmierci.
Gen.  George  Keegan  powiedział,  Ŝe  „Północny  Wietnam  nie
był niczym więcej niŜ tylko pasem transmisyjnym dla sowiec-
kiego  i  chińskiego  sprzętu  wojskowego,  do  którego  Północni
Wietnamczycy  dodawali  mięso  armatnie".  Wysoki  przyrost
naturalny  odbierał  sens  „strategii  wyczerpania"  generała
Westmorelanda. Jak to ujął jeden z amerykańskich polityków:
„Właściwie  prowadzimy  beznadziejną  walkę  z  przyrostem
naturalnym Wietnamczyków".

154

Kierownictwo  Lao  Dong  nie  czuło  się  zmuszone  nawet  do

negocjowania  z  Waszyngtonem,  nie  mówiąc  juŜ  o  ustępstwach.
JuŜ w 1964 roku, tuŜ po incydencie w Zatoce Tonkińskiej, Pham
Van  Dong,  uznawany  przez  „Wujka  Ho"  za  „najbliŜszego
kuzyna",  powiedział,  Ŝe  „nasz  naród  będzie  musiał  dokonać
wielu  poświęceń"  i  zagroził,  Ŝe  jeśli  wojna  „ogarnie  Północny
Wietnam,  ogarnie  teŜ  całą  Azję  Południowo-Wschodnią".
Pewność  siebie  Politbiura  brała  się  z  kilku  przesłanek.  Po
pierwsze,  komuniści  mieli  inicjatywę  militarną.  Wiedzieli,  Ŝe
mogą w dogodnej chwili przejść od walk do rozmów. Po drugie,
głęboko  wierzyli  w  swą  przewagę  nad  rządem  sajgońskim,
którego  reformy  z  łatwością  torpedowali.  I  po  trzecie,  od
początku byli przekonani, iŜ jeśli wojna będzie się przeciągać, to
USA prędzej czy później się z niej wycofają.

Ponawiane  wysiłki  pokojowe  Waszyngtonu  utwierdzały

jedynie  kierownictwo  tao  Lao  Dong  w  tym  przeświadczeniu.
Próby  nawiązania  negocjacji  z  Hanoi  historyk  Allan  Goodman
określił  jako  ,jeden  z  najbardziej  bezowocnych  rozdziałów  w
dziejach dyplomacji USA".

W ciągu 432 z 800 dni wojny powietrznej działania lotnictwa

Stanów  Zjednoczonych  były  ograniczane  lub  wstrzymywane  w
nadziei na rozpoczęcie rozmów z DR W. Pierwszą, wspomnianą
juŜ,  przerwę  w  bombardowaniach  prezydent  Johnson  ogłosił  w
maju 1965 roku z okazji święta urodzin Buddy. Tajne rokowania,
które  podjęto  równocześnie  w  ParyŜu,  zostały  jednak  po  kilku
spotkaniach zerwane przez Wietnamczyków. Jednocześnie Hanoi
oskarŜyło  USA,  Ŝe  wstrzymując  naloty,  pragną  usprawiedliwić
dalszą  eskalację  wojny.  Była  to  dla  Waszyngtonu  pierwsza
próbka taktyki, którą DRW stale stosowała: stwarzanie trudności
w  poufnych  negocjacjach  połączone  z  głośnym,  publicznym
obwinianiem strony amerykańskiej o blokowanie porozumienia.

Odtąd  Johnson  stał  się  bardziej  podejrzliwy  i  niechętnie

zgadzał się na następne przerwy, choć w ciągu trzech następnych
lat osobiście zaangaŜował  się  w 72  inicjatywy  pokojowe.

155

W swych wspomnieniach napisał, Ŝe „być moŜe zbyt  otwarcie
okazywaliśmy  nasze  szczere  dąŜenie  do  pokoju...  Te  liczne
wezwania  przez  tak  wiele  kanałów  prawdopodobnie  prze-
konały  Północnych  Wietnamczyków,  Ŝe  chcemy  pokoju  za
wszelka cenę".

Warunki  ewentualnego  zakończenia  wojny  sformułował

premier DRW Pham Van Dong w kwietniu 1965 roku w czte-
rech punktach. Pierwszy mówił o prawie narodu wietnamskiego
do „pokoju, niepodległości, suwerenności, jedności i integralnoś-
ci terytorialnej". Stany Zjednoczone, pisał Dong, muszą całkowi-
cie  wycofać  się  z  Południa,  zaprzestać  pomocy  dla  RW  oraz
ataków  na  DRW.  Punkt  drugi  stwierdzał,  Ŝe  po  odejściu
Amerykanów obie części kraju nie mogą naleŜeć  do  sojuszów
wojskowych ani posiadać na swym terenie obcych baz i oddzia-
łów.  W  punkcie  trzecim  Pham  Van  Dong  domagał  się,  by
problemy  Wietnamu  Południowego  były  rozwiązywane  przez
samych  Południowych  Wietnamczyków,  zgodnie  z  programem
NFW,  bez  ingerencji  zewnętrznej.  Ostatni  punkt  dotyczył
zjednoczenia  kraju,  które  miało  zostać  dokonane  w  sposób
pokojowy, takŜe „przez samych Wietnamczyków".

Na  kolejną  pauzę  w  bombardowaniach,  tym  razem  ponad

miesięczną, Johnson zdecydował się na przełomie 1965 i 1966
roku. Korzystając z niej. Północny Wietnam wysłał na Południe
całe konwoje cięŜarówek. Naprawiono i wzmocniono drogi i
mosty  na  szlaku  Ho  Chi  Minha,  a  premier  DRW  nazwał
amerykańskie  oświadczenia  o  pragnieniu  pokojowego  zakoń-
czenia konfliktu „kampanią kłamstw".

Następnym  waŜnym,  choć  jednocześnie  nieco  tajemniczym

epizodem  w  historii  stosunków  USA  z  Hanoi,  był  plan  o
kryptonimie  „Nagietek"  (Morigold).  Był  to  tzw.  polski
epizod,  gdyŜ  kluczową  rolę  odegrał  w  nim  PRL-owski
dyplomata,  Janusz  Lewandowski,  szef  polskiej  delegacji  w
Międzynarodowej Komisji Nadzoru i Kontroli.

Przedstawiciele  PRL  w  MKNiK  reprezentowali  oczywiście

interesy bloku komunistycznego. Działalność Komisji była od

156

początku  fikcją,  gdyŜ  porozumienia  genewskie  przewidywały,  iŜ
ma  wydawać  deklaracje  tylko  pod  warunkiem  jednomyślności
wszystkich  członków.  Do  dokonania  inspekcji  w  terenie  wyma-
gana  była  zgoda  władz  RW  lub  DRW,  co  równieŜ  skutecznie
blokowało  wszelkie  poczynania  MKNiK.  Obok  przedstawicieli
PRL,  takŜe  Indie  nie  były  skłonne  do  ujawniania  prawdziwego
stanu rzeczy — wolały nie naraŜać swych stosunków z państwa-
mi  komunistycznymi.  Tylko  jeden  raz,  gdy  w  1962  r.  wybuchł
graniczny  zatarg  chińsko-indyjski,  zgodzili  się  wydać  z  Kanadą
wspólny  raport  o  łamaniu  przez  DRW  układu  genewskiego,  o
infiltracji broni i ludzi na Południe.

W  Komisji  w  latach  1954-1973  pracowało  około  1400

Polaków.  Rotacja  następowała  przeciętnie  co  8  miesięcy.
Większość  stanowili  oficerowie  LWP.  Przygotowaniami  wyjeŜ-
dŜających  zajmowała  się  specjalnie  powołana  przez  MON
jednostka wojskowa 2000.

„Polski epizod" zaczął się w czerwcu 1966 roku, kiedy Janusz

Lewandowski  nawiązał  kontakt  z  przedstawicielami  rządu  USA.
Powołując  się  na  rozmowę  z  Ho  Chi  Minhem,  twierdził,  iŜ
prezydent  DRW  zgodził  się  na  negocjacje  z  Waszyngtonem  pod
warunkiem  wstrzymania  bombardowań,  czyli  zrezygnował  z
Ŝą

dań  wstępnego  uznania  przez  USA  „czterech  punktów".

Rokowania  za  pośrednictwem  Lewandowskiego  trwały  6
miesięcy.  Przekazywał  on  Amerykanom  kolejne,  coraz  dalej
idące postulaty  Hanoi  (m.in.  zastąpienie  rządu  RW  koalicyjnym,
z udziałem Viet Congu).

„Nagietek"  zakończył  się  w  dosyć  dramatyczny  sposób.  3

grudnia 1966 roku Lewandowski zaproponował, by reprezentanci
Waszyngtonu  spotkali  się  w  Warszawie  z  przedstawicielami
rządu  PRL.  Amerykanie  zareagowali  błyskawicznie  —  juŜ  w
kilka godzin później wyznaczono spotkanie na 6 grudnia. Jednak
6  grudnia  minister  spraw  zagranicznych  Rapacki  poinformował
Waszyngton,  iŜ  PRL  nie  moŜe  juŜ  pełnić  „dobrych  usług".
Powodem  zerwania  rozmów  były  bombardowania      w    pobliŜu
Hanoi   dokonane   na  początku

157

grudnia.  Johnson  zezwolił  na  nie,  gdyŜ  pragnął  wywrzeć  na
władzy  DRW  nacisk,  by  przyspieszyć  negocjacje.  Warszawie
przekazano  jeszcze,  Ŝe  prezydent  moŜe  całkowicie  zakazać
nalotów w promieniu 10 mil od Hanoi, o ile Viet Cong wstrzyma
ataki  rakietowe  i  artyleryjskie  na  Sajgon.  Dalszych  kontaktów
Hanoi — Waszyngton za pośrednictwem PRL juŜ nie było.

„Polski  epizod"  obfituje  w  znaki  zapytania.  Do  dziś  nie

wiadomo,  jaki  zasięg  miały  w  rzeczywistości  kontakty  Lewan-
dowskiego  po  stronie  wietnamskiej.  Niektórzy  historycy  sądzą
nawet, Ŝe działał  na  własną  rękę  lub  Ŝe  „Nagietek"  był  inicjatywą
warszawskiego MSZ — co jednak, zwaŜywszy ścisłe uzaleŜnienie
Warszawy  od  moskiewskiej  centrali,  nie  wydaje  się  moŜliwe.  W
kaŜdym  razie władze  DRW  uzyskały  kolejne  potwierdzenie  faktu,
iŜ Amerykanom niezmiernie zaleŜy na nawiązaniu rozmów; nawet
najsłabszy  i  najbardziej  dwuznaczny  sygnał  wywoływał  w
Waszyngtonie duŜe napięcie. Kierownictwo Lao Dong przekonało
się  teŜ,  jak  wielką  rolę  mogą  odegrać  amerykańskie  środki
przekazu.  Wiadomości  o  misji  Lewandowskiego  przeciekły  do
prasy juŜ po miesiącu i — co stanowiło szczególnie istotny sygnał
—  winą  za  niepowodzenie  całej  akcji  dziennikarze  obciąŜyli  rząd
USA, a nie nieustępliwe stanowisko Hanoi.

Parokrotnie  jeszcze  po  „polskim  epizodzie"  prezydent  Johnson

zawieszał  naloty  na  Północny  Wietnam  —  pomimo  protestów
dowódców  wojskowych,  którzy  wskazywali,  Ŝe  DRW  wykorzys-
tuje  kaŜdą  przerwę  do  wzmoŜonych  dostaw  na  Południe.  Za
kaŜdym  razem  władze  Lao  Dong  odrzucały  oferty  Waszyngtonu,
nazywając je propagandowymi trikami i oszustwami.

Tymczasem w USA istniejące od samego początku wątpliwości

co do sensu interweniowania i szans na skłonienie komunistów do
kapitulacji  ogarniały  stopniowo  róŜne  kręgi  administracji  i
społeczeństwa.  Praktycznych  i  niecierpliwych  Amerykanów
zniechęcał brak widocznych postępów w wojnie. Nguyen Cao Ky
wspominał po  1975 roku: „Mówiłem

158

Johnsonowi  wiele  razy:  jeśli  rozpoczynacie  wojnę  —  działajcie
szybko...  Nie  moŜecie  wygrać  dłuŜszej  wojny...  Westmoreland  i
McNamara  powiedzieli  narodowi  amerykańskiemu,  Ŝe  na
następne  BoŜe  Narodzenie  chłopcy  wrócą  do  domu.  I  naród
czekał jedno, drugie... piąte BoŜe Narodzenie... I w końcu stracił
cierpliwość".

Johnson  prowadził  wojnę  w  sposób  rygorystycznie  ograni-

czony,  a  jednocześnie  podtrzymywał  nieograniczone  nadzieje  na
szybkie  zwycięstwo.  Taka  polityka  mogła  przynieść  rezultaty
tylko na krótką metę.

Marginalna  początkowo  grupka  zwolenników  wycofania  się  z

Wietnamu  rosła  powoli,  lecz  nieustannie.  Magazyn  „Time"
oceniał we wrześniu 1966 roku. iŜ 1/5 Izby Reprezentantów i 1/3
Senatu  zajmuje  stanowisko  antywojenne.  Do  najaktywniejszych
przeciwników  zaangaŜowania  USA  naleŜeli  senatorowie  George
McGovern, Frank Church i Mikę Mansfield. Natomiast w rządzie
czołowym  „gołębiem"  był  minister  obrony  McNamara.  człowiek
o łagodnym i wraŜliwym charakterze, który nie mógł pogodzić się
z cierpieniami powodowanymi przez wojnę.

Większość  dziennikarzy  —  wraz  z  całym  społeczeństwem  —

poparła  początkowo  z  entuzjazmem  decyzję  prezydenta.  W  1965
roku  gen.  Westmoreland  został  „Człowiekiem  Roku"  „Time'a".
Ale  juŜ  w  roku  następnym  komentatorzy  zmienili  stanowisko  na
niechętne  wobec  wojny,  a  jeszcze  później  —  na  zdecydowanie
przeciwne.  Środki  przekazu  coraz  ostrzej  krytykowały  stosunki
panujące  w  RW,  kwestionowały  sensowność  amerykańskiej
pomocy,  zwracały  uwagę  na  koszty  ludzkie  i  materialne  wojny.
Nestor amerykańskich dziennikarzy, Walter Lippman, juŜ w maju
1966  roku  stwierdził  na  łamach  „Newsweeka":  „Prezydent
wciągnął nas w azjatycką wojnę dla nieosiągalnego celu".

