buksik5

Ks. dr Dariusz Buksik,
UKSW, Warszawa

PSYCHOLOGIA I DUCHOWOŚĆ

REFLEKSJA NAD WYMIAREM DUCHOWYM W CZŁOWIEKU

Wprowadzenie

„Pewnego  razu  zachodni  turyści  postanowili  wejść  na  Mount  Everest.
Wynajęli Szerpów, by nieśli ich bagaŜe. Posuwali się szybko w górę, ale
w pewnym momencie Szerpowie siedli i nie ruszają się z miejsca. Co się
stało?  Zapytali  zdziwieni  turyści.  Nic.  Spokojnie  stwierdzili  Szerpowie.
Po prostu szliśmy za szybko i nasze dusze zostały z tyłu. Teraz musimy
na  nie  poczekać.  I  po  to  jest  nam  potrzebna  refleksja,  by  przystanąć  i
zaczekać na duszę, która zostaje gdzieś za nami z tyłu”

„Józef K. Od dwóch lat cierpi na depresje. Wychodzi właśnie z gabinetu
Karoliny, tarocistki. Odbyli długą pogawędkę przy kawie, o wszystkim i
o  niczym.  Trzy  godziny  nie  pomogły.  „Instytucja  pocieszyciela”
zadziałała na krótko. Gdy opuścił pokój tarocistki problem powrócił. Co
dalej? Szuka pomocy w Internecie. Wszędzie gabinety terapii, wszędzie
informacje  potwierdzające  fachowość  świadczonych  usług.  MoŜe  jakieś
duchowe  uzdrowienie?  Józef  K.  rozpoczyna  wędrówkę  po  gabinetach.
Jak  głoszą  hasła  reklamowe  zostanie  uzdrowiony?  Trafia  do  Wielkiego
Mistrza

Energii

Uniwersalnej,

Wielkiego

Mistrza Duchowego

Uzdrowienia,  Wielkiego  Mistrza  ogromnej  Mistyfikacji.  Wizyta  w
gabinecie  astroterapii  i  u  bioenergoterapeuty. Po drodze hipnoterapia i
egzorcyzmy.  Nic  się  nie  zmienia  –  poza  cieńszym  portfelem.  śadnej
poprawy.  Józef  K.  ma  wszystkiego  dosyć,  co  pseudopsychologiczne,
duchowe  i  niekonwencjonalne.  Znajomy  poleca  mu  gabinet
profesjonalnego psychologa. Tylko jak go znaleźć? PrzecieŜ wszystkiego
próbował”

Oto przykłady, które nie tylko ukazują kondycje współczesnego człowieka, ale

takŜe pozwalają na refleksję nad róŜnymi wymiarami ludzkiej egzystencji. Do

których to wymiarów zaliczyć moŜemy takŜe, jakŜe często pomijany w refleksji

psychologicznej wymiar duchowy człowieka. Współczesny człowiek ze swoją

Dorota Krzemionka, Charaktery, czerwiec 2007, s. 10.

Agnieszka Kawula, dziennikarka, Charaktery, czerwiec 2007, s. 36.

przewagą intelektualną i techniczną nad minionymi pokoleniami coraz bardziej

czuje, Ŝe jest zagroŜony zniknięciem dotychczasowego systemu bezpieczeństwa,

wyeliminowaniem najbardziej ludzkich wartości: prawdy, dobra, miłości, wartości

moralnych, duchowych czy religijnych. ZagroŜenia te przejawiają się z jednej strony

w kryzysie pojęcia prawdy spowodowanej: „dominacją, technologicznego modelu

poznania”, zaciskające horyzonty poznawcze człowieka; deformacją informacji...,

zwielokrotnioną przez środki masowego przekazu; kształtowaniem często

utylitarnych schematów myślenia; brakiem nastawienia na refleksję i kontemplację,

oraz nieodpowiedzialnością za słowo mówione i pisane”, z drugiej strony powyŜsze

zagroŜenia znajdują swój wyraz w kryzysie systemu wartości, relatywizmie

moralnym, religijnym, czy teŜ kryzysie duchowym (Zdybicka, 1993). Pojawiające się

w Ŝyciu wielu osób problemy natury lęku, depresji, zagubienia czy pustki

egzystencjalnej dotyczą, nie tylko sfery biologicznej czy teŜ społecznego

funkcjonowania, ale równieŜ płaszczyzny duchowej człowieka. Płaszczyzny, którą

coraz częściej dostrzegają nie tylko psycholodzy teoretycy, ale takŜe psychoterapeuci.

