Historia Ustroju i Prawa Polskiego II


0x01 graphic

Bardach

Część I

Rozdział pierwszy

  1. Systematyka nazw

także Sklawenowie, Antowie - Jordanes

Na południe słowianie pd-zach.

Przez Dunaj południowi

  1. Ustrój rodowo - plemienny

  2. Plemię = kilka rodów

    1. Przewodził naczelnik

    2. U boku - starszyzna rodowo - plemienna

    3. Rozpad ustroju

      1. Pojawienie się niewolników i różnic materialnych (bogaci ze starszyzny rod. - plem.)

      2. Wędrówka ludów (VI - VII w.)

      3. Zmiana trybu życia

        1. pojawienie się więzi sąsiedzkich

        2. rolnictwo orne

          • zwiększenie plonów

          • powiększenie areałów pod uprawę

          • mniejszy kolektyw ludzki zaangażowany w pracę

        3. nowy podział plemion

          1. małe - zgrupowanie rodów, typowe dla ustr. Rod. - plem.

          2. Wielkie

            1. powstałe w wyniku połączenia kilku małych plemion (dobrowolnie lub siłą)

            2. związki plemion

            3. naczelnik - dux, rex

      4. wspólnota terytorialna

        • opola

          1. skład

            1. osady wielodworcze - wsie

            2. osady jednodworcze

          2. obwarowany palisadą ośrodek opola - tzw. „czoło opolne”

          3. wiece

            1. zbierały się w/s ogólnych

            2. decyzje przygotowywał a starszyzna późniejsi dowódcy wojenni

            3. organizacja wojskowa - cała ludność męska

              • USTRÓJ ZWANO ZATEM DEMOKRACJĄ WOJENNĄ

      5. Społeczeństwo

        1. Wielkie rodziny (stadium przejściowe w procesie rozkładu wspólnoty rodowej)

          1. władza ojca - patriarchy

          2. obejmowała 3-4 pokolenia męskie + żony + potomstwo + przyjęte osoby spowinowacone + obce osoby (niekiedy)

          3. wspólne gospodarstwo

          4. jednostka życia społecznego

        2. małe rodziny

          1. wyodrębnione z wielkich rodzin

          2. rodzice + dzieci

          3. samodzielne gospodarstwa

          4. właściciele gruntów ornych i bydła LASY, PASTWISKA, WODY należały do opola jako całości

        3. patronimia

          1. kilka małych rodów

            • funkcja - głównie obronna, wzajemna pomoc

            • zamieszkałe na jednym osiedlu

  3. Pierwsze organizacje polityczne na ziemiach polskich.

  • Gnieźnieńsko - poznański w Polsce północnej państwo Polan

    1. wchłonęli:

  • dokonali zjednoczenia ziem nad Wartą i Wisłą (po likwidacji Wiślan przez Czechów)

  • Rozdział drugi

    1. Polskie państwo wczesnośredniowieczne

      1. Powstanie państwa polskiego

        1. Przyczyny sukcesu Polan

          1. Korzystne odosobnienie od sąsiednich państw

          2. Brak rywalizującego ośrodka

          3. Żyzne ziemie pod rolnictwo orne

          4. Duża ciągłość polityczna:

            1. Siemowit, Leszek, Siemiosław, Mieszko

      2. Państwo polskie w IX w.

        1. Książe

        2. Możni

          1. funkcje urzędnicze

          2. dowódcy drużyny

          3. zarządcy dworów

          4. utrzymywali się z:

            1. dochodów państwowych

            2. płodów (pracowali na nich niewolnicy)

            3. handel z krajami obcymi (np. nadwyżką niewolników)

        3. ludność wolna

          1. płaciła daniny

          2. świadczenia w naturze - posługi

          3. obowiązek budowy grodów

          4. dostarczanie ludzi do straży w grodach

          5. żywność dla dworu, urzędników

        4. drużyna

          1. zapewniała posłuch wśród poddanych

          2. urządzała wyprawy wojenne na czele z księciem

      3. Polska w X i XI w.

        1. Książe, później król

          1. pełnia władzy

          2. ucieleśnienie państwa

        2. Aparat władzy

          1. charakterystyka:

            1. uprzywilejowana w stosunku do społeczeństwa grupa

            2. czerpała środku utrzymania ze swojej pozycji

            3. wyalienowana od społeczeństwa

          2. rada monarsza

            1. ciało niesformalizowane

            2. najwyżsi dostojnicy

            3. elita władzy

          3. grupy współdziałania

            1. drużyna monarsza

              1. najwcześniejsza

              2. najściślej związana z monarchą

            2. urzędnicy

              1. rekrutowali się z tej grupy doradcy monarchy

              2. grupa niejednolita (konflikty)

                1. nurt realizujący cele monarchy

                2. nurt dbający o własne interesy (przeważający)

                3. RÓWNIEŻ niejednolitość pochodzenia terytorialnego

              3. Grupa dziedziczna - próba zmonopolizowania urzędów (np. Sieciech)

              4. Stopniowe wzmacnianie pozycji, osłabianie władzy monarchy

            3. Duchowieństwo

              1. Od chrztu Polski (966 r.)

              2. Liczne środki materialne

                1. uposażenie duchownych

                2. budowa świątyń

              3. z niej rekrutowali się także dorady monarchy

              4. kościół w Polsce = kościół państwowy

            4. ZAPEWNIAŁY REALIZACJĘ CELÓW POLITYCZNYCH

        3. System skarbowy

          1. rozwijający się

          2. system eksploatacji scentralizowanej (a contrario sys. Zdecentralizowany)

          3. realizowanie również celów indywidualnych poszczególnych grup

        4. zmiany gospodarcze i społeczne (wynikające z powyższych)

          1. powstanie wielkich ośrodków obronnych, budownictwo grodów, kościołów

          2. powstanie centralnych ośrodków administracji, kultu religijnego w postaci grodów i podgrodzi

          3. powstanie wielkiej własności ziemskiej świeckiej i duchownej

          4. zmiany w strukturze społeczeństwa - zubożenie ludności wiejskiej

      4. struktura patrymonialna Polski

        1. patrymonium - dziedziczna własność monarchy

        2. wiec - udział ludności w sprawach publicznych

          1. głównie elekcje władców w obrębie dynastii panującej

        3. pomieszanie instytucji i norm publicznoprawnych z prywatnoprawnymi

        4. prawo książęce

          1. władza zwierzchnia

          2. sąd nad ludnością

          3. pobór danin

          4. żądanie posług na rzecz księcia i urzędników

          5. regalia - własność króla w stosunku do ziem nie należących do możnych

    1. Źródła prawa i źródła poznania prawa

      1. Polskie prawo zwyczajowe

        1. źródła praktyki

          1. dokumenty, określające czynności prawne

            1. umowy kupna - sprzedaży, darowizny

            2. akty sądowe

            3. książęce akty nadania

          2. np. Księga Henrykowska (Henrykowie Śląscy)

        2. formularze czynności prawnych

            1. dla kancelarii monarszej

            2. dla stanów

        3. Prawo Ziemskie

          1. Księga Elbląska - najstarszy zwód prawa polskiego

            1. spis prawa zwyczajowego

            2. prawo polskie, pruskie, lubeckie

            3. język niemiecki

            4. XII/XIV w.

            5. na potrzeby krzyżaków

            6. częściowo zachowany

            7. przepisy zachowane zawierają przepisy dotyczące:

              1. organizacji sądów

              2. postępowania sądowego

              3. prawa karnego

          2. Zwyczaje ziemi łęczyckiej

          3. Zwyczaje ziemi krakowskiej

        4. roczniki

          1. z tablic paschalnych (określały daty wielkiej nocy i innych świąt kościelnych)

          2. zapiski interlinearne i marginalne

          3. np. świętokrzyski z 1122 r., poznański, kamieniecki

        5. hagiografia (żywoty świętych)

          1. np. św. Wojciecha - wielokrotnie wydawane

        6. kroniki

          1. bezpośredni przekaz wydarzeń

          2. polskie - Gall Anonim, Wincenty Kadłubek, Jan Długosz, Janko z Czarnkowa

          3. obce - Widukind, Thietmar, krzyżackie, Kosmas

        7. listy

          1. najstarszy - Bolesław Śmiały

      2. Prawo stanowione

        1. statuty - akty prawne wydawane przez monarchę, regulują poszczególne dziedziny życia

          1. najstarsze - Bolesława Krzywoustego, np. „testament krzywoustego”

        2. edykty

        3. przywileje

          1. jednostkowe

            1. na rzecz możnowładców, rycerzy (os. fiz.), instytucji kościelnych (os. prawnych)

            2. immunitetowe - dominowały

              1. ograniczały prawo książęce na rzecz ich odbiorców (panowie duchowni i świeccy),

              2. regulowały życie ludzi zamieszkałych w ich dobrach

          2. ogólne

            1. ziemskie (od XIII w.)

              1. na rzecz wszystkich członków stanu (stanów) - duchowieństwo, szlachta

              2. 1228 - Władysław Laskonogi w Cieni - przestrzeganie immunitetów, rządzenie wg rady biskupów i baronów

              3. 1291 - Wacław II w Lutomyślu - obsadzanie urzędów w porozumieniu z dostojnikami, nieściąganie nowych i nienależnych podatków

            2. generalne (od XIV w.)

              1. 1355 - Buda

              2. 1374 - Koszyce i inne

      3. Prawo kanoniczne a kościelne

        1. kanoniczne - zespół norm prawnych wytworzonych przez Kościół

          1. reguluje stosunki Kościoła wewnętrzne i zewnętrzne

          2. prawo kanoniczne powszechne:

            1. collectio tripartita

            2. Dekret Gracjana

            3. Dekret Grzegorza IX

          3. prawo kan. polskie (partykularne):

            1. statuty prowincjonalne

            2. statuty diecezjalne

        2. kościelne - zespół norm prawnych regulujących stosunki Kościoła (zew. i wew.), wytworzone zarówno przez Kościół, jak i przez państwo lub ich wzajemnego porozumienia

      4. Prawo niemieckie na ziemiach polskich

        1. przywileje lokacyjne

          1. wystawiane przez panującego dla odbiorcy przywileju - rycerzowi lub inst. duchownej

          2. dokument lokacyjny

            1. wystawiany przez pana dla osadników

            2. określał ustrój miasta lub wsi

            3. zawierał obowiązki i prawa osadników

            4. (mógł być jednym dokumentem z przywilejem, gdy lokatorem był sam monarcha)

          3. źródła prawa niemieckiego

            1. spis prawa zwyczajowego - Zwierciadło Saskie (z poł. XIII w.)

        2. ortyle

          1. wydawane przez miasta niemieckie dla miast filialnych

          2. źródło prawa niemieckiego

            1. Weichbild Magdeburski (XIV w.)

              1. obejmował ustrój sądów i miejskie prawo sądowe

    2. Ustrój społeczny i jego przemiany w X-XIII w

                    1. Kształtowanie się wielkiej własności ziemskiej i stanów

      1. Własność ziemi - podstawą stosunków społecznych.

        1. beneficja - za pełnioną służbę wojskową

        2. przekształciły się w dziedziczną własność alodialna

          1. możnowładcy, rycerze - w zamian za służbę wojskową - początki prawa rycerskiego

        3. domena władcy - własność ziemska władcy (osobista)

      2. Rodzaje renty gruntowej - praca zależnych chłopów na ziemi pańskiej;

        1. renta odrobkowa - nieodpłatna praca na rzecz pana bezpośrednio w jego gospodarstwie

        2. renta naturalna - oddanie produktu w naturze

        3. renta pieniężna - świadczenie określonej sumy pieniężnej (czynsz pieniężny)

        4. dziesięcina - świadczona na rzecz Kościoła

        5. ciężary na rzecz władcy (charakter publicznoprawny)

          1. system danin na rzecz władcy - opierał się na prawie książęcym

          2. grody stołeczne i kasztelańskie - tworzone w celu poboru renty (praca odbywała się w osadach służebnych)

          3. później zaczęto tworzyć osobne ośrodku gospodarcze - tzw. dwory monarsze, zarządzane przez włodarzy

      3. Wzrost wielkiej własności ziemskiej

        1. najliczniejsza w Małopolsce, Wielkopolsce, Kujawach, Śląsku

        2. przyczyną było:

          1. zwiększenie przywilejów i

          2. władzy administracyjnej możnowładców oraz

          3. kolejne nadania z ręki monarszej

          4. darowizny możnowładców (w przypadku duchownych)

          5. rugowanie chłopów książęcych i drobnych rycerzy

        3. dominacja własności alodialnej

      4. immunitety: ekonomiczny i sądowy

        1. ekonomiczny

          1. pierwsze immunitety uzyskiwały klasztory

          2. zwolnienie (tzw. wolność) ludności zamieszkałej w dobrach prywatnych od danin i posług (określonych w przywileju)

          3. monopolizacja świadczeń przez pana

        2. sądowo - administracyjny

          1. przejęcie władzy państwowej i sądowej w stosunku do ludności wiejskiej

          2. wzmocnienie bezpośredniej władzy nad chłopem

          3. kary płacone przez skazanych - dodatkowe źródło dochodu pana

    B. Kształtowanie się stanów - grupa społeczna różniąca się od innych faktycznym położeniem w społeczeństwie oraz statusem prawnym

      1. uprzywilejowane

        1. duchowieństwo (od XIII w.)

          1. od uzyskania immunitetów oraz samodzielnego sądownictwa i prawa kościelnego

          2. posiadali większość przywilejów, które dotyczyły również szlachty np. immunitety

          3. nie decydowało urodzenie

          4. na rzecz Kościoła płacono liczne podatki - np. dziesięciny - źródło bogactwa

        2. szlachta (wcześniej rycerski) (od. XIV w.)