Amerykańska opinia publiczna źle przyjmowała wiadomości o

kolejnych  operacjach  Search  and  Destroy.  Sam  Westmoreland
przyznał  później,  Ŝe  termin  ów  sugerował,  iŜ  głównym  celem
Amerykanów w Wietnamie jest „niszczenie".

159

Generał  uwaŜał  teŜ,  iŜ  massmedia  przedstawiały  działania  sił
zbrojnych  nieobiektywnie:  „Kilka  zdjęć  w  gazetach  i  migawek
telewizyjnych  pokazujących  Ŝołnierzy  amerykańskich  pod-
palających  kryte  trzciną  chaty  wystarczyły,  by  przekonać  wielu,
Ŝ

e  operacje  Znajdź  i  Zniszcz  pustoszyły  kraj".  Tymczasem  w

rzeczywistości  „były  one  skierowane  przede  wszystkim
przeciwko urządzeniom  militarnym: bunkrom, tunelom, składom
ryŜu i amunicji oraz obozom szkoleniowym".

W  lutym  1966  roku  w  Honolulu  odbyła  się  wietnamsko--

amerykańska konferencja na szczycie. Johnson, a z drugiej strony
Ky  i  Thieu  podpisali  tam  wspólną  deklarację,  mającą  stanowić
podstawę  współpracy  obu  krajów.  Przywódcy  południowo-
wietnamscy  oświadczali,  iŜ  są  „zdecydowani  wykorzenić
niesprawiedliwość  społeczną"  oraz  „zbudować  prawdziwie
demokratyczne państwo  i  społeczeństwo".  Deklarowali  gotowość
walki  z  agresją  kierowaną  z  Hanoi,  która  —  pod  pozorem  „tak
zwanej  wojny  narodowowyzwoleńczej"  —jest  „częścią  komuni-
stycznego  planu  podboju  całej  Azji  Południowo-Wschodniej".
Stany  Zjednoczone  przyrzekły  pomoc  w  dokonywaniu  „rewolu-
cyjnych przemian" oraz w obronie kraju.

Johnson  powiedział  w  Honolulu,  Ŝe  nie  chce  „wzniosłych

słów", lecz konkretnych działań. Niestety, omawiany juŜ Program
Rozwoju Wiejskiego oraz inne próby reform, będące rezultatami
spotkania,  napotkały  te  same,  co  wcześniej,  przeszkody.  Ich
efekty  dalekie  były  od  zapowiadanej  „autentycznej  rewolucji
społecznej".

Kolejna  międzynarodowa  konferencja  w  sprawie  Wietnamu

odbyła  się  w  październiku  1966  roku  w  Manili,  na  Filipinach.
Wzięło  w  niej  udział  poza  RW  i  USA  pięć  państw,  których  siły
zbrojne  walczyły  w  Wietnamie  w  charakterze  sojuszników
Sajgonu:  Korea  Południowa,  Australia,  Tajlandia,  Filipiny  i
Nowa Zelandia. Najsilniej zaangaŜowani byli Koreańczycy. Seul
wysłał do Wietnamu kilka dywizji — ponad 50 tysięcy Ŝołnierzy.
Większość autorów nie zajmuje się działaniami innych aliantów,
koncentrując się na Ameryce i RW, lecz

160

moŜna  znaleźć  informacje,  iŜ  Południowi  Koreańczycy  bili  się
dzielnie,  a  na  terenach  przez  nich  chronionych  Viet  Cong  miał
powaŜne  problemy

2

.  Pozostałe  państwa  przysłały  raczej  sym-

boliczne  kontyngenty  i  to  pod  naciskiem  Waszyngtonu,  nie
chciały  bowiem  mieszać  się  do  konfliktu  i  obawiały  się  reakcji
własnych  społeczeństw.  śołnierzy  australijskich  było  ponad  7
tysięcy, z Tajlandii — 6 tysięcy, z Filipin — 2 tysiące, a z Nowej
Zelandii kilkuset.

Sprzymierzeni  wydali  w  Manili  deklarację,  której  kluczowa

teza brzmiała:  „Naszym  jedynym  Ŝądaniem  wobec  przywódców
Wietnamu  Północnego  jest  porzucenie  przez  nich  agresji".
Obiecywali  równieŜ,  Ŝe  w  razie  wycofania  oddziałów  WAL  z
Południa  i  zaprzestania  infiltracji  —  ich  siły  opuszczą  RW.  Nie
wywołało to oczywiście Ŝadnego rezonansu w Hanoi.

W  ciągu  roku  1967  poparcie  społeczeństwa  amerykańskiego

dla  interwencji  wciąŜ  malało.  Olbrzymie  nakłady  finansowe  na
wojnę  (2  miliardy  dolarów  miesięcznie)  rozkręcały  inflację  i
utrudniały  prezydentowi  realizację  planów  „Wielkiego  Spo-
łeczeństwa". Pogłębiały się rozbieŜności pomiędzy Jastrzębiami"
i „gołębiami".

Generał  Westmoreland  stanowczo  domagał  się  zgody  na

zaatakowanie  baz  Viet  Congu  w  KambodŜy  i  szlaku  Ho  Chi
Minha  w  Laosie.  Natomiast  McNamara,  przeŜywający  we-
wnętrzne  rozterki,  równie  stanowczo  sprzeciwiał  się  zwiększaniu
wysiłku  wojennego.  W  jednym  z  memorandów  dla  Johnsona
pisał:  „Nasze  zobowiązania  polegają  jedynie  na  umoŜliwieniu
ludności  Południowego  Wietnamu  określenia  swej  własnej
przyszłości...  Kończą  się  z  chwilą,  kiedy  naród  ten  nie  walczy
sam  o  swoje  prawa".  Wskazywał,  Ŝe  choć  corocznie  ginie  60
tysięcy  Ŝołnierzy  Viet  Congu,  a  „szlaki  infiltracji  przypominają
jednokierunkowe drogi wiodące Północnych Wietnamczyków ku
ś

mierci"  —  nie  widać  oznak  załamywania  morale  ani  słabnięcia

przeciwnika.

2

 W Wietnamie zginęło blisko 4,5 tysiąca Południowych Koreańczyków  i około tysiąca Ŝołnierzy z

pozostałych krajów.

161

Prezydent — jak wcześniej — wybrał politykę „środka drogi".

Odrzucił  propozycje  Westmorelanda  jako  prowadzące  do
zwiększenia  strat  amerykańskich,  a  rady  ministra  obrony  —
wstrzymanie  bombardowań  i  ustępstwa  wobec  Hanoi  —jako
godzące  w  prestiŜ  Ameryki.  McNamara,  choć  od  dawna  był
jednym  z  najbliŜszych  współpracowników  Johnsona,  musiał
odejść z rządu pod koniec 1967 roku, gdy prezydent uznał róŜnicę
poglądów za niemoŜliwą do przezwycięŜenia.

Z  nazwiskiem  McNamary  wiąŜe  się  jedno  z  największych

amerykańskich  przedsięwzięć  technicznych  w  czasie  wojny:
elektroniczny  system  mający  zahamować  infiltrację.  „Linia
McNamary" miała biec wzdłuŜ północnej granicy RW i przecinać
szlak  Ho  Chi  Minha.  Jej  koszt  miał  wynieść  ponad  miliard
dolarów.  W  załoŜeniach  miała  być  kombinacją  elektronicznych
czujników  informujących  o  ruchach  nieprzyjaciela  oraz  pól
minowych i zapór z drutu kolczastego.

Jej  konstrukcję  rozpoczęto  w  1961  roku  od  zrzucenia  z

samolotów 

kilkudziesięciu 

tysięcy 

czujników. 

Detektory

akustyczne  zawisły  w  gałęziach  drzew  i  transmitowały  wszelkie
dźwięki  do  centrów  nasłuchu.  Wbite  w  ziemię  czujniki
sejsmiczne,  obudową  imitujące  małe  krzaczki  i  drzewka,
przekazywały  wojskowym  komputerom  drgania  powierzchni
ziemi  wywołane  przez  pojazdy  i  maszerujące  oddziały.  Dane
transmitowane  przez  czujniki  były  natychmiast  przetwarzane
przez  elektroniczne  maszyny  obliczeniowe  i  w  postaci  współ-
rzędnych  określających  połoŜenie  nieprzyjaciela  dostarczane
siłom uderzeniowym.

Same  czujniki  były  jednak  bezbronne  i  łatwe  do  unieszkod-

liwienia,  a  Giap  szybko  zorientował  się,  jakie  zagroŜenie  linia
mogłaby  stanowić.  Gdy  więc  Amerykanie  rozpoczęli  jej
rozbudowę,  nastąpiły  gwałtowne  ataki  oddziałów  komunis-
tycznych,  którym  gen.  Westmoreland  nie  był  w  stanie  przeciw-
stawić  odpowiednich  sił.  Konstrukcję  zapór  wstrzymano  i
Amerykanie  mogli  bezsilnie  przyglądać  się  —  lub  raczej
nasłuchiwać — jak Wietnamczycy stopniowo likwidują sieć

11 — Wietnam 1962-1975

162

czujników.  Słyszeli,  jak  wyśmiewają  się  z  tych  urządzeń,  a
czasem  do  ich  uszu  dochodziły  odgłosy  zupełnego  lek-
cewaŜenia  wyrafinowanej  amerykańskiej  techniki:  Wietnam-
czycy oddawali mocz na czujniki.

BezuŜyteczne  okazywały  się  takŜe  inne  elektroniczne  wy-

nalazki, posyłane gen. Westmorelandowi zamiast Ŝołnierzy, o
których  wciąŜ  bezskutecznie  dopominał  się  w  Waszyngtonie.
Na  przykład  detektory  zapachowe  do  wykrywania  amoniaku
zawartego  w  pocie.  Podwieszane  pod  helikopterami  miały
umoŜliwiać  znajdywanie  partyzantów  w  dŜungli.  Ich  wadą
było  nieodróŜnianie  zwierząt  od  ludzi,  a  Viet  Cong  szybko
nauczył  się  wprowadzać  je  w  błąd:  na  terenach,  gdzie  nie
prowadził  Ŝadnych  działań,  wieszano  kosze  z  odchodami
bawołów, których silna woń myliła detektory.

Udało się natomiast siłom zbrojnym  USA  stworzyć  sprawny

system  naprowadzania  lotnictwa  na  cele  znany  pod  krypto-
nimem  Igloo  White.  Najprostszym  sposobem  sprowadzenia
bombowców  było  wezwanie  ich  drogą  radiową  przez  patrol,
który napotkał  nieprzyjaciela. Tak  samo  mógł  postąpić  samolot
obserwacyjny.  Inaczej  przebiegało  naprowadzanie  w  czasie
większych  operacji  wojskowych.  Na  polu  walki  zrzucano
czujniki,  a  w  powietrzu  krąŜył  samolot  retransmitujący  ich
sygnały  do  centrum  komputerowego.  Stamtąd  bombowce
otrzymywały  współrzędne  celów.  System  ten  umoŜliwiał
przybycie  lotnictwa  do  dowolnego  punktu  w  Południowym
Wietnamie w ciągu najwyŜej 15 minut od chwili wezwania.

Sytuacja ARW i aliantów nie przedstawiała się w 1967 roku

duŜo lepiej niŜ w 1965. Rzecz jasna, po przybyciu pół miliona
Ŝ

ołnierzy  amerykańskich  siły  komunistyczne  musiały  zrezyg-

nować z operowania duŜymi oddziałami i przejść na partyzan-
cki  styl  walki,  a  władze  w  Sajgonie  kontrolowały  coraz
większe  terytorium.  Do  przełomu  było  jednak  daleko.  ARW
wraz  ze  sprzymierzonymi  wojskami  posiadała  wprawdzie  nad
oddziałami Viet Congu i WAL przewagę liczebną 3 do 1, ale
o rzeczywistym stosunku sił decydują bataliony pierwszego

163

rzutu,  a  tutaj  przewaga wynosiła  jedynie  1,6  do  1,  głównie  ze
względu na rozbudowane słuŜby tyłowe armii USA.

Pierwsze  oddziały  amerykańskich  Ŝołnierzy,  w  latach  1964,

65 i 66, były pełne ducha bojowego i optymizmu, z dyscypliną
takŜe  nie  było  problemów.  Wielu  młodych  Amerykanów
zgłaszało się nawet do Wietnamu na ochotnika (na 1,5 miliona
Ŝ

ołnierzy,  którzy  przewinęli  się  do  końca  1967  roku  przez  ten

kraj,  było  ich  176  tysięcy).  Płk  Ha  Van  Lau  ze  sztabu
generalnego  WAL  tak  oceniał  Ŝołnierza  armii  Stanów  Zjed-
noczonych:  „Był  bardzo  dobrze  wyekwipowany  i  wyszkolony.
Jednak  właśnie  dlatego,  Ŝe  był  Ŝołnierzem  tak  nowocześnie
wyposaŜonym,  trudno  się  przystosowywał.  ObciąŜony  sprzętem
poruszał się z trudnością i stanowił łatwy cel dla partyzantów...
(Poza tym) nie potrafił długo wytrzymywać trudów i wyrzeczeń
wojennych".

Podobnie  jak  Francuzi,  Amerykanie  nie  byli  przystosowani

do  zabójczego  klimatu  Wietnamu,  stąd  duŜo  zgonów  nie
spowodowanych  walką.  Liczba  chorych  w  szpitalach  prze-
wyŜszała liczbę rannych.

