SZTOMPKA- „CZAS W SPO£ECZEÑSTWIE”:

¯ycie spo³eczne: jako nieustanna aktywnoœæ ludzi, ci¹gle dokonuj¹ce siê zmiany i tocz¹ce siê

procesy /istotne dla ujêcia czasu/.

CZAS: - to niezbywalny aspekt rzeczywistoœci spo³ecznej

wg filozofów: czas jako cecha œwiata, jako sposób myœlenia o œwiecie, metoda organizowania obserwacji i doœwiadczeñ lub kategoria poznania (IMMANUEL KANT).

Wg socjologów: czas jako fakt spo³eczny, emanacja ¿ycia spo³ecznego, wytwarza siê dziêki kolektywnym ludzkim formom bytowania; jest konstruktem spo³ecznym; reguluje i ukierunkowuje ludzkie dzia³ania; wyra¿a rytm ¿ycia spo³ecznego, wyznacza ten rytm. (E. DURKHEIM, M. MAUSS, H. HUBERT, M. HALBWACHS).

Czas jako konstrukt zrelatywizowany kulturowo i historycznie; „ró¿ne spo³eczeñstwa ¿yj¹ w ró¿nych czasach” /twórcy szko³y francuskiej/.

Czas jako sieæ relacji odzwierciedlaj¹cych i kszta³tuj¹cych szczególne, temporalne zale¿noœci miêdzy zjawiskami, zdarzeniami czy dzia³aniami spo³ecznymi

relacje czasowe 3typów: a) nastêpstwa „przed i po”

b) linearne sekwencje unikalnych i nie powtarzaj¹cych siê zdarzeñ zmierzaj¹cych w pewnym kierunku

c) cykle zdarzeñ powtarzalnych, powracaj¹cych po pewnym czasie do pierwotnego kszta³tu

CZAS JAKO WYMIAR ¯YCIA SPO£ECZNEGO:

• wszelkie zjawiska spo³eczne:

• - dokonuj¹ siê w czasie ( maj¹ swój moment i trwaj¹ w czasie)

• - s¹ powi¹zane z innymi, np. poprzez sekwencje: ³añcuch zjawisk nastêpuj¹cych kolejno po sobie; NP.

• a) w makroskali po wojnie nastêpuje kapitulacja, potem traktat pokojowy, potem odbudowa zniszczeñ.

• b) w skali jednostkowej biografii: po okresie dzieciñstwa-> do szko³y-> uniwersytet- >praca- >emerytura;

• c) w mikroskali: wstanie z ³ó¿ka-> œniadanie->praca->obiad-> powrót->tv->kolacja->spanie.

• - ka¿de zdarzenie to ogniwo, element po czymœ i przed czymœ;

• - ma swoj¹ czasow¹ lokalizacjê: czas w którym zasz³o relatywnie do innych zdarzeñ; miejsce danego zdarzenia w sekwencji zdarzeñ powi¹zanych z nim przyczynowo-skutkowo, wczeœniejszych i póŸniejszych.

• proces: ³añcuch zmian powi¹zanych przyczynowo- skutkowo.

• - maja rozci¹g³oœæ w czasie- rozk³ada siê je na fazy i stadia nastêpuj¹ce po sobie.

• - z³o¿ona sekwencja zdarzeñ /np. Fakt ¿e wojna trwa 30 lat/.

• W£AŒCIWOŒCI ZJAWISK SPO£ECZNYCH:

• 1) SEKWENCYJNOŒÆ - to czy traktujemy je jako sekwencjê czy jako pojedyncze zale¿y od przyjêtej perspektywy np. Lot przez Atlantyk to pojedynczy fakt dla operatora linii lotniczych, ale d³ugotrwa³y proces dla pasa¿erów.

• 2) TRWANIE - nie ma zjawisk spo³ecznych pozaczasowych, zawsze trwaj¹ one w czasie; maj¹ okres trwania.

• 3) UP£YW CZASU- zmiany i procesy dokonuj¹ siê w nas nieustannie niezale¿nie od nas samych; i tak bêdziemy w œwiecie globalizacji i internetu nawet za tym nie nad¹¿aj¹c.

• 4) NIEODWRACALNOŒÆ- fakt, ¿e strza³ka czasu wskazuje tylko w 1 kierunku; „gdy coœ siê sta³o, to siê nie odstanie”. ¯ycie ludzkie /biologiczne i spo³./ biegnie w 1 kierunku.