          1. decydowało urodzenie

          2. od masowego zdobycia immunitetów

          3. własność rycerska zwolniona od ciężarów prawa książęcego (tzw. dziesięcina snopowa)

          4. na rzecz kościoła płacili tzw. dziesięcina swobodna

          5. wzmożona ochrona życia, zdrowia rycerzy przez prawo, tzw. prawo rycerskie + inne elementy

            1. prawo do wykupi przez władcę w razie popadnięcia w niewolę

            2. prawo do odszkodowania za straty poniesione w czasie wyprawy wojennej

            3. prawo żądania wynagrodzenia za wyprawę za granicę kraju

            4. prawo dziedziczenia ziemi w linii bocznej (później również kobiety)

            5. brak obowiązku ogłaszania zapowiedzi przed ślubem

          6. służba wojskowa świadczona monarsze - w zamian za przywileje

          7. stratyfikacja stanu:

            1. możnowładztwo (komesowie, baronowie)

              1. urzędy państwowe

              2. zarząd grodami

              3. prawo nieodpowiednie - wyłączenie spod sądownictwa kasztelanów i poddanie bezpośrednio sądownictwu władcy

              4. niekiedy prawo wnoszenia własnych warowni

              5. posiadania herbu i zawołania (godła) - powstanie rodów heraldycznych

              6. ich własność wzrastała (jak wyżej opisano)

              7. rody możnowładcze

                1. wspólni przodkowie

                2. najwięksi posiadali własne drużyny rycerskie (zaliczani do familii)

                3. podporządkowali sobie słabsze ekonomicznie rycerstwo - głównie służba wojskowa

            2. rycerstwo średnie i drobne (wcześnie po prostu rycerstwo)

              1. osiadłe na ziemi dzierżonej (beneficjum) lub dziedzicznie

              2. dawni drużynnicy oraz zamożniejsi wolni (włodycy)

              3. podległość osobista względem księcia

                1. wierność

                2. uczestnictwo w wyprawach wojennych i łowach

                3. wykonywanie róźnorakich zleconych funkcji

              4. utrzymywani przez monarchę, otrzymywali od niego dary

              5. z czasem otrzymali własność alodialną

                1. uprawiana początkowo samodzielnie

                2. później przez niewolników i zależnych chłopów

              6. pasowanie na rycerza - tzw. miles strenuus

              7. istnienie tzw. rodów gniazdowych

                1. dominujący element solidarności

                2. związek węzłem wspólnego przodka lub tradycji

      2. nieuprzywilejowane

        1. mieszczaństwo

          1. od uzyskania przez miasta praw samorządowych

          2. podgrodzia

            1. skupiały ludność rzemieślniczą

            2. w pobliżu grodów - miejsca targowe

            3. związane funkcjonalnie i przestrzennie z grodami

            4. miasta były grupą konsumentów

            5. społeczeństwo

              1. rządzący (meliorat)

                1. kupcy

              2. lud

                1. rzemieślnicy

                2. ludność służebna

                3. dawni drużynnicy

            6. stopniowe wyodrębnienie od grodów

          3. targi (osady targowe)

            1. odbywały się tu regularne targi na produkty rolne i rzemieślnicze

            2. targ + karczmy, czasem kościół

            3. rzemieślnicy (wokół targu)

            4. ochrona mirem monarszym

            5. prawo targowe

              1. swoboda dokonywania na targu transakcji handlowych przez wszystkich obecnych

              2. połączone z nadaniem immunitetu panu - powstanie tzw. targu wolnego

          4. lokacje miast

            1. dokument lokacyjny - podstawa lokacji

              1. wymagał wydania przez władcę przywileju lokacyjnego

              2. zawierał:

                1. nadanie prawa miejskiego

                2. przywilej udzielony wójtowi

                3. nadanie miastu prawa targu

                4. określenie warunków wykonywania rzemiosła

                5. nadanie mieszczanom gruntów poza miastem

              3. miasta książęce (dokument lok. władcy) i prywatne (dok. lok. pana feudalnego)

            2. wyłączano miasto spod władzy urzędników monarchy

            3. władza wójta (zwykle zasadźca)

            4. nadanie prawa niemieckiego mieszkańcom

            5. zapewniało lepszy rozwój gospodarki towarowej

            6. dwa systemy:

              1. magdeburski

                1. dominujący

                2. statuty i przywileje (tzw. prawo magdeburskie)

                3. wzory przejmowane przez polskie miasta

                  1. prawo średzkie

                  2. prawo chełmińskie

              2. lubecki (miasta nadmorskie)

                1. lubeckie prawo miejskie

              3. flamandzki (niekiedy)

          5. stratyfikacja:

            1. spory napływ ludzi do miast („powietrze miejskie czyni wolnym” - po roku)

            2. posiadający prawo miejskie (m.in. obywatelstwo, dziedziczne)

              1. patrycjat miejski

                1. zamożni kupcy

                2. organ - samorząd miejski (XIII w.)

                3. dzierżył władzę

                4. głównie pochodzenia niemieckiego

              2. pospólstwo

                1. najliczniejsi

                2. rzemieślnicy

                3. drobniejsi kupcy

                4. walczył o uzyskanie władzy z patrycjatem

            3. brak prawa miejskiego (obywatelstwa)

              1. plebs

                1. biedota miejska

                2. wyrobnicy

                3. służba domowa

                4. ludzie bezrobotni

          6. organizacja miasta:

            1. wójt

              1. na czele

              2. dziedziczny

              3. lennik w stosunku do pana

              4. zadania

                1. przewodniczenie ławie sądowej

                2. wykonywanie funkcji policyjnych

                3. ściąganie czynszów na rzecz pana

                4. przygotowanie obrony miasta

              5. spore uposażenia

              6. samodzielność wobec miasta i pana (w dużych miastach)

              7. na prawie lubeckim - głównie upr. sądowe

            2. rady miejskie (od XIII w.)

              1. pierwsze w miastach na pr. lubeckim - sądowy organ zarządu miasta

              2. powoływana przez patrycjat (w celu uniezależnienia od pana i wójta)

              3. kilka(naście) osób + burmistrz na czele

              4. później nieco wzmocniła kompetencje kosztem wójta

          7. rzemiosło miejskie - organizacja w cechach - przymusowa organizacja wolnych rzemieślników miejskich jednej lub kilku pokrewnych specjalności

            1. ochrona interesów członków korporacji

              1. w stosunku do konkurencji pozacechowej

              2. wobec kupców

              3. wobec wsi

            2. gwarantowała członkom wyłączność wykonywania rzemiosła w mieście

            3. podniosła poziom produkcji

            4. wzajemna pomoc np. wdowie i dzieciom po śmierci członka

            5. bractwo religijne

            6. jednostka wojskowa

            7. pobierano składki

            8. majstrowie (musieli posiadać obywatelstwo) - prowadzili warsztaty wspólnie z:

              1. 1-2 czeladnikami

                1. po kilku latach mógł zostać majstrem, po wykonaniu tzw. majstersztyku

              2. uczniami

                1. obowiązek pracy w warsztacie

                2. posługi w domu majstra

                3. po kilku latach stawał się czeladnikiem

          8. organizacja handlu

            1. targi

              1. 1-2 razy w tygodniu

              2. zakaz sprzedaży poza rynkiem

              3. uczestniczyli miejscowi oraz chłopi

              4. ożywienie wymiany na rynku lokalnym

            2. jarmarki

              1. raz w roku

              2. na podstawie uzyskanego przywileju

              3. uczestniczyli kupcy spoza okręgu

              4. ożywienie wymiany na szerszym polu

            3. przymus drogowy

              1. obowiązek używania określonych dróg, na których istniały stacje celne

              2. liczne cła - utrudnienia wymiany

              3. stopniowe ograniczanie ceł

            4. prawo składu

              1. przymus wystawienia towarów w mieście podczas przejazdu przez nie

              2. od XIII/XIV w

              3. przywilej uzyskały np. Wrocław, Szczecin, Kraków

              4. bezwzględne i

                1. obowiązek sprzedaży w całości (nie mógł jechać dalej póki...)

                2. możliwość dyktowania ceny kupcom przez miejscowych

              5. względne

                1. obowiązek wystawienia towaru przez określony czas

                2. po tym okresie mógł wieźć dalej

        2. chłopstwo

          1. od upowszechnienia się systemu czynszowego

          2. wpływ monarchy, który nadawał ziemię wraz z poddanymi mu chłopami (przypisańcy)

          3. stopniowe uzależnianie ekonomiczne

          4. stratyfikacja:

            1. wieśniacy książęcy

              1. podporządkowani bezpośrednio księciu

              2. samodzielni gospodarze

              3. prawo do ziemi jako własności podległej

              4. duża samodzielność gospodarcza i osobista

              5. powinności określało prawo książęce

            2. przypisańcy

              1. powstali drogą nadania panom ziemi wraz z ludźmi

              2. nie mogli opuścić dóbr

              3. zależność utrwalona w dokumencie nadawczym

            3. zakupy

              1. powstali w wyniku zadłużenia się

              2. oddanie siebie lub rodziny i praca do momentu spłacenia długu

              3. brak możliwości spłaty - popadnięcie w zależność

              4. bardzo liczna grupa

            4. zależni w drodze komendacji

              1. potrzebowali opieki feudalnej (gospodarczej oraz przed samowolą urzędników)

              2. zachowanie gospodarstwa (jako własność podległą)

              3. określone świadczenia w zamian

          5. rodzaje świadczeń

            1. specjalizacja świadczeń

              1. rolnicy

              2. rzemieślnicy dworscy i grodowi

              3. ludność służebna - stopniowo przekształcali się w rolników

            2. renta naturalna

            3. renta odrobkowa (wykonywana przez tzw. ratajów

            4. renta pieniężna

          6. stopnie zależności

            1. wolni (prawo wychodu ze wsi)

              1. miejscowi - podporządkowani panom

              2. goście - osiadali na podstawie umowy czynszowej, posiadali prawo wychodu

                1. pochodzili również spośród zbiegłych przypisańców i niewolnych

            2. poddani (zależni)

          7. opole

            1. nakładano niektóre świadczenia skarbowe na całość

            2. składanie świadectw przy rozgraniczaniu dóbr

            3. obowiązek śladu - tj. pognania za złoczyńcą - odpowiedzialność zbiorowa za niedopełnienie

            4. odpowiedzialność za znalezienie trupa na terytorium

            5. zanik opoli w związku z powstawaniem immunitetów oraz lokacji na prawie niemeckim

          8. osadnictwo na prawie polskim (osadnictwo obyczajem wolnych gości)

            1. dążenie chłopów do polepszenia warunków bytu przez

              1. zwiększenie obszaru uprawy

              2. unormowanie świadczeń na rzecz pana

              3. związanie ich z rozmiarami posiadania gospodarstwa

            2. ściągano nowych osadników, zachęcanych atrakcyjnymi warunkami

              1. racjonalizacja świadczeń - czynsz w naturze lub w pieniądzu (określono termin i wysokość)

              2. prawo wychodu

              3. unormowanie praw do ziemi na zasadzie własności podległej

            3. osadnictwo odbywało się zgodnie z wykształconymi zasadami

          9. osadnictwo niemieckie

            1. osadnicy pochodzący z Niemiec i Flandrii

            2. szybszy sposób na zaludnienie wsi przez panów

            3. osadnicy - szukali lepszych warunków do bytu

            4. stwarzano im atrakcyjne warunki:

              1. prawo własności podległej

              2. określony czynsz

              3. prawo wychodu

              4. stosowanie własnego prawa i form organizacji osadniczej

          10. osadnictwo na prawie niemieckim

            1. prawo niem. odpowiadało rozwijającym się stosunkom towarowym

            2. tworzono nowe wsie oraz przenoszono dawne polskie wsie na prawo niemieckei

            3. istotne cechy:

              1. własność podległa do nadziału chłopskiego

              2. racjonalizacja ciężarów chłopskich

              3. prawo wychodu

              4. jednolite sądownictwo dominialne (dochody z kar czerpali panowie i sołtysi)

            4. zjawisko masowe - ze względu na zgodność interesów panów i chłopów na tym etapie

            5. przenoszono wsie na prawo niemieckie niekiedy bez dokumentu lokacyjnego (liczba wsi na prawie niemieckim była więc faktycznie dużo większa)

            6. lokacja wsi na prawie niemieckim

              1. zezwolenie lokacyjne - forma przywileju (wcześniejsze nadanie immunitetu)

                1. na tej podstawie - umowa z zasadźcą (organizatorem wsi)

                2. w rezultacie - pan wystawiał dokument lokacyjny - podstawa organizacji wsi (zasadźca był odbiorcą dokumentu)

                3. treść dokumentu:

                  1. wyłączenie mieszkańców spod jurysdykcji prawa pospolitego oraz ciężarów na rzecz władcy

                  2. określenie praw i obowiązków zasadźcy i osadników

          11. sołtys

            1. stał na czele wsi (zwykle był nim zasadźca)

            2. urząd dziedziczny (warunki określone w dok. lokacyjnym)

            3. spore uposażenie

            4. obowiązki

              1. przewodniczenie wiejskiej ławie sądowej

              2. zbieranie czynszów dla pana

              3. służba wojskowa (często)

            5. zazwyczaj zamożni mieszczanie lub chłopi (głównie Niemcy)

            6. sąd leński - właściwy dla sołtysa

          12. prawa i obowiązki chłopów

            1. posiadanie dziedziczne - własności podległej (tzw. prawo zakupne - płacili bowiem za nadział panu - można było tę ziemię zbyć, lub chłopa wyrugować przy niespłaceniu)

              1. tzw. łan chełmiński (ok. 30 morgów)

              2. lub tzw. łan frankoński (większy) (ok. 42 morgi)

            2. wspólne pastwisko - dla całej wsi

            3. brak przywiązania do ziemi (pr. niemieckie)

            4. lata wolnizny (2-24) - brak czynszu

            5. czynsz w:

              1. zbożu

              2. pieniądzu

              3. mieszany (1+2)

            6. świadczenia w naturze (kury, jaja itd.) + praca w czasie siewu i żniw

            7. ciężary na rzecz państwa i kościoła

              1. poradlne

              2. ciężary związane z obroną kraju

              3. dziesięcina kościelna

            8. na prawie polskim (różnice)

              1. niesprecyzowany sposób nadziału ziemi

              2. wyższa robocizna

              3. brak sądu sołtysa i ławy (w zamian sąd dominialny pana - tzw. włóka)

      3. niewolni (poza hierarchią stanową)

        1. posiadanie przez panującego, możnych, rycerzy

        2. pochodzili z:

          1. jeńców wojennych

          2. także niewypłacalny dłużnik

          3. przestępca

          4. potomkowie niewolnych

        3. praca jako czeladź dworska u pana bądź władcy

        4. z czasem pomniejszała się ich liczba

          1. zbiegostwo

          2. rozwój gospodarczy - zaczęto ich osadzać na gospodarstwach typu chłopskiego

            1. sytuacja zbliżona do ludności zależnej

        5. urządzeni w dziesiątki i setki - zarządzane przez dziesiętników i setników

    1. Chrzest Polski. Rozwój organizacji kościelnej.

      1. Polska prowincja kościelna

        1. pierwsze bpstwo - Poznań - 968 r.

        2. pierwsze abpstwo - Gniezno - 1000 r.

          1. + dodatkowe bpstwa - Wrocław, Karków, Kołobrzeg

      2. Organizacja Kościoła

        1. Na szczeblu diecezji

          1. kapituły

            1. złożone z kanoników, mogli piastować urzędy (tzw. prałaci)

            2. własne uposażenia kapituł - samodzielność

            3. prebenda - własne uposażenie kanoników (od XIII w.)