Wojna  była  niezwykle  wyczerpująca  psychicznie.  Niewi-

dzialny nieprzyjaciel uderzał nagle i szybko znikał z powrotem
w  swych  kryjówkach.  Nieustanne  zagroŜenie  wpływało  de-
strukcyjnie  na  psychikę  przewaŜnie  bardzo  młodych  Ŝołnierzy.
Przeciętny  wiek  Ŝołnierza  armii  amerykańskiej  w  czasie  II
wojny  światowej  wynosił  26  lat,  w  Wietnamie  większość  nie
miała  więcej  niŜ  19-20  lat.  Ci  wychowywani  w  komforcie
chłopcy,  których  zajmowały  przedtem  tylko  najnowsze  modele
samochodów,  dziewczyny  i  dyskoteki,  znaleźli  się  nagle  w
piekle  okrutnej  wojny.  „Nie  byłem  przygotowany  do  Ŝycia  w
tak  prymitywnych  warunkach  —  wspominał  jeden  z  nich.  —
Zjadłem  trzy  ciepłe  posiłki  przez  dziewięć  miesięcy.  Nosiłem
plecak,  a  w  nim  pelerynę,  szczoteczkę  do  zębów,  coś  do
pisania  listów  —  i  to  było  wszystko.  Wszystko,  co  nosiłem
przez  dziewięć  miesięcy...  Nie  kąpałem  się  dosłownie  miesią-
cami — najwyŜej opłukałem w strumieniu czy źródle. Jedliśmy

164

wciąŜ suche racje. I kaŜdy  w  moim oddziale  chorował na  robaki,
dyzenterię albo malarię. A niektórzy na wszystko na raz".

Przepaść  między  klimatyzowanymi  kasynami,  niczym  nie

odbiegającymi  od  tych  w  USA,  a  nieludzkimi  warunkami  pól
bitewnych  była  tak  głęboka,  Ŝe  u  wielu  powodowała  załamania
psychiczne.  Amerykanie  próbowali  zresztą  niekiedy  przenosić  do
dŜungli  styl  Ŝycia,  do  którego  byli  przyzwyczajeni.  (Stąd  np.
dowoŜenie  śmigłowcami  napojów  chłodzących  i  ciepłych
posiłków na pole walki.)

Od szoku rozpoczynał się z reguły sam pobyt w Wietnamie. We

wspomnieniach  Ŝołnierzy  powtarza  się  motyw  pierwszego
wraŜenia:  gdy  wysiadali  z  samolotu,  w  którym  dopiero  co
skończyli  oglądać  najnowszy  film,  i  wychodzili  na  płytę  lotniska
w  Tan  Son  Nhut  czy  Pleiku,  zauwaŜali  natychmiast,  Ŝe  z  innej
strony do samolotu ładowane są ciała ich poległych poprzedników.

Większość  Ŝołnierzy  nie  wiedziała  nic  o  konflikcie  wiet-

namskim,  o  kraju,  za  który  mieli  umierać.  Nie  znali  jego  kultury
ani  historii,  nie  rozumieli  aktualnego  połoŜenia.  Armia
amerykańska  jest  z  załoŜenia  armią  obywatelską,  złoŜoną  ze
ś

wiadomych obywateli. ZałoŜenie to okazywało się jednak często

odległe  od  realiów.  śołnierze  nie  rozumieli  celów  ani  taktyki
dowództwa,  które  w  tej  wojnie  bez  linii  frontu,  bez  zdobyczy
terytorialnych — nie były wcale oczywiste.

Nieświadomość  rodziła  cynizm  i  obojętność.  Jedynym  celem

stawało  się  przetrwanie  rocznego  pobytu  w  Wietnamie.  „Miałem
wtedy  dwadzieścia  lat,  umiałem  juŜ  walczyć,  ale  nie  znałem
powodu, dla którego miałem walczyć lub nie" — powiedział jeden
z amerykańskich szeregowców, wyraŜając doświadczenie własne i
wielu kolegów.

Generał  Westmoreland  uwaŜał,  Ŝe  krótka,  roczna  tura  będzie

łatwiejsza  do  zaakceptowania  przez  społeczeństwo.  Wszak
ulubionym  hasłem  wszelkich  ruchów  pokojowych  było  zawsze:
Bring  our  boys  home  (Niech  chłopcy  wracają  do  domu).  Pobyt
oficerów był jeszcze krótszy, sześciomiesięczny.

165

W  tak  krótkim  czasie  Ŝołnierze  nie  byli  w  stanie  poznać

kraju  ani  sposobów  walki  nieprzyjaciela.  Pociągało  to  za  sobą
słabość dowodzenia i podwyŜszało straty. Jak zauwaŜył jeden
z  amerykańskich  generałów:  „Amerykanie  nie  byli  w  Wiet-
namie przez 10 lat. Byli tam rok — dziesięć razy".

Podobnie  było  z  personelem  cywilnym:  przeciętny  okres

pobytu  w  Wietnamie  ludzi  zajmujących  się  sprawami  wyma-
gającymi  wyjątkowo  długofalowego  działania  —  reformami
społecznymi i politycznymi — wynosił półtora roku.

Do  roku  1968  strategia  i  taktyka  armii  USA  pozostawały

niezmienione.  Patrole  szukały  nieprzyjaciela,  oddziały  uderze-
niowe  starały  się  go  zniszczyć  przy  wsparciu  lotnictwa  i
artylerii. Noc naleŜała do Viet Congu. Amerykanie wycofywali
się  do  baz.  Za  brak  większych  postępów  Ŝołnierze  winili
polityków,  którzy  nakładając  niezrozumiałe  ograniczenia,
pozbawiali ich szans zwycięstwa, oraz ARW, którą gardzili za
jej nieskuteczność.

Wietnamczycy  z  kolei  twierdzili,  iŜ  ARW  została  „prze-

amerykanizowana"  —  obciąŜona  zbyt  duŜą  ilością  sprzętu
technicznego,  Ŝe  doradcy  z  USA  nie  znają  lokalnych  wa-
runków,  nie  rozumieją  taktyki  partyzanckiej  i  sugerują
fałszywe decyzje.

Stosunek  Ŝołnierzy  Stanów  Zjednoczonych  do  ludności

cywilnej pozostawiał wiele do Ŝyczenia. PowaŜne przestępstwa,
gwałty  czy  morderstwa,  nie  zdarzały  się  często.  Ale  Amery-
kanie  mieli  przecieŜ  odbierać  Viet  Congowi  serca  i  umysły
Wietnamczyków,  tymczasem  przysparzali  raczej  zwolenników
komunistom. Niewiele pomagały starania dowództwa —jeden
z  pierwszych  rozkazów  Westmorelanda  zobowiązywał  pod-
ległych  mu  Ŝołnierzy  do  znajomości  i  stałego  posiadania  przy
sobie  regulaminu  postępowania  z  ludnością  cywilną.  Jednak
sfrustrowani  i  bezustannie  zagroŜeni  Ŝołnierze  szybko  uznawali
wszystkich  „Ŝółtków"  za  wrogów.  Brutalne  traktowanie  chło-
pów, wymuszanie zeznań czy niszczenie wiosek podejrzanych
o udzielanie pomocy partyzantom nie naleŜały do rzadkości.

166

Wojna brutalizuje  i  deprawuje  wszystkie walczące  strony

— Amerykanie  nie  obronili  się  przed  jej  destrukcyjnym
wpływem.  Wielu  chłopców  posyłanych,  by  zdobywać  serca
i umysły Wietnamczyków dla sprawy wolności i demokracji
— traciło własne.

Jeden  z  popularnych  w  armii  USA  dowcipów  mówił,  co

naleŜy zrobić, aby zakończyć wojnę. OtóŜ naleŜało — według
Ŝ

ołnierzy  —  załadować  wszystkich  „południowo-wietnamskich

przyjaciół"  na  statki,  wywieźć  ich  na  pełne  morze,  dokładnie
zbombardować  Wietnam,  a  następnie  zatopić  statki...  Marines
natomiast wyrazili swą opinię na temat idei zdobywania serc i
umysłów  w  powiedzeniu:  Get  them  by  the  balls  and  their
hearts and minds will follow.

W  ciągu  ostatnich  tygodni  1967  roku  w  USA  moŜna  było

często  usłyszeć,  Ŝe  zwycięstwo  jest  właściwie  w  zasięgu  ręki.
Prezydent  —  zaniepokojony  malejącym  poparciem  dla
prowadzenia  wojny  —  postanowił  dodać  narodowi  wiary  w
przyszłość.  Wielu  jego  najbliŜszych  współpracowników  w
publicznych  wypowiedziach  ukazywało  postępy,  jakich
dokonano od 1965 roku, prezentowało statystyki świadczące o
krzepnięciu  rządu  sajgońskiego.  Wezwany  do  Waszyngtonu
Westmoreland  w  przemówieniu  do  Kongresu  zapewniał,  iŜ
nieprzyjaciel — choć na razie nie został pokonany — jest juŜ u
kresu sił. 17 stycznia 1969 roku  Johnson  mówił w  orędziu  do
narodu: 

„Wróg 

przegrywa 

bitwę 

po 

bitwie, 

liczba

Wietnamczyków Ŝyjących na obszarach kontrolowanych przez
rząd  zwiększyła  się  od  stycznia  1967  roku  o  ponad  1  milion
osób".

Prezydent  wybrał  dla  swej  kampanii  dodawania  otuchy

najgorszy moment, jaki moŜna sobie wyobrazić.

Ś

WI

Ę

TO TET

Zabijcie dziesięciu naszych ludzi, a my zabijemy jednego z

waszych. To wy pierwsi będziecie mieli dosyć.

Ho Chi Minh w 1946 r.

31  stycznia  1968  roku  o  godz.  2.45  nad  ranem  19-osobowy
pluton  „Ochotników  Śmierci"  Viet  Congu  zaatakował  am-
basadę USA w Sajgonie. Strzegący bramy wjazdowej Marines
zdołali  powstrzymać  napastników,  którzy  próbowali  starano-
wać  bramę  taksówką,  lecz  inna  grupa  wysadziła  w  tym  czasie
fragment  muru  otaczającego  ambasadę  i  wdarła  się  na  dzie-
dziniec.  Uzbrojeni  w  naramienne  wyrzutnie  rakiet  i  broń
maszynową  Ŝołnierze  Viet  Congu  nie  zdołali  jednak  sforsować
okutych  drzwi  wejściowych  do  budynku.  Pod  osłoną  betono-
wych  kwietników  przez  sześć  godzin  odpierali  szturmy  ame-
rykańskiej piechoty morskiej.

Gdy  walka  dobiegła  końca,  około  godz.  9  rano,  19  ciał

Ŝ

ołnierzy-samobójców  leŜało  w  kałuŜach  krwi.  Zginęło  teŜ

siedmiu  Marines.  Nagłówki  gazet  w  Stanach  Zjednoczonych
mylnie obwieszczały, iŜ siły komunistyczne zdobyły ambasadę.

Tymczasem  cały  Wietnam  Południowy  znalazł  się  w  ogniu

potęŜnej ofensywy. W centrum Sajgonu 4 tysiące partyzantów,

168

którzy  m.in.  opanowali  rozgłośnię  radiową,  toczyło  cięŜkie
walki  z  nacierającymi  oddziałami  ARW  i  armii  USA.  Viet
Cong  zaatakował  32  z  44  większych  miast  Południa.  W  ude-
rzeniu  wzięło  udział  80  tysięcy  partyzantów  i  Ŝołnierzy
północno-wietnamskich. Bazy, lotniska i koszary amerykańskie
i  południowo-wietnamskie  znalazły  się  pod  ostrzałem  rakieto-
wym  i  artyleryjskim,  do  niektórych  wdarły  się  plutony
komandosów-samobójców.

Ameryka była zaszokowana i zdumiona. Reakcję społeczeń-

stwa  najlepiej  wyraził  znany  komentator  telewizyjny,  Walter
Cronkite,  gdy  z  niedowierzaniem  powiedział:  „Co  tam  się
właściwie dzieje? Myślałem, Ŝe wygrywamy tę wojnę".

Ś

więto Tet, księŜycowy Nowy Rok, jest najbardziej uroczys-

tym  świętem  wietnamskim.  Jego  obchody  trwają  kilka  dni  (w
1968  roku  od  28  stycznia  do  3  lutego).  Wybór  środka
karnawału  na  uderzenie  był  niewątpliwie  sprytnym  posunię-
ciem  komunistycznego  dowództwa  —  w  czasie  poprzednich
ś

wiąt obie strony przestrzegały zawieszenia broni.

Atak  spadł  jak  grom  z  jasnego  nieba.  W  armii  sajgońskiej

panował  odświętny  nastrój.  Prezydent  Thieu  w  przekonaniu,
Ŝ

e panuje nad sytuacją, polecił udzielić 1/3 Ŝołnierzy urlopów.

Viet  Congowi  udało  się  uśpić  czujność  przeciwników.  W

ciągu  dwóch  miesięcy  poprzedzających  Tet  oddziały
komunistyczne  znacznie  obniŜyły  intensywność  ataków,  a  na-
wet wycofały się z niektórych terenów. To, co było przygoto-
waniami do ofensywy, Amerykanie wzięli za sygnał słabnięcia
partyzantki. Zmylił ich teŜ  inny  czynnik,  związany  ze  specyfiką
wietnamskiego klimatu.

Okresy  deszczów  monsunowych  powodowały  rokrocznie

zmiany  natęŜenia  walk.  Okresy  względnego  spokoju  prze-
platały się z okresami aktywności Viet Congu. Ta cykliczność
była  trudna  do  zauwaŜenia  dla  Amerykanów,  z  których
większość  nie  słuŜyła  w  Wietnamie  dłuŜej  niŜ  kilkanaście
miesięcy.  Partyzanci  nie  mogli  —  z  powodu  zahamowania
dostaw przez ulewne deszcze w Laosie — przeprowadzać

169

większych  akcji  pod  koniec  roku.  Tymczasem  właśnie  wtedy
sporządzano  roczne  raporty  i  sprawozdania,  które  siłą  rzeczy
sugerowały słabnięcie nieprzyjaciela. Stąd — między innymi

— brały  się  fale  optymizmu,  budzące  nadzieję  amerykańskiej
opinii publicznej.