Człowiek współczesny coraz częściej stawia sobie pytanie, czy Ŝyć Ŝyciem,

które tylko „muska powierzchnię”, czy odwaŜyć się na ryzyko wędrówki „w głąb”?

Pozwolić

się

zamknąć

sfunkcjonalizowanym

świecie,

czy

przyjąć

odpowiedzialność za własne wybory? Być, czy się stawać? Istnieć czy egzystować?.

Oto dylematy, od których człowiek nigdy się nie wyzwoli i których nikt za niego nie

rozwiąŜe. Człowiek musi nie tylko wybierać. (Kierkegaard, 1995). Wybierając

odwaŜnie i czasami wbrew powszechnie istniejącym społecznym zasadom

funkcjonowania ma szanse dojrzałego rozwoju, tworzenia własnej drogi Ŝyciowej i w

jakimś stopniu uniknięcia wielu kryzysów, problemów egzystencjalnych, które jakŜe

często znajdują swoje podłoŜe w braku Ŝycia duchowego, religijnego oraz opartego

na wartościach i normach.

W niniejszym opracowaniu pragnę zwrócić uwagę na wymiar duchowy

człowieka, który jest jego częścią i jak kaŜdy inny wymiar moŜe ulec zniekształceniu

oraz podlegać ciągłemu rozwojowi, chociaŜ jakŜe często jest niezauwaŜalny „gołym

okiem”, tzn. okiem naukowca, który wszystko chce mieć uporządkowane i logicznie

wynikajace z przyjętych zaloŜeń. A w takim wypadku sfera ducha, duchowość

umyka, rozmywa się, jest nie do uchwycenia.

KaŜdy z nas chce być szczęśliwym, osiągnąć jak najpełniejszy rozwój, iść w

górę, a nie toczyć się, czy teŜ zamknąć swoje Ŝycie w byle jakości. Skoro „stan

szczęśliwości” jest pojęciem dającym się naukowo zdefiniować i ilościowo zmierzyć,

jak mówi psychologia pozytywna, to moŜe tak samo jest z „płaszczyzną ducha”.

MoŜe warto nie rezygnować we współczesnym Ŝyciu z prób nauczenia człowieka

dostrzegania płaszczyzny ducha, tak jak nie rezygnuje się z nauczenia człowieka

bycia szczęśliwym.

Rozumienie człowieka w psychologii

Zwracając uwagę na zagadnienie duchowości człowieka naleŜy powiedzieć

przede wszystkim o tym jak się rozumie i interpretuje naturę człowieka. Człowiek

jako istota Ŝywa nieustannie znajduje się w drodze do budowania swojej osobowości

w sposób dojrzały i odpowiedzialny. Jest istotą rozwijającą się w róŜnych

płaszczyznach swojej egzystencji od sfery biologicznej po duchową. Jedni określają

to trudem rozwoju, inni walką wewnętrzną, jeszcze inni pokonywaniem samego

siebie, własnych kryzysów w celu budowania silnej i trwałej osobowości.

Pytając o człowieka pytamy o konkretny podmiot, który się staje jak pisze

Frankl (1984) „człowiek nigdy nie jest a ciągle się staje”. W psychologii przyjmuje się