            4. ciało doradcze biskupa

            5. od XIII - wybierały biskupa (pierwszy - Kadłubek)

          2. biskup

        2. organizacja parafialna

          1. częściowo przetrwała do dziś

          2. obejmowała ogół osiedli

          3. fundatorami - zazwyczaj moźnowładcy

        3. osobowość prawna - biskupstwa, kapituły, opactwa

        4. stopniowe uniezależnianie się od możnych - prawo własności --> prawo patronatu

        5. archidiakonaty

          1. obejmowały kilka parafii w celach administracyjno - podatkowych

      3. Synody

        1. prowincjonalne - ogólnopolskie zjazdy biskupów, opatów, przełożonych zakonów, prałatów

          1. zwoływane przez metropolitę gnieźnieńskiego

        2. diecezjalne - ogólnodiecezjalny zjazd delegatów

          1. zwoływane przez biskupa

        3. legackie - w celu wprowadzenia przepisów powszechnych prawa kościelnego, umocnienia organizacji itd.

          1. zwoływane przez legata papieskiego

      4. Klasztory

        1. benedyktyni - najwcześniejsze (XI)

        2. cystersi - głównie obcokrajowcy

        3. zakony żebracze (XIII), w miastach, utrzymywane z datków ludności

          1. franciszkanie

          2. dominikanie

        4. liczne dobra ziemskie

        5. egzempcja (wyjęcie spod jurysdykcji biskupów na rzecz zwierzchników zakonnych na zachodzie) - XIII w.

      5. Uniezależnienie Kościoła od władzy świeckiej

        1. 1180 - książęta zrzekli się prawa zaboru pozostałych po zmarłym biskupie ruchomości (ius spolii)

        2. XIII w - reformy mające na celu zrzucenie władzy świeckiej nad kościołem

        3. celibat - w II. poł. XIII w.

        4. liczne immunitety i przywileje

      6. Uposażenie Kościoła

        1. dobra ziemskie

        2. dziesięcina

          1. snopowa - chłopi

          2. swobodna - szlachta (sama ustalała formę - np. pieniężna)

    2. Monarcha a czynniki społeczne

      1. władza monarsza

        1. ograniczona przez wiece i radę monarszą

        2. wzmacniała

          1. silna drużyna

          2. poparcie Kościołą

        3. osobiste przymioty władcy

        4. sytuacja polityczna

        5. pozycja możnych

        6. ciągłość dynastyczna

          1. różne formy - np. wybór pośród męskich potomków dynastii

        7. stopniowe ograniczanie władzy - wzrost wpływu możnych

      2. koronacja

        1. tylko 3 na 8 władców polskich - Chrobry (1025), Mieszko II (1025), Śmiały (1076)

        2. nawet po zaprzestaniu Polska była uznawana za „królestwo”

        3. tradycja przetrwała rozdrobnienie

      3. centralizacja i decentralizacja

        1. centralizacja

          1. kierunek reprezentował monarcha i jego otoczenia z drużyną

          2. uwidaczniał się poprzez:

            1. ekspansję terytorialną

            2. utrzymanie terytoriów pod rządami dynastii

            3. ugruntowanie władzy

            4. interesy obrony państwa

          3. stałe objazdy kraju przez panującego - „wędrujący monarcha”

        2. decentralizacja

          1. reprezentowana przez część możnych (drugi obóz - dworski - popierał króla w zamian za uposażenia)

          2. zasada pryncypatu

            1. princeps - zwierzchni książę

            2. uprawnienia ogólnopaństwowe

            3. polityka zagraniczna

            4. naczelne dowództwo

            5. powołanie abp gnieźnieńskiego i biskupów

            6. mianowanie komesów głownych grodów

      4. władza książęca w czasie rozdrobnienia

        1. zasada pryncypatu + senioratu - princepsem miał być każdy najstarszy z książąt

          1. dzielnica princepsa - Małopolska z Krakowem + ziemia sieradzka i łęczycka + pomorze

        2. stopniowy zanik władzy princepsa

        3. ograniczana przez przywileje jednostkowe i ziemskie

      5. następstwo tronu

        1. męski potomek (przy braku bezpośredniego - z linii bocznej)

          1. desygnacja (szczególnie poprzez adopcję)

          2. elekcja

          3. umowy sukcesyjne

      6. elekcja

        1. potwierdzająca - akceptacja osoby desygnowanej

        2. uroczysta - wiec decydował o powołaniu księcia (zwykle spośród męskich potomków poprzednika)

      7. prawo oporu

        1. gdy monarcha nie przestrzegał przywilejów i zobowiązań

        2. nawet usunięcie z tronu władcy

      8. wiece

        1. w ważniejszych sprawach

        2. wolna ludność miast i okolicy

        3. centralną postacią był książę

        4. najważniejsza rola - oligarchiczna grupa komesów

        5. pełnił też rolę forum sądowego

        6. od XIII w - periodyczne zjazdy - wyraz silnej roli możnowładców

          1. międzydzielnicowe

            1. dwie lub więcej dzielnic

            2. przewodniczył książę

          2. dzielnicowe wiece urzędnicze

            1. coroczny

            2. przy podziale dzielnic między spadkobierców brano pod uwagę opinię wiecu

            3. za zgodą wydawał x. przywileje, urzędy

            4. działalność sądownicza

        7. od XIV w - urzędnicze wiece ogólnopaństwowe (namiastka sejmu walnego)

    3. Zarząd Państwem

        1. ogół dworzan - komornicy

        2. stanowiska wyższe - komesowie

          1. wywodzili się z możnych

          2. z czasem stały się tytułem honorowym

      1. urzędy dworskie

        1. charakter system pałacowo - domenialny - tj. urzędnicy dworscy pełnili równocześnie najwyższe funkcje państwowe

        2. najwyżsi - dostojnicy

          1. komes nadworny (XI - XIII w)

            1. zastępował panującego

              1. w zarządzie państwem

              2. w sądownictwie

              3. funkcja wojskowa (nazywany toteż wojewodą)

          2. cześnik - piwnice

          3. stolnik - stół

          4. łowczy

          5. koniuszy

          6. kanclerz (od XII w)

            1. korespondencja władcy

            2. sporządzał dokumenty

            3. kancelaria - wraz z upowszechnieniem sie pisemnych dokumentów

              1. protonotariusz (późniejszy podkanclerz)

              2. notariusze

          7. skarbnik

            1. zarząd skarbem i archiwum

          8. mincerz

            1. ściągali dochody z regaliów

            2. jurysdykcja w zakresie wymiany pieniężnej

            3. ściganie fałszerzy monet

        3. zastępcy dostojników - poddostojnicy

        4. później urzędnicy dworscy przekształcali się w urz. ziemskich

      2. urzędy lokalne (przed rozbiciem)

        1. namiestnicy prowincji - w prowincjach

        2. kasztelan (komes grodowy) - w kasztelanii (okręgu grodowym)

          1. adm. gospodarcza

          2. sądownictwo

          3. ściąganie danin w naturze i świadczeń

          4. urzędnicy:

            1. chorąży - sprawiał rycerstwo

            2. wojski - zastępca ds. wojskowych

            3. sędzia grodowy

            4. włodarz - ds. gospodarczych

          5. udział kasztelana w daninach - uposażenie

      3. starosta

        1. przedstawiciel króla w terenie

        2. przejął kompetencje kasztelanów (częściowo)

        3. wprowadzony przez Wacława II

        4. powoływany i odwoływany przez króla

        5. pełnia władza adm. i wojsk.

        6. nie musiał pochodzić z ziemi, na której był ustanawiany

    4. Sądownictwo

      1. monarsze

        1. sąd - prerogatywa władcy

        2. rozwój państwa - niemożność samodzielnego podołania przez monarchę, przekazanie władzy urzędnikom

          1. wojewoda

          2. komesi - w okręgach grodowych (kasztelanowie)

          3. zawsze w zastępstwie monarchy

          4. można było przedstawić sprawę monarsze

          5. podlegali takim sądom duchowni (do XIII w.) i świeccy

        3. rozbicie dzielnicowe - sądy książęce

          1. sędzia dworski (XII)

            1. zastępca - podsędek

            2. wszelkie sprawy, niektóre tylko zastrzeżone dla władcy:

              1. przestępstwa przeciw państwu i monarsze (zdrady, obraza majestatu

              2. skargi na urzędników

              3. sprawy o ziemię

              4. sprawy dot. statusu prawnego osoby

              5. sprawy o regalia

          2. sądy książęce na wiecach

            1. przed licznym zgromadzenie

            2. rozpatrywał najważniejsze sprawy

            3. książę zaciągał opinii możnych

          3. prawo nieodpowiednie

            1. prawo wyłącznego sądzenia przez sądy książęce

      2. kasztelańskie

        1. kasztelana zastępował sędzia grodowy

        2. obowiązek wykrycia przestępstwa przez kasztelana, sądzenia i karania

        3. szczególna forma - sąd targowy - nad ludnością obecną na targu, w/s prywatnych

        4. od XIII/XIV w. - na ziemiach immunizowanych pozostała jedynie jurysdykcjach w/s najcięższych przestępstw

      3. dominialne

        1. sądy pańskie

        2. we wszystkich sprawach

        3. prawo zwyczajowe polskie lub niemieckie (powoływano wówczas specjalny sad prawa niemieckiego)

      4. kościelne (od XIII)

        1. sąd archidiakona - I instancja

        2. sąd biskupa - apelacja oraz sędzia w ważniejszych sprawach

        3. od XIII w. - urząd oficjała (przy kuriach biskupich) --> II inst. - sąd metropolity w Gnieźnie

        4. kompetencja

          1. sprawy, w których duchowny występował jako pozwany

          2. osoby świeckie, które naruszyły zasady wiary lub naruszenie przepisów dot. wiary np. małżeństwa

          3. wyjątkiem:

            1. sprawy o dobra ziemskie dużej wartości

            2. o zdradę

            3. o zbrodnie obrazy majestatu

        5. sądy inkwizycyjne - w/s spraw heretyków

          1. prowadzili głównie dominikanie

          2. nakładał kary kościelne

          3. gdy nie poskutkowały - świeckie (zazwyczaj śmierć)

      5. sądy prawa niemieckiego

        1. sąd miejski - sąd ławniczy

          1. gdy większość stanowiła ludność niemiecka

          2. wójt

          3. ławnicy

          4. sąd wielki gajony

            1. 3 razy w roku

            2. udział pana lub w zastępstwie landwójta

          5. sąd gorącego prawa

            1. w razie spraw wymagających szybkiego rozstrzygnięcia

            2. wyrok w ciągu doby - przestępca złapany na gorący uczynku lub kupiec (gość)

          6. zakres uprawnień - ustalany przez dokument lokacyjny - wyłączano czasem sprawy najcięższe

        2. sąd wiejski - na wzór miejskich

          1. gdy większość stanowiła ludność niemiecka

          2. sołtys

          3. ławnicy

          4. odbywał się w rokach gajonych

          5. zakres uprawnień - ustalany przez dokument lokacyjny - praktycznie we wszystkich sprawach

        3. sądy specjalne - sądy leńskie

          1. podlegali wójtowie i sołtysi

          2. sądziła ława równych - przewodził książę (pan, landwójt)

        4. odwołanie - do Magdeburga

          1. później powstał sąd wyższy prawa niemieckiego w Chełmnie

    Rozdział trzeci

    1. Korona Królestwa Polskiego

            1. Pojęcia Korony Królestwa Polskiego (Corona Regni Poloniae)

              1. państwo wyodrębnione od monarchy

              2. konstrukcja powstała w Anglii (XII)

              3. korona - symbol panowania i niezależności państwowej oderwano od osoby monarchy i wiązano z państwem jako całości

              4. król jest podległy Koronie Królestwa i jego prawom

              5. element publicznoprawny władzy państwowej

              6. w przypadku braku króla - reprezentacja państwa w postaci mieszkańców (w praktyce szlachty)

              7. Korona obejmowała ziemie aktualne i historycznie i etnicznie polskie

              8. powstanie godła państwowego - orzeł biały na czerwonym polu

              9. zasady:

                1. suwerenności

                2. niepodzielności i niepozbywalności terytorium (troska o likwidację rozdrobnienia)

              10. skutki (dobre)

                1. zacieśnienie więzów między poszczególnymi ziemiami

                2. powstawanie urzędów centralnych

                3. oparcie adm. lokalnej na staroście

    - powstało pojęcie Korony Królestwa Polskiego, wyodrębniły się stany i powstała reprezentacja stanowa.

