Kapitał intelektualny
Kapitał intelektualny
organizacji
organizacji
Dr Andrzej Stańda
Dr Andrzej Stańda
Nauki o organizacji
Nauki o organizacji
Kapitał intelektualny
Kapitał intelektualny
organizacji
organizacji
Dr Andrzej Stańda
Dr Andrzej Stańda
Nauki o organizacji
Nauki o organizacji
Istota problematyki kapitału
Istota problematyki kapitału
intelektualnego
intelektualnego
•
Wzrastająca rola zasobów niematerialnych w osiąganiu
Wzrastająca rola zasobów niematerialnych w osiąganiu
przewagi konkurencyjnej
przewagi konkurencyjnej
•
Wiele firm - opierających swoją działalność na
Wiele firm - opierających swoją działalność na
zasobach wiedzy i informacji - wycenianych wartością
zasobach wiedzy i informacji - wycenianych wartością
rynkową jest wartych więcej niż ich wartość księgowa
rynkową jest wartych więcej niż ich wartość księgowa
•
Wszystkie kraje, firmy i wszyscy ludzie są coraz
Wszystkie kraje, firmy i wszyscy ludzie są coraz
bardziej uzależnieni od wiedzy – patentów, procesów,
bardziej uzależnieni od wiedzy – patentów, procesów,
umiejętności, technologii, informacji na temat klientów
umiejętności, technologii, informacji na temat klientów
i dostawców oraz doświadczenia. Wszystkie te
i dostawców oraz doświadczenia. Wszystkie te
elementy razem stanowią wiedzę będącą kapitałem
elementy razem stanowią wiedzę będącą kapitałem
intelektualnym (Steward T. Intellectual capital, 1998,
intelektualnym (Steward T. Intellectual capital, 1998,
s.18)
s.18)
Istota problematyki kapitału
Istota problematyki kapitału
intelektualnego
intelektualnego
•
Zarządzanie kapitałem intelektualnym traktowane jest
Zarządzanie kapitałem intelektualnym traktowane jest
jako podstawowe narzędzie zarządzania przyszłością i
jako podstawowe narzędzie zarządzania przyszłością i
szansą na radykalną reorientację w sposobie myślenia i
szansą na radykalną reorientację w sposobie myślenia i
działania.
działania.
•
Kapitał intelektualny jest pojęciem pochodnym terminu
Kapitał intelektualny jest pojęciem pochodnym terminu
„kapitał”, rozumiany jako wartość środków
„kapitał”, rozumiany jako wartość środków
ekonomicznych skapitalizowanych w zasobach
ekonomicznych skapitalizowanych w zasobach
rzeczowych i ludzkich. Stopa kapitalizacji jest
rzeczowych i ludzkich. Stopa kapitalizacji jest
uwarunkowana przez naturalne i społeczne warunki
uwarunkowana przez naturalne i społeczne warunki
środowiska, w których kapitał występuje i wzrasta.
środowiska, w których kapitał występuje i wzrasta.
