Wykonywanie montażu 
połączeń kształtowych

W połączeniach kształtowych łączenie części 
współpracujących oraz ustalanie ich 
wzajemnego położenia uzyskuje się przez 
odpowiednie ukształtowanie ich powierzchni 
(w połączeniach bezpośrednich) 
lub zastosowanie dodatkowych łączników 
(w połączeniach pośrednich). 

Montaż połączeń kształtowych

Rozróżniamy następujące 
rodzaje 
połączeń kształtowych:

- wpustowe,

- wielowypustowe,

- kołkowe,

- sworzniowe,

- klinowe.

Montaż połączeń kształtowych

Podstawowym zadaniem 
połączeń kształtowych jest 
przenoszenie obciążeń 
(siły wzdłużnej, poprzecznej lub 
momentu skręcającego) 
działających na łącznik.

Montaż połączeń kształtowych

W zależności od rodzaju 

połączenia łączniki spełniają 

również dodatkowe zadania:

- powodują skasowanie luzów,

- dokładne osiowanie elementów 

połączenia,

- umożliwiają przesuwanie 

elementów względem siebie lub 
zapewniają ścisłą powtarzalność 
położenia łączonych elementów w 
przypadku ich wielokrotnego 
montażu.

Montaż połączeń kształtowych

Części łączone mogą być 
nieruchome względem siebie 
(połączenie spoczynkowe) 
lub 
przesuwne wzdłuż osi 
(połączenie ruchome).

Montaż połączeń kształtowych

Połączenia wpustowe należą do 
połączeń ruchowych, przenoszą 
bowiem moment
obrotowy. 

Tworzą je wpusty łączące piasty kół z 
wałem. 

Pod względem funkcjonalnym można 
rozróżnić połączenia wpustowe 
spoczynkowe 
i ruchowo-przesuwne.

Połączenia wpustowe

W połączeniach spoczynkowych, 
czyli takich, w których koło nie 
przesuwa się wzdłuż osi wału, 
wpust jest mocno wciśnięty w 
rowek czopa i piasty (pasowanie 
N9/h9).

Natomiast w połączeniach 
przesuwnych wpust jest mocno 
wciśnięty w rowek czopa 
(pasowanie N9/h9) 
i luźno osadzony w rowku piasty 
(pasowanie F9/h9 lub G9/h9). 

Połączenia wpustowe

Wpusty pryzmatyczne osadza się 
w rowku wałka tak, aby wystawały 
ponad powierzchnię styku czopa i 
piasty. 

Między dnem rowka w piaście a 
wpustem musi być zachowany luz 
promieniowy wynoszący 0,1÷0,2 
mm.

Połączenia wpustowe

W zależności od kształtu wpusty 
dzieli się na: 

- pryzmatyczne,

- czółenkowe.

Połączenia wpustowe

Połączenie wpustowe z wpustem 
pryzmatycznym

Połączenia wpustowe

Przykłady połączeń 
wpustowych

Połączenia wpustowe

Przed przystąpieniem do montażu 
należy sprawdzić prawidłowość 
wykonania rowka
w czopie i piaście. 

Następnie osadza się wpust w rowku 
wału poprzez lekkie uderzenia 
młotkiem miedzianym, wykorzystując 
do tego celu prasy lub specjalne 
oprzyrządowanie.

Połączenia wpustowe - montaż

Szczególnej staranności wymaga 
sprawdzenie dokładności 
przylegania wpustu do bocznych 
ścian rowka oraz wysokość 
wystawania wpustu.

Sprawdzenie dokładności 
przylegania ma na celu 
sprawdzenie położenia wpustu 
względem osi rowka w czopie, w 
płaszczyźnie pionowej i poziomej. 

Połączenia wpustowe

Nieprawidłowe 
osadzenia wpustu:
 
a) zukosowanie wpustu, 
b) zwichrowanie wpustu.

Połączenia wpustowe

Zukosowanie lub zwichrowanie 
wpustu w rowku, jest jedną z 
głównych przyczyn zgniecenia i 
zniszczenia wpustu lub rowka.