    Korona Królestwa Polskiego - pojęcie ukształtowało się za K. Wielkiego - korona jako symbol władzy, traktowano ją jako instytucję prawną, skupiały się w niej wszelkie prawa należne państwu, król był tylko ich realizatorem, nie mógł ich uszczuplać - mógł je poszerzać, pojęcie Korony = pojęcie Państwa - Terytorium

    Cechy ustroju:

    - zasada niepodzielności terytorium państwa - koniec z przekazywaniem terytorium po odejściu króla jego następcom - zarządza tylko jeden następca

    - państwo nie jest majątkiem prywatnym króla, a Królestwo Polskie jest państwem suwerennym

    - żaden władca nie może uznawać siebie za podwładnego innego europejskiego monarchy

    - król nie może decydować swobodnie o zarządzie terytorium państwowym (stosowali się do tego Andegawenowie, a Jagiellonowie nie)

    - dziedziczenie tronu: najstarszy z synów zmarłego króla, od Jagiełły elekcyjny

    - podział społeczeństwa na stany: szlachecki, duchowny, mieszczański - tylko oni byli zapraszani na zjazdy (sejmy)

    - dwa inne stany: włościański (w Statutach Kazimierza Wielkiego); Żydzi - mieli swoje prawa sądowe i inne podatki

    II. ŹRÓDŁA PRAWA I ŹRÓDŁA POZNANIA PRAWA

    84. Prawo ziemskie. Statuty Kazimierza Wielkiego:

    statuty Kazimierza Wielkiego - najważniejsze źródło prawa stanowionego w Polsce

    - wydane były osobno dla Małopolski i Wielkopolski, odzwierciedlało to różnice w stosunkach wewnętrznych obu dzielnic

    - statuty powstawały stopniowo w latach 50. i 60. XIV wieku

    - statut wielkopolski - wcześniejszy, wydany przy współudziale abp gnieźnieńskiego, prałatów i szlachty na wiecu ustawod., liczył około 50 przepisów

    - statut małopolski - złożony ze statutu uchwalonego na wiecu w Wiślicy oraz zwodu szeregu ustaw późniejszych, liczył około 100 przepisów

    - statuty KW zawierały przepisy ustrojowe, prawa sądowego (głównie karnego), nie wyczerpywały żadnego działu prawa

    - dokonywały odświeżenia prawa i jego unifikacji, głównym ich zadaniem miało być wg króla ujednolicenie prawa

    - ze statutem małopolskim połączono ustawy KW i jego następców wydane w XIV wieku (ekstrawaganty) i prejudykaty - artykuły sformułowane jako kazusy

    - z tego wszystkiego powstały zwody (redakcje) statutów małopolskiego i wielkopolskiego

    - w XV połączono je w Statuty Małopolsko-Wielkopolskie, na końcu dopisano petyta - projekty norm prawnych, jeszcze nie sformułowanych

    - dygesta - redakcja obejmująca w jednolitym układzie wszystkie przepisy małopolskie i wybór wielkopolskich (około 130)

    - najstarszy polski przekład statutów dokonany zostrał w połowie XV w. przez Świętosława z Wojcieszyna

    statut warcki - uchwalony przez sejm walny z 1423 roku, potem zatwierdzony przez króla

    przywileje ogólne i indywidualne, przywileje generalne - koszycki, cerkwicko-nieszawski, itp.

    edykty - wydawane przez króla w sprawach wojska i religii, dekrety w sprawach handlu i ceł, ordynacje normujące organizacje żup solnych

    lauda - uchwały partykularnych norm prawnych dla poszczególnych ziem - dokonane przez sejmiki i wiece lokalne, nie potrzebowały zatwierdzenia królewskiego do ważności

    prawo dzielnicowego Mazowsza - stanowiło osobną odmianę prawa polskiego

    85. Prawo niemieckie:

    ortyle - wydawane przez Magdeburg dla miast

    wilkierze - statuty uchwalane przez rady miejskie

    MONARCHIA STANOWA (połowa XIV w. - połowa XV w.) - USTRÓJ:

    SZLACHTA - najszersze prawa, mogli sięgać po pełnię władzy politycznj, stan zamknięty;

    warunki bycia szlachcicem: urodzenie w rodzinie szlacheckiej, po 1505 tylko ojciec musiał być szlachcicem,

    nobilitacja - podniesienie do stanu szlacheckiego, dokonywał go król w zamian za pomoc finansową, umarzanie długów królewskich, mogły to być osoby spoza rodzin szlacheckich,

    nagana szlachecka - zarzut szlachcica, że ktoś nosi bezprawnie tytuł szlachecki,

    dobra rycerskie - w XIV w. przyjęto FIKCJĘ PRAWNĄ, że wszystkie dobra szlacheckie objęte są immunitetem sądowym

    równość w stanie szlacheckim - magnaci posiadali jednak dominującą pozycję, poza tym istniały wyjątki:

    PRZYWILEJE SZLACHECKIE (generalne):

    - buda 1355 - nie pobiera się nadzwyczajnych podatków; wynagrodzenie szlachcie strat poniesionych w czasie wypraw wojennych; potwierdzenie poprzednich praw

    - koszycki 1374 - zwolnienie z większości podatków, urzędy dla szlachty, król nie może zarząd. podatku bez zgody szlachty; wykupywanie przez władcę szlachcica, który popadł w niewolę; potwierdzenie poprzednich praw

    - czerwiński 1422 - nietykalność majątkowa, szlachcic odpowiada przed sądem tylko w oparciu o prawo pisane; niepołączalność urzędu ziemskiego i starosty

    - jedlneński 1430-33 - nietykalność osobista, nie można pozbawić nikogo wolności bez wyroku sądowego

    - cerkwicko-nieszawski 1454 - królowi potrzebna jest aprobata sejmików szlacheckich (zebrania ogółu szlachty na danym terytorium) do zwołania pospolitego ruszenia, podatków, nowego prawa; ograniczono prawa chłopów, mieszczan, Żydów

    DUCHOWIEŃSTWO - stan powstał najwcześniej i jest najstarszy, stan otwarty - wystarczało powołanie, w XIII w. otrzymał prawo do rozpoznawania swoich sporów wg prawa kanonicznego i został wykształcony w pełni, elita duchowieństwa miała dużo do powiedzenia w państwie, panowało zróżnicowanie majątkowe

    MIESZCZANIE - stan powstały w wyniku lokacji miast na prawie niemieckim w oparciu o dokumenty lokacyjne, miasta dostawały uprawnienia ekonomiczne i rywalizowały wobec monarchy o przywileje ekonomiczne (dlatego stan był zróżnicowany), był to stan otwarty - za przyjęcie się płaciło, albo wystarczyło kupić jakąś nieruchomość, wypchnięty z udziału w życiu politycznym

    ustrój władz miasta

    cechy i bractwa

    przywileje miast

    CHŁOPI

    1. podział chłopstwa

      1. kmiecie

        1. najliczniejsi

        2. najbogatsi

        3. posiadali ziemię samodzielnie

      2. zagrodnicy

      3. czeladź

    2. prawo wychodu

      1. na prawie niemieckim - niemal nieograniczone - zależało jedynie od doprowadzenia gospodarstwa do porządku i znalezienia zastępcy

      2. na prawie polskim - tylko raz w roku (koło Bożego Narodzenia); obowiązek uprzedzenia pana; obrobienie ziemi; zastępca lub opłata

      3. rękojemstwo kmieci - ułatwiało wychód bez spełnienia zobowiązań

      4. chłopi w nowolokowanych wsiach - mogli opuścić ją dopiero po tylu latach ile posiadali wolniznę

      5. prawo wychodu całej wsi:

        1. gdy pan dopuścił się gwałtu na żonie lub córce chłopa

        2. pan został wyklęty, a chłopi pozostali bez posług religijnych w związku z tym

        3. gdy dokonano w gospodarstwach chłopów egzekucji za długi pana

      6. zbiegostwo - wychód ze wsi bez spełnienia zobowiązań

        1. uwolnienie od powrotu w przypadku spłacenia rocznego czynszu lub trzech grzywien kary

    3. sołtysi

      1. ich liczba zwiększyła się

      2. wciąż dziedziczne - swobodne rozporządzenie bez zgody pana

      3. posiadali własnych poddanych, podległych władzy sądowo - administracyjnej

      4. stopniowo wyodrębniali się w osobny stan feudalny

        1. często nabywane toteż przez mieszczan czy szlachtę

        2. ukrócono poprzez statut małopolski i warckiego

    KOŚCIOŁY

    1. katolicki, a państwo

      1. nowy tryb obsadzania biskupstw - król przedstawiał kapitule swojego kandydata, a kapituła dokonywała wyboru

      2. od poł XV w. - wyższe stanowiska kościelne - pełniła tylko szlachta

      3. 1417 - abp gnieźnieńskie - uzyskało godność prymasa

      4. zjednoczenie państwa --> stopniowe ograniczanie nadań kościelnych, zagrażających pozycji króla i możnych; odbierano ziemie nie poświadczone dokumentem oraz znajdujące się na pograniczu

      5. duchowni płacili podatki za zwolnienie od służby wojskowej

    2. prawosławny, a państwo

      1. polityka tolerancji

      2. powołanie metropolii w Kijowie

    ZGROMADZENIE STANOWE (SEJMY WALNE (wielkie), PROWINCJONALNE):

    - współistnienie sejmów walnych, prowincjonalnych i sejmików ziemskich

    - powstały, gdy na zjazdach zaczęła pojawiać się szlachta

    - zwoływane przez króla (walne)

    - sejm walny:

    1. rada królewska (dostojnicy świeccy i duchowni) --> późniejszy senat

    2. urzędnicy ziemscy - reprezentanci ziem (później zastąpieni przez posłów wybieranych na sejmikach ziemskich)

    3. szlachta nie piastująca urzędów, przedstawiciele rad miejskich i kapituł katedralnych

    - współuczestniczą w stanowieniu prawa i uchwalają ustawy podatkowe (bez ich zgody król nie mógł nakładać podatków)

    - żaden z monarchów nie może cofać przywileju a ograniczać może tylko za zgodą uprawnionego

    - król decyduje o liczbie posłów i wysokości ich diety oraz o długości zjazdu

    - kompetencje Zgromadzenia Stanowego ulegały rozszerzeniu, bo król chciał się nimi podzielić, a przedstawiciele stanów „szantażowali” monarchę

    - przywilej nieszawski ograniczył kompetencje ZS - szlachta wybierała swoich przedstawicieli którzy na sejmikach szlacheckich decydowali o sprawach wszystkich mieszkańców

    - sejmiki ziemskie

    1. rada panów ziemskich (powstała z podziału wiecu dzielnicowego na radę i sąd wiecowy)

      1. sprawy administracji lokalnej i ustawodawstwo partykularne

      2. później zaczęła zanikać, a jej rolę przejmował ogół szlachty - sejmiki stały się wyrazicielami ich woli

    2. ogół szlachty

    3. kompetencje uchwałodawcze i sądownicze (sąd wyższy) - nakładały np. lokalne podatki

    Konfederacje

    - do realizacji celów określonego stanu

    - trwała do chwili osiągnięcia celu

    - zanikały w miarę rozwoju zgromadzeń stanowych

    ADMINISTRACJA CENTRALNA:

    król - pełna władza ustawodawcza, elekcji dokonywała po śmierci Jagiełły Rada Królewska za opinią Zgromadzenia Stanowego, do Z. Augusta wybierano tylko członków rodziny królewskiej, jego władza ograniczona była przywilejami stanowymi, jako sędzia najwyższy jest wiązany prawem stanowionym przez siebie i poprzedników, rezygnuje z dowolności procesu, musi opierać się na prawie stanowionym, nie może sam wykonywać władzy

    Rada Królewska (wielka, najwyższa) - organ doradczy króla, brak samodzielnych uprawnień (oprócz prawa zmiany wartości monety), sądzili pod przewodnictwem króla; w wypadku małoletności króla i bezkrólewia przejmuje pełnię władzy (za Warneńczyka rządziła 10 lat, bo najpierw był małoletni a potem wyjechał), potem przekształciła się w senat

    skład Rady Królewskiej: wybiera Król, wyróżniano 3 grupy dygnitarzy: urzędników ziemskich - wojewodowie, kasztelanowie; biskupi i abp rzym-kat; oraz ministrowie, czyli najwyższi urzędnicy królewscy (marszałkowie, podskarbiowie i kanclerze

    marszałkowie - pełnili władzę ruchomą - tzn. tam, gdzie król się znajduje, ich władza działała w promieniu 5 mil od dworu królewskiego, stali na czele sądu marszałkowskiego, byli szefami protokołu dyplomatycznego, zajmowali się sprawami policji i porządku publicznego, symbolem ich władzy była laska, było ich dwóch w państwie

    kanclerze - było ich dwóch, zastępowali się, byli ministrami sprawiedliwości i spraw zagranicznych, stali na czele adm. ogólnej, najbliżsi współpracownicy króla, zastępują króla w pełnieniu władzy sądowniczej, stali na straży prawa (coś w rodzaju TK), kierują niższymi urzędnikami kancelarii królewskiej: referendarzami, sekretarzami i pisarzami, symbolem władzy była pieczęć

    podskarbiowie - zarządzali majątkiem korony - nieruchomościami ziemskimi i przedsiębiorstwami państwowymi, nadzór nad mennicą państwową, dbają o jakość monety, ściągają podatki, symbolem władzy były klucze od skarbca koronnego na Wawelu

    ministrowie - pełnili władzę dożywotnio, powoływał i odwoływał ich król, stawali się więc dygnitarzami, nie można było też piastować 2 stanowisk ministerialnych naraz

    ADMINISTRACJA TERYTORIALNA:

    1. województwa

      1. wojewodowie

        1. na czele rady panów województwa

        2. przewodniczył sejmikowi elekcyjnemu w celu powołania na urzędy sądowe

        3. jurysdykcja nad żydami

        4. nadzór nad miastami

    2. kasztelanie

      1. kasztelanowie

        1. utracili uprawnienia skarbowe i większość sądowych w stos. do chłopów w dobrach pańskich

        2. resztę kompetencji stracił na rzecz starosty oraz sądów ziemskich

    3. powiaty

      1. początkowo okręgi sądowe - później również administracyjne

    4. podkomorzy, sędzia ziemski - urzędy dygnitarskie (podobnie, jak powyższe)

      1. przy ich obsadzie król zasięgał opinii rady panów ziemi

    5. inne urzędy - honorowe

      1. chorąży, wojski, podsędek, pisarz ziemski

      2. szlachta przedstawiała królowi kandydatów, wybranych na sejmiku

    6. starosta - ramię królewskie (namiestnik króla w terenie)

      1. urzędował w starostwie ziemskim (ziemski) lub generalnym (genaralny)

      2. powoływany przez króla

      3. miał nim być Polak (niekoniecznie z danej ziemi)

      4. pomniejszyły się jego kompetencje

      5. wykonywał je w imieniu króla

      6. burgrabiowie - zarząd zamkami

    7. w Małopolsce - inna administracja, z racji stałego pobytu króla

      1. justycjariusz - obrona prawa

      2. wielkorządca krakowsko - sandomierski - zarząd gospodarczy dóbr

      3. burgrabiowie - zarząd zamkami

      4. starosta od XIV w. - rozszerzali swoją władzę

    8. wiceurzędnicy - prywatni zastępcy urzędników, w każdej chwili odwoływalni, opłacani przez urzędników

    9. uposażenie urzędników - część dochodów państwowych, niektórzy w postaci ziemi

    UNIWERSYTET KRAKOWSKI:

    SĄDOWNICTWO:

    - występowała odrębnośc sądowa stanów - każdy miał własne prawo: szlachta prawo polskie (ziemskie), duchowni prawo kanoniczne, mieszczanie prawo niemieckie: lubeckie, chełmińskie, magdeburskie, chłopi prawo ziemskie potem wiejskie

    sądy szlacheckie - sąd ziemski, sąd podkomorski, sąd grodzki (system przetrwał aż do reform sejmu 4letniego)

    SĄD ZIEMSKI:

    - uznawany przez szlachtę za najważniejszy dla swojego stanu,

    - orzekał w większości spraw karnych i cywilnych szlachty-posesjonatów,

    - do ich ksiąg wpisywano cały obrót prawny nieruchomościami szlacheckimi, księgi te były ustawą niezmienialną i miały charakter wieczysty;

    - o obsadzie sądu decydowała szlachta - król wybierał sędziów spośród kandydatów przedstawionych przez szlachtę na sejmikach,

    - jest jeden taki sąd w każdym województwie i ma charakter objazdowy (brak stałej siedziby),

    - w każdym z powiatów sądowych sąd zbierał się raz na kwartał i przyjmował pozwy,