• 5) ODRÓ¯NIENIE TERANIEJSZOŒCI, PRZYSZ£OŒCI I PRZESZ£OŒCI:

• - ró¿nice wynikaj¹ z odmiennej percepcji, typów determinacji oraz odmiennym stopniem wp³ywu dzia³aj¹cych jednostek.

• - przesz³oœæ: to przedmiot pamiêci, opowieœci ustnych lub pisma; jest zdeterminowana przez okolicznoœci, które ju¿ zasz³y, niezale¿nie czy przyczyny te znamy i jak je interpretujemy; nie mamy juz na ni¹ wp³ywu.

• - teraŸniejszoœæ- jest przedmiotem ¿ywego doœwiadczenia; jest obszarem oddzia³ywañ ró¿nych czynników przyczynowych, których efekt dopiero siê wy³ania, staje siê; jest efektem naszych dzia³añ i zaniechañ, tworzy siê z tego co wszyscy razem i ka¿dy osobno czynimy i myœlimy.

• - przysz³oœæ- jest przedmiotem wyobraŸni, zamiarów, planowania; jest otwarta, mo¿e siê potoczyæ wg ró¿nych scenariuszy; mamy na ni¹ tylko potencjalny wp³yw, to który ze scenariuszy siê zrealizuje zale¿y nie tylko od nas ale i od innych.

• 6) CI¥G£OŒÆ PRZEJŒCIA MIÊDZY TYMI 3 DZIEDZINAMI CZASU- w ka¿dym momencie to co teraŸniejsze staje siê ju¿ przesz³e,a to co przysz³e staje siê teraŸniejszoœci¹.

CZAS JAKO ASPEKT ZMIANY SPO£ECZNEJ:

• czas jako konstytutywny, definicyjny czynnik zmiany spo³ecznej.

• Zmiana spo³eczna- ró¿nica miêdzy dwoma stanami spo³eczeñstwa (grupy, wspólnoty, organizacji, spo³. Globalnego, itp.) zachodz¹ca w czasie; odmiennoœæ tego co przedtem od tego co potem.

• - zmiana zachodzi w spo³. zawsze

• - stagnacja lub stabilnoœæ mo¿e dotyczyæ tylko jakiegoœ okresu, oznacza niezmiennoœæ

• /np. Niektóre spo³. staro¿ytne mog¹ byæ stabilne w sensie ma³ych zmian w nich zachodz¹cych, wolnego tempa ¿ycia, itd. w porównaniu ze wspó³czesnymi/.

CZAS ILOŒCIOWY I JAKOŒCIOWY:

czas iloœciowy /zewnêtrzny/: czas konwencjonalny, wyskalowany w sposób narzucany przez u¿ywane do pomiaru czasu instrumenty- zegary i kalendarze- które pozwalaj¹ przypisaæ danemu momentowi godzinê, czy datê, a tak¿e okreœliæ porównawczo okres trwania, szybkoœæ, interwa³y, rytm ró¿nych zdarzeñ i procesów.

- s³u¿y jako zewnêtrzna skala pomiaru zdarzeñ i procesów, nadaj¹ca

pewien ³ad ich chaotycznemu i spontanicznemu przebiegowi;

„zdarzenia dziej¹ce siê w czasie”

s³u¿y do lepszej orientacji w œwiecie spo³ecznym i koordynacji ró¿nych dzia³añ podejmowanych przez liczne jednostki.

Jest to czas konwencjonalny, wyskalowany w sposób narzucany przez u¿ywane do pomiaru czasu instrumenty: zegary i kalendarze.

Pozwala na czasow¹ lokalizacjê zjawisk i ich koordynacjê.

Im bardziej z³o¿one jest spo³. tym wiêksze znaczenie odgrywa czasowe porz¹dkowanie i uzgadnianie dzia³añ.

Niemo¿liwoœæ istnienia w spo³. nowoczesnym bez mierzenia czasu.

Zjawiska i zdarzenia umiejscawia siê w pewnej ramie na³o¿onej przez obserwatorów, koordynatorów czy uczestników w pewnej ramie konwencjonalnej nie wynikaj¹cej z istoty samych zjawisk.