Kapitał może być sklasyfikowany przy pomocy różnych
Kapitał może być sklasyfikowany przy pomocy różnych
kryteriów: prawa własności (kapitał własny i obcy),
kryteriów: prawa własności (kapitał własny i obcy),
umiejscowienia kapitału (kapitał ludzki, rzeczowy,
umiejscowienia kapitału (kapitał ludzki, rzeczowy,
naturalny), rodzajów funduszy (kapitał stały i obrotowy)
naturalny), rodzajów funduszy (kapitał stały i obrotowy)
Istota problematyki kapitału
Istota problematyki kapitału
intelektualnego
intelektualnego
•
Wg W. Kopalińskiego intelekt to „umysł, rozum,
Wg W. Kopalińskiego intelekt to „umysł, rozum,
inteligencja, ( w odróżnieniu, od uczucia, woli,
inteligencja, ( w odróżnieniu, od uczucia, woli,
zmysłów), suma zdolności umysłowych,
zmysłów), suma zdolności umysłowych,
doświadczenia, wiedzy człowieka”, natomiast
doświadczenia, wiedzy człowieka”, natomiast
inteligencja to zdolność rozumienia kojarzenia;
inteligencja to zdolność rozumienia kojarzenia;
pojętność, bystrość; zdolność znajdowania
pojętność, bystrość; zdolność znajdowania
właściwych rozwiązań, celowych reakcji na
właściwych rozwiązań, celowych reakcji na
nowe zadania i warunki życia, sprawnego i
nowe zadania i warunki życia, sprawnego i
zdobywania i wykorzystywania wiedzy
zdobywania i wykorzystywania wiedzy
Wartość rynkowa firmy
Wartość rynkowa firmy
Wartość rynkowa
Wartość księgowa kapitału własnego
Kapitał intelektualny
Kapitał organizacyjny
Kapitał ludzki
Kapitał odbiorców
Baza klientów
Relacje z klientami
Innowacje
Kultura
Procesy
Relacje
Kompetencje
Potencjalni klienci
Kapitał intelektualny jest sumą
Kapitał intelektualny jest sumą
kapitału ludzkiego i kapitału
kapitału ludzkiego i kapitału
strukturalnego
strukturalnego
Kapitał
intelektualny
Kapitał
ludzki
Kapitał
strukturalny
Kapitał
kliencki
Kapitał
organizacji
Kapitał
rozwoju
Kapitał
procesów
Skandia Navigator
Skandia Navigator
Źródło: Edvisson L., Malone M., Kapitał intelektualny, PWN, Warszawa 2001, s.
Źródło: Edvisson L., Malone M., Kapitał intelektualny, PWN, Warszawa 2001, s.
56
56
•
Specyficzne połączenie zarządzania kapitałem
Specyficzne połączenie zarządzania kapitałem
intelektualnym i BSC
intelektualnym i BSC
•
Pięć obszarów koncentracji : finansowy, klienta,
Pięć obszarów koncentracji : finansowy, klienta,
procesów, rozwoju i ludzi
procesów, rozwoju i ludzi
Finanse
klienci
Procesy
Rozwój
ludzie
Przeszłość
Teraźniejszość
Przyszłość
K
a
p
it
a
ł
i
n
te
le
k
tu
a
ln
y
Kluczowe składniki kapitału
Kluczowe składniki kapitału
intelektualnego
intelektualnego
•
Kapitał ludzki – zbiorowa zdolność
Kapitał ludzki – zbiorowa zdolność
firmy do wydobywania najlepszych
firmy do wydobywania najlepszych
rozwiązań z wiedzy jej pracowników
rozwiązań z wiedzy jej pracowników
–
Wiedza menedżerów i pracowników
Wiedza menedżerów i pracowników
–
Kompetencje
Kompetencje
–
Umiejętności
Umiejętności
–
Innowacyjność
Innowacyjność
–
Kultura organizacyjna
Kultura organizacyjna
Kapitał ludzki - wiedza
Kapitał ludzki - wiedza
•
Wiedza – pojęcie związane a
Wiedza – pojęcie związane a
terminami: dane i informacje, ale w
terminami: dane i informacje, ale w
odróżnieniu od nich wiedza jest
odróżnieniu od nich wiedza jest