    - urzędnicy sądowi: sędzia i podsędek, 4-6 asesorów, pisarz, woźny (Małopolska) starosta, sędzia, podsędek, wojewoda, podkomorzy, chorąży (Wielkopolska)

    SĄD PODKOMORSKI: przewodniczył mu podkomorzy, który dobierał sobie asesorów, sąd ten orzekał w sprawach o rozgraniczenie dóbr szlacheckich - zbierał się na polu aby wytyczyć granice, komornicy stawiali kamienie graniczne

    SĄD GRODZKI-STAROŚCIŃSKI:

    - na czele stał starosta grodu, nie musiał orzekać sam, gdyż miał od tego sędziów grodzkich

    - orzekał w sprawach ludzi luźnych i szlachty nieosiadłej, oraz w części spraw publicznych

    - był sądem mieszanym - dla szlachty i nieszlachty

    - od Statutu Wardzkiego 1423 mogli orzekać w sprawie szlachty osiadłej z 4 artykułów grodzkich: gwałt, podpalenie, zbrojna napaść na dom szlachcica, rabunek na drodze publicznej

    - w ich skład wchodzili urzędnicy egzekucyjni - dzisiejsi komornicy i policja

    - prowadzone są księgi - otwarte dla wszystkich, ale nie miały prawa wieczności, dopiero od końca XVII w. wszystkie sądy mogły prowadzić księgi wieczyste

    SĄD WIECOWY: (do przywileju nieszawskiego): był sądem wyższym, „sąd równych sobie” dla możnych, elity stanu szlacheckiego, rozpatrywał sprawy ważniejsze i sprawy przesłane mu przez sąd ziemski, zbierał się trzy razy w roku, W Wielkopolsce: starosta, asesorowie: wojewoda i kasztelanowie, W Małopolsce: wojewoda jako przewodniczący, w obu terytoriach dodatkowo sędzia, podsędek i pisarze

    SĄD SEJMIKOWY: po zamarciu sądów wiecowych, orzekali w nich dygnitarze ziemscy, sędzia i podsędek pod przewodnictwem wojewody i w obecności ogółu szlachty

    SĄD OPRAWCY: justycjariusz-oprawca ścigał szczególnie groźnych przestępców, chwytał ich, przeprowadzał śledztwo i odbywał sąd, istniało to tylko w Małopolsce, postępowanie arbitralne, sąd zniesiono przywilejem czerwińskim (szlachta sądzona wg prawa pisanego)

    SĄD KOŚCIELNY / DUCHOWNY: sąd oficjalny, opierał się na prawie kanonicznym, sądził w sporach między suchownymi i również między osobami świeckimi nnp. o herezje, o naruszenie przykazań kościelnych, o spory małżeńskie

    SĄDY SYNODALNE: sprawowane podczas objazdu diecezji przez biskupa, w każdej parafii ludzie zeznawali na temat naruszeń prawa, co stawało się podstawą do wszczęcia postępowania

    SĄD RADY MIEJSKIEJ - rajcowie i burmistrz jako przewodniczący, sąd ten opierał się na prawie niemieckim, sądzili sami albo razem z ławą, wtedy tworzyli sąd radziecko-ławniczy - instancję wyższą dla sądów ławniczych i cechowych

    SĄD WYŻSZY PRAWA NIEMIECKIEGO NA ZAMKU KRAKOWSKIM - powołany przez K. Wielkiego jako prowincjonalny sąd leński dla wójtów i sołtysów z dóbr królewskich, wydawał ortyle innym sądom prawa niemieckiego

    SĄD SZEŚCIU MIAST - instancja odwoławcza od sądu wyższego na zamku krakowskim, sądzili komisarze (po dwóch z sześciu większych miast Małopolski)

    tok instancji w sądownictwie prawa niemieckiego: I - sąd ławy i rady, II - sąd wyższy prawa niemieckiego, III - sąd sześciu miast

    SĄDY GAJONE - działały we wsiach na prawie polskim, pan lub wyznaczony urzędnik sądzili z udziałem przysiężnych

    SĄDY ŁAWY WIEJSKIEJ - funkcjonowały we wsiach na prawie niemieckim, orzekali sołtys i ławnicy

    SĄDY DOMINIALNE: dla chłopów poddanych

    SĄD KRÓLEWSKI:

    - był sądem powszechnym i dla wszystkich stanów, sędzią był król, wyroki wydawano w jego imieniu, król musiał akceptować wyrok wydany przez jego z-ców, na wyrokach widniał podpis króla;

    - był ostatnią instancją, sądem odwoławczym (sprawy przysyłane z sądów niższych lub na żądanie króla)

    - rozstrzygał w sprawach: o najcięższe przestępstwa, sprawy przeciw szlachcie z zagrożeniem utraty życia, czci i maj ątku (z wyjątkiem 4 artykułów grodzkich), skargi przeciw urzędnikom, sprawy majątku królewskiego, sprawy z zakresu prawa państwowego

    - sąd nadworny - odbywał się na dworze królewskim, król nie musiał być w składzie orzekającym

    - sąd zadworny (komisarski) - orzekał wskazany przez króla urzędnik, który był wysyłany na miejsce sporu; rozwiązywał się ten sąd po zamknięciu sprawy

    - sąd sejmowy - w czasach demokracji szlacheckiej, sądził podczas zjazdu sejmu, o sprawach rozpatrywanych decyduje monarcha, asesorami króla są członkowie rady królewskiej, jego wyroki stawały się precedensami

    - sędziowie sądu monarszego - mieli bojaźń bożą, prawdomówność, mądrość, roztropność, stateczność, powagę, sądzi według prawa pisanego

    - przeszkody w byciu sędzią - niemowa, ślepy, głuchy, chory umysłowo, mniej niż 20 lat, Żyd, nie-chrześcijanin, wyklęty, kobieta

    UNIA POLSKI Z LITWĄ

    1. Unia w Krewie

      1. tron polski, ręka Jadwigi, chrzest w obrządku łacińskim, przyłączenie Litwy i Rusi do Korony - dla Jagiełły

      2. unia personalna

      3. polscy możni - potraktowali jako akt inkorporacyjny, litewscy - dążyli do utrzymania odrębności

        1. 1398 - bojarzy obwołali ks. Witolda samodzielnym księciem Litwy

    2. Unia wileńsko - radomska

      1. po klęsce w bitwie z Tatarami

      2. Witold sprawuje rządy na Litwie jako samodzielny władca, stosunki zbliżone do lenna względem Jagiełły, po śmierci Witolda miało powrócić status quo

    3. Unia w Horodle

      1. dalsze zacieśnienie związków - po bitwie pod Grunwaldem

      2. odrębny WX na Litwie, ustanawiany przez króla za zgodą panów litewskich i rady koronnej; wspólne zjazdy polsko - litewskie; przyjęto ok. 50 rodzin panów bojarskich do grona szlachty; bojarzy uzyskali potwierdzenie przywilejów ziemskich (wyłącznie katolicy); wprowadzono na Litwie urzędy wojewodów i kasztelanów

      3. zachwiana po odzyskaniu Żmudzi przez Litwę

      4. po śmierci Witolda - bojarzy obwołali Świdrygiełłę panem litewskim - dążył do zerwania związku z Koroną

      5. Zygmunt Kiejstutowicz został obrany przez katolików na pana litewskiego - podział na dwie Litwy

      6. 1440 - Kazimierz Jagiellończyk panem Litwy - do 1447 przejściowy rozpad unii. Po koronacji Kazimierza J. - ponowna unia personalna

    Rozdział czwarty

    PRAWO SĄDOWE ŚREDNIOWIECZA (PL)

    I. PRAWO PRYWATNE

    140. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych:

    zdolność prawna - możliwość zajęcia w stosunkach prywatnych stanowiska podmiotu prawa lub obowiązku, każdy, kto tę zdolność posiadał, był osobą w obliczu prawa, nie byli nimi zaś wywołańcy

    zdolność do czynności prawnych - zdolność do tego, aby przez dokonane przez siebie akty prawne powodować powstanie, zmianę lub wygaśnięcie stosunku prawnego

    warunki z.d.c.p. - pełnoletność: początkowo dojrzałość fizyczna, potem ustalono wiek przeciętny z.d.c.p., a Statut Warcki ustalił lata sprawne na 15 dla mężczyzn a dla kobiet 12

    Czynniki wpływające na zakres zdolności do czynności prawnych i zdolności prawnych:

    - przynależność do grupy społecznej / stanu: rycerstwo/szlachta mieli największą z.d.c.p., niewolnicy nie mieli wcale

    - płeć: pełnię praw mieli mężczyźni, kobiety pozostawały pod opieką rodziny aż do wydania za mąż, do XIII w. nie mogły spadkobrać dóbr ziemskich, mogły jednak posiadać rzeczy ruchome, wdowy miały lepszą sytuację

    - przynależność państw.: ograniczono prawa cudzoziemców - spadek po bezdziedzicznym cudzoziemcy przypadał królowi

    - przynależnośc etniczno-wyznaniowa: poważne ograniczenia w stosunku do Żydów: nie mogli zawierać małżeństw z chrzesc, mogli zamieszkiwać tylko w oznaczonych miejscach, ale za to mogli udzielać pożyczek na procent, zaostrzono sankcję karną za zabicie Żyda

    1. MAŁŻEŃSTWO I RODZINA

    141. Zawarcie i rozwiązanie małżeństwa:

    poligamia - panowała na ziemiach pogańskich, korzystali z niej tylko możni

    monogamia - wprowadzona po chrzcie Polski, wymuszana poprzez stosowanie kar za poligamię

    zawarcie małżeństwa - w średniowieczu wystarczyło tylko wspólne zamieszkanie + oświadczenie woli zawarcia małżeństwa, kobieta musiała uzyskać zgodę rodziny, wdowa już nie, dodatkowo zawierano dwie umowy:

    zmówiny - przedślubna umowa między dwoma rodzinami, określano czas i warunki małżeństwa, przy zawieraniu m. pośredniczył dziewosłąb

    zdawiny - oddanie panny młodej panu młodemu, towarzyszyły temu przeróżne obrzędy - m.in. przenosiny

    forma kościelna małżeństwa - wprowadzona do Polski w 1197 roku przez legata papieskiego Piotra z Kapui

    zapowiedzi - wprowadzone od Soboru 1215, 3krotne ogłaszanie zamiaru małżeństwa w parafiach obu stron, aby ewentualne przeszkody mogły być ujawnione, szlachta osiadła zwolniona z tego obowiązku od XV wieku

    zaręczyny - zawierane obok dawnych zmówin, umowa wstępna, zawierająca zobowiązanie zawarcia małż i jego warunki

    rozwiązanie małżeństwa - śmierć jednego z małżonków, przed formą kościelną był też rozwód - wydalenie małżonki z domu

    142. Posag i wiano:

    pozycja żony: głową rodziny był mąż, żona zobowiązana była do posłuszeństwa i wierności mężowi

    stosunki majątkowe - oparte były na wkładach obu stron:

    wyprawa / szczebrzuch - wnoszona przez żonę: ruchomości do jej osobistego użytku i przedmioty gospodarstwa kobiecego;

    posag - część majątku rodzinnego, jaka należała się córce - otrzymywała go od ojca dziewczyna wychodząca za mąż; kobieta nie miała już prawa do spadku po rodzicach

    wiano - zabezpieczenie posagu przez męża i odwzajemnienie się za niego - składało się z 2 równych części - 1. zabezpieczenia sumy posagu podjętego przez męża; 2. wiano w znaczeniu ścisłym (przywianek)

    list wienny - zapisywano nim wiano, wpisywano go do ksiąg sądowych od XIV wieku

    143. Stosunki majątkowe między małżonkami:

    Systemy prawa majątkowego małżeńskiego:

    wspólnota majątkowa - majątek męża i żony stanowił całość, w wypadku śmierci małżonka przechodził na drugiego

    rozdzielność majątkowa - przez cały czas trwania majątek męża i żony jest rozdzielony

    jedność zarządu - mąż administrował majątkiem żony przy istnieniu majątku rozdzielonego (rząd posagowy), dobra pozostawały jej własnością

    144. Stanowisko majątkowe żony:

    odznaczało się samodzielnością - wdowa rozporządzała swoim posagiem i wianem, mogła na równi z synami zarządzać majątkiem po zmarłym mężu do czasu swojej śmierci lub powtórnego małżeństwa

    145. Pokrewieństwo naturalne i sztuczne. Wspólnoty rodzinne:

    pokr.w linii prostej - jedna osoba pochodzi od drugiej, linia zstępna-od rodziców do dzieci, wstępna-od rodziców w górę

    w linii bocznej - bracia, siostry, bratankowie, siostrzeńcy

    pokrewieństwo sztuczne - powstaje w wyniku aktu prawnego: przysposobienie (adopcja)

    wspólnota domowa - tworzyła ją rodzina:

    ojcowska - na czele ojciec lub dziad, reprezentował wspólnotę na zewnątrz, wewnątrz decydował w sprawach gospodarstwa;

    braterska - należeli tu krewni boczni - równość członków tej wspólnoty, starszy niedziału reprezentował wspólnotę na zewnątrz

    146. Opieka:

    włądza ojcowska nad potomkami niedojrzałymi, albo nad dorosłymi, ale stukniętymi lub chorymi fizycznie

    opieka naturalna - opieka nad potomkami po śmierci ojca - najpierw wdowa, a po jej śmierci lub powtórnym zamążpójściu najbliżsi krewni - opiekun pobierał dochody z majątku pupila, ale miał obowiązek utrzymywania tej osoby

    opieka zapisana - od Statutu Warckiego ojciec został zobowiązany do wyznaczenia opiekuna na wypadek śmierci

    opieka nadana - w szczególnych przypadkach ustanawiana przez króla lub jakiś urząd

    kuratela - inaczej opieka nad podeszłymi wiekiem - osoba starsza lub chora przybierała sobie opiekuna, któremu oddawała się w opiekę i obronę wraz z całym majątkiem

    B. WŁASNOŚĆ I INNE PRAWA RZECZOWE

    147. Własność w średniowieczu:

    władanie rzeczą, jej fizyczne dzierżenie z podaniem jego tytułu, podstawę własności stanowiło władanie w dobrej wierze

    148. Dobra dziedziczne i nabyte:

    nieruchomości - ziemia i wszystko trwale z nią połączone - reszta rzeczy to ruchomości

    dobra dziedziczne - inaczej rodowe, właściciel otrzymał je po przdkach, były przedmiotem praw rzeczowych całej rodziny

    dobra nabyte - dzieliły się na nadane - właściciel mógł swobodnie nimi zarządzać; oraz kupne; z chwilą przejścia w wyniku testowania na drugą osobę stawały się dobrami dziedzicznymi