NajwaŜniejszym  pociągnięciem  generała  Giapa,  które  miało

odwrócić uwagę od planowanej ofensywy, było jednak natarcie
na amerykańską bazę w Khe Sanh.

Bitwa  o  Khe  Sanh  była  jedną  z  największych  bitew  tej

wojny.  Baza  leŜała  w  pobliŜu  miejsca,  w  którym  linia
„zdemilitaryzowana"  stykała  się  z  granicą  Laosu.  Pozwalała
ona  w  pewnym  stopniu  kontrolować  główne  drogi  szlaku  Ho
Chi Minha.

Na  początku  stycznia  czujniki  akustyczne  i  sejsmiczne

zaczęły  informować,  Ŝe  Khe  Sanh  stopniowo  otaczają  znaczne
siły  nieprzyjaciela.  Wywiad  zidentyfikował  nadciągające  szla-
kiem   Ho   dwie   doborowe   dywizje   północno-wietnamskie

— 304  i  325  DP.  Dywizja  304  prowadziła  natarcie  na  Dien
Bień  Phu  czternaście  lat  wcześniej,  a  Khe  Sanh  mogło  być
zaopatrywane  wyłącznie  drogą  lotniczą.  Gdy  więc  bitwa  się
zaczęła,  Ŝądni  sensacji  reporterzy  od  razu  ochrzcili  Khe  Sanh
„amerykańskim  Dien  Bień  Phu",  nie  bacząc  na  powaŜne
róŜnice.  Obóz  amerykański  znajdował  się  na  górującym  nad
okolicą  plateau.  W  Khe  San  było  dwa  razy  więcej  cięŜkich
dział,  niŜ  mieli  Francuzi.  Siły  powietrzne  trudno  nawet
porównywać.

Inne  teŜ  było  samopoczucie  załogi.  Marines  wiedzieli,  Ŝe

mają  posłuŜyć  za  przynętę,  by  ściągnąć  oddziały  WAL,  które
następnie miały zostać zdziesiątkowane — zgodnie ze strategią
wyczerpania.  Otoczeni,  cieszyli  się,  Ŝe  wreszcie  zmierzą  się  z
nieuchwytnym  dotąd  wrogiem.  „OK,  tym  razem  ci  dranie  się
nam nie wymkną" — mówili reporterom.

Khe  Sanh  broniło  3,5  tysiąca  Ŝołnierzy  amerykańskiej

piechoty  morskiej  oraz  2,1  tysiąca  Ŝołnierzy  ARW.  Siły
oblegających oceniano na 20 tysięcy ludzi. Oddziały Giapa

170

zaatakowały  o  świcie  21  stycznia. Artyleria dalekiego  zasięgu
rozpoczęła  ostrzał,  trafiając  na  początku  w  główny  magazyn
amunicji, ale dalsze losy bitwy potoczyły się zupełnie inaczej
niŜ pod Dien Bień Phu.

Dzięki  czujnikom  oraz  samolotom  rozpoznawczym,  wypo-

saŜonym  w  najnowocześniejsze  kamery,  które  za  pomocą
promieni podczerwonych mogły wykryć nieprzyjaciela w dŜun-
gli,  wywiad  amerykański  był  w  stanie  namierzyć  kaŜdy
pododdział  przeciwnika.  Naprowadzane  przez  system  kom-
puterowy  odrzutowce  mogły  atakować  nawet  przy  zerowej
widoczności. Dziennie dokonywano 300 uderzeń powietrznych,
a  oblegający  zdołali  strącić  tylko  dwa  samoloty.  Większe
zgrupowania  nieprzyjaciela  niszczyły  z  wysokości  10  kilomet-
rów niewidoczne i niesłyszalne B-52.

Ale  oddziały  północno-wietnamskie  juŜ  niejeden  raz  poka-

zały,  Ŝe  potrafią  walczyć  nawet  w  najcięŜszych  warunkach.
Bitwa  trwała  dwa  miesiące.  Wietnamczycy  uporczywie  pod-
kopywali się ku liniom obrońców — zygzaki okopów zbliŜały
się  do  nich  na  odległość  300  m.  Amerykanie  mogli  słyszeć
przeciwników —jak Francuzi pod Dien Bień Phu — lecz pod
Khe  Sanh  myśliwce  bombardujące  codziennie  powstrzymywały
nieprzyjaciela setkami ton napalmu.

W  pojedynku  artyleryjskim  oddziały  WAL  dotrzymywały

kroku  Marines  i  Południowym  Wietnamczykom.  Działa
przeciwnika  były  ukryte  równie  dobrze,  jak  pod  Dien  Bień
Phu.  Na Khe  Sanh spadało  kaŜdego  dnia  150  pocisków.  Było
to  oczywiście  kłopotliwe  dla  zaopatrującego  bazę  lotnictwa.
Samoloty transportowe nie zatrzymywały się po wylądowaniu,
tylko zmniejszały prędkość, przez luki wyrzucano dostarczane
materiały i natychmiast wzbijały się z powrotem w powietrze.

Siły komunistyczne zostały zmuszone na początku kwietnia

do  odwrotu.  Bitwa  odegrała  jednak  wyznaczoną  jej  rolę:
zaabsorbowała  uwagę  aliantów  i  odciągnęła  część  oddziałów
amerykańskich z miast przed ofensywą Tet.

171

Według  oficjalnych  źródeł  komunistycznych  ofensywa  miała

za  zadanie  wywołanie  powstania  w  Południowym  Wietnamie.
Tym  razem  Hanoi  dało  się  jednak  ponieść  optymizmowi:  do
Ŝ

adnego  powstania  nie  doszło  —  co  do  dziś  stanowi  zresztą

jeden z zarzutów wobec społeczeństwa Południa. Innym celem
ofensywy  było  prawdopodobnie  wywarcie  wpływu  na  opinię
publiczną  USA  —  stąd  zgranie  jej  w  czasie  z  początkiem
kampanii  wyborczej  w  Ameryce.  Kolejnym  motywem  była
postępująca stabilizacja polityczna w RW i powolne słabnięcie
Viet Congu. Komuniści pragnęli odwrócić te tendencje.

Z  militarnego  punktu  widzenia  ofensywa  zakończyła  się

całkowitą  klęską  Viet  Congu.  Południowi  Wietnamczycy  i
Amerykanie  szybko  otrząsnęli  się  z  zaskoczenia  i  przeszli  do
kontrataku.  Tysiące  partyzantów,  którzy  korzystając  z  przed-
ś

wiątecznego ruchu przeszmuglowali do miast broń i uderzyli

na  nie od wewnątrz,  po cięŜkich,  lecz  krótkotrwałych  walkach
musiały  się  wycofać,  ponosząc  olbrzymie  straty.  Regularne
jednostki  Viet  Congu,  na  których  spoczywał  główny  cięŜar
ofensywy,  zostały  wręcz  zdziesiątkowane.  Ocenia  się,  Ŝe  po
stronie  komunistycznej  poległo  40  tysięcy  ludzi.  Straty  połu-
dniowo-wietnamskie  wyniosły  2,5  tysiąca  zabitych,  amerykań-
skie — 1200.

Terenem walk były przede wszystkim miasta, więc amerykań-

ski sposób prowadzenia wojny okazał się w czasie Tet szczególnie
destrukcyjny.  DuŜy  rozgłos  zyskała  wypowiedź  amerykań-
skiego oficera artylerii, który po wyzwoleniu miasteczka Ben Tre
w delcie Mekongu, gdzie w wyniku walk połowa domów uległa
zburzeniu,  powiedział:  „Musieliśmy  zniszczyć  tę  miejscowość,
Ŝ

eby ją uratować". Dla wielu  w  tym  zdaniu  odzwierciedlał  się

cały  bezsens  wojny.  Krytycy  Ameryki  zdawali  się  jednak  nie
zauwaŜać,  Ŝe  to  Viet  Cong  wybrał  na  teren  konfrontacji  miasta.
Jego oddziały, powielając metodę stosowaną juŜ przez Viet-Minh,
przede  wszystkim  urządzały  pozycje  obronne  w  kościołach  i
ś

wiątyniach.  Łatwo  było  potem  oskarŜać  przeciwników  o  brak

szacunku dla tradycji narodu wietnamskiego.

172

Na  całym  Południu  juŜ  po  kilku  dniach  oddziały  Viet  Congu

zostały  pokonane,  a  niedobitki  atakujących  szukały  schronienia
na  prowincji.  Jedynym  wyjątkiem  było  Hue.  Wyzwolenie  pełnej
skarbów  architektury  starej  stolicy  Wietnamu  zabrało  trzy
tygodnie  i  wymagało  cięŜkich  bombardowań  lotniczych  i
artyleryjskich.  Hue  zostało  zajęte  nie  przez  jednostki
partyzanckie,  lecz  przez  12  tysięcy  Ŝołnierzy  północno-
wietnamskich.  Ale  poza  krwawymi  walkami  wydarzył  się  tam
dramat,  który  wydaje  się  wyrastać  z  tych  samych  korzeni,  co
późniejsza  o  kilka  lat  tragedia  KambodŜy  pod  rządami
Czerwonych  Khmerów,  Polakowi  nasuwa  zaś  nieodparte
skojarzenie ze zbrodnią katyńską.

W  czasie  ponad  dwudziestu  dni,  kiedy  miasto  —  stanowiące

centrum  religijne  i  kulturalne  Południa  —  znajdowało  się  w
rękach  komunistów,  miejscowi  członkowie  Lao  Dong  kierowali
aresztowaniami  ludzi,  których  przechwycony  potem  dokument
Viet Congu określał jako „tyranów". Uwięziono ponad 4 tysiące
działaczy  politycznych,  przywódców  wspólnot  religijnych,
urzędników  i  oficerów.  Wycofując  się  z  Hue,  oddziały  WAL
wyprowadziły  tych  ludzi  ze  sobą  (twierdzono,  Ŝe  przejdą
reedukację polityczną) i odtąd wszelki ślad po nich zaginął.

Dopiero  po  roku  chłopcy  pasący  bawoły  w  lasach  nieopodal

miasta  odkryli  przypadkiem  masowe  groby;  przysypane  cienką
warstwą  ziemi  spoczywały  w  nich  ciała  zaginionych,  z  rękami
skrępowanymi z tyłu. Wykrycie zbrodni nie wywołało większego
oddźwięku  w  zachodnich  mass  mediach  —  był  rok  1969  i
znaczna  większość  dziennikarzy  nie  nazywała  wojny  inaczej  niŜ
„brudną", co najwyŜej przyznając, iŜ „obie strony" stosują terror.
Sympatyzujący  z  Viet  Congiem  historycy  do  dziś  starają  się
pomijać ten niewygodny temat.

Zbrodnia  w  Hue  była  częścią  szerszej  strategii  zastraszania.

Ofensywa  Tet  udowodniła,  Ŝe  nikt  w  Południowym  Wietnamie
nie moŜe czuć się bezpieczny — nawet w wielkich miastach.  Ta
demonstracja siły i moŜliwości organizacyjno-militarnych komu-

173

ni  stów  miała  powiększyć  dystans  dzielący  społeczeństwo  od
rządu sajgońskiego i ukazać jego niezdolność do obrony własnych
zwolenników.  Viet  Cong  równocześnie  z  ofensywą  w  miastach
podjął  oŜywioną  działalność  na  wsi.  Wykorzystując  odwołanie
wielu  oddziałów  AR  W  i  USA  do  miast,  partyzanci  zaatakowali
obszary  wiejskie  chronione  tylko  przez  słabe  siły  lokalne.  W
szczytowym  momencie  ofensywy  udało  im  się  uchwycić  kon-
trolę nad 1300 gminami z 1600 składających się na RW.

Sukces  Viet  Congu  na  wsi  okazał  się  jednak  krótkotrwały.

Rząd  odzyskał  stracone  tereny  do  końca  1968  roku  i  nadal
poszerzał  kontrolowany  przez  siebie  obszar.  Było  to  tym
łatwiejsze, Ŝe w czasie kampanii zginęło wielu doświadczonych
i zakorzenionych w terenie działaczy NFW.

Następne  kilka  lat  stanowiło  najlepszy  okres  w  historii

Republiki  Wietnamu  —  i  to  pomimo  faktu,  iŜ  rozpoczęło  się
wycofywanie oddziałów USA.

Skutkiem  ofensywy  Tet,  zapewne  nieoczekiwanym  dla

Hanoi,  był  „efekt  Pearl  Harbour".  Tak  gen.  Westmoreland
określił  wzrost  poparcia  dla  władz  i  nasilenie  się  woli  obrony
wśród  ludności  Południa.  „Tet  zrobiło  z  Wietnamczyków
antykomunistów"  —  powiedział  jeden  z  cywilnych  przed-
stawicieli USA w Sajgonie.

Przed  ofensywą  nastroje  były  zupełnie  inne.  Sajgon  był

wesołym,  pełnym  ruchu  miastem,  jakby  nie  przyjmował  do
wiadomości  faktu,  Ŝe  jest  stolicą  oblęŜonego  kraju.  Jeden  z
sajgońskich  dzienników  pisał  4  stycznia:  „Większość  naszej
młodzieŜy  obawia  się  powołania  do  wojska  bardziej  niŜ
czegokolwiek innego... To prawdziwa ironia historii, Ŝe słuŜba
w armii, której celem jest złamanie pochodu komunistycznego
w Wietnamie Południowym, zupełnie zatraciła swój zaszczytny
charakter...  Interesujące  byłoby  ustalenie,  kto  ponosi  od-
powiedzialność  za  ogólny  brak  woli  stawiania  oporu  komuniz-
mowi w naszym kraju".