Należy również sprawdzić wysokość 
wystawania wpustu poza rowek wału na 
całej długości wpustu, aby podczas montażu 
został zachowany luz w połączeniu 
z piastą.

W przypadku zastosowania w połączeniu 
dwóch wpustów przeciwległych sprawdza się 
dodatkowo ich wzajemne położenie. 

Połączenia wpustowe

Sprawdzanie zamontowanych wpustów: 

a) pomiar za pomocą przyrządu ze śrubą 

mikrometryczną, 

b) sprawdzenie położenia wpustów

Połączenia wpustowe

Wpusty otworowe po osadzeniu w 
rowku należy zamocować wkrętami.
 
Przy montażu wpustów 
czółenkowych należy zwrócić uwagę 
na to, aby górna powierzchnia wpustu 
była równoległa do powierzchni czopa.
 
Montując połączenie wpustowe 
przesuwne należy sprawdzić, czy 
piasta przesuwa się swobodnie wzdłuż 
osi wałka.

Połączenia wpustowe

Połączenia wielowypustowe są zaliczane 
do połączeń ruchowych i podobnie jak
połączenia wpustowe przenoszą moment 
obrotowy, a ponadto środkują piasty kół na 
czopach.

Ponadto połączenia te mogą przenosić 
większe obciążenia, gdy naciski rozkładają 
się równomiernie na wszystkie 
wypusty. 

Połączenia wielowypustowe

Zależnie od zarysu kształtu 
wypustów rozróżnia się 
następujące odmiany 
połączeń:
a) połączenia 

wielowypustowe 
prostokątne zwane 
równoległymi,

b) połączenia 

wielowypustowe 
ewolwentowe nazywane 
połączeniami zębatymi 
ewolwentowymi,

c) połączenia 

wielowypustowe 
trójkątne zwane 
połączeniami 
wielokarbowymi.

Połączenia wielowypustowe

Ze względu na sposób osiowania, w 
połączeniach wielowypustowych 
równoległych ogólnego przeznaczenia 
występują trzy rodzaje osiowania:

a) na bocznych powierzchniach 

wypustów, 

b) na zewnętrznej średnicy D 

wypustów, 

c) na wewnętrznej średnicy d czopa

Połączenia wielowypustowe

Połączenia 
wielowypustowe: 
ewolwentowe i trójkątne 
są środkowane na 
bocznych 
powierzchniach 
wypustów.

Połączenia wielowypustowe

Ze względu na warunki pracy 
rozróżnia się trzy rodzaje połączeń 
wielowypustowych równoległych:

- typ lekki, są stosowane w 

połączeniach spoczynkowych 
przy małych obciążeniach,

- typ średni, są stosowane przy 

średnich obciążeniach oraz gdy 
piasta przesuwa się wzdłuż 
wałka bez obciążenia,

- typ ciężki, są stosowane w 

najcięższych warunkach pracy 
oraz przy zmiennych 
obciążeniach.

Połączenia wielowypustowe

a) typ 

lekki, 

b) typ 

średni, 

c) typ 

ciężki

Połączenia wielowypustowe

Połączenia wielowypustowe 
ewolwentowe 
są stosowane przede wszystkim w 
przemyśle
samochodowym i lotniczym, 
odznaczają się one dużą 
wytrzymałością statyczną i 
zmęczeniową.

Połączenia wielowypustowe 
trójkątne 
znajdują zastosowanie wyłącznie jako 
połączenia spoczynkowe w budowie 
maszyn, odznaczają się dużą 
wytrzymałością zmęczeniową.

Połączenia wielowypustowe

Montaż połączeń wielowypustowych

Przed rozpoczęciem właściwego montażu 
połączeń wielowypustowych należy 
wykonać wiele czynności 
przygotowawczych, polegających na 
sprawdzeniu:

- stanu chropowatości powierzchni 

wypustów czopa i wypustów 
piasty, powierzchnie powinny być 
czyste bez uszkodzeń, zacięć, 
głębokich rys i innych uszkodzeń,

- stanu czystości i chropowatości 

krawędzi, ścięć i zaokrągleń u 
nasady wypustów, które powinny 
być pozbawione zadziorów, zacięć i 
zagłębień.