zawsze związana z konkretna osobą
zawsze związana z konkretna osobą
•
A. Toffler – wiedza to trzecia fala, po
A. Toffler – wiedza to trzecia fala, po
fali agrarnej i industrialnej, to
fali agrarnej i industrialnej, to
ostateczny substytut dla pozostałych
ostateczny substytut dla pozostałych
zasobów
zasobów
Kapitał ludzki - cechy wiedzy
Kapitał ludzki - cechy wiedzy
•
Dominacja – nadrzędna rola w stosunku do
Dominacja – nadrzędna rola w stosunku do
wszelkich pozostałych zasobów
wszelkich pozostałych zasobów
•
Niewyczerpalność – wiedza w przeciwieństwie do
Niewyczerpalność – wiedza w przeciwieństwie do
innych zasobów nie zużywa się, a wprost przeciwnie,
innych zasobów nie zużywa się, a wprost przeciwnie,
im więcej jest używana, tym jej wartość rośnie
im więcej jest używana, tym jej wartość rośnie
•
Symultaniczność – wiedza może być wykorzystana
Symultaniczność – wiedza może być wykorzystana
przez wiele osób w wielu miejscach jednocześnie
przez wiele osób w wielu miejscach jednocześnie
•
Nieliniowość – nawet niewielka ilość wiedzy może
Nieliniowość – nawet niewielka ilość wiedzy może
powodować niewyobrażalnie wielkie konsekwencje i
powodować niewyobrażalnie wielkie konsekwencje i
odwrotnie : olbrzymia ilość wiedzy może się okazać
odwrotnie : olbrzymia ilość wiedzy może się okazać
bezużyteczna
bezużyteczna
Kapitał ludzki – kompetencje
Kapitał ludzki – kompetencje
•
Kompetencje – zdolność pracownika do
Kompetencje – zdolność pracownika do
działania prowadzącego do osiągnięcia
działania prowadzącego do osiągnięcia
zamierzonego celu w danych warunkach za
zamierzonego celu w danych warunkach za
pomocą określonych środków
pomocą określonych środków
•
Kompetencje – ustalone zbiory wiedzy i
Kompetencje – ustalone zbiory wiedzy i
umiejętności, typowych zachowań,
umiejętności, typowych zachowań,
standardowych procedur, sposobów
standardowych procedur, sposobów
rozumowania, które można zastosować bez
rozumowania, które można zastosować bez
nowego uczenia się
nowego uczenia się
•
Osoba kompetentna to osoba uprawniona do
Osoba kompetentna to osoba uprawniona do
działania, decydowania, mające kwalifikacje
działania, decydowania, mające kwalifikacje
do wydawania sądów
do wydawania sądów
Kapitał ludzki - umiejętności
Kapitał ludzki - umiejętności
•
Umiejętności – zdolności człowieka
Umiejętności – zdolności człowieka
do wypełniania zadań na stanowisku
do wypełniania zadań na stanowisku
pracy
pracy
–
Techniczne
Techniczne
–
Społeczne
Społeczne
–
Koncepcyjne
Koncepcyjne
Kapitał ludzki - innowacyjność
Kapitał ludzki - innowacyjność
•
Innowacje – twórcze zmiany w
Innowacje – twórcze zmiany w
systemie społecznym, w strukturze
systemie społecznym, w strukturze
gospodarczej, w technice oraz w
gospodarczej, w technice oraz w
przyrodzie
przyrodzie
•
Innowacje to zastosowanie nowej
Innowacje to zastosowanie nowej
wiedzy w procesie produkcji i innych
wiedzy w procesie produkcji i innych
procesach
procesach
Kapitał ludzki - kultury organizacyjnej
Kapitał ludzki - kultury organizacyjnej
•
Zbiorowe zaprogramowanie umysłu, które odróżnia
Zbiorowe zaprogramowanie umysłu, które odróżnia
członków jednej organizacji od drugiej (G.
członków jednej organizacji od drugiej (G.