Ofensywa,  cierpienia  i  straty  ludności  cywilnej  (kilkaset

tysięcy   nowych   uchodźców,   ponad   12   tysięcy   zabitych

174

i  egzekucje  w  Hue)  przekonały  społeczeństwo  Południa,  Ŝe
wojna nie jest wyłącznie sprawą rządu i Amerykanów. Zmiana
społecznej  atmosfery  wyraziła  się  m.in.  dobrowolnym
zgłaszaniem  się  młodzieŜy  do  wojska  —  rzecz  przed  Tet  nie
do  pomyślenia.  Sama  ARW  zresztą  po  pierwszym  uderzeniu
Viet  Congu  szybko  przeszła  do  kontrofensywy  i  biła  się  tak
dzielnie,  Ŝe  zdumiewało  to  przyzwyczajonych  do  jej  bierności
Amerykanów.

Atmosfera  ta  umoŜliwiła  rządowi  RW  przeprowadzenie

powszechnej  mobilizacji  —  po  dziewięciu  latach  wojny!  Tak
późne  przeprowadzenie  mobilizacji  stanowiło  oczywiście
powaŜny  błąd,  gdyŜ  ludność  Południa,  nie  czując  cięŜaru
wojny, skłonna była do lekcewaŜenia zagroŜenia.

Rząd  Thieu  wydał  dekret  o  powszechnej  mobilizacji  w

czerwcu  1968  roku.  Na  jego  mocy  do  wojska  mogli  zostać
powołani  męŜczyźni  w  wieku  od  18  do  38  lat.  Dzięki  temu
ARW, do której naleŜało dotąd 320 tysięcy ludzi w oddziałach
regularnych  i  280  w  pomocniczych,  miała  wzrosnąć  do
ośmiuset tysięcy.

Głębokie  przemiany  zaszły  po  ofensywie  Tet  na  wsi

południowo-wietnamskiej.  Władze  rozpoczęły  —  przy  amery-
kańskim  wsparciu  —  kolejny,  zakrojony  na  szerszą  niŜ
poprzednie  skalę,  program  reform.  Amerykanie  zrozumieli
wreszcie, Ŝe Wietnam jest nie tyle problemem wojskowym, ile
politycznym.  A  klucz  do  niego  znajduje  się  nie  w  miastach,
które  dzięki  częstym  zamieszkom  zajmowały  uwagę  dzien-
nikarzy  i  Białego  Domu,  lecz  na  wsi,  gdzie  biło  źródło  siły
partyzantów. Zaczęto tzw. Program Przyspieszonej Pacyfikacji,
na  który  składały  się:  reformy  polityczne,  wzmacnianie  sił
terytorialnych oraz podniesienie poziomu Ŝycia wsi.

Rzecz  jasna,  było  to  zamierzenie  długofalowe,  lecz  juŜ

cztery  lata,  do  1972  roku,  kiedy  nastąpił  znów  dramatyczny
przełom w sytuacji, wystarczyły, aby program ten przyniósł —
niespodziewanie  nawet  dla  inicjatorów  —  sukces.  W  1971
roku wiele wsi było bronionych przed Viet Congiem przez...

175

byłych  partyzantów,  a  na  terenach,  gdzie  dawniej  odwaŜały  się
zapuszczać  tylko  większe  oddziały  wojskowe,  samotny
Amerykanin  mógł  bez  obawy  jeździć  w  nocy  jeepem.  Program
był  nieporównywalnie  mniej  kosztowny  niŜ  działania  militarne.
W  szczytowym  1970  roku  USA  wydały  na  Program  Przy-
spieszonej Pacyfikacji 730 milionów dolarów.

Zmiany  na  wsi  umoŜliwiła  równoczesna  walka  z  siatką  Viet

Congu.  Była  ona  wprawdzie  rozbita  w  wyniku  Tet  (niektóre
ź

ródła oceniają, Ŝe komuniści stracili aŜ 40% kadr na Południu),

lecz nadal posiadała fenomenalną zdolność do regeneracji.

Przeciw  infrastrukturze  Viet  Congu  wymierzona  była  akcja

„Feniks".  Wywiad  południowo-wietnamski  z  pomocą  CIA
rozpracowywał  siatkę  komunistyczną,  a  specjalne  grupy  po-
ś

cigowe  zajmowały  się  chwytaniem  podejrzanych.  Akcję

nazwano „Feniks" w nadziei, Ŝe pomoŜe władzom odrodzić się z
popiołów  —  co  dotychczas  było  domeną  Viet  Congu.  W  jej
wyniku  śmierć  poniosło  20  tysięcy  ludzi,  schwytano  ponad  30
tysięcy i poddało się 18 tysięcy. Byłyby to straty powaŜne, gdyŜ
„Feniks"  z  załoŜenia  skierowany  był  tylko  przeciwko  kadrom
przywódczym  aparatu  komunistycznego.  Autorzy  przeciwni
wojnie  stawiają  jednak  akcji  wiele  zarzutów.  Ich  zdaniem,
zabijano  i  prześladowano  niewinnych  ludzi  oraz  torturowano
podejrzanych. Przeczą temu natomiast oświadczenia CIA, według
których 

„Feniks" 

przebiegał 

pod 

ś

cisłym 

nadzorem

amerykańskim, co wykluczało naduŜycia ze strony Południowych
Wietnamczyków.

Wydaje  się,  Ŝe  przy  tak  duŜej  liczbie  objętych  akcją  osób

niemoŜliwe  było  uniknięcie  pomyłek  i  ofiar  wśród  szeregowych
zwolenników  Viet  Congu.  Nie  wydaje  się  teŜ  moŜliwe,  by
Amerykanie  byli  w  stanie  —  nawet,  jeśli  załoŜyć,  Ŝe  tego
pragnęli  —  całkowicie  powstrzymać  wymuszanie  zeznań  od
schwytanych działaczy  komunistycznych.  Bicie  i  tortury  ujętych
przeciwników  były  raczej  regułą  niŜ  wyjątkiem  tak  u
Północnych, jak i Południowych Wietnamczyków. Natomiast

176

faktem  jest,  iŜ  akcja  ta  nie  pozwoliła  komunistom  odzyskać
gruntu pod nogami na Południu po ofensywie Tet.

O słabnięciu Viet Congu świadczy równieŜ  program Otwar-

tych Ramion — Chieu Hoi, który kontynuowano z sukcesami.
Wystarczy powiedzieć, Ŝe do Tet przeszło na stronę rządu 27
tysięcy  osób;  po  niej  uczyniło  to  ponad  170  tysięcy  członków
FWN.  I  to  pomimo  wydarzeń  w  Hue  oraz  zdarzających  się
egzekucji „zdrajców", które miały zapobiec dezercjom.

Największe  znaczenie  dla  uspokojenia  sytuacji  na  wsi

miały prawdopodobnie reformy  polityczne.  Thieu  przywrócił
w  1969  r.  wybory  do  samorządu  wiejskiego.  Co  więcej,
wiejskie oddziały samoobrony otrzymały znaczne ilości  uzbro-
jenia,  w  tym  karabiny  M-16,  których  dotychczas  im  nie
dawano  z  obawy  przed  ich  „przeciekaniem"  do  partyzantów.
Tym  samym  stały  się  zdolne  do  samodzielnej  obrony  przed
mniejszymi  oddziałami  Viet  Congu,  co  miało  podstawowe
znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa wsi.

Kolejnym,  waŜnym  i  śmiałym  posunięciem  Thieu  była

reforma  rolna.  W  przeciwieństwie  do  reformy  Diema  —  po-
łowicznej i tylko częściowo wprowadzonej w Ŝycie — reforma
rozpoczęta w 1970 roku była — według „New York Times'a"
—  „chyba  najbardziej  postępową  i  dalekowzroczną  niekomu-
nistyczną  reformą  rolną  XX  wieku".  Do  redystrybucji  prze-
znaczono  milion  hektarów,  z  rozdziału  ziemi  skorzystała
niemal  połowa  ludności  rolniczej,  a  powierzchnia  dzierŜaw
spadła z 60 do 10% upraw. Dla porównania: w czasie reformy
rolnej przeprowadzonej w latach 1954-1956 przez komunistów
między chłopów rozdzielono 810 tysięcy hektarów.

Zatem  chłopi  otrzymali  samorząd,  broń  i  ziemię  —  czego

im przez wiele lat odmawiano. Zaufanie okazane wsi opłaciło
się  władzom  sowicie:  w  1971  roku  partyzanci  kontrolowali
tylko niespełna 20 procent mieszkańców Południa.

Na  przełomie  lat  sześćdziesiątych  i  siedemdziesiątych  RW

przedstawiała  zgoła  odmienny  obraz  niŜ  2  lata  wcześniej.
Drogi były bezpieczne, aktywność komunistów niewielka,

177

miasta  pełne  amerykańskich  towarów,  a  rodziny  chłopskie
bogaciły  się  dzięki  reformie  rolnej,  otrzymywały  nowe  odmiany
ryŜu  i  uczyły  się  wydajniejszych  metod  uprawy.  Jeden  z
przedstawicieli  USA  w  Sajgonie  tak  opisał  ówczesną  sytuację:
..To  było  niezwykłe.  Nagle  odkryliśmy,  Ŝe  Wietnamczycy  byli
zdolni  obronić  się  i  ustabilizować  rząd.  Z  łatwością  wypełniali
pustkę,  którą  —  jak  się  obawialiśmy  —  stworzy  wycofanie  tak
wielu Ŝołnierzy amerykańskich. Po raz pierwszy od dziesięciu lat
pokój zapanował w większości wsi".

Niebezpieczeństwo  istniało  jednak  nadal.  Partyzantka  była

osłabiona,  lecz  na  Południu  znajdowało  się  coraz  więcej
regularnych  Ŝołnierzy  północno-wietnamskich.  Poza  tym  siły
komunistyczne  świadomie  przeszły  do  defensywy:  Lao  Dong
liczyła  na  stopniowe  odbudowanie  infrastruktury  politycznej  i
wojskowej.

Nie  znikły  teŜ  dawne  źródła  słabości  RW.  Korupcja  nie

zmniejszyła  się,  a  chwilowa  solidarność  opozycji  z  rządem  w
czasie  odpierania  ofensywy  Tet  szybko  ustąpiła  miejsca
rywalizacji i walkom frakcyjnym. Wycofanie armii USA, które z
jednej strony skłoniło Thieu do przeprowadzenia daleko idących i
potrzebnych  od  dawna  reform,  z  drugiej  —  wzmogło  nastroje
neutralistyczne,  a  rosnąca  Trzecia  Siła  coraz  energiczniej
domagała  się  od  rządu  porozumienia  z  komunistami,  nawet  za
cenę dopuszczenia ich do współrządzenia.

Dziennik „Sajgon Daily News" w lipcu 1968 roku pisał: „Jest

rzeczą  jasną,  Ŝe  w  Wietnamie  Południowym  nie  ma  obecnie
ukształtowanego  antykomunistycznego  systemu  politycznego,
który 

mógłby 

zmierzyć 

się 

ze 

spręŜystą 

organizacją

komunistyczną.  Nasze  rozliczne  partie  i  grupy  polityczne  są
beznadziejnie  skłócone  i  targane  wewnętrznymi  sprzecznoś-
ciami".  Z  inicjatywy  Thieu  w  połowie  1968  roku  powstał
wprawdzie  Socjalistyczny  Rewolucyjny  Związek  Ludowy,  który
miał  skupić  róŜne  nurty  polityczne.  TakŜe  opozycja  (m.in.
VNQDD i Hoa Hao) próbowała zjednoczyć się, tworząc

12 — Wietnam 1962-1975

178

Związek  Sił  Ludowych  Wietnamu.  Zadawnione  animozje
polityczne  i  personalne  nie  pozwoliły  jednak  tym  organizacjom
na  odegranie  znaczniejszej  roli,  gdyŜ  —  zdaniem  wspomnianej
gazety  —  „stan  wewnętrznych  niesnasek,  wzajemnej  podej-
rzliwości  i  rywalizacji,  który  od  lat  gnębił  niekomunistyczne
organizacje naszego kraju, nie  moŜe być  zlikwidowany w ciągu
paru miesięcy".

Rząd  sajgoński  —  przy  całej  brutalności,  z  jaką  traktował

komunistów  i  ich  sprzymierzeńców  —  trudno  jednak  określić
jako  „bezwzględną  i  krwawą  dyktaturę"  (a  podobnych  epitetów
uŜywali  zarówno  komuniści,  jak  i  amerykańskie  ruchy  anty-
wojenne).  Oto  opis  najcięŜszego  więzienia  politycznego  Połu-
dniowego  Wietnamu,  Con  Dao,  znajdującego  się  na  wyspie
połoŜonej  100  km  od  wybrzeŜy  kraju.  Więźniowie  byli  tam
stłoczeni  w  niewielkich  celach,  a  część  trzymano  w  tzw.
tygrysich klatkach — zamiast sufitu miały one stalowe pręty, po
których  mogli  chodzić  straŜnicy.  Rocznie  w  Con  Dao  umierało
około  130  osób  —  na  12  tysięcy  przetrzymywanych  tam  ludzi,
prawdopodobnie 

południowo-wietnamskie 

więzienia 

nie

odbiegały  zatem  od  trzecioświatowego  standardu.  Sajgońskie
gazety wielokrotnie krytykowały warunki, w jakich trzymani byli
więźniowie:  przepełnienie  cel,  zły  stan  sanitarny  budynków  itd.
„Saigon Daily News"  z  20  lipca  1968  roku  pisał  o  „nieludzkich
warunkach Ŝycia" w jednym z aresztów, gdzie „ponad 2500 ludzi
stłoczono  w  budynku,  który  kiedyś  zbudowali  Francuzi  dla
najwyŜej 600 więźniów".

Prasa opozycyjna była bardzo krytyczna wobec polityki rządu;

gazety  „Tin  Sang"  i  „Cong  Luang"  jawnie  opowiadały  się  za
porozumieniem  z  komunistami,  neutralizacją  kraju  i  za
wycofaniem  Amerykanów,  a  nawet  publikowały  oficjalne
oświadczenia  rządu  w  Hanoi.  Prawo  prasowe  z  1969  roku
ograniczyło  moŜliwość  cenzury  prewencyjnej,  która  wcześniej
powodowała  ukazywanie  się  gazet  z  białymi  plamami.  Teraz
jedynym  środkiem,  jakim  dysponowały  władze,  było  konfis-
kowanie juŜ wydrukowanych nakładów. Dziennik „Tin Sang"

179

w  roku  1970  był  ponad  100  razy  karany  konfiskatą  lub
grzywnami.