Połączenia wielowypustowe - montaż

Przebieg montażu jest 
uzależniony od 
rodzaju połączenia. 

Połączenia spoczynkowe,
zwłaszcza trudnorozłączne 
montuje się za pomocą 
specjalnych przyrządów lub na 
prasie, przy ewentualnym 
wykorzystaniu podgrzewania 
piasty do temperatury 80÷1200C.

Połączenia wielowypustowe

Montaż połączeń ruchowych 
przeprowadza się ręcznie lub przy 
zastosowaniu lekkich uderzeń 
narzędzia ręcznego. 

Istotną częścią montażu połączeń 
wielowypustowych są czynności  
kontrolne związane przede 
wszystkim z wzajemnym położeniem 
zmontowanych elementów oraz ich 
współpraca.

Połączenia wielowypustowe

Przy montażu połączeń 
spoczynkowych należy zwrócić 
uwagę na prostopadłe 
zamontowanie piasty względem 
wału. 

Kontrolę wzajemnego położenia 
elementów przeprowadza się po 
montażu, sprawdzając
bicie promieniowe i osiowe za 
pomocą czujników zegarowych. 

Połączenia wielowypustowe

W połączeniu ruchowym 
oprócz kontroli bicia sprawdza się 
warunki współpracy oraz 
kołysanie. 

W prawidłowo zmontowanym 
zespole element z otworem 
powinien dać się przesuwać 
łatwo, bez zacierania.

Połączenia wielowypustowe

Sprawdzanie połączenia 
wielowypustowego:
 
a) bicia promieniowego i osiowego,
b) współpracy, 
c) kołysania

Połączenia wielowypustowe

Dopuszczalne wartości 
odchyłek 
bicia i kołysania nie powinny 
przekraczać wartości 
dopuszczalnych podanych w 
warunkach technicznych 
montażu. 

Badając współpracę, szczególną 
uwagę należy zwrócić na liczbę 
stykających się wypustów z 
wpustami otworu.

Połączenia wielowypustowe

Połączenia kołkowe należą do 
najtańszych połączeń rozłącznych. 
Zadaniem kołków jest łączenie 
elementów maszyn, ustalanie ich 
wzajemnego położenia.
 
Ponadto kołki mogą pełnić rolę 
elementów prowadzących w parach 
kinematycznych oraz zabezpieczać 
elementy konstrukcji przed 
przeciążeniem.

Połączenia kołkowe

Przykłady połączeń kołkowych: 
a) połączenie konstrukcyjne za pomocą 

kołków złącznych,

b) zastosowanie kołka do prowadzenia 

części w przypadku ich ruchu 
względnego. 

c) zastosowanie kołków do ustalania 

położenia części,

Połączenia kołkowe

Połączenia kołkowe

W zależności od kierunku działania sił 
na kołek połączenia kołkowe dzieli się 
na:

a) połączenia wzdłużne,
b) Poprzeczne.

W zależności od przeznaczenia, 
konstrukcji zespołu, sposobu i 
częstości montażu i demontażu 
używane są różne rodzaje kołków, 
których postacie i wymiary są 
znormalizowane.

Połączenia kołkowe

Najczęściej stosowane rodzaje kołków

Kołki: 
a ÷ d) walcowe (gładki, z karbami, z karbami 
zbieżnymi, sprężysty)
e ÷ f) stożkowe (na całej długości, z czopem 
gwintowanym)

Połączenia kołkowe

Największą uwagę podczas 
montażu połączeń kołkowych 
należy zwrócić na pasowanie kołków 
walcowych. 

Otwory pod kołki walcowe należy 
wiercić 
i rozwiercać wspólnie w łączonych 
elementach. 

Kołki osadza się uderzeniami młotka 
lub za pomocą prasy. 

Połączenia kołkowe - montaż

Podczas montażu kołków z 
karbami nie ma potrzeby 
rozwiercania otworów. 
Osadzenie kołków kierujących 
wymaga dużej dokładności 
wykonania otworu i osadzenia 
kołka tak, aby zapewnione było 
połączenie ruchowe. 
Niekiedy kołki po zmontowaniu są 
roznitowywane.