Hofstede)
Hofstede)
•
Sposoby zaprogramowania
Sposoby zaprogramowania
:
:
•
Poziom uniwersalny zaprogramowania umysłowego obejmuje
Poziom uniwersalny zaprogramowania umysłowego obejmuje
potrzeby: fizjologiczne, bezpieczeństwa, społeczne, uznania i
potrzeby: fizjologiczne, bezpieczeństwa, społeczne, uznania i
samorealizacji i jest identyczny dla wszystkich ludzi
samorealizacji i jest identyczny dla wszystkich ludzi
•
Poziom kolektywny zaprogramowania jest wspólny dla grup
Poziom kolektywny zaprogramowania jest wspólny dla grup
społecznych:
narodów,
mieszkańców
konkretnego
regionu,
społecznych:
narodów,
mieszkańców
konkretnego
regionu,
przedstawicieli określonej profesji, czy organizacji; jest on
przedstawicieli określonej profesji, czy organizacji; jest on
wyuczony, nabyty i przekazywany przez „starych” „nowym”
wyuczony, nabyty i przekazywany przez „starych” „nowym”
uczestnikom organizacji
uczestnikom organizacji
•
Poziom indywidualny zaprogramowania jest charakterystyczny dla
Poziom indywidualny zaprogramowania jest charakterystyczny dla
jednostki i obejmuje jej osobowość; jest unikatowy, bo nie ma dwóch
jednostki i obejmuje jej osobowość; jest unikatowy, bo nie ma dwóch
identycznych osób i w pewnym stopniu jest warunkowany
identycznych osób i w pewnym stopniu jest warunkowany
genetycznie
genetycznie
Kapitał ludzki – kultura organizacyjna
Kapitał ludzki – kultura organizacyjna
Kultura organizacyjna jest
Kultura organizacyjna jest
•
Holistyczna, to znaczy obejmuje całość zjawiska, które jest
Holistyczna, to znaczy obejmuje całość zjawiska, które jest
czymś więcej niż tylko prostą sumą jej składowych
czymś więcej niż tylko prostą sumą jej składowych
•
Zdeterminowana historycznie, czyli odzwierciedla historię
Zdeterminowana historycznie, czyli odzwierciedla historię
organizacji
organizacji
•
Powiązana z przedmiotami badań antropologicznych, takimi
Powiązana z przedmiotami badań antropologicznych, takimi
jak rytuały i symbole
jak rytuały i symbole
•
Tworem społecznym, to znaczy powstaje i jest utrzymywana
Tworem społecznym, to znaczy powstaje i jest utrzymywana
przez grupę ludzi, którzy tworzą organizację
przez grupę ludzi, którzy tworzą organizację
•
Koncepcją miękką, ale miękkie jest twarde (T. Peters i R.
Koncepcją miękką, ale miękkie jest twarde (T. Peters i R.
Waterman)
Waterman)
•
Trudna do zmiany, ale nie jest to niemożliwe
Trudna do zmiany, ale nie jest to niemożliwe
Kapitał strukturalny – kapitał kliencki
Kapitał strukturalny – kapitał kliencki
•
Zasoby rynkowe, tym marka produktu
Zasoby rynkowe, tym marka produktu
•
Powiązania z dostawcami
Powiązania z dostawcami
•
Powiązania z klientami
Powiązania z klientami
•
Powiązania z udziałowcami
Powiązania z udziałowcami
•
Powiązania z partnerami aliansów strategicznych
Powiązania z partnerami aliansów strategicznych
•
Powiązania z innymi zainteresowanymi
Powiązania z innymi zainteresowanymi
(stakeholders) w otoczeniu przedsiębiorstwa
(stakeholders) w otoczeniu przedsiębiorstwa
Kapitał strukturalny – kapitał
Kapitał strukturalny – kapitał
organizacji
organizacji
•
Kapitał rozwoju:
Kapitał rozwoju:
–
Innowacyjność przedsiebiorstwa
Innowacyjność przedsiebiorstwa
–
Organizacyjne uczenie się
Organizacyjne uczenie się
–
Zamierzenie strategiczne
Zamierzenie strategiczne
–
Cele i strategie przedsiębiorstwa
Cele i strategie przedsiębiorstwa
–
Procesy tworzenia strategii
Procesy tworzenia strategii
–
Gotowość do zmian
Gotowość do zmian
Kapitał strukturalny – kapitał
Kapitał strukturalny – kapitał
organizacji
organizacji
•
Kapitał procesów:
Kapitał procesów:
–
Procesy organizacji (podstawowe,
Procesy organizacji (podstawowe,
wspierające, procesy zarządzania)
wspierające, procesy zarządzania)
–