Rządy Thieu trwały niemal tyle samo, co rządy Diema

— od  1967  do  1975  roku.  Była  to  dyktatura  „miękka"
i  liberalna.  Funkcjonowały  przecieŜ  procedury  demokratyczne:
wybory  prezydenckie  i  parlamentarne,  które  (przy  wszystkich
zastrzeŜeniach)  umoŜliwiały  udział  we  władzy  róŜnym  siłom
politycznym.  Istniały  i  działały  partie  opozycyjne,  które
dysponowały  własnym  aparatem  propagandowym,  prasą  itp.
Parlament  często  sprzeciwiał  się  prezydentowi,  więc  Thieu
musiał  brać  to  pod  uwagę  i  modyfikować  swą  politykę.  Jeśli
więc  moŜna  mówić  o  dyktaturze,  to  raczej  w  tym  sensie,  iŜ
skłócenie  i  rozbicie  opozycji  praktycznie  wykluczało  moŜ
liwość  utraty  władzy  przez  Thieu.  Amerykański  politolog,
Robert  Scalapino,  napisał  w  1982  r.:  „Krytycy  oskarŜający
«rządy  dyktatorskie»  nigdy  nie  rozumieli  —  a  przynajmniej
nigdy  nie  przyznali  —  Ŝe  tkwiąc  w  środku  brutalnej  wojny,
rząd sajgoński był duŜo bardziej tolerancyjny wobec opozycji

— prócz  działającej  wspólnie  z  komunistami  —  niŜ  moŜna
było  oczekiwać.  Przed  1975  rokiem  nigdy  nie  było  trudno
znaleźć  głośnych  krytyków,  którzy  gotowi  byli  wyraŜać  swe
poglądy całkowicie otwarcie".

Jawnie  działał  np.  ruch  antywojenny,  który  organizował

wiece,  „siedzące"  manifestacje  przed  gmachami  publicznymi,
pochody  i  strajki  okupacyjne  na  uczelniach.  Trzecia  Siła,  w
której  często  zacierała  się  róŜnica  pomiędzy  lojalną  wobec
państwa  opozycją  i  działaniami  otwarcie  prokomunistycznymi,
takŜe  funkcjonowała  legalnie.  Była  ruchem  niejednorodnym.
Prócz agentów Lao Dong znalazło się w nim wielu wietnamskich
patriotów  dalekich  od  komunizmu.  Rozczarowani  polityką
władz, zatrwoŜeni ofiarami powodowanymi przez wojnę

— sądzili,  Ŝe  rządy  komunistów  nie  będą  duŜo  gorsze.  Wśród
ludzi  tych,  stanowiących  liczącą  się  część  społeczeństwa,
dominowało  poczucie  rozŜalenia  i  krzywdy.  Dlatego  podciągali
Francuzów i Amerykanów pod wspólny mianownik: ani jedni,

180

ani drudzy nie pomogli — ich zdaniem — krajowi w uzyskaniu
wolności i w awansie cywilizacyjnym. Francuzi — gdyŜ kaŜde
ustępstwo  trzeba  było  im  wydzierać  w  krwawej  walce,
Amerykanie  —  bo  nie  umieli  zrealizować  aspiracji  Połu-
dniowych  Wietnamczyków  i  liczyli  tylko  na  rozstrzygnięcie
militarne.

Stosunki  między  Amerykanami  a  Południowcami  —  juŜ

wcześniej  niełatwe  —  uległy  po  Tet  zaostrzeniu.  Władze  RW
były  niezadowolone  z  wywieranej  przez  Waszyngton  presji  na
przystąpienie  do  negocjacji  z  Hanoi,  poniewaŜ  pragnęły
najpierw wzmocnić kraj wewnętrznie.

A  wydawało  się  to  całkiem  realistyczne,  gdyŜ  ofensywa  Tet

stanowiła dla Viet Congu najcięŜszą klęskę w czasie całej wojny
—  klęskę,  po  której  nigdy  się  juŜ  nie  podniósł.  Oblicza  się,  Ŝe
od  Tet  do  1971  roku  strona  komunistyczna  straciła  ponad  pół
miliona  ludzi  (zabitych,  dezerterów,  którzy  przeszli  na  stronę
RW, aresztowanych).

Po  takim  odpływie  sił  Viet  Cong  musiał  rozpaczliwie

chwytać  się  wszelkich  dostępnych  środków.  Do  partyzantki
rekrutowano  piętnastoletnich  chłopców,  a  na  czele  komitetów
wioskowych  lub  rejonowych  niejednokrotnie  stawiano  szes-
nastolatków.  Lecz  nawet  te  metody,  czyniące  z  Frontu  parodię
organizacji,  którą  niegdyś  był,  niewiele  pomagały;  oddziały
partyzanckie  po  1968  roku  opierały  się  głównie  na  ludziach  z
Północy,  a  infrastruktura  NFW  —  w  coraz  bardziej  jawny
sposób  kierowana  przez  Hanoi  —  traciła  dotychczasowe
znaczenie.

Inicjatywa  militarna  znalazła  się  w  rękach  RW/USA.  Co

prawda,  regularne  oddziały  WAL  znajdowały  się  w  czasie
ofensywy  Tet  na  drugim  planie  i  zachowały  zdolność  bojową,
lecz  niewiele  mogły  zdziałać  pozbawione  wsparcia  lokalnych
partyzantów. Hanoi potrzebowało czasu, by przystosować się do
nowych  warunków,  by  zorganizować  własne  oddziały
partyzanckie  i  przestawić  sieć  transportu.  Komuniści  nie  mogli
dłuŜej kierować się maksymą Mao Tse-tunga „Niech

181

wieś otacza miasta". Musieli przyjąć bardziej konwencjonalny
sposób walki, ale trzeba pamiętać, Ŝe nawet regularne oddziały
armii  północno-wietnamskiej  zawsze  stosowały  wiele  elemen-
tów działań nieregularnych.

Choć  Narodowy  Front  Wyzwolenia  stał  się  po  1968  roku

marionetką  Hanoi,  to  z  formalnego  punktu  widzenia  —  było
wręcz przeciwnie. Kierownictwo Lao Dong postanowiło nadać
mu status równy państwowemu.

W czerwcu 1969 roku odbył się w „wyzwolonej strefie" na

Południu  „Kongres  Przedstawicieli  Ludowych",  który
utworzył  nowe  państwo  —  „Republikę  Wietnamu  Połu-
dniowego"  i  powołał  jego  władzę  —  Tymczasowy  Rząd
Rewolucyjny (TRR).

Sztuczne wywindowanie rangi NFW miało cel dosyć oczywis-

ty. Wszak jeden z czterech punktów Pham Van Donga mówił
o rządzie zjednoczenia narodowego. Chodziło zatem o uzyskanie
dla Frontu równorzędnego z rządem RW statusu i odpowiedniej
liczby miejsc w ewentualnym przyszłym gabinecie.

Premierem nowego „rządu" został Huynh Tan Phat, formal-

nie  sekretarz  Partii  Demokratycznej,  wchodzącej  w  skład
NFW,  faktycznie  —  członek  Lao  Dong.  JednakŜe  rzeczywista
władza  naleŜała  do  Pham  Hunga,  członka  Biura  Politycznego
kompanii,  którego  oddelegowano  na  Południe  z  zadaniem
kierowania Centralnym Wydziałem do spraw Wietnamu Połu-
dniowego, czyli delegaturą KC Lao Dong. Siedziby komunis-
tycznych  władz  znajdowały  się  na  obszarze  wielkiej  plantacji
kauczuku  Mimot  na  terytorium  KambodŜy,  u  nasady  tzw.
Kaczego Dziobu, który wcinał się w obszar RW.

Program  TRR  powielał  znane  postulaty  Frontu:  Wietnam

Południowy  miał  być  demokratycznym  i  neutralnym  państwem.
Program  gwarantował  swobody  obywatelskie,  jak  równieŜ
prawo  do  prywatnej  przedsiębiorczości,  a  takŜe  powszechną
opiekę lekarską, bezpłatne szkolnictwo itd.

Tymczasem  w  praktyce  nawet  dawna,  ograniczona  auto-

nomia NFW wobec Hanoi zanikała:  po  1968 roku ludzie

182

z  Północy  objęli  większość  kierowniczych  stanowisk.  Na
posiedzeniach TRR nadal występowali zamaskowani członkowie
Frontu,  którzy  działali  w  legalnych  organizacjach  RW,  lecz  ich
obecność  stanowiła  zaledwie  ślad  po  dawnej  fasadzie,  szczelnie
okrywającej prawdziwe mechanizmy władzy w Viet Congu.

Hanoi  z  początkiem  lat  siedemdziesiątych  zainicjowało  kurs

na  eliminację  z  Frontu  „klasowo  obcych  elementów".
Południowcy,  którzy  nie  chcieli  bez  reszty  podporządkować  się
dyrektywom  Lao  Dong,  byli  spychani  na  drugorzędne
stanowiska.  Akcji  tej  towarzyszyły  zmiany  sztafaŜu  ideo-
logicznego  NFW.  Południowcy  musieli  teraz  przechodzić
obowiązkowy  kurs  materializmu  dialektycznego,  który  zastąpił
wykłady z „historii rewolucji".

Właściwie  tylko  jeden  element  komunistycznej  taktyki  nie

uległ zmianie po Tet. Terror. Z tą róŜnica, iŜ nie był on juŜ teraz
tak  celny  i  skuteczny.  Od  roku  1964  do  1974  Sekcje
Bezpieczeństwa  zamordowały  na  Południu  blisko  40  tysięcy
osób  cywilnych.  Najczęściej  na  podstawie  wyroków  „sądów
ludowych",  z  oskarŜenia  o  „reakcyjność,  kontrrewolucję  i
szpiegostwo".

DRW  oficjalnie  uznawała  odrębność  „Republiki  Wietnamu

Południowego"  i  twierdziła,  Ŝe  zjednoczenie  nastąpi  dopiero  w
przyszłości  za  obopólną  zgodą,  przy  czym  dopuszczalne  będą
róŜnice  pomiędzy  obiema  częściami  kraju,  wynikające  z
odmienności  rozwoju  historycznego.  „Socjalizm  na  Północy  —
Demokracja na Południu" — brzmiało propagandowe hasło.

We  wrześniu  1969  roku  zmarł  Ho  Chi  Minh.  Śmierć

prezydenta  nie  spowodowała  Ŝadnych  perturbacji  w  kierow-
nictwie państwa. Ho juŜ wcześniej odsunął się od podejmowania
decyzji,  rezerwując  dla  siebie  rolę  głównego  autorytetu  kraju.
Znaczna  część  Wietnamczyków  (na  Północy  prawdopodobnie
większość)  oraz  światowej  opinii  publicznej  zaakceptowała
ś

wiadomie  przezeń  wykreowany  wizerunek  dobrotliwego,

opiekuńczego  i  kochającego  dzieci   „Wujka

183

Ho".  Ale  pamiętać  trzeba,  Ŝe  ten  bezwzględny  polityk  nie  wahał
się  posłać  na  śmierć  setek  tysięcy  swoich  „wnuków"  dla
zrealizowania  ideologicznej  utopii,  która  w  młodości  owładnęła
jego umysłem.

W  Biurze  Politycznym  nie  było  po  śmierci  Ho  sporów  o

sukcesję  ani  konfliktów,  co  potwierdza  tezę,  iŜ  wietnamski
komunizm opierał się na wyjątkowo silnej moralno-ideo-logicznej
motywacji. Świadczy teŜ o tym testament Ho Chi Minha. Ukazuje
on  specyficzne  cechy  jego  osobowości  oraz  klimat  panujący  w
państwie, którego był twórcą.

„Demokratyczna Republika Wietnamu.

Niepodległość — Wolność — Szczęście

...zostawiam  tych  kilka  słów  na  wypadek,  gdyby  przyszło  mi

odejść  na  spotkanie  z  Karolem  Marksem,  Włodzimierzem  I.
Leninem i innymi dawnymi rewolucjonistami...

We  wzajemnych  stosunkach  trzeba  rozwijać  uczucie  partyj-

ności i miłości.

Nasza  partia  jest  partią  rządzącą.  KaŜdy  członek  partii  i

kadrowiec  powinien  być  przepojony  rewolucyjną  moralnością,
powinien  być  rzeczywiście  pracowity,  oszczędny,  uczciwy,
sprawiedliwy, bezinteresowny...

Nasze góry będą zawsze,
nasze rzeki będą zawsze,
nasz naród będzie zawsze.
Gdy pokonamy amerykańskich agresorów,

odbudujemy nasz kraj

dziesięć razy piękniejszy niŜ dziś...

Jeśli chodzi o międzynarodowy ruch komunistyczny. Ja, który

całe  Ŝycie  poświęciłem  sprawie  rewolucji,  im  bardziej  dumny
jestem  z  rozwoju  międzynarodowego  ruchu  komunistycznego,
tym  bardziej  cierpię  z  powodu  rozbieŜności  między  bratnimi
partiami...

Jeśli chodzi o mnie osobiście, to całe swe Ŝycie duszą i ciałem

słuŜyłem ojczyźnie, słuŜyłem rewolucji, słuŜyłem

184

narodowi.  Gdybym  musiał  teraz  opuścić  ten  świat,  niczego
bym  nie  Ŝałował.  śałuję  tylko,  Ŝe  nie  mogę  dalej  słuŜyć
rewolucji...

I  wreszcie  przekazuję  swą  bezgraniczną  miłość  całemu

narodowi, całej partii, całej armii, wszystkim moim wnukom

— chłopcom i dziewczętom oraz pionierom.

Przekazuję  takŜe  serdeczne  pozdrowienia  towarzyszom,

przyjaciołom,  chłopcom,  dziewczętom  i  dzieciom  całego
ś

wiata.