pojęcie podmiotu w znaczeniu „szerokim”, gdzie pojęcie podmiot odnosi się do

kaŜdego konkretnego człowieka od samego początku aŜ do końca jego

jednostkowego istnienia. W ujęciu tym podmiot zredukowany jest do podstawy

bytowej dla róŜnych procesów, a tym samym traktowany przez psychologów jako

mniej waŜny od procesów, dla których stanowi podstawę. Znajduje to wyraz w

sformułowaniach przedmiotu psychologii, mówi się np. o psychologii uczenia się,

psychologii twórczości, psychologii myślenia, psychologii zachowania, zamiast o

psychologii podmiotu uczącego się, dysponującego pamięcią, tworzącego, myślącego

czy zachowującego się w odpowiedni sposób. W znaczeniu „węŜszym” rozumienie

pojęcia podmiot odnajdujemy u psychologów orientacji personalistycznej (Mc

Adams) czy egzystencjalnej (Frankl, Kępiński, May), gdzie za klasę zjawisk, do

których odnosi się kategorie podmiotu, uwaŜa się za indywidualną drogę Ŝycia

konkretnego człowieka, jego indywidualną biografię. To stawanie się podmiotem,

podmiotem własnego biegu Ŝycia, to kształtowanie i nadawanie indywidualnego i

niepowtarzalnego charakteru. To stawanie się na podstawie odkrywania w świecie

istniejących obiektywnie wartości, ku którym człowiek się otwiera, na które

odpowiada i moŜe czynić drogowskazami na własnej drodze Ŝycia. Czuje się w ten

sposób podmiot, człowiek autorem własnej egzystencji (Opoczyńska, 1994).

Człowiek jest istotą psychofizyczną, czyli złoŜoną z pierwiastka materialnego i

duchowego. W konsekwencji człowiek ujmowany jest jako jednostka biologiczna,

psychiczna, społeczna i duchowa. Na kaŜdej z tych płaszczyzn kształtują się i

rozwijają określone wartości integrujące oraz tworzące osobowość jednostki. W

sferze biologicznej - organizm ludzki obejmuje właściwości anatomiczne,

fizjologiczne i ich funkcje, gwarantuje biologiczne istnienie, czyli Ŝycie. Prawidłowy

rozwój oraz funkcjonowanie organizmu wyraŜa się określonym poziomem zdrowia.

Wartości Ŝycia i zdrowia integrują, kierują i pozwalają ochraniać ludzkie istnienie.

Natomiast sfera psychiczna - obejmuje te wszystkie struktury, reakcje, procesy i

mechanizmy, które będąc zakotwiczone w biologicznych strukturach i funkcjach są

w swej istocie i funkcjach róŜne. WraŜenia, wyobraŜenia, pamięć, uwaga, myślenie,

odczuwanie oraz wytwory ludzkich myśli i uczuć dają podstawę rozumnemu i

emocjonalnemu zachowaniu i przeŜywaniu. Mądrość, wyobraźnia, kreatywność,

rozwaga, inteligencja, odpowiedzialność, przebaczenie to przykładowe wartości

rozwojowe, integrujące i sensotwórcze dla tej sfery. Bardzo istotna dla rozwoju i

funkcjonowania jednostki sfera społeczna - bazując na biologicznym i psychicznym

wyposaŜeniu człowieka organizuje i ukierunkowuje oraz modyfikuje całokształt

relacji jednostki z innymi osobami, czy grupami. Często niezauwaŜana sfera

duchowa - obejmuje te wszystkie odniesienia człowieka, które nie dotyczą ani sfery

biologicznej, ani psychicznej, ani społecznej, choć na nich bazuje. Sfera ta słuŜy im

poniekąd jako zwornik. Obejmuje ona odniesienie człowieka do Boga i religii. Wiara,

zbawienie, miłość Boga, zaufanie Bogu, przebaczenie, świętość, sumienie, ofiara,

moralność to przykładowe wartości przynaleŜące do tej sfery (Ostrowska, 1998) .

W zaleŜności od przyjętej koncepcji psychologicznej moŜemy powiedzieć, Ŝe

człowiek w swoim rozwoju opiera się nie tylko na wartościach biologicznych,

materialnych

i społecznych, ale równieŜ potrzebuje, poszukuje i kształtuje siebie w oparciu o

wartości duchowe. Wartości duchowe szeroko rozumując są wartościami

zamkniętymi w perspektywie religijnej. Religia sama w sobie rozumiana jest jako

wartość tworząca i kształtująca człowieka (Frankl, 1998; Romanowska-Łakomy,

1996). Wymiar duchowy określany przez Popielskiego (1996; por. teŜ: Buksik, 2003)

jako wymiar noetyczno-duchowy jest specyficzną właściwością człowieka. Jest to

wymiar

konstytuowania

się

„ja”