Wyznaczniki czasu:

- wschody i zachody s³oñca, fazy ksiê¿yca, odp³ywy i przyp³ywy, cykle zmian klimatycznych, cykl wegetacji roœlin;

instrumenty pomiaru:

- zegar s³oneczny, klepsydra, zegar ciê¿arkowy, potem wahad³owy, potem osobisty

JACK GOODNY: /bryt. Antropolog spo³./- zegar i kalendarz to techniczne fundamenty nowoczesnej formacji spo³. o wiêkszym znaczeniu ni¿ silnik parowy czy maszyna elektryczna.

Czas jakoœciowy /wewnêtrzny/: „czas zawarty w zdarzeniach”- ontologicznie zakorzeniony w zjawiskach czy zdarzeniach okres ich trwania, swoisty rytm czy tempo.

• czas jako cecha ontologiczna zdarzeñ /szczególne, immanentne w³aœciwoœci czasowe/.

• Jest odmienny dla ró¿nych dziedzin rzeczywistoœci

• cechy czasowe ró¿nicuj¹ce zdarzenia i procesy spo³.:

• a) okres trwania: krótsze lub d³u¿sze, np. Wojna a rozruchy uliczne;

• b) tempo: szybkie lub wolne, np. Innowacje techn. a proces emancypacji kobiet.

• c) rytmicznoœæ: regularnoœæ lub przypadkowoœæ czy chaotycznoœæ, np. Uregulowany rytm prac rolnych a spontaniczna twórczoœæ artystyczna;

• d) fazy i etapy: naturalne b¹dŸ narzucone przez okolicznoœci spo³. lub przyrodnicze a spo³ecznie skonstruowane i normatywnie przypisane, np. Czas pracy i wypoczynku skorelowany z fazami dnia i mocy, a czas œwiecki codziennej aktywnoœci i œwiêty- okresów uroczystoœci relig.

CZAS W ŒWIADOMOŒCI SPO£ECZNEJ I KULTURZE:

• percepcja czasu: doznanie uniwersalne;subiektywne odczucie tempa, rytmu, trwania, ró¿ni¹ce poszczególne jednostki,a tak¿e sytuacje w jakich siê znajduj¹; odzwierciedlenie czasu w œwiadomoœci- myœleniu, motywacjach, postawach; POCZUCIE CZASU.

• Kulturowe odzwierciedlenie czasu- ró¿nicuje ono spo³ecznoœci poprzez podzielane zbiorowo symbole, wartoœci, regu³y, wzory czy normy; kulturowa relatywizacja czasu.

• - P. SOROKINOW, R. MERTON- poj. CZASU SPO£ECZNO- KULTUROWEGO.

• - rezultatem zró¿nicowania kultur s¹ mocno zakorzenione kulturowe profile czasowe

• PROFIL CZASOWY: kulturowo zakodowany, specyficzny dla danej zbiorowoœci sposób

• traktowania czasu, w szczególnoœci nacisk (lub brak nacisku) na punktualnoœæ, poœpiech, wykorzystanie czasu, itp.

• - ró¿nice profili czasu wœród spo³eczeñstw: odbijaj¹ siê one na ca³ym stylu

• ¿ycia spo³eczeñstw, wspólnot lokalnych, gr. spo³.

• - nacisk na max. wykorzystanie czasu jako rezultat kapitalizmu /ekonomia czasu,

punktualnoϾ/.

ró¿nice profili czasu dot. zawodów:

- precyzja czasu jako sprawa centralna dla

pilotów, maszynistów, menagerów, sportowców

- brak precyzji czasu u rolników, marynarzy, bohemy art.

- nacisk na intensywnoœæ pracy i wyk. ka¿dego momentu dla efektywnoœci- prawnicy, lekarze, dziennikarze.

- luŸny rytm pracy- naukowcy, pisarze, poeci.

ró¿nice profili czasu dot. grup wiekowych, warstw i klas spo³., kategorii p³ci, organizacji/ inaczej czas biegnie w szpitalu, inaczej w wiêzieniu, etc./

Na czym polegaj¹ ró¿nice miêdzy kulturowo okreœlonymi profilami czasowymi ró¿nych spo³.:

na œwiadomoœci wa¿noœci czasu (przemijania, braku czasu, punktualnoœci, precyzji pomiaru czasu,itd.)

na wizji czasu: linearnego lub cyklicznego (MIRCEA ELIADE)

- cykliczna koncepcja czasu u ludów prymitywnych, zgodna z naturalnym rytmem przyrody

- liniowa koncepcja czasu jako produkt judaizmu i chrzeœcijañstwa /idea odkupienia i zbawienia jako punkt docelowy/

- dzisiaj dominuje idea liniowa z zachowaniem enklawy myœlenia cyklicznego (codzienne cykle pracy i wypoczynku, aktywnoœæ zawodowa zw. z porami roku, etc.).