Struktura organizacyjna
Struktura organizacyjna
–
Systemy informatyczne zarządzania
Systemy informatyczne zarządzania
Całkowita wartość firmy
Całkowita wartość firmy
Źródło: M. Bratnicki, Podstawy współczesnego myślenia o zarządzaniu, WSzB w
Źródło: M. Bratnicki, Podstawy współczesnego myślenia o zarządzaniu, WSzB w
Dąbrowie Górniczej, Wydawnictwo Triada, Dabrowa Górnicza 2000 r
Dąbrowie Górniczej, Wydawnictwo Triada, Dabrowa Górnicza 2000 r
W
W
arunk
arunk
i
i
sprzyjając
sprzyjając
e
e
rozwojowi kapitału
rozwojowi kapitału
intelektualnego
intelektualnego
swobod
swobod
a
a
przedstawiania pomysłów – jednym z najważniejszych warunków rozwoju
przedstawiania pomysłów – jednym z najważniejszych warunków rozwoju
kapitału intelektualnego jest umożliwienie pracownikom przedstawiania własnych
kapitału intelektualnego jest umożliwienie pracownikom przedstawiania własnych
pomysłów. Dobre pomysły są niekiedy dławione przez kulturę organizacyjną, która
pomysłów. Dobre pomysły są niekiedy dławione przez kulturę organizacyjną, która
nie dopuszcza zmian. Wynika to stąd, że o wiele łatwiej jest odrzucić nowatorski
nie dopuszcza zmian. Wynika to stąd, że o wiele łatwiej jest odrzucić nowatorski
pomysł, niż trudzić się z wprowadzaniem go w życie;
pomysł, niż trudzić się z wprowadzaniem go w życie;
czas na myślenie – w codziennej pracy często brakuje czasu na wywiązanie się
czas na myślenie – w codziennej pracy często brakuje czasu na wywiązanie się
z podstawowych obowiązków. W tej atmosferze trudno o innowacyjność
z podstawowych obowiązków. W tej atmosferze trudno o innowacyjność
i pomysłowość. Dlatego ważne jest, aby pracownicy zwolnili czasem tempo,
i pomysłowość. Dlatego ważne jest, aby pracownicy zwolnili czasem tempo,
przerwali rutynowe czynności i mogli zastanowić się wspólnie nad projektami
przerwali rutynowe czynności i mogli zastanowić się wspólnie nad projektami
długofalowymi;
długofalowymi;
zgodność interesów – projekt wybrany osobiście jest często realizowany z
zgodność interesów – projekt wybrany osobiście jest często realizowany z
większym zaangażowaniem, niż projekt narzucony odgórnie. Jeśli organizacja umie
większym zaangażowaniem, niż projekt narzucony odgórnie. Jeśli organizacja umie
godzić swoje cele w zakresie rozwijania wiedzy z celami pracowników, tworzy dobre
godzić swoje cele w zakresie rozwijania wiedzy z celami pracowników, tworzy dobre
warunki dla rozwoju ich osobistego zaangażowania;
warunki dla rozwoju ich osobistego zaangażowania;
tolerowanie błędów – jeśli błędy nie będą traktowane jak niepowodzenia, ale jak
tolerowanie błędów – jeśli błędy nie będą traktowane jak niepowodzenia, ale jak
cena za odkrycie lepszego rozwiązania, pracownicy będą bardziej skłonni do
cena za odkrycie lepszego rozwiązania, pracownicy będą bardziej skłonni do
poszukiwań. Tolerowanie błędów sprzyja innowacyjności, jednak tylko pod
poszukiwań. Tolerowanie błędów sprzyja innowacyjności, jednak tylko pod
warunkiem, że jest praktyką długotrwałą i otwarcie promowaną;
warunkiem, że jest praktyką długotrwałą i otwarcie promowaną;
stosowanie środków stymulujących pomysłowość – dla stymulowania pomysłowości
stosowanie środków stymulujących pomysłowość – dla stymulowania pomysłowości
wykorzystuje się różne środki, np. maluje się sale konferencyjne na kolory
wykorzystuje się różne środki, np. maluje się sale konferencyjne na kolory
pobudzające do kreatywnego myślenia albo tworzy miejsca, w których pracownicy
pobudzające do kreatywnego myślenia albo tworzy miejsca, w których pracownicy
chętnie spotykają się przy kawie i wymieniają poglądy. Organizowane są sesje
chętnie spotykają się przy kawie i wymieniają poglądy. Organizowane są sesje
twórczego myślenia.
twórczego myślenia.