podmiotowo-osobowego,

świadomego,

decydującego, otwartego, egzystencjalnie angaŜującego się, będącego podmiotem i

współautorem własnej biografii, tworzącego i uczestniczącego w Ŝyciu społecznym i

kulturowym, zdolnym do aktów moralnego uszlachetnienia siebie. Jest to wymiar

umoŜliwiający podmiotowe realizowanie planów Ŝyciowych, zdrowego sposobu

Ŝycia, nastawień na cel i wolitywnych decyzji, intuicji twórczej i dąŜeń intelektualno-

poznawczych, moralno-etycznych i odniesień i funkcji sumienia. Jest to równieŜ

wymiar aktów miłości, przekraczających biopsychiczne uwarunkowania, dzięki

czemu miłość moŜe osiągnąć optimum swego skutkowania, rozwoju i zaistnienia.

Wymiar, w którym uczucia, cierpienie, marzenia, tęsknoty, moralne decyzje itp.

przeŜycia

zyskują

właściwe

dla

siebie

zapodmiotowienie

moŜliwość

aktywizowania.

Jest

wymiarem

moŜliwości

ukierunkowania

i odniesień intencjonalnych „ku” komuś lub „ku” czemuś, krótko mówiąc ku

wartościom. Jest to wymiar wyraŜający specyficzną antropo-psycho-duchową

właściwość egzystencji. Jest to wymiar egzystencji głęboko mieszczący się w

perspektywie psychologiczno-moralnej. Wymiar, który wyznacza oraz kieruje

ludzkie pragnienia oraz dąŜenia ku wyŜszym wartościom często niewidzialnym w

wymiarze biologicznym czy psychicznym.

Wielowymiarowość koncepcji człowieka pozwala na dokonywanie głębszych

refleksji nad ludzką egzystencją, a nie tylko odnoszenie jej, a czasami nawet

redukowanie do biopsychicznych nośników. To umiejętność zobaczenia człowieka w

jego wymiarze duchowym, który pozwala mu rozwijać się i budować osobowość w

pełni dojrzałą.

Rozumienie duchowości

Współczesna refleksja nad relacją pomiędzy psychologią a duchowością

przebiera róŜne formy przemyśleń. Z jednej strony mówi się, Ŝe nie ma pomiędzy

tymi dziedzinami Ŝadnej relacji, gdyŜ jest to inny świat, inny język opisu, inna

metodologia badań. Z drugiej strony dziedziny te prezentuje się na zasadzie

antagonizmu mówiąc, Ŝe chociaŜ obie zajmują się człowiekiem to jednak jedna czyni

to z pozycji zewnętrznej druga z wewnętrznej. Jest jeszcze stanowisko, które ukazuje

pomniejszenie roli duchowości w Ŝyciu człowieka. Podkreśla się w nim, Ŝe

duchowość nie zmienia człowieka i nie wpływa pozytywnie na jego Ŝycie.

Jednocześnie to duchowość jest tą sferą, która wprowadza człowieka w kompleksy,

rodzi strach przed Ŝyciem. Ukazuje teŜ duchowość jako zjawisko dotyczące starości.

Wydaje się, Ŝe naleŜy unikać w patrzeniu na duchowość pryzmatu, który

moŜemy określić pewnego rodzaju „eskapizmem”, czyli unikaniem problemów

nurtujących ludzi i uciekać od tematyki czasami Ŝycia codziennego. MoŜe w refleksji

nad duchowością warto przyjąć zasadniczą myśl psychologii transpersonalnej, która

w swoich załoŜeniach zakłada, Ŝe naleŜy próbować zrozumieć uniwersalne

doświadczenia człowieka. A jak się wydaje duchowość, doświadczenie duchowe jest

właśnie takim uniwersalnym doświadczeniem człowieka.