Nacisk na przesz³oœæ, przysz³oœæ lub teraŸniejszoœæ: ORIENTACJE CZASOWE.

- zanurzenie w przesz³oœci- orientacja retrospektywna- zakodowany w kulturze akcent na czas przesz³y, dotychczasowe dokonania czy tradycje; spo³. które dozna³y zmian postrzeganych jako regres w stos. do dawnej œwietnoœci , zdeklasowane lub zdegradowane gr.; g³êbokie zanurzenie w przesz³oœci, kultywowanie tradycji, pielêgnacja pamiêci zbiorowej, nostalgia w stosunku do przesz³oœci.

- zorientowanie na przysz³oœæ- orientacja prospektywna- zakodowany w kulturze akcent na czas przysz³y- planowanie, projektowanie, antycypowanie i zwi¹zane z tym aspiracje i nadzieje; spo³. m³ode, ekspansywne, np. Amerykañskie czy australijskie; akcent na osi¹gniêcie sukcesu, kariery, ignorancja tradycji; typowe dla innowacyjnych i przedsiêbiorczych grup zawodowych, dla m³odego pokolenia, sekt religijnych.

- zorientowane na teraŸniejszoœæ- orientacja prezentystyczna- zakodowany w kulturze akcent na czas teraŸniejszy, afirmacja doznañ i doœwiadczeñ aktualnych; ¿ycie z dnia na dzieñ, brak zastanowienia siê nad przesz³oœci¹ i myœli o przysz³oœci. B¹dŸ z potrzeby przetrwania w warunkach nêdzy i deprywacji, b¹dŸ w d¹¿eniu do maksymalnego u¿ycia przez bogate elity.

Na ró¿nicy co do wizji przysz³oœci:

- b¹dŸ bierne oczekiwanie na przysz³oœæ, która sama nadejdzie, fatalistyczna koniecznoœæ

(ludy prymitywne, warstwy ch³opskie w œredniowieczu, sekty religijne)

- b¹dŸ woluntarystyczna postawa- przysz³oœæ jako zadanie, projekt, wyzwanie ( reformatorskie lub rewolucyjne ruchy spo³.); „historycznoœæ” jako wytwór spo³. nowoczesnego- masowo uœwiadomiono ludziom, ze sami mog¹ byæ twórcami historii, a nie ze historia tylko kszta³tuje ludzi. (A.GIDDENS, B.ADAM); (re¿im demokratyczny).

Przeciwstawne systemy wartoœci:

- b¹dŸ akcentacja zmiany, innowacji, oryginalnoœci b¹dŸ podkreœlanie ci¹g³oœci, kontynuacji lub trwa³oœci.

- postawa progresywna lub konserwatywna- maja swoje odzwierciedlenie w przyjmowanym stosunku wobec czasu: progresy wista: czas jako cenny zasób dla max. wykorzystania, dla konserwatysty: czas jako zagro¿enie dla ustalonego porz¹dku.

KULTUROWA REGULACJA CZASU:

• regu³y segregacji i alokacji czasu;

• alokacja czasu: przeznaczenie pewnych okresów dnia, tygodnia czy rok na czynnoœci okreœlonego typu, co wynikaæ mo¿e z konwencjonalnych zwyczajów (np. Lunch w po³udnie) lub przyrodniczych koniecznoœci (siewy wiosn¹).

• -silny, przymuszaj¹cy wp³yw- praca w niedzielê, mo¿e spotkaæ siê z negatywnym odzewem.

• ALEKSANDER SZALAI: bud¿et czasu: typowy dla danej zbiorowoœci iloœciowy rozk³ad czasu przeznaczonego na ró¿ne funkcje czy udzia³ w ró¿nych kontekstach spo³. (np. Na pracê, rozrywkê, naukê, ¿ycie rodzinne).

• - ró¿nice w zakresie bud¿etu czasu miêdzy poszczególnymi spo³., gr., jednostkami.