    149. Posiadanie:

    posiadanie - było stanem faktycznym a nie prawnym, określano je w dawnym polskim prawie mianem „dzierżenia”, dzielono je na prawne i bezprawne

    proces petytoryjny - jeśli ktoś odebrał siłą ziemię posiadaczowi, sąd sprawdzał tytuł nowego właściciela

    zakład pieniężny - ustanawiał go książę lub starosta w celu zapobieżenia samopomocy w sprawach majątkowych

    zajazd - osoba roszcząca pretensję do danych dóbr usuwała dotychczasowego posiadacza przy pomocy rodziny itp.

    proces posesoryjny - posiadacz siłą pozbawiony rzeczy mógł w drodze procesu przed sądem grodzkim żądać przywrócenia posiadania, bez pbadania jego prawnego tytułu

    150. Własność podzielona:

    jej istota polegała na tym, że pan miał własność zwierzchnią ziemi, a chłopi własność podległą (użytkową)

    prawo zakupne - prawo o charakterze własności podległej przysługujące chłopu-czynszownikowi: nie można było chłopu odebrać ziemi bez odszkodowania, w wypadku śmierci chłop przekazywał swoje gospodarstwo zstępnym w linii prostej, mógł ją alienować za zgodą pana

    151. Niedział:

    własność pospólnej ręki - własność ziemi miała charakter niedziału stanowiącego własność wspólnoty rodzinnej

    cechy niedziału - współwłaściciele nie mieli prawa do części idealnych rzeczy, występowali jako jedna zbiorowość władając wspólnie CAŁĄ rzeczą, w wypadku śmierci współwłaściciela jego prawa majątkowe pozostawały we wsp. majątku niedziału

    niedział ojcowski - synowie nie mieli z reguły prawa żądania wydzielenia im części rzeczy w dzierżawę

    niedział braterski; zbiorowa własność wsi - w stosunkach majątkowych wiejskich

    niedział częściowy - własność gruntów łączyła się z niedziałem lasów, wód

    152. Ograniczenia własności:

    1) regalia - zastrzeżone wyłącznie dla monarchy dziedziny działalności gospodarczej: łowieckie - wyłączność polowania; rybołóstwa, górnicze, solne, grodowe - budowanie i posiadanie grodów; wodne, młynne, targu i karczmy

    2) prawo bliższości - zapewniało uprawnionemu możliwość wyłączenia od własności dóbr dziedzicznych osób posiadających gorsze niż on prawo, w jego skład wchodziły:

    prawo pierwokupu - w razie zamiaru zbycia dóbr dziedzicznych krewni mogli się domagać od właściciela, aby im zaproponował ich nabycie

    prawo retraktu - jeśli w procesie zbywania dóbr dziedzicznych pominięto krewnych, następowało odzyskanie dóbr dziedzicznych w drodze skupu - odebrania rzeczy od nabywcy za zwrotem sumy zapłaconej

    3) prawa sąsiedzkie - gdy chmiel przerastał z jednego ogrodu do drugiego, właściciel terenu, na który przerastał chmiel mógł żądać jego usunięcia, jeśli tego nie zrobiono, przerośnięty chmiel przypadał mu na własność

    4) wolności - ograniczenia w użytkowaniu właściciela stanowiące uprawnienia osób 3cich: prawo swobodnego przechodu, przejazdu, wypasu bydła i polowania na cudzych gruntach po zbiorach

    5) przymus uprawy - przy podziale łanu na 3 niwy gospodarze musieli zgodnie uprawiać sąsiadujące niwy, obsiewając je zbożem ozimym lub jarym, bądź pozostawiając je odłogiem

    153. Sposoby nabycia własności:

    NABYCIE PIERWOTNE - następowało bez zgody i bez udziału poprzedniego właściciela - rodzaje:

    1) zawłaszczenie (occupatio) - na rzeczy cudzej lub porzuconej, rzecz ruchomą zawłaszczano przez zabór, ziemię zawłaszczano przez stałe użytkowanie gospodarcze - uprawę gruntu

    zapowiedź (interdictio) - forma najpierw zawłaszczenia, a potem potwierdzenia własności - dkonanie w sposób ustalony aktu zakazyjącego innym osobom wstępu i jakiegokolwiek użytkowania danej ziemi

    oznaczenie granic - dokonywał go tylko monarcha - akt utwierdzający stosunki własnościowe na rozgraniczonym obszarze

    2) zasiedzenie - stanowiło tytuł nabycia własności nieruchomej na podstawie upływu czasu, w którym istniało spokojne i nieprzerwane posiadanie - nie była do tego potrzebna żadna inna postawa

    3) zdobycz wojenna - rzeczy zagarnięte u nieprzyjaciół - zwykle rzeczy ruchome i niewolnicy, dzieleni po powrocie z wyprawy

    4) prawo nadbrzeżne (ius naufragii) - zezwalało mieszkańcom wybrzeża na zawłaszczanie rzeczy, które morze wyrzuciło na brzeg

    5) polowanie i rybołówstwo - nabycie własności z tego tytułu następowało w granicach określonych przez prawo

    NABYCIE POCHODNE - przeniesienie prawa własności z jednej osoby na drugą - nie można przenieść więcej praw niż się posiadało samemu

    1) nabycie drogą spadku

    2) nadanie przez panującego ziemi bezwarunkowo lub prawem lennym

    3) nabycie przez umowę rzeczową przenoszącą własność

    umowy kupna-sprzedaży - należały do zobowiązań i stwarzały jedynie prawo względne żądania od zbywcy, aby realizując umowę obligacyjną przeniósł własność na nabywcę - własność przenosiła dopiero umowa rzeczowa (wzdanie, zdanie) obok której dokonywano aktu wwiązania - przenosił posiadanie

    UTRATA WŁASNOŚCI - nastepowała w razie porzucenia lub przeniesienia praw na inną osobę, jeśli chodzi o własność monarszą, to następowało to w formie nadania

    dawność - istniejące prawo własności lub inne prawa rzeczowe, które mogły być zaczepione, stawały się niewzruszalne, było to sposobem utwierdzenia prawa własności, a nie jego nabycia, prowadziło do utraty prawa nieużywanego lub niedochodzonego przez osobę uprawnioną przez długi czas

    154. Zastaw:

    zastaw - prawo przysługujące wierzycielowi na rzeczy cudzej celem uzyskania z niej zabezpieczenia swoich wierzytelności,

    zastawnik - wierzyciel, zastawca - dłużnik, osoba która ustanawia zastaw na jakimś przedmiocie

    zastaw ruchomości - miał znaczenie głównie w stosunkach handlowych

    zastaw nieruchomości - był dogodną formą nabywania nieruchomości z ominięciem prawa bliższości, albo zastawca nie tracił prawa własności, bo zastawnik zaspokoił swoje wierzytelności pożytkami z danej rzeczy

    zastaw z dzierżeniem - przenosił na wierzyciela prawo rzeczowe, posiadanie i użytkowanie rzeczy najczęściej ruchomej - pożytków wierzyciel nie zaliczał na poczet spłaty długu - był to zastaw użytkowy czysty, antychretyczny, antychreza

    przedmioty zastawu z dzierżeniem - nieruchomości i gospodarstwa, dochody z żup, ceł, uposażenia, dochody z urzędów

    zastaw na upad - w razie niewykupienia zastawu przez zastawcę, jego wartość przechodzi na zastawnika

    ekstenuacja - zastaw do wydzierżenia, pojawił się w XIII-XIV wieku - użytkownik zaliczał pożytki z dóbr zastawionych na poczet długu

    zastaw bez dzierżenia - dłużnik obciążał swe dobra pewną sumą, nie oddając ich w użytek zastawnikowi, powstawało to przez zapis w księdze sądowej, jeśli po określonym terminie dłużnik nie spłacił długu, zastaw ten mógł się zamienić w zastaw na upad lub zastaw z dzierżeniem

    podzastaw - zastawnik mógł zastaw zastawić osobie trzeciej, ake drugi zastaw musi być niższy niż pierwszy

    155. Kupno renty i lichwa:

    kupno renty - posiadacz kapitału dawał właścicielowi nieruchomości pewną sumę pieniędzy, w zamian za to właściciel musiał spełniać określone świadczenia (najczęściej pieniężne) w określonym terminie i przez określony czas (dożywotnio lub wieczyście) na rzecz właściciela kapitału, właściciel uwalniał się od świadczeń poprzez wykup renty - spłacał dług, a właściciel nigdy nie mógł wypowiedzieć renty

    lichwa - pożyczka „na procent”, do której w dawnej Polsce uprawnieni byli tylko i wyłącznie Żydzi

    C. SPADKI

    156. Dziedziczenie beztestamentowe:

    spadek - ogół praw i obowiązków majątkowych, które pozostawiał po sobie zmarły i które przechodziły na spadkobierców

    dziedziczenie synów - dzedzictwo po ojcu przypadało wszystkim synom, w równej części dla każdego, byli oni dziedzicami koniecznymi

    dziedziczenie krewnych bocznych - w XIII w. dziedziczyli krewni boczni do IV stopnia, krewni bliżsi odsuwali od spadku krewnych dalszych przy własności indywidualnej, w niedziale spadkobrania nie było, w niedziałach współwłasnościowych opartych na posiadaniu części idealnych część zmarłego przyrastał na równi do majątku pozostałych współwłaścicieli

    dziedziczenie kobiet - ograniczone najpierw do ruchomości z ich posagu, od XIV w. córki rycerzy-szlachty mogły dziedziczyć dobra ziemskie, ale tylko wtedy gdy nie było synów, jeśli synowie byli, córkom dawano posag w pieniądzach, dobra macierzyste córki dziedziczyły na równi z synami

    dobra macierzyste - dobra posagowe i oprawne matki, także otrzymane w spadku, po śmierci matki przysługiwały one na równi synom i córkom (pełnoletnim), a wydzielał je ojciec; jeśli wdowa po raz drugi się hajtała, musiała dzieciom z poprzedniego małżeństwa dać w całości dzierżone dobra wienne i połowę dóbr macierzystych

    dobra ojczyste - po śmierci matki ojciec powinien odpisać jej dzieciom połowę własnych dóbr ojczystych, zwyczaj ten uchylony został przez statut Kazimierza Wielkiego

    157. Testamenty:

    testament - znany w PL od końca XIII wieku, początkowo ustny, od XIII pisemny, zwykle w testamencie część majątku zapisywał spadkodawca Kościołowi, t. określał co komu przypada, albo służył do wydalenia majątku od bliskich

    wpływ Kościoła - domagał się swobody testowania nieruchomości, testamenty miały być sporządzane w obecności duchow.

    158. Puścizna:

    puścizna - inaczej kaduk, w wypadku braku dzieci i krewnych bocznych z prawem do spadku majątek jako bezdziedziczny zabierał panujący, puścizna zniesiona została statutem Kazimierza Wielkiego

    D. ZOBOWIĄZANIA

    159-160. Istota zobowiązania i jego powstawanie:

    zobowiązanie - świadczenie oparte na wierzytelności - czyli stosunku prawnym pomiędzy wierzycielem i dłużnikiem, na mocy którego wierzyciel ma prawo domagać się od dłużnika określonego świadczenia pod rygorem egzekucji

    powstanie zobowiązań - albo przez umowę (ex contracto) - stosowano szeroko tutaj symbole prawne (znaki i czynności), forma pisemna umów upowszechniła się w XIII wieku; lub jako skutek występku (ex delicto)

    161. Odpowiedzialność z tytułu zobowiązania:

    możliwości dłużnika - albo od razu wykonywał świadczenie, albo dawał wierzycielowi zastaw, lub stawiał rękojmię

    rękojmia - inaczej poręczyciel, wierzyciel mający rękojmię nie mógł domagać się świadczenia od dłużnika, ale mógł się o nie zwrócić do rękojmi, dłużnik stawiający rękojmię nadal był dłużny, ale nie był odpowiedzialny, rękojmia odpowiadał, ale nie był dłużny, dopiero gdy rękojmia wykonał świadczenie, mógł domagać się od dłużnika zwrotu nakładów, dłużnik musiał zastępować i bronić rękojmi

    gwarancje osobiste - dłużnik rozporządzał swoimi prawami osobistymi (życie, wolność), które wtedy były zbywalne

    gwarancje majątkowe - dłużnik/rękojmia odpowiadał całym majątkiem, potem tylko częścią

    162. Sposoby umacniania umów:

    przysięga - jej naruszenie powodowało karę bożą, umacniano tak umowy prywatne

    litkup - zwyczaj biesiady lub poczęstunku dla umocnienia umowy, potem niewielka suma pieniężna

    załoga - zwyczaj szlachecki, dłużnik w razie niewykonania zobowiązanmia miał zjechać do gospody wraz z określoną liczbą służby i koni i przebywać tam na własny koszt dopóki nie wykona świadczenia

    łajanie - dłużnik godził się z góry na takie umocnienie - łajano (bluzgano) ustnie albo na piśmie albo przez listy łające

    zakład (vadium) - umowny lub urzędowy, ustanowienie obowiązku zapłacenia okr. sumy na wypadek niewykonania świadczenia lub na wypadek dokonania czynu, którego spełnieniu chciano przeszkodzić (np. zajazdu)

    cenzura kościelna - dodawana do umowy jako groźba typu: narażenie się na gniew Boga lub świętych

    zadatek - dawano kontrahentowi pewną sumę na dowód iż dający chce dotrzymać umowy, zaliczano go na poczet świadczenia strony, która go uiściła a w razie odstępstwa od umowy przez nabywcę tracił on zadatek na rzecz zbywcy

    zastaw - wiadomo; rękojmia - patrz wyżej

    163. Zastęp (ekwicja):

    była to odpowiedzialność zbywcy za wady prawne na wypadek zbycia rzeczy przez osobę nieuprawnioną lub też z naruszeniem praw osób trzecich

    164. Rodzaje umów:

    zamiana (frymark) - obie strony świadczyły sobie wzajemnie przedmioty, stosowano ją w akcji scalania ziemi

    darowizna - darczyńca dawał obdarowanemu rzecz ruchomą lub nieruchomą, powodowało to powstanie prawa własności obdarowanego do przedmiotu darowizny

    darowizna wzajemna - pierwotna forma darowizny, obdarowany musiał się odwdzięczyć czymś darczyńcy

    kupno-sprzedaż - powstało z zamiany - jedna strona nie świadczyła rzeczy w naturze, lecz oznaczoną sumę forsy lub namiastek pieniądza (dawniej futro, sól, bydło itd.), jeśli do forsy jedna strona dołączała jakiś przedmiot niezamienny, to umowa miała charakter mieszany - kupno-sprzedaż połączone z zamianą

    umowa o usługi - odpłatna umowa o pracę

    umowa zlecenia - otrzymujący zlecenie musiał wykonać pewne czynności za mocodawcę

    najem rzeczy (arenda) - odpłatne oddanie rzeczy w używanie;

    dzierżawa - najem rzeczy przynoszącej pożytki upoważniający do ich pobierania

    pożyczka - umowa nieodpłatna, odsetki były tu zakazane, dlatego pobór odsetek ukrywano pod formą zastawu użytkowego i kupna renty - Statuty KW ograniczyły odpowiedzialność dłużnika tylko do wysokości długu