Zagadnienie duchowości człowieka jest trudne do bezpośredniego

uchwycenia za pomocą jednoznacznych pojęć. Jest to wymiar wymykający się

intelektualnemu poznaniu, choć często interpretowany na bazie róŜnych myśli

filozoficznych, społecznych czy teŜ psychologicznych. W potocznym rozumieniu

sfera duchowości jest często utoŜsamiana z religijnością. Duchowość to

poszukiwanie świętości, przestrzeganie zasad moralnych oraz realizowania ich w

swoim Ŝyciu. I chociaŜ jest to pojęcie szerokie i wieloznaczne, to w myśli

chrześcijańskiej, odnosi się pojęcie duchowości do wymiaru personalistycznego oraz

społecznego. Na gruncie psychologii transpersonalnej, a przede wszystkim w

poglądach A. Maslowa, odnajdujemy rozumienie duchowości utoŜsamianej z

osiąganiem dojrzałości poprzez stopniowy rozwój hierarchii potrzeb w takim

kierunku, aby nie dominowały w niej potrzeby typu podstawowego, wymuszanego

przez fizyczność i emocjonalność, a pojawiały się potrzeby wyŜszego rzędu,

związane z dobrem, wykraczaniem poza siebie, altruizmem, potrzebą twórczości.

Dojrzałość ta charakteryzuje się stabilnością zasad moralnych i systemu wartości

(PłuŜek, 1991; Borutka, 2006). Duchowość, jak pisze P. Socha (2000), to pojęcie

wielowymiarowe, obejmujące pogłębione Ŝycie religijne, określony światopogląd jak

i kompetencje intelektualne do rozeznania oraz rozumienia siebie i świata oraz

posiadanie świadomie i dobrowolnie kształtowanego wymiaru moralnego. To

pewnego rodzaju zdolność człowieka do pogłębionej refleksji nad własnym bytem,

posiadanie samoświadomości siebie i swojego postępowania równieŜ w płaszczyźnie

Ŝycia duchowego. M. Dziewiecki (1998) definiują duchowość jako sferę

funkcjonowania człowieka, w której dokonuje się poszukiwanie odpowiedzi na

pytanie o sens ludzkiego Ŝycia, jego cele i pragnienia. Dojrzała duchowość jest

głównym systemem sterującym Ŝyciem człowieka. Człowiek dojrzały duchowo jest

człowiekiem wolnym, zdolnym do dokonywania wyborów w oparciu o wyŜsze

wartości, jest zdolny do wychodzenia poza własną korzyść. Z rozwojem duchowym

nieodłącznie łączy się rozwój etyczny, moralny, religijny, posiadanie czułego

sumienia, zdolność do zadośćuczynienia.

śycie duchowe, które moŜe być obserwowalne przez psychologa jest

rzeczywistością przeŜywaną oraz wyraŜaną w ludzkich zachowaniach, postawach,

sposobie myślenia czy teŜ konkretnych działaniach. To co jest obserwowalne moŜe, a

nawet powinno być poddane ogólnie mówiąc refleksji. Refleksja ta moŜe być takŜe

psychologiczna i będzie opierać się na ludzkiej rzeczywistości konkretnego

doświadczenia duchowego, odczuć, uniesień czy przeŜyć (Jean-François Catalan,

2007)

W wielu publikacjach jest ukazywana i wyodrębniana sfera duchowa

człowieka, mowa jest o duchowym rozwoju człowieka, o inteligencji duchowej, o

duchowych potrzebach człowieka, o psychologii doświadczeń duchowych,

duchowość rozumiana jako poczucie, jako sens istnienia. Bardzo szerokie rozumienie

oraz prowadzone badania psychologiczne dotyczą duchowości w kontekście

zdrowia psychicznego (Romanowska-Łakomy, 1996; Pietrasiński, 1990; Wulff, 1999;

Prusak, 2006; Heszen-Niejodek, Gruszczyńska, 2004, Griffith, J. L, Griffith M. E,

2008). Bardzo ciekawe i interesujące badania przedstawia Krok pomiędzy

duchowymi wymiarami a stylami radzenia sobie w sytuacjach stresowych (Krok,

2008).

W myśli Chaim (2002) odnajdujemy przekonanie, iŜ naleŜy mówić o relacjach

między religią a duchowością, rozwojem religijnym a duchowym, lecz nie

utoŜsamiać czy teŜ nie uŜywać pojęć tych zamiennie. Istnieje, bowiem istotna róŜnica

pomiędzy pojęciami „religia” i „duchowość”, przynajmniej w odniesieniu do

problemów pacjentów.