• ROBERT MERTON: spo³ecznie oczekiwane trwa³oœci- które charakteryzuj¹ stos. spo³., pozycje, grupy czy org. Maj¹ one trwa³oœæ normatywnie przypisan¹, dla nich w³aœciw¹, odchylenie powoduje negatywne sankcje spo³. (np. ma³¿eñstwo to nie wakacyjna przygoda, zak³ada ono d³ugotrwa³oœæ zwi¹zku).

• -wp³yw spo³. oczekiwanej trwa³oœci na:

• a) charakter aktywnoœci

• b) stopieñ identyfikacji jednostek ze stos. spo³., pozycjami, gr. czy org.= wiêksza trwa³oœæ to wiêksze zaanga¿owanie

• -KADENCJA- szczególny przypadek wp³ywu oczekiwanej trwa³oœci na postawy i

• dzia³ania;

• - jest to przepisany normatywnie. Formalnie uregulowany okres sprawowania

• pewnej funkcji, zajmowania urzêdu czy pe³nienia pewnej roli spo³.

• - syndrom kulawej kaczki- w oczekiwaniu zakoñczenia panowania pojawia siê

biernoϾ;

• normy wydajnoœci, regu³y okreœlaj¹ce wymogi by coœ osi¹gn¹æ, etc.

SPO£ECZNE FUNKCJE CZASU:

• uniwersalny charakter, historyczne zró¿nicowanie;

• uniwersalne wymogi ¿ycia spo³. któremu s³u¿¹ wspólnie uznane spos. mierzenia czasu:

• 1) synchronizacja dzia³añ jednostek lub grup spo³.; zbiorowy charakter wielu dzia³añ; nawet przy braku przestrzennej koniecznoœci, ludzie musz¹ dzia³aæ równoczeœnie, ¿eby dosz³o do jakieœ formy zachowania zbiorowego; pomiar czasu jako zapewnienie równoczesnoœci dzia³añ.

• /np. Lot pasa¿erski wymaga zebrania siê wszystkich os.o tej samej porze/.

• 2)koordynacja- równoczesne i wzajemnie uzgodnione dzia³ania uczestników. Pomiar czasu jak metoda; /np. Rozk³ady jazdy dla maszynistów/ niezbêdnoœæ czasu iloœciowego oderwanego od konkretnego przebiegu danych dzia³añ.

• 3) sekwencyjne uporz¹dkowanie dzia³añ: logika, odpowiednia kolejnoœæ, hierarchia wykonywania dzia³añ; pewne dzia³ania maja sens, tylko gdy wykona siê je w pewnym momencie danej sekwencji; /np. Dziecko mo¿e iœæ do szko³y w odpowiednim wieku/.

• 4) okreœlenie terminów: terminy jako kulturowe konwencje; szczególny rodzaj terminów, to takie, które nadaj¹ wa¿noœæ pewnym czynnoœci¹; nie dotrzymanie terminów mo¿e groziæ sankcjami /np. za nie p³acenie podatków/.

• 5) pomiar okresu trwania pewnych czynnoœci: istotne dla ¿ycia codziennego (okreœlenie czasu pracy, urlopu, itd.), etc.

• 6) jakoœciowa alokacja czasu: istotne dla przezwyciê¿enia monotonii i rutyny ¿ycia wydzielania pewnych okresów dla okreœlonych typów czynnoœci

• - nadawanie niektórym czynnoœci¹ znaczenia sacrum- EMIL DURKHEIM (œwiêta, , œrody- wa¿ny dzieñ dla kibica, kampanie wyborcze itd.)

historyczna zmiana znaczenia funkcji równolegle z rozwojem spo³ecznym;

• w spo³. tradycyjnych, prymitywnych- czas jako produkt uboczny

• spo³. nowoczesne: swoista obsesja czasu; czas jako g³. regulator, koordynator, organizator ¿ycia zbiorowego;

• E. ZERUBAVEL - dominuj¹cy porz¹dek to porz¹dek socjotempralny- czas jako wartoœæ sama w sobie; terminowoœæ i punktualnoœæ jako wysoko cenione cnoty

• wszechobecnoœæ zegarów i kalendarzy

• czas jako odrêbny zasób i towar, „czas to pieni¹dz” /B. FRANKLIN”/.

• Czas prywatny (¿ycia rodzinnego, rozrywki, wypoczynku) i czas publiczny (pracy,aktywnoœci politycznej,

• obywatelskiej)= ci¹g³a ich wzajemna wymiana.