Wskaźniki
Wskaźniki
(wybrane) pomiaru procesów w
(wybrane) pomiaru procesów w
kapitale intelektualnym
kapitale intelektualnym
Edvisson L., Malone M., Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Edvisson L., Malone M., Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa 2001,
Warszawa 2001,
•
Koszty marketingowe na linie produktu
Koszty marketingowe na linie produktu
•
Udział godzin poświęconych metodom i technologii w
Udział godzin poświęconych metodom i technologii w
ogólnej
ogólnej
liczbie godzin prac
liczbie godzin prac
•
Przeciętne roczne zakupy klien
Przeciętne roczne zakupy klien
ta
ta
•
Roczna przeciętne liczba kontaktów z klientam
Roczna przeciętne liczba kontaktów z klientam
i
i
•
Inwestycje w nowe programy serwisu, wsparcia, szk
Inwestycje w nowe programy serwisu, wsparcia, szk
o
o
lenia klienta
lenia klienta
•
Inwestycje w programy danyc
Inwestycje w programy danyc
h
h
•
Inwestycje w rozwój strategicznych partnerstw
Inwestycje w rozwój strategicznych partnerstw
•
Produkty przedsiębiorstwa zaprojektowane przez partnerów
Produkty przedsiębiorstwa zaprojektowane przez partnerów
•
Odsetek szkoleń, serwisu i wsparcia klientów dostarczonych
Odsetek szkoleń, serwisu i wsparcia klientów dostarczonych
rze
rze
c
c
z
z
p
p
artnerów
artnerów
•
Wspólne programy szkoleniowe
Wspólne programy szkoleniowe
•
Nowe produkty obecnie tworzone
Nowe produkty obecnie tworzone
Wskaźniki syntetyczne
Wskaźniki syntetyczne
pomiaru
pomiaru
kapitału intelektualnego
kapitału intelektualnego
Paluszkiewicz J.O., Rozwój organizacji przez zarządzanie kapitałem intelektualnym,
Paluszkiewicz J.O., Rozwój organizacji przez zarządzanie kapitałem intelektualnym,
ALPHApro, Łomża 2005
ALPHApro, Łomża 2005
•
Liczba pracowników, którzy brali udział w szkoleniach/Liczba
Liczba pracowników, którzy brali udział w szkoleniach/Liczba
pracowników
pracowników
•
Nakłady na badania i rozwój /liczba pracowników
Nakłady na badania i rozwój /liczba pracowników
•
Liczba patentów/liczba pracowników
Liczba patentów/liczba pracowników
•
Nakłady na informatyzację i komputeryzację/liczba pracowników
Nakłady na informatyzację i komputeryzację/liczba pracowników
•
Liczba pracowników z wykształceniem wyższym/liczba
Liczba pracowników z wykształceniem wyższym/liczba
pracowników
pracowników
•
Aktywa ogółem/liczba pracowników
Aktywa ogółem/liczba pracowników
•
Liczba nowych klientów/ liczba wszystkich klientów
Liczba nowych klientów/ liczba wszystkich klientów
•
Liczba klientów, których zamówienia stanowiły ambitne projekty
Liczba klientów, których zamówienia stanowiły ambitne projekty
dla pojedynczych pracowników, którzy zdobywali przy tej okazji
dla pojedynczych pracowników, którzy zdobywali przy tej okazji
nowe kompetencje/ liczba wszystkich klientó
nowe kompetencje/ liczba wszystkich klientó
w
w
•
Liczba
Liczba
pracowników wielozadaniowych /liczba pracowników
pracowników wielozadaniowych /liczba pracowników
Wskaźniki pomiaru
Wskaźniki pomiaru
kapitału intelektualnego w AE w
kapitału intelektualnego w AE w
Poznaniu
Poznaniu
•
Wskaźniki obszaru działalności naukowej
Wskaźniki obszaru działalności naukowej
•
Wskaźniki obszaru działalności dydaktycznej
Wskaźniki obszaru działalności dydaktycznej
•
Wskaźniki sfery funkcjonowania uczelni
Wskaźniki sfery funkcjonowania uczelni