Ostatnie  moje  Ŝyczenie  jest  następujące.  Niech  cała  partia,

cały naród, ściśle zespolone, walczą o utworzenie pokojowego,
zjednoczonego i kwitnącego Wietnamu...".

(W  Wietnamie  bardzo  popularna  jest  poezja.  TakŜe  Ho

pisał wiersze. Stąd niektóre fragmenty testamentu mają niemal
poetycką formę).

Te  słowa  przekonują.  Ho  Chi  Minh  naprawdę  pragnął

lepszej  przyszłości  dla  swego  narodu.  Na  nieszczęście  dla
milionów  Wietnamczyków  stworzony  przez  niego  splot  pat-
riotyzmu z komunizmem stanowił całość niezwykle skuteczną
w  działaniu,  ale  trudną  do  rozplatania  i  ciąŜącą  do  dziś  nad
tym dramatycznie doświadczonym krajem.

DRW  nadal  balansowała  pomiędzy  Pekinem  i  Moskwą.

Hanoi  dysponowało  przy  tym  znaczną  niezaleŜnością  —  nie
reagowało np. na sowieckie rady, by przystąpić do rozmów z
USA.  Wietnamscy  komuniści  dobrze  zapamiętali  nauczkę  z
Genewy, gdzie — ustąpiwszy pod naciskiem ChRL i ZSRR

— uzyskali  mniej  przy  stole  konferencyjnym  niŜ  na  polach
bitew. Po koniec lat  sześćdziesiątych stroną doradzającą Hanoi
nieustępliwość  były  Chiny.  Jak  to  ujął  gen.  Maxwell  Taylor,
Chińczycy  byli  zdecydowani  „walczyć  ze  Stanami  Zjed-
noczonymi do ostatniego Wietnamczyka".

Luty  i  marzec  1968  roku  były  przełomowymi  miesiącami

II wojny indochińskiej. Decyzje, które zapadły w Waszyngtonie
w wyniku ofensywy Tet, sprawiły, Ŝe klęska komunistów stała

185

się ich strategicznym zwycięstwem. Zawinił tutaj sam Johnson i
jego  rząd,  gdyŜ  ich  nadmierny  optymizm  przyczynił  się  do
pogłębienia szoku wywołanego przez Tet.

Jednak  nie  tylko  prezydent  wprowadził  w  błąd  amerykańską

opinię  publiczną.  Historycy  zgadzają  się  obecnie  co  do  tego,  Ŝe
— jak pisze George Herring: „Media przekazywały informacje w
sposób niechętny dla rządu i często wypaczały fakty".

Pierwsze  sprawozdania  z  kampanii  Tet  opisywały  ją  jako

druzgocące  zwycięstwo  sił  komunistycznych  i  —  co  waŜniejsze
—  poraŜka  partyzantów  nie  znalazła  odbicia  w  środkach
masowego  przekazu.  Reporterzy  kładli  nacisk  na  początkowe
sukcesy Viet Congu, na chaos i zniszczenia spowodowane przez
walki,  a  nie  na  rozmiary  faktycznego  zwycięstwa  RW/USA.  Na
darmo  generał  Westmoreland  i  członkowie  administracji
próbowali  przedstawiać  prawdziwy  obraz  sytuacji,  na  darmo
porównywali  Tet  do  desperackiej  kontrofensywy  Niemców  w
Ardenach  w  grudniu  1944  r.,  na  darmo  mówili  o  „ofensywie
rozpaczy"  —  dziennikarze  wiedzieli  lepiej,  wiedzieli,  Ŝe  Stany
Zjednoczone  przegrywają  wojnę.  Pewną  rolę  w  wypaczaniu
rzeczywistości  odegrała  teŜ  chyba  charakterystyczna  dla  mass
mediów  pogoń  za  ciekawszym  newsem:  w  końcu  kogo  moŜe
zainteresować informacja, Ŝe Goliat pokonał Dawida?

Hanoi  zdawało  sobie  sprawę  z  faktu,  iŜ  piętą  Achillesową

Ameryki  jest  właśnie  niecierpliwa  i  ulegająca  zmiennym
nastrojom  opinia  publiczna.  Niektórzy  autorzy  sądzą  nawet,  Ŝe
głównym  celem  Tet  było  nie  wywołanie  powstania  w  RW,  lecz
zadanie  psychologicznego  ciosu  społeczeństwu  USA  (czego
jednak nie potwierdzają znane źródła komunistyczne).

Tak  ocenia  strategię  Hanoi  generał  Westmoreland:  „Byli

wystarczająco sprytni, by wiedzieć, Ŝe nie mogą nas pokonać na
polu bitwy. Wiedzieli teŜ, Ŝe naszym słabym punktem jest strona
polityczna, bo w ten sposób pokonali Francuzów. Byli przy tym
wystarczająco pewni siebie, by wierzyć, Ŝe mogą

186

nas pobić w ten sam sposób — i rzeczywiście, udało im się".
Komuniści  znaleźli  wiec  remedium  na  amerykańską  strategię
wyczerpania  militarnego.  Postanowili  wyczerpać  USA
psychicznie.

Wyniki  badań  opinii  publicznej  pozwalają  prześledzić

systematyczny  spadek  poparcia  dla  polityki  Johnsona.  W  1964
roku  decyzje  prezydenta  aprobowało  70%  Amerykanów,  w
1965 — 60%, w 1966 — juŜ tylko połowa, a pod koniec 1967
—  zaledwie  40%  badanych.  Punkt  zwrotny  stanowiła
ofensywa  Tet,  po  której  sprzeciwiających  się  polityce  rządu
było  juŜ  więcej  niŜ  popierających  Johnsona.  Dezaprobata
niekoniecznie 

oznaczała 

negatywny 

stosunek 

do

zaangaŜowania  USA  w  Wietnamie.  Spora  część  głosów
krytycznych  pochodziła  od  rozczarowanych  polityką  pół-
ś

rodków  „jastrzębi",  którzy  pragnęli  bardziej  zdecydowanego

prowadzenia wojny.

Stosunek  do  wojny  i  planowane  sposoby  zakończenia

konfliktu  stały  się  zasadniczymi  kwestiami  róŜniącymi  kan-
dydatów  na  prezydenta.  Okazało  się,  Ŝe  Johnson  będzie
musiał  rywalizować  nie  tylko  z  kandydatami  republikańskimi,
ale  równieŜ  z  członkami  własnej  partii:  Eugenem  McCa-
rthy'm  (którego  nie  naleŜy  mylić  ze  słynnym  w  latach
pięćdziesiątych  senatorem  Josephem  McCarthy'm)  oraz  Ro-
bertem  Kennedym.  Obaj  wysunęli  program  „pokojowy"  —
opowiedzieli się za zaprzestaniem bombardowań, wycofaniem
wojsk  USA  z  Wietnamu  oraz  rokowaniami  z  Hanoi.
Wystąpienie  brata  Johna  F.  Kennedy'ego  było  szczególnie
bolesne  dla  Johnsona,  który  po  raz  pierwszy  został  przecieŜ
prezydentem w wyniku zamachu w Dallas.

15  lutego  dowództwo  lotnictwa  USA  zakomunikowało  o

stracie nad Wietnamem Północnym osiemsetnego samolotu. 20
lutego  Komisja  Spraw  Zagranicznych  Senatu  rozpoczęła
publiczne  przesłuchania  członków  administracji,  podczas
których podawano w wątpliwość potrzebę dalszego prowadze-
nia  wojny.  22  lutego  sztab  Westmorelanda  oznajmił,  Ŝe

187

w  poprzednim  tygodniu  Amerykanie  ponieśli  najwyŜsze  od
początku konfliktu straty w ludziach  —  543  zabitych.  26  lutego
Westmoreland  wystąpił  do  prezydenta  o  wysłanie  do  Wietnamu
dodatkowych 206 tysięcy Ŝołnierzy.

Fakt  ten  szybko  przeciekł  do  prasy  —  „New  York  Times"

doniósł  o  tym  juŜ  10  marca  —  i  wywołał  prawdziwą  burzę  w
ś

rodkach  masowego  przekazu  oraz  falę  demonstracji.  13  marca

Johnson  wyraził  zgodę  na  stopniowe  wysłanie  nie  dwustu,  lecz
trzydziestu tysięcy ludzi. „New York Times" wiedział o tym juŜ
17 marca.

W  komentarzach  na  temat  prośby  Westmorelanda  pisano,  iŜ

jest  ona  przejawem  desperacji  oraz  dowodem  załamania  się
dotychczasowej  strategii.  Tymczasem  Westmoreland  chciał
wykorzystać pomyślną sytuację militarną, jaka wytworzyła się po
ofensywie Tet, i pójść za ciosem — zaatakować bazy WAL/VC'
w  KambodŜy  i  Laosie.  Z  czysto  wojskowego  punktu  widzenia
miał  rację.  Nie  zdawał  sobie  jednak  sprawy  z  nastrojów
społecznych  w  USA.  Inaczej  nie  wysunąłby  w  tak  krytycznym
momencie  postulatu,  który  oznaczał  największy  w  ciągu  całego
konfliktu wzrost sił USA w Wietnamie — skok o 40%. Dopiero
znacznie  później  Westmoreland  miał  przyznać,  Ŝe  750  tysięcy
Amerykanów w  Wietnamie to było  więcej,  niŜ  mógł  wytrzymać
system polityczny USA.

O  konfuzji  panującej  w  tym  czasie  w  Białym  Domu,  o

niezdolności  rządu  do  przerwania  błędnego  koła  połowicznych
decyzji,  świadczy  rozmowa,  którą  przeprowadził  z  Komitetem
Szefów Sztabów nowy sekretarz  obrony,  mianowany  na  miejsce
McNamary,  Clark  Clifford.  Oto  jego  relacja:  „Mieliśmy  juŜ  w
Wietnamie  525  tysięcy  ludzi...  Czy  wystarczy,  jeśli  poślemy
jeszcze 206 tysięcy? — spytałem. Nie wiedzieli...

1

  Po  roku  1968  właściwie  nie  moŜna  juŜ  dłuŜej  mówić  o  Viet  Congu  jako  w  pewnym  stopniu

odrębnej sile. Niedobitki oddziałów zbrojnych Frontu zeszły do roli sił pomocniczych WAL. Stąd skrót,

który lepiej oddaje stan faktyczny, niŜ określenie „Viet Cong".

188

—

 

Czy jest zatem moŜliwe, Ŝe będziecie potrzebowali więcej?

—

 

To moŜliwe.

—

 

Czy bombardowanie Północy rzuci ich na kolana?

—

 

Nie.

—

 

A czy w ogóle zmniejsza się wola walki Północy?

—

 

Nic nam o tym nie wiadomo.

I  w  końcu:  Jaki  plan  posiadają  Stany  Zjednoczone  dla

osiągnięcia  zwycięstwa  w  Południowym  Wietnamie?  Nie  było
takiego planu.

Powiedziałem: Nie ma takiego planu?

— Nie.  Nasz  plan  przewiduje  tylko  utrzymanie  presji  na

nieprzyjaciela  i  mamy  nadzieję,  Ŝe  to  go  w  końcu  zmusi  do
kapitulacji".

O  dalszych  losach  wojny  —  i  prezydenta  —  zadecydował

ostatni  tydzień  marca.  Johnson  odrzucił  wtedy  oficjalnie
propozycję  Westmorelanda  i  odwołał  go  z  Wietnamu.  27  marca
prezydent  zaprosił  do  Białego  Domu  specjalną  grupę  doradców,
tzw. Mędrców. W jej skład wchodzili wybitni politycy, dowódcy
wojskowi  oraz  przedstawiciele  kół  gospodarczych,  między
innymi: Dean Acheson, George Bali, Cyrus Vance, gen. Matthew
Ridgway, gen. Maxwell Taylor i Henry C. Lodge.

Po  długiej  dyskusji  większość  Mędrców  opowiedziała  się

przeciw dalszemu zwiększaniu liczby Ŝołnierzy amerykańskich w
Wietnamie  i  za  deeskalacją  konfliktu.  Reprezentanci  estab-
lishmentu, jakimi niewątpliwie byli Mędrcy, kierowali się przede
wszystkim troską o wewnętrzną sytuację USA. Zwracali uwagę na
coraz ostrzejszą polaryzację społeczeństwa w związku z wojną, na
gigantyczne  koszty  konfliktu,  które  obciąŜały  gospodarkę,
utrudniały  desegregację  rasową  i  rozbudowę  systemu  opieki
społecznej oraz powodowały inflację.

Stanowisko Mędrców zaskoczyło prezydenta — nie spodziewał

się, Ŝe establishment stanie po tej samej stronie, co buntujące   się
uniwersytety.   Tym  głębiej   wziął   sobie   ich

189

zdanie  do  serca.  Był  człowiekiem  wysoko  ceniącym  consensus
społeczny,  tymczasem  widział,  jak  na  jego  oczach  Ameryka
pogrąŜa  się  w  groźnym  konflikcie  wewnętrznym.  W  swych
wspomnieniach napisał: „Moim największym problemem nie był
sam  Wietnam,  lecz  podziały  i  pesymizm  w  kraju...  dobrze
wiedziałem, Ŝe załamanie na froncie wewnętrznym było właśnie
tym, na co liczyło Hanoi".

Dlatego  wygłosił  31  marca  swe  najbardziej  pamiętne

przemówienie  do  narodu.  Rozpoczął  je  od  słów:  „Dziś  wieczór
chcę  do  Was  mówić  o  pokoju  w  Wietnamie...  Nie  ma  sprawy,
która  bardziej  zajmowałaby  nasz  naród".  W  pierwotnej  wersji
początek  brzmiał  inaczej  —  „chcę  do  Was  mówić  o  wojnie  w
Wietnamie".  Następnie  prezydent  oznajmił  o  wielu  przeło-
mowych  decyzjach:  o  zakończeniu  bombardowań  DRW  (z
wyjątkiem  terenów  przylegających  bezpośrednio  do  „strefy
zdemilitaryzowanej"),  zamroŜeniu  liczebności  oddziałów  ame-
rykańskich  w  Wietnamie  i  o  pełnej  gotowości  USA  do  podjęcia
natychmiastowych  rozmów  pokojowych.  A  potem  prezydent
powiedział  coś,  czego  się  nikt  nie  spodziewał:  „Gdy  synowie
Ameryki są w polu daleko stąd, gdy wewnątrz kraju decyduje się
przyszłość  Ameryki;  gdy  waŜą  się  nadzieje  na  pokój  —  nasze  i
całego świata — sądzę, Ŝe nie powinienem poświęcać ani jednej
godziny,  ani  dnia  mojego  czasu  na  Ŝadne  sprawy  osobiste  lub
partyjne...  Dlatego  nie  będę  się  starał  i  nie  przyjmę  nominacji
mojej partii na następną kadencję na urząd prezydenta".