    165. Zmiana i wygaśnięcie zobowiązania:

    zmiana - zmieniano treść zobowiązania albo osoby - następowało to w drodze umowy lub bez niej - w wypadku śmierci osoby na jej miejsce wchodzili spadkobiercy

    wygaśnięcie - zobowiązanie gasło przez akt - sama zapłata nie powodowała jego wygaśnięcia - wierzyciel musiał odpowiednim aktem uwolnić dłużnika od odpowiedzialności (kwit)

    II. PRAWO KARNE

    A. PRZESTĘPSTWA

    166. Uwagi ogólne:

    Podział przestępstw: ścigane z urzędu lub dochodzone na podstawie skargi prywatnej

    167. Mir:

    mir (ręka pańska)- instytucja umożliwiająca ściganie z urzędu i karanie przestępstw zagrażających porządkowi publicznemu, w wypadku złamania miru oprócz kary prywatnej pobierano karę państwową i czasem również sądową

    mir miejscowy - obejmował pewne miejsca (drogi, targi, pola); mir osobowy - obejmow. pewne kategorie osób np. kobiety

    mir mieszany - obejmował i kategorie osób i miejsce (np. biskup+parafia); mir sądowy - obejmował sąd, sędziego i urzędników sądowych

    168. Związek przyczynowy i wina:

    - początkowo karano fakt powiązany z osobą sprawcy, niezależnie od umyślności czy nieumyślności czynu

    - od XIII wieku rozróżniano zabójstwo umyślne od przypadkowego

    - od Statutów KW odróżniano winę umyślną od winy nieumyślnej, ale kazuistycznie

    169. Przypadki wyłączające przestępczość:

    początek - zaczepka słowna lub czynna, skierowana przeciw danej osobie, komuś z jej bliskich lub poddanych, która powodowała bezkarność czynu skierowanego przeciw zaczepiającemu - wystarczyło udowodnić początek i odparcie go, aby uwolnić się od winy

    wykonanie odwetu - wyłączało przestępczość i karalność czynu, ale tylko przy zachowaniu form przepisanych

    wykonanie przez wierzyciela uprawnień - wynikających z odpowiedzialności umownej, umocnionej prawami osobistymi dłużnika nie było karalne, bo służyło do realizacji umowy

    zabicie polnego złodzieja - który kradł zboże nocą i którego przyłapano na gorącym uczynku - nie było to karalne

    170.Rodzaje przestępstw:

    Podział: sprawy większe (causae maiores) i sprawy mniejsze (causae minores)

    Najcięższe przestępstwa ścigane z urzędu:

    działania antyustrojowe - wymierzone przeciw królowi w celu odebrania mu władzy lub zamach na jego życie

    zdrada - najcięższe formy: poddanie zamku nieprzyjacielowi, sprowadzenie do kraju nieprzyjaciół, bunt przeciw władcy

    p-stwa przeciw religii panującej - herezja;

    p-stwa przeciw interesom skarbowym państwa - używanie obcej monety w obiegu, fałszerstwo monety i puszcz. w obieg

    p-stwa przeciw władzom i sądom - nieposzanowanie władzy królewskiej przez wyciąganie miecza w jego obecności, zranienie kogoś w obecności króla lub jego namiestnika-starosty, niewykonanie wyroku przez brak zadośćuczynienia itd.

    p-stwa urzędnicze - dokonywane przez urzędników sądowych: wymuszanie łapówek od niewinnie pozwanych

    łotrostwa - zawodowy rabunek i kradzieże

    Przestępstwa ścigane w wyniku skargi prywatnej:

    mężobójstwo - jeśli zabito szlachcica, to dodatkowo kara państwowa, poza tym współsprawcy też mogli beknąć

    uszkodzenie ciała - zranienie: rany krwawe, rany sine, pobicie; okaleczenie: obcięcie części ciała lub ochromienie

    obraza czci - zniewaga przez słowa obraźliwe, zarzucenie komuś przestępstwa, nazwanie matki szlachcica nierządnicą

    gwałty - łączyło je to, że w każdym przypadku używano siły fizycznej, obok kary prywatnej kara państwowa

    gwałty na osobie - bezprawne uwięzienie, porwanie lub zgwałcenie kobiety

    gwałty na majątku - kradzież (chądźba), tajemne uprowadzenie czyjegoś poddanego/niewolnika

    podpalenie - osobna forma gwałtu, nbywająca nieraz formą odwetu - karano to surowo

    kradzież - podział na kradzieże zwykłe i kradzieże kwalifikowane: na dworze króla lub rycerza, zboża z pola, konia ze stada , za każdą kradzież groziła obok kary prywatnej - kara państwowa

    większa liczba sprawców - początkowo wszyscy współsprawcy odpowiadali jednakowo

    podżeganie i pomocnictwo - traktowano jako osobne przestępstwa, zagrożone były karą państwową

    171. Odpowiedzialność indywidualna i zbiorowa:

    odpowiedzialność indywidualna - w XII i XIII wieku za przestępstwa kary na ciele i życiu ponosił sprawca, a kary majątkowe spadały również na rodzinę pozostającą w niedziale ze sprawcą

    odpowiedzialność zbiorowa - dotyczyła osób, które nie brały udziału w przestępstwie, ale prawo obarczało je współodpowiedzialnością za to przestępstwo, stosowana była w kręgu najcięższych przestępstw - członków rodziny karano wywołaniem i śmiercią w razie zbrodni przeciw panującemu; gdy znaleziono zwłoki na terenie opola a sprawca był nieznany - odpowiadało całe opole - stosowano to w celu wykrycia sprawcy

    Statuty KW - ojciec nie odpowiada za syna i oswrotnie, zniesiona została odpowiedzialność krewnych, ograniczona odpowiedzialność karna sług - za szkody i krzywdy wyrządzone przez parobka całkowita odpowiedz. spadała na pana

    B. KARY

    172. Wróżda, odwet i pokora:

    odwet - po zabiciu rycerza powstawał stan wróżdy między rodziną sprawcy a rodziną zabitego, uprawniało to do odwetu usankcjonowanego przez prawo

    odpowiedź - forma ograniczenia odwetu od XV w. - strona, która chciała dokonać odwetu musiała publicznie obwołać wobec króla sprawcę w terminie do 6 tygodni po pogrzebie ofiary - obwołanie takie wpisywano do ksiąg sądowych i ogłaszano 3 razy na rynku (robił to woźny)

    pojednanie (jednanie) - forma ugodowego załatwiania sporów w wyniku zabójstwa - winny musiał zapłacić główszczyznę i dopełnić pokory - zabójca obnażony do pasa, z orszakiem i mieczem wydobytym do połowy prosił o wybaczenie

    173. Zasady wymiaru kary:

    zasada talionu - w Polsce stosowana rzadko, „oko za oko, ząb za ząb”

    kary odzwierciedlające - dostosowane do charakteru przestępstwa -stosował je Chrobry - wybijał zęby za naruszenie postu

    recydywa - okoliczność obciżająca - za recydywistów uważano osoby osądzone trzy razy za ten sam czyn

    gorący uczynek - okoliczność obciążająca - stosowano tu najczęściej kary śmierci lub kary mutylacyjne

    pozostawienie na łasce - sankcja fakultatywna za niektóre przestępstwa - naruszenie miru, czci rycerskiej - wykonanie kary zależało od uznania osoby uprawnionej - było to warunkową karą arbitralną

    kumulacja kar - następowała przy zbiegu przestępstw

    174. Rodzaje kar:

    Podziały kar: publiczne oraz kary prywatne (na rzecz poszkodowanego); kary zwykłe (w wypadku śmierci- ścięcie i powieszenie) oraz kary kwalifikowane (dodatkowe udręki); kary indywidualne i zbiorowe; kary większe i mniejsze

    kary krwi - kary mutylacyjne, kara śmierci, kary pieniężne

    inne kary - niewola, wygnanie, niełaska, konfiskata majątku, kary na czci

    kara śmierci - dzieliły się na zwykłe i kwalifikowane (dodatkowe udręki); początkowo kamienowanie, potem łamanie kołem, obcięcie członków, ćwiartowanie, palenie na stosie, krzyżowanie, karę śmierci stosowano też przy przestępstwach pospolitych, gdy sprawca nie był w stanie zapłacić kary pieniężnej

    kara proskrypcji - inaczej wywołanie - fikcyjna śmierć sprawcy, przestawał on istnieć dla prawa jako osoba - konfiskowano majątek, żona mogła ponownie wyjść za mąż, proskrypcję ogłaszano publicznie

    kary niewoli i wygnania - początkowo jako złagodzenie kary śmierci, banicja - kara wygnania dla rycerzy

    konfiskata majątku - do XIII w. kara dodatkowa do kary śmierci i proskrypcji, od XIII wieku samodzielne

    kary mutylacyjne - obcięcie ucha (szelmowanie), przekłucie/ucięcie ręki, dotykanie rozpalonym żelazem, wyrywanie języka, ucięcie nosa

    kary pieniężne - system kar pieniężnych określano jako kompozycyjny, bo była to forma wykupienia się od kary śmierci czy mutylacji, okary te oznaczane były w srebrnych grzywnach, dzieliły się na publiczne (pobierał książe lub sędzia a w dobrach immunowanych ich pan) i prywatne (płat - przypadały powodowi gdy wygrał sprawę)

    wysokość kary pieniężnej - 70, 50, 15, 12 grzywien - kary wielkie; 6 grzywien i trzysta - kary małe

    płat - prywatne kary pieniężne - otrzymywał pokrzywdzony, a jeśli było zabójstwo to rodzina zabitego, wielkość tej kary ustalona była zwyczajowo, do kar pieniężnych prywatnych należała główszczyzna - suma składana za głowę zabitego na rzecz jego rodziny; oraz nawiązka - za okaleczenie, zranienie lub pobicie

    kary na życiu i ciele w późniejszym średniowieczu - w miastach lokowanych na prawie niemieckim i w prawie ziemskim - śmierć za fałsszerstwo, herezję, dla rabusiów i zawodowych złodziei, karę śmierci i kary mutylacyjne wykonywał kat - który dodatkowo torturował winnych, katów utrzymywały miasta, wypożyczały ich sądy szlacheckie, kat był wyłączony ze społeczności a ta profesja stała się dziedziczna

    kary na czci - stosowane wobec szlachty - infamia - pociągała za sobą utratę czci szlacheckiej - infamis nie był pozbawiony wszelkich praw, ale tylko czci szlacheckiej; odwołanie zniewagi - odszekane psim głosem przez sprawcę spod stołu, jeśli niesłusznie nazwał on szlachcica synem nierządnicy

    zakład - ustalany dla każdego przypadku z określoną sumą, w celu zapobieżenia przestępstwom - płacił tę sumę winny w wypadku popełnienia czynu zabezpieczonego zakładem

    kary kościelne - orzekane przez sądy duchowne - ekskomunika - wyłączenie ze społeczności chrześcijańskiej, mienie danej osoby konfiskowała władza; interdykt miejscowy - zakaz nabożeństw, udz. sakramentówi pogrzebów na danym terenie; pokuta - najbardziej powszechna kara kościelna, dzielono ją na uroczystą (przywiązanie kolesia do drabiny i wystawienie na widok publiczny), publiczną (leżenie krzyżem podczas nabożeństwa) i prywatną

    III. POSTĘPOWANIE SĄDOWE

    A. ROZWÓJ I CHARAKTERYSTYKA PROCESU

    175. Samopomoc i ugody - sposób załatwiania sporów poza drogą sądową, stosowany rzadko

    176. Postępowanie arbitralne:

    najdawniejszy rodzaj postępowania z urzędu, panujący nie był związany praktyką postęp. sądowego - represja i wymiar kary zależały od uznania monarchy, przestępca nierzadko nie miał prawa do obrony

    177. Postepowanie skargowe (akuzacyjne):

    proces skargowy - wszczynany tylko na podstawie skargi, forma sporu, w którym obie strony uczestniczyły przed sądem (kontradyktoryjność), był on ustny i jawny, cechował go formalizm - obowiązek przestrzegania określonych form w postępowaniu (np. pozew, przysięga); nieprzestrzeganie danej formy wiązało się z negatywnymi skutkami

    dyspozytywność - strony mogły umówić się co do zmiany reguł procesowych - sędzia był nimi związany

    B. POSTĘPOWANIE PRZYGOTOWAWCZE

    178. Ściganie podejrzanego w sprawach karnych:

    ślad - instytucja prawna - obowiązek ludności danego opola ścigania przestępcy do granicy następnego opola - pod rygorem sankcji prawnych, ślad nie dotyczył wsi immunizowanych, gdzie mieszkańcy musieli tylko udostępniać mieszkania

    kasztelanowie - do nich należało wykrywanie przestępstw, sąd i egzekucja w ściganiu zabójców naruszających mir i łotrów

    mincerze - ścigali i karali fałszerzy monet

    justycjariusze-oprawcy - ścigali oskarżali i sądzili w sprawach przestępstw zawodowcyh: rabunku i kradzieży, proces w sprawach karnych był ustny, a pismo odgrywało rolę drugorzędną

    179. Środki zapobiegawcze:

    uwięzienie - wiadomo

    rękojemstwo - stosowane wobec szlachty osiadłej - rękojmia zobowiązał się, że obwiniony stawi się nma sąd we wskazanym terminie lub że skazany zadośćuczyni wyrokowi - gwarancją rękojemstwa były dobra nieruchome rękojmi lub pewna kwota pieniężna, która przepadała na rzecz skarbu jeśli pozwany nie stawił się