Sfera duchowości, jak moŜna się domyślać, jest trudna do badania czy

pomiaru za pomocą narzędzi psychologicznych. Dlatego naleŜy z cała siła podkreślić

próbę skonstruowania i pokazania takiego narzędzia przez Heszen-Niejodek (2004).

Autorka uwaŜa, Ŝe duchowość, choć trudna do uchwycenia jest atrybutem kaŜdego

człowieka i moŜna ją badać, tak jak wiele innych konstruktów teoretycznych w

psychologii. Duchowość zdaniem autorki, „jako konstrukt psychologiczny

odpowiada za specyficzny sposób funkcjonowania osoby ludzkiej, obejmującego

zarówno aktywność obserwowalną, jak i doświadczenie wewnętrzne” (TamŜe, s. 21).

NaleŜy równieŜ podkreślić, Ŝe duchowość przez wielu psychologów bardzo

często rozpatrywana jest w dwóch nurtach. Z jednej strony duchowość utoŜsamiana

jest z religią, natomiast z drugiej strony, naleŜy oddzielić pojęcie religijności i

duchowości. W tym drugim wypadku duchowość jest rozumiana jako indywidualne

i osobiste doświadczenie człowieka, a religia traktowana jest jako fenomen społeczny

oraz zinstytucjonalizowany. Jednocześnie przyjmuje się, Ŝe istotę duchowości

stanowi transcendencja rozumiana jako wykroczenie poza ja realne. Duchowość

bywa równieŜ określana w relacji do świadomości. W rozwaŜaniach nad

duchowością odnajdujemy równieŜ próbę ukazania tej sfery w trzech wymiarach,

jako duchowość teoretyczną, duchowość naturalistyczna oraz humanistyczną.

Wspólnym jest przekonanie, Ŝe duchowość jest konstruktem złoŜonym i

wielowymiarowym (Prusak, 2006).

Refleksja końcowa

Jedną z istotnych cech duchowości jest fakt, Ŝe jest to sfera, w której znaleźć

moŜna odpowiedź na pytanie o sens Ŝycia. Budowanie sfery duchowej jest

warunkiem, który sprawia, Ŝe człowiek jest zdolny do twórczego, konstruktywnego

Ŝycia, przeciwstawia się działaniom destrukcyjnym. Rozwój duchowy jest związany

z rozwojem hierarchii wartości. Natomiast człowiek etyczny, Ŝyjący zgodnie z

hierarchią wartości to człowiek rozwijający sferę ducha. Poprzez stopniowy rozwój

hierarchii wartości, świadomy wysiłek porządkowania etycznego i moralnego

swojego Ŝycia człowiek osiąga rozwój duchowy. RównieŜ sfera odpowiedzialności

za własne czyny i zdolność do przyjmowania odpowiedzialności za innych jest

istotnym elementem, gdy poruszamy zagadnienie duchowego wzrostu i rozwoju.

Człowiek rozwijający się w sferze duchowej to człowiek dojrzały. Zdolny do

przyjęcia na siebie odpowiedzialność za własne niepoŜądane czyny, zdolny do

zadośćuczynienia oraz zdolny do oderwania się od niszczącego poczucia winy.

Jednocześnie człowiek rozwijający się duchowo nie ucieka od rzeczywistości oraz

jest zdolny do zobaczenia siebie swojego Ŝycia w prawdzie. Przyjęcie i

zaakceptowanie sfery duchowej człowieka pozwala zobaczyć całość osobowości

człowieka, która wykracza poza granice cielesności i konkretnych potrzeb oraz

psychiki. Poprzez duchowość człowiek jest wstanie w sposób wyjątkowy i

niepowtarzalny przezywać świat i siebie samego oraz to wszystko, co go otacza i

tworzy. MoŜe jednocześnie zagubić radość Ŝycia, nie czuć się spełnionym czy teŜ

poczuć zagubienie własnej toŜsamości, kiedy dochodzi do kryzysu w płaszczyźnie

duchowej. Dlatego jak się wydaje naleŜy mówić o płaszczyźnie duchowej człowieka,

która jest jego siłą w pełnym rozwoju osobowości.