W czasie roznitowywania kołków 
należy uważać, aby nie uszkodzić 
łączonych części.

Połączenia kołkowe - montaż

Połączenia sworzniowe są 
stosowane 
do połączeń przegubowych. 

Przenoszą one większe 
obciążenia niż połączenia 
kołkowe oraz zawsze są 
zabezpieczane przed 
przesuwaniem się wzdłuż ich osi 
za pomoc podkładek, zawleczek, 
pierścieni i kołków. 

Połączenia sworzniowe

Połączenia sworzniowe mogą być 
połączeniami spoczynkowymi i 
ruchowymi.

W połączeniach spoczynkowych 
sworznie są pasowane ciasno, 
natomiast w ruchowych są w jednej 
części mocowane ciasno, a w drugiej 
luźno.

Połączenia sworzniowe

Typowe połączenie sworzniowe 
tworzące przegub walcowy

Połączenia sworzniowe

W zależności od przeznaczenia, 
konstrukcji zespołu, sposobu i 
częstości montażu i 
demontażu używane są różne 
rodzaje sworzni, których postacie i 
wymiary są znormalizowane.

Połączenia sworzniowe

Sworznie: 
a) gładki pełny, 
b) kształtowy pełny, 
c) kształtowy 

drążony,

d) gładki drążony, 
e) rowkowy 

1 – podkładka, 
2 – pierścień

Połączenia sworzniowe

Jedną z najważniejszych 
czynności w montażu połączeń 
sworzniowych mających
charakter przegubów jest 
umiejscowienie sworznia w jednym 
z elementów przez ciasne 
pasowanie lub zakołkowanie, przy 
jednoczesnym pozostawieniu 
swobody ruchu w drugim 
elemencie.

Połączenia sworzniowe - montaż

W przypadku stosowania pierścieni 
Seegera do ustalania położenia 
sworzni należy stosować specjalne 
kleszcze, do pierścieni 
zewnętrznych lub wewnętrznych.

Połączenia sworzniowe - montaż

Połączenia klinowe to 
połączenia rozłączne 
spoczynkowe.

Elementem łączącym jest 
klin, którego powierzchnie 
robocze 
(płaskie lub walcowe) 
są zbieżne względem siebie, 
tworząc niewielki kąt rozwarcia.

Połączenia klinowe

Połączenia klinowe dzieli się na:

a) poprzeczne – stosowane są do 

łączenia wałów  i tulei przy wstępnym 
napięciu łączonych elementów,

b) wzdłużne – stosowane są podobnie 

jak wpusty do łączenia wałów z 
piastami kół 

c) nastawne - umożliwiają regulację 

wzajemnego położenia kojarzonych 
elementów oraz utrzymanie stałego 
napięcia w połączeniu mimo 
zużywania się tych elementów

Połączenia klinowe

a) poprzeczn

e,

b)    
wzdłużne,
c)     
nastawne.

Połączenia klinowe

W zależności od przeznaczenia, 
konstrukcji zespołu, sposobu i 
częstości montażu
i demontażu używane są różne 
rodzaje klinów, których postacie i 
wymiary są znormalizowane. 

W zależności od kształtu rozróżnia 
się kliny dwustronne i 
jednostronne.
Kliny jednostronne często są 
zakończone tzw. noskiem w celu 
ułatwienia demontażu
połączenia.

Połączenia klinowe

Budowa i rodzaje klinów: 

a) budowa klina wraz z różnymi 

kształtami powierzchni 
roboczych,

b) klin dwustronny symetryczny,
c) klin jednostronny.

Połączenia klinowe

Przed przystąpieniem do montażu 
należy sprawdzić prawidłowość 
wykonania rowka 
w czopie i piaście. 

W przypadku rowków klinowych 
otwartych, po osadzeniu piasty wbija 
się klin poprzez uderzenia młotkiem 
miedzianym. 

W przypadku rowków klinowych 
zamkniętych należy najpierw 
osadzić klin, a następnie osadzać 
piastę poprzez uderzenia młotkiem 
lub za pomoc prasy.

Połączenia klinowe - montaż

Wystarczy na 

dziś…

Wystarczy na dziś…