    180. Zawieszenie lub uchylenie ścigania i karania:

    azyl - jeśli podejrzany schronił się w miejscu dającym azyl, nie można było go osądzić ani wykonać wyroku - azylu udzielał kościół katedralny lub dwór monarszy

    przemirze - inaczej azyl wojewodziński - miało na celu zabezpieczenie szlachty i tylko szlachty przed samowolą i postępowaniem arbitralnym władzy - wojewoda udzielał takiego azylu aby szlachcic mógł się wytłumaczyć przed królem - jeśli tego nie udało się dokonać, wojewoda szlachcica wyprowadzał za granicę

    listy żelazne - inaczej glejty, monarcha wydawał je określonym osobom, które dzięki nim miały nietykalność osobistą

    listy inhibicyjne - zakazywały pozywania danej osoby przez oznaczony sąd, lub wstrzymywały post ępowanie

    amnestia i prawo łaski - wiadomo

    C. POSTĘPOWANIE PRZED SĄDEM

    181. Strony i ich zastępcy:

    strony procesu skargowego - powód (pierca) i pozwany (sąpierz)

    zdolność sądowa - prawo bycia stroną w procesie zdolność procesowa - działanie w procesie osobiście, bez zastępców

    ograniczenie zdolności procesowej - chłopi mieli tylko ZP wobec właściwego sądu dominialnego, w innych sądach wymagano asysty pana, kobiety: tylko wdowy mogły same występować przed sądem, nieletni: jeśli popełnili przestępstwo, to czekano z ich osądzeniem do lat sprawnych, mogli być powodami ale tylko w asyście opiekuna

    zastępstwo procesowe - osoba trzecia występuje w imieniu strony w procesie, a skutki jej działania spadają na stronę

    zastępstwo ustawowe - z mocy prawa - np. opiekun dla nieletniego

    zastępstwo umowne - ustanawiane pisemnie lub przed sądem, z-cy prywatnie czyli prokuratorzy ustanawiani byli najczęściej przez panów duchownych

    z-stwo szczegółowe - z-ca dokonywał określ. czynn. sąd. z-stwo generalne - prowadził sprawę lub ogół spraw osoby

    rzecznicy - pomagali stronom przestrzegać formuł procesowych, w XIV wieku przekształcili się w zastępców procesowych

    182. Właściwość sądu:

    - obowiązuje zasada, iż sądem właściwym w procesie skargowym był sąd pozwanego (actor sequitir forum rei)

    - wyjątki: od XIV w. wyłączono spod sądów miejskich i wiejskich sprawy podpalenia i gwałtu

    - w razie zranienia lub zabójstwa szlachcica przez mieszczanina odpowiadał on przed sądem królewskim

    183. Skarga i pozew:

    żałoba - skarga powoda wniesiona przed sędziego, rozpoczynająca proces skargowy

    pozew - wezwanie strony na rozprawę do sądu, dokonywane najpierw przez komornika sądowego z laską sędziego w ręku

    pozew ustny - jego uprzywilejowaną formą były pozwy z pieczęcią lub pierścieniem monarchy, nie stosowany dla szlachty osiadłej i traktowany jako uwłaczenie godności szlacheckiej

    pozew pisemny - pojawił się w XIII w., zaopatrzony był w pieczęć książęcą (potem królewską) lub sądu, stał się obowiązkowy w pierwszej połowie XV wieku, bo najpierw obowiązywał szlachtę osiadłą

    treść pozwu - ustalona ostatecznie w XIV wieku, pozew był sporządzany w 2 egzempl., jeden z nich zatrzymywał powód

    doręczanie pozwu - dokonywał tego woźny w asyście świadków w dobrach pozwanego jeśli był osiadły, relację do ksiąg z tego zdarzenia wpisywał woźny, co było dowodem złożenia pozwu

    184. Terminy i odroczenia:

    rok - termin wyznaczony w pozwie, w którym pozwany musiał się stawić w sądzie

    dylacja - odroczenie sprawy na następny rok, dokonane w wyniku usprawiedliwionej przez np. chorobę, uwięzienie, sprawę o więcej w innym sądzie, lekka choroba mogła usprawiedliwić tylko raz, obłożna raz lub dwa

    niestanne - kara sądowa nakładana na pozwanego, który nie stawił się w 1 i 2 terminie, wyznaczano oprócz tego termin trzeci niewzruszalny (pod rygorem przegrania procesu)- rok zawity

    185. Rozprawa:

    cechy - ustna, jawna, według statutów KW miały odbywać się rano

    Przebieg rozprawy:

    1. żądanie skargi - przedstawiał je ściśle według pozwu powód, pozwany wyjaśniał swoje stanowisko: odpór

    2. Jeśli pozwany uznał roszczenia powoda - koniec proc.; jeśli nie uznał, następowało litis contestatio - wdanie się w spór - jeśli pozwany nie skorzystał z ekscepcji, sędzia wyznaczał termin na postępowanie dowodowe

    3. Pozwany mógł przed wdaniem się w spór obronić się ekscepcją:

    ekscepcje peremptoryjne - powodują oddalenie pozwu - przedawnienie, fatalia iuris - powód olał sprawę przez rok i 6 tyg

    ekscepcje dylatoryjne - odraczały sprawę - wystąpienie bez asystencji, niewłaściwość sądu ze względu na stan

    4. Po załatwieniu ekscepcji rozpoczynało się meritum sprawy - przedstawiano swoje racje przed sądem, od przywilejów nieszawskich można było tylko korzystać z żałób (twierdzeń) i odeprzy (odpierania twierdzeń)

    186. Bliższość do dowodu:

    pierwszeństwo w przeprowadzaniu dowodów - im wyżej stan, tym większe pierwszeństwo, gdy szlachcica oskarżono o łotrostwo lub kradzież - miał on bliższość do dowodu jeśli cieszył się dobrą sławą, w procesie o zbiegostwo - właściciel zbiega, jeśli równa pozycja stanowa stron - pierwszeństwo z reguły miał pozwany

    formalna teoria dowodów - prawo ustalało które dowody są ważniejsze

    prawidlnik - osoba zaufania publicznego, przed którą toczono postępowanie dowodowe

    187. Środki dowodowe:

    przysięga - dowód samodzielny, rota przysięgi była ustalana przez sąd w zależności od sprawy, jej zaufanie wiązało się z karami za krzywoprzysięstwo, rozróżniano przysięgi oczyszczającą i oskarżającą, rota przysięgi najczęściej była po polsku, jakakolwiek pomyłka powodowała nieważność przysięgi

    uroczyste przyrzeczenie mówienia prawdy - składali je biskupi i inne osoby szczególne zaufane zamiast przysięgi

    współprzysiężnicy - musieli złożyuć przysięgę wraz ze stroną w sprawach cięższej wagi, gwarantowlai oni prawdomówność i rzetelność strony, nie stanowili odrębnego środka dowodowego, jedynie popierali przysięgę

    ordalia - inaczej sądy boże - Bóg nie dopuści do krzywdy niewinnego, sprawi, że niewinny wyjdzie z niej zwycięsko, natomiast winny w niej polegnie, stosowano, gdy brak było innych dowodów pozwanemu

    Rodzaje ordaliów:

    próba wody zimnej - wrzucano gostka do wody związanego i unieruchomionego - jeśli tonął, wygrywał sprawę i go wyciągano; próba wody gorącej - koleś zanurzał rękę w kotle gorącej wody i wyjmował z niej jakiś przedmiot

    pojedynek sądowy - prowadzone między chłopami (na kije), między rycerzami (na miecze) lub mieszane (na broń pozwanego), duchowni i rycerze pozwani przez chłopów mogli stawić zastępców

    próba żelaza - stosowano jeśli strona nie mogła walczyć w pojedynku, niesienie w ręce przez 3 kroki rozpalonego żelaza, lub przejście 3 kroków po gorącym żelazie - jeśli nie przeszedł / nie utrzymał żelaza to przegrywał, wygrywał jeśl w trzy dni po opatrzeniu świętym woskiem nie było śladów oparzeń

    wstecz - stosowana w procesie ustnym, jeśli jedna ze stron stwierdziła że dane postępowanie toczyło się w innym sądzie, wysyłano do tego sądu posłańca - komornika, komornik zdawał sędziemu relację z tego czegfo się dowiedział

    świadkowie - zeznania woźnych sądowych - woźny stwierdzał naocznie zdarzenie i wnosił relację; wg statutów KW mógł zeznawać ekskomunikowany (jeśli brak było innych świadków), ale nie mógł pozbawiony dobrej sławy

    dokument - wraz z rosnącym znaczeniem prawdy materialnej, niekiedy ważniejszy niż świadkowie

    188. Wyrok:

    ogłaszano publicznie, ustny, od XIII w. na żądanie i koszt strony pisemny, opatrując pieczącią księcia i asesorów, od XIV w. wyroki wpisywano do ksiąg sądowych, a stronom za opłatą wydawano wyciąg z nich, wyrok końcowy był zawsze stanowczy

    formy ustalenia wyroku prawomocnego - klauzula zobowiązująca przegranego do wiecznego milczenia, lub zakład

    trzesne - potem pamiętne, opłata składana sędziemu po wyroku przez wygrywającego

    189. Środki odwoławcze od wyroku:

    remisja - w toku procesu sąd przekazywał sprawę do rozstrzygnięcia sądowi wyższemu, czyniono to też na żądanie strony, jeśli dowiodła że sąd wyższy jest dla niej właściwy

    nagana sędziego - strona niezadowolona z wyroku pozywała sędziego o to, iż sądził niesprawiedliwie - nagany sędziego można było dokonać natychmiast po zapadnięciu wyroku (tylko i wyłącznie), sędzia naganiony proszony był o woźnego, który pozywał go pozwem ustnym, sędzia naganiony musiał się wstrzymać od sądzenia spraw - dochodziło do procesu z sędzią jako pozwanym, bliższość do dowodu (świadkowie) przysługiwała sędziemu, proces naganowy wstrzymywał proces właściwy, jeśli sędzia przegrał, tracił urząd

    kocz - zakład wnoszony przez naganiającego, przypadał sędziemu jeśli nagana sędziego okazywała się niesłuszna

    190. Postępowanie polubowne:

    jednanie - w czasie procesu z zakresu prawa prywatnego w każdej chwili strony mogły pójść na ugodę

    D. POSTĘPOWANIE EGZEKUCYJNE

    191. Egzekucja osobista:

    szybka, dokonywana zaraz po wyroku, przegrywającego wiązano i oddawano w ręce wygrywającego

    192. Egzekucja majątkowa:

    ciążenie (ciąża) - najpierw na bydle i trzodzie, potem innych rzeczach ruchomych

    egzekucja na nieruchomościach - jeśli powyższa nie starczyła, urządzano egzekucję na nieruchomościach - polegało to na wwiązaniu sądowym w określoną nieruchomość, jeśli i to nie dało rezultatu - egzekucja osobista

    egzekutorzy - egzekucji dokonywali najpierw komornicy delegowani przez sąd

    E. POSTĘPOWANIE SPECJALNE

    193. Proces o zbiegłych poddanych:

    procesy specjalne - proces graniczny i proces o zbiegłych poddanych

    proces o zbiegłych poddanych - toczył się przed księciem na wiecu, skarżący musiał udowodnić swoje prawo zaprzysięgając je wraz z 6 współprzysiężnikami; jeśli procesowano się o zbiegłych z dóbr książęcych - wystarczało pismo władcy o zwrot zbiega lub wysłanie pełnomocnika, któremu wydawano zbiegów bez procesu

    Rozdział piąty

    RZECZPOSPOLITA SZLACHECKA

    III. ŹRÓDŁA PRAWA I ŹRÓDŁA POZNANIA PRAWA

    203. Konstytucje i lauda:

    konstytucje sejmowe - podstawowe źródło prawa, dzieliły się na k. wieczyste - obowiązywanie nieograniczone w czasie; i na k. czasowe - okres obowiązywania był z góry wyznaczony

    akty inkorporacyjne - wydawane w formie przywilejów,włączały pewne dzielnice do Korony,

    lauda sejmikowe - wpisywane były do ksiąg sądowych, co było formą ich publikacji

    204. Prąd kodyfikacyjny:

    „Statut Łaskiego” - wydrukowane zostały w nim najważniejsze statuty i konstytucje z inicjatywy sejmu radomskiego 1505, redagował go kanclerz koronny Jan Łaski

    „Formulla processus” - opracowany przez komisję kodyfikacyjną wybraną w 1520 roku na sejmie bydgoskim, kodyfikację ukończono w 1523 roku

    Korektura Praw (Correctura iurium) - zwana też Korekturą Taszyckiego, opracowana w 1532 roku, 929 arrtykułów, ustrój sądów, proces, prawo karne, prywatne, stanów i formuły czynności prawnych, projekt odrzucony przez sejm w 1534 roku

    prywatne kodyfikacje - Jakuba Przyłuskiego, Jana Herburta, Stanisława Sarnickiego

    Volumina Legum - zapoczątkowane w połowie XVIII wieku, autorzy: Józef A. Załuski, Stanisław Konarski, zawierała całość ustawodawstwa RP od czasów dawnych po współczesne, ukazało się 6 tomów w latach 1732-1739, objęły ustawodawstwo od Xiv wieku do 1736 roku

    205. Prawo miejskie:

    „Artykuły prawa magdeburskiego” - wydane w 1556 roku przez Bartłomieja Groickiego, traktowano je jako urzędową wykładnię prawa miejskiego

    206. Prawo wiejskie:

    wilkierze / ordynacje - ustawy wiejskie, zawierające normy określające życie wewnętrzne wsi, powinności chłopskie, organizację władz i sądu, dotyczyły też prawa cywilnego i karnego, do najobszerniejszych należy „Ordynacja w dobrach w Zegrzu i Ratajach” wydana przez Poznań w 1733 roku

    207. Prawo mazowieckie:

    Zwód Goryńskiego - kodyfikacja prawa mazowieckiego doknana przez Piotra Goryńskiego i zatwierdz. przez króla w 1540

    ekscepta mazowieckie - kodyfikacja dokonana przez szlachtę, zatwierdzona w 1577 roku, obejmowała 46 artykułów

    208. Korektura pruska:

    korektura pruska - odrębne prawo szlachty Prus Królewskich, skodyfikowane przez sejm koronny, zatwierdzone w 1598 roku, oparta była na prawie chełmińskim i uwzględniała wzroy polskiego prawa ziemskiego, nasycona była elementami prawa rzymskiego

    rewizja toruńska - kodyfikacja prawa chełmińskiego dla miast Prus Królewskich

    209. Prawo litewskie:

    Statuty litewskie - powstały z powodu korzystnych warunków do kodyfikacji na Litwie - I w 1529, II w 1566, III w 1588 roku, zredagowane były w języku ruskim (starobiałoruskim), w 1614 roku ukazał się też polski przekład III Statutu, prawo litewskie obowiązywało też w woj. wołyńskim, kijowskim, bracławskim (II Statut), III Statutem z kolei posługiwano się jako prawem pomocniczym w Koronie

    Ustrój społeczny

  • Szlachta i magnaci

    1. nobilitacja, skartabelat, indygenat

  • Równość szlachecka