W moim przekonaniu choć trudno jest sprowadzić sferę Ŝycia duchowego

oraz doświadczenia duchowe człowieka do wymiaru psychologicznego, co próbuje

się w jakiś sposób dzisiaj czynić, to trzeba sobie uświadamiać, iŜ człowiek relacje do

Boga, relacje do innych ludzi, równieŜ te z pogranicza ducha, które trudno nazwać i

dookreślić, przeŜywa takŜe na płaszczyźnie psychicznej.

Bibliografia:

Borutka, T. (2006). Kryzys duchowy we współczesnym świecie jako problem religijno-

moralny

. Seminare, 23, s. 181-194.

Buksik, D. (2003). WraŜliwość sumienie. Studium psychologiczne. Warszawa: Wyd.

CMPPP.

Catalan, J. F. (2007). Duchowość a psychologia. Kraków: Wyd. eSPe.

Chaim, W. (2002). Koncepcja rozwoju religijnego. W: J. Makselon (red.). Studia z

psychologii rozwoju

(s. 9-53). Kraków: Wyd. WN PAT.

Dziewiecki, M. (1998). Duchowość i religijność a profilaktyka uzaleŜnień, Świat

Problemów,

nr 5, s. 41- 44.

Frankl, V.E. (1998). Homo patiens. Warszawa: Wyd. PWN.

Frankl, V.E. (1984). Nieuświadomiony Bóg. Warszawa: Wyd. Instytut Wydawniczy

PAX.

Griffith, J. L, Griffith M. E. (2008). Odkrywanie duchowości w psychoterapii. Wyd. WAM.

Heszen-Niejodek, I., Gruszczyńska, E. (2004). Wymiar duchowy człowieka, jego

znaczenie w psychologii zdrowia i jego pomiar

. Przegląd Psychologiczny, Tom 47,

nr 1, s. 15-30.

Kawula, A (2007). I ty moŜesz zostać psychologiem. Charaktery, czerwiec 2007, s. 36-40.

Krok, K (2008). The role of spirituality in coping: Examining the relationships between

spiritual dimensions and coping styles.

Mental Health, Religion & Culture,

Volume 11, Issue 7, November 2008 , pp. 643 – 653.

Krzemionka, D (2007). Święty dzień siódmy. Charaktery, czerwiec 2007, s. 10-16.

Kierkegaard, S. (1995). Bojaźń i drŜenie. Choroba na śmierć. Warszawa: Wyd. PWN.

Opoczyńska, M. (1994). MoŜliwości i granice podmiotowego stawania się człowieka chorego

na schizofrenię.

W: A. Gałdowa (red.) Psychologia osobowości i antropologia

filozoficzna. Psychologiczna i filozoficzna problematyka podmiotu

, (s. 107-125),

Zeszyty

naukowe

Uniwersytetu

Jagiellońskiego

MCXLI.

Prace

Psychologiczne. Zeszyt 11”, Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Ostrowska, K. (1998). Wokół rozwoju osobowości i systemu wartości. Warszawa:

Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN.

Pietrasiński, Z. (1990). Rozwój człowieka dorosłego. Warszawa: Wyd. Wiedza

Powszechna.

PłuŜek, Z. (1991). Psychologia Pastoralna. Kraków: Wyd. Instytutu Teologicznego

KsięŜy Misjonarzy.

Popielski, K. (1996). Człowiek egzystencja podmiotowo-osobowa. W: K. Popielski (red.).

Człowiek – Wartości – Sens. Studia z psychologii egzystencjalnej

, (s. 25-47). Lublin:

Wyd. KUL.

Prusak, J. (2006). Religia i duchowość w psychoterapii. W: St. Głaz (red.). Podstawowe

zagadnienia psychologii religii

(s. 423-447). Kraków: Wyd. WAM.

Romanowska-Łakomy, H. (1996). Psychologia doświadczeń duchowych. Warszawa:

Wyd. Eneteia.

Socha, P. (2000). Duchowy rozwój człowieka. Fazy Ŝycia, osobowość, wiara, religijność.

Kraków. Wyd. UJ.

Wulff, D.M. (1999). Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Warszawa Wyd.

Szkolne
i Pedagogiczne.

Zdybicka, Z.(1983). Religia a osobowy model kultury. W: B. Bejze (red.). W kierunku

religijności

, (s. 284-285). Warszawa: Wyd. ATK.