Kilka  dni  później  Hanoi  nazwało  przemówienie  „perfidną

sztuczką...  dla  uspokojenia  opinii  publicznej",  lecz  zgodziło  się
rozpocząć  rokowania.  Przemówienie  z  31  marca  oznaczało
poraŜkę  polityki  wojny  ograniczonej.  Oznaczało  teŜ  upokorzenie
Ameryki,  której  prezydent  nie  mógł  opanować  łez  przed
kamerami  telewizyjnymi.  Oznaczało  psychologiczne  zwycięstwo
komunistów,  którzy  zmusili  USA  do  porzucenia  dotychczaso-
wych zamiarów, a Johnsona — do zakończenia kariery politycz-
nej. Oznaczało po prostu przyznanie się do klęski.

190

Była  to  klęska  osobliwa  —  przecieŜ  to  nieprzyjaciel

znajdował się w defensywie, tracił grunt pod nogami, przegrał
walkę o miasta i słabł na wsi. Wojna w Wietnamie pełna była
od  początku  do  końca  paradoksów.  Stany  Zjednoczone  prze-
grały  wojnę,  w  której  wróg  nie  wygrał  ani  jednej  bitwy.
Komuniści  okazali  się  zdolni  do  poniesienia  znacznie  więk-
szych  ofiar,  nieporównanie  bardziej  wytrzymali  i  —  przede
wszystkim —  przekonani  o  własnej  słuszności  niŜ  Amerykanie.
Lao  Dong  górowała  takŜe  nad  przeciwnikiem  bezwzględnością,
wolą walki i brakiem skrupułów. Zapewne Ŝaden z wymienio-
nych  czynników  z  osobna  nie  był  decydujący,  ale  wzięte
razem  sprawiły,  Ŝe  amerykańskie  zwycięstwa  obróciły  się
ostatecznie w poraŜkę.

Na razie jednak niewielu ludzi w USA potrafiło dostrzec w

przemówieniu  Johnsona  pierwszy  krok  na  drodze  do
kapitulacji.  Amerykanie  brali  zgodę  Hanoi  na  negocjacje  za
dobrą  monetę.  Nie  wiedzieli  (nie  chcieli  wiedzieć?),  Ŝe  dla
komunistów  są  one  czymś  zupełnie  innym  niŜ  dla  nich.
Notatki 

ze 

szkolenia 

politycznego 

Viet 

Congu 

—

przechwycone przez jeden  z  oddziałów USA w  1967  roku —
mówiły  wprost:  „Rokowania,  jeśli  będziemy  musieli  rokować,
posłuŜą  nam  przede  wszystkim  do  zapewnienia  bazy,  która
umoŜliwi  rozpoczęcie  generalnej  ofensywy.  Innym  celem
jest... pokazanie, Ŝe nasza sprawa jest słuszna, a nieprzyjaciela
—  niesłuszna".  Podobnie  otwarcie  brzmiał  fragment
przemówienia szefa sztabu WAL, gen. Nguyena Van Vinha, z
1966 roku: „Równoległe prowadzenie walki i negocjacji ma na
celu  utworzenie  następnego  frontu  w  celu  powiększenia
dezintegracji  marionetkowej  armii,  budzenia  i  rozwijania
sprzeczności  wewnętrznych  w  obozie  wroga,  izolowanie  go  i
pozbawianie broni propagandowej".

Komuniści  uwaŜali  rozmowy  za  sposób  walki,  nie  zaś  za

proces  osiągania  kompromisu.  Świadczy  o  tym  przebieg
trwających  pięć  lat  paryskich  negocjacji,  które  zresztą  zostały
podjęte przez DRW z motywów bynajmniej nie pokojowych.

191

Po prostu Hanoi, skazane po kampanii Tet na prowadzenie wojny
bardziej 

konwencjonalnej, 

potrzebowało 

wstrzymania

bombardowań.  Ten  rodzaj  wojny  wymaga  bowiem  długich  i
bezpiecznych l i n i i  zaopatrzeniowych oraz spokojnego zaplecza.

Rokowania  rozpoczęły  się  na  początku  maja  1968  roku.  Na

czele  delegacji  amerykańskiej  stanął  doświadczony  dyplomata
Averell  Harriman.  W  1945  r.  był  jednym  z  członków  tzw.
Komisji  Trzech,  która  zadecydowała  w  Moskwie  o  składzie
Polskiego  Tymczasowego  Rządu  Jedności  Narodowej  ze
Stanisławem Mikołajczykiem jako wicepremierem.

Rozmowy  od  samego  początku  były  niezwykle  cięŜkie.

Najpierw Hanoi przez pół roku w ogóle odmawiało dyskutowania,
Ŝą

dając  całkowitego  zaprzestania  nalotów  na  Północ,  takŜe

ograniczonych  do  obszaru  pomiędzy  17  i  20  równoleŜnikiem.
Bombardowania były właściwie jedyną formą presji Waszyngtonu
na  DRW,  więc  Amerykanie  Ŝądali  za  ich  wstrzymanie
analogicznego zobowiązania Hanoi, tj. powstrzymania ataków na
Południu.  W  końcu  jednak  —  pod  wpływem  coraz  bardziej
zmęczonej  wojną  amerykańskiej  opinii  publicznej  —  Johnson
nakazał całkowite zawieszenie nalotów na Północ.

Następnie  negocjacje  utknęły  w  martwym  punkcie  na  ponad

dwa  miesiące.  Tym  razem  chodziło  o  kwestię  pozornie  błahą.
Nieprzychylni  wobec  RW  dziennikarze  twierdzili,  Ŝe  Sajgon
prowadził  absurdalny  spór  o  kształt  stołu  konferencyjnego.  W
rzeczywistości  szło  o  całkiem  powaŜny  problem:  Nguyen  Cao
Ky,  przewodniczący  delegacji  RW,  odmawiał  uznania  NFW  za
odrębną,  niezaleŜną  od  Hanoi,  stronę  w  rokowaniach.  Nie  chciał
więc  zasiąść  przy  kwadratowym  stole,  gdyŜ  oznaczałoby  to
uznanie  równego  statusu  wszystkich  czterech  delegacji  (USA,
DRW,  RW  i  NFW),  a  tym  samym  dwuwładzy  w  Południowym
Wietnamie.  Waszyngton  i  Sajgon  wysunęły  propozycję
kompromisową,  aby  traktować  rozmowy  jako  dwustronne  —  z
jednej strony USA i Wietnam Południowy,

192

z  drugiej  —  Hanoi  i  Front,  lecz  komuniści  ją  odrzucili.  W
końcu Sajgon się ugiął i Ky zasiadł za stołem okrągłym, czyli
dającym równy status wszystkim delegacjom, ale stało się tak
po 

burzliwych 

protestach 

w 

Ameryce 

i 

naciskach

Waszyngtonu zniecierpliwionego uporem sojuszników.

Przebieg  tego  sporu  nie  wróŜył  dobrze  władzom  RW,  które

mass  media  i  niektórzy  amerykańscy  politycy  obciąŜyli  winą
za bezsensowną w ich opinii zwłokę. Podobnych oskarŜeń nikt
nie  wysuwał  pod  adresem  komunistów,  którzy  odrzucili
przecieŜ konstruktywną propozycję USA/RW.

Konflikt  ten  stanowił  właściwie  antycypację  całego  póź-

niejszego  przebiegu  rozmów;  nieustępliwe  stanowisko  Hanoi
powodowało  brak  postępów,  więc  opinia  publiczna  w  USA
Ŝą

dała  od  własnego  rządu  i  od  Sajgonu  elastyczności,  czyli

zgody na warunki komunistów.

Rozpoczęcie  negocjacji  i  zakończenie  nalotów  na  DRW

stanowiły  punkt  zwrotny  w  II  wojnie  indochińskiej.  Odtąd
zaangaŜowanie amerykańskie w Wietnamie miało systematycz-
nie  maleć.  Bezpośrednią  przyczyną  przełomu  była  ofensywa
Tet.  Trudno  znaleźć  w  historii  przykład  całkowitej  klęski
militarnej,  która  okazała  się  tak  wielkim  zwycięstwem  poli-
tycznym  i  psychologicznym.  Hanoi  próbowało  wywołać
powstanie  w  Wietnamie  Południowym  —  i  przegrało.  Lecz
młodzi  Ŝołnierze-samobójcy,  którzy  ginęli  na  dziedzińcu
ambasady  USA  w  Sajgonie,  nie  umarli  na  darmo,  bowiem
bitwy  Tet  toczyły  się  nie  tylko  o  miasta  RW,  ale  i  o  serca  i
umysły  narodu  amerykańskiego.  Zamiast  poderwać  do  walki
przeciw  rządowi  Południowych  Wietnamczyków,  poderwała
do walki Amerykanów.

DRUGI FRONT

...Chromołić i demonstrantów — odparł (szeregowy) Robinson.

— Jeden z tych pieprzonych drani podszedł do mnie na lotnisku

we Frisco.

Czekam na samolot do Teksasu.

ś

eby zobaczyć sią z moim umierającym ojcem, nie?

Nikomu nie przeszkadzam.

A ten pątak zatrzymuje mnie i pyta: «Pan był w Wietnamie ?»

«Aha» — powiadam. «I wraca pan?» «Tak». I wtedy ten kutas

patrzy na mnie i mówi:

«Mam nadzieją, ie pana ukatrupią* ".

...nigdy nie chodziłem do college

y

u i nie nabrałem przekonania, Ŝe

nasz kraj jest zasrany'

9

.

(Kapral Chambers)

Steven Ph. Smith ,.Amerykańscy chłopcy"

Magazyn  „Time"  stwierdził  w  dziesiątą  rocznicę  upadku
Sajgonu,  w  kwietniu  1985  roku,  iŜ  okres  wojny  wietnamskiej
naleŜałoby  opisywać,  posługując  się  nie  kategoriami  histo-
rycznymi,  lecz  psychiatrycznymi.  KaŜdego,  kto  choćby  tylko
powierzchownie  zapoznał  się  z  problematyką  wietnamską,
uderzać  musi  prawdziwość  tego  spostrzeŜenia.  Istotnie,  poziom
społecznych emocji w USA sięgnął wtedy granic histerii, a w
wielu  wypadkach  je  przekroczył.  Przy  tym  reakcje  opinii
publicznej miały często niewielki związek z rzeczywistością;

13 _ Wieinam 1962-1975

194

niekiedy  drobne  zdawałoby  się  zdarzenia  wywoływały  trudno
wytłumaczalne w racjonalnych kategoriach reakcje.

Dotyczy  to  szczególnie  tak  zwanych  ruchów  antywojennych.

Tak zwanych, gdyŜ nazwa ta — niewątpliwie bardzo korzystna z
propagandowego  punktu  widzenia  —  nie  w  pełni  odpowiadała
rzeczywistości. To prawda, Ŝe ruchy te Ŝądały natychmiastowego
zakończenia  walk  i  wycofania  Amerykanów  z  Wietnamu,  lecz
zwykle obawiały się przyznać, Ŝe godzą się takŜe na nieuniknione
konsekwencje  tego  kroku  —  na  oddanie  całego  kraju  pod
panowanie  komunistów.  Z  drugiej  strony  określanie  stanowiska
przeciwnego  mianem  „prowojennego"  mija  się  z  prawdą.  W
rzeczywistości liczących się politycznie zwolenników wojny jako
takiej 

w 

USA 

właściwie 

nie 

było. 

Byli 

zwolennicy

zaangaŜowania  amerykańskich  sił  zbrojnych,  które  miały
dopomóc  Republice  Wietnamu  w  obronie  przed  wewnętrznym  i
zewnętrznym 

zagroŜeniem 

komunistycznym. 

Ale 

nawet

najbardziej zagorzałe „jastrzębie" nie pragnęły wojny i nie dąŜyły
do  niej,  widząc  wszelkie  związane  z  nią  niebezpieczeństwa.
Decyzje  o  udziale  USA  w  wojnie  były  podejmowane  z  braku
innych alternatyw, jako mniejsze zło.

Prezydent  Johnson  powiedział,  Ŝe  naród  amerykański  w  roku

1968  był  tak  podzielony,  jak  nigdy  od  czasów  wojny  secesyjnej.
A  przecieŜ  gdy  USA  stawiały  w  Wietnamie  pierwsze  kroki,  nic
nie  wskazywało  na  moŜliwość  tak  powaŜnych  kontrowersji.
Wyniki  sondaŜy  mówiły,  Ŝe  znaczna  większość  społeczeństwa
(60-70%) opowiada się za bombardowaniem  DRW do skutku, to
znaczy  do  podjęcia  rozmów  przez  Hanoi,  oraz  za  zwiększeniem
liczby  amerykańskich  Ŝołnierzy  w  Wietnamie  nawet  do  pół
miliona. Tradycyjna, naturalna reakcja wsparcia dla „chłopców w
polu"  i  wiara  w  mądrość  prezydenta  spychały  protestujących  na
margines Ŝycia społecznego. Jednak juŜ wtedy, na przełomie 1964
i  1965  roku,  pojawiły  się  pierwsze  symptomy  nadciągającego
kryzysu.

Zaczęła  się,  trwająca  do  początku  lat  siedemdziesiątych,  tak

zwana  rebelia  campusów.   Najpierw   były  teach-ins,   czyli