Efekty ćwiczeń gimnastycznych w procesie edukacji autystyków- Zbigniew Szot, Liliana Klimont

Zbigniew Szot, Liliana Klimont
Akademia Wychowania Fizycznego w Gda

sku

Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upo

ledzeniem Umysłowym Koło w Gda

sku

Efekty

wicze

gimnastycznych w procesie edukacji autystyków

Do najbardziej upo

ledzonych pod wzgl

dem umysłowym, a niejednokrotnie i

fizycznym nale

Ŝą

dzieci autystyczne. Niepełnosprawno

ść

tych dzieci sprowadza si

przede wszystkim do niewła

ciwego funkcjonowania mózgu, na skutek czego 80% tej

populacji nie wykazuje normalnego poziomu intelektualnego [2], a według
niektórych autorów a

86% legitymuje si

niskim ilorazem inteligencji (IQ=0-19)

[12]. W przypadku autyzmu spotyka si

specyficzny brak zdolno

ci do interakcji

w najwcze

niejszym okresie

ycia [3]. Te interakcje wskazuj

na znaczenie

komponentów poznawczych, które mo

na rozwija

i kształtowa

przez kontrol

zadania ruchowego w powi

zaniu z wieloma receptorami, np. czucia i wzroku.

Nawi

zanie kontaktu wzrokowego z osobami najbli

szego otoczenia podczas

wykonywania

wicze

jest jednym z wa

niejszych elementów w procesie edukacji

tych dzieci.

Zdolno

ść

na rozwija

ró

nymi sposobami i podwy

sza

poziom

funkcjonowania j

zykowego, uzale

nionego od prawidłowego my

lenia. My

lenie z

kolei rozwija si

z adaptacji sensoryczno-motorycznej, tzn. z bezpo

redniej,

nieprzerwanej interakcji. A. Wohl stwierdził,

e ostatecznym uzewn

trznieniem

procesu my

lenia jest mowa, która jest bezpo

redni

rzeczywisto

li,

nie jest mo

liwe

adne my

lenie bez materiału słownego, zwi

zanego z

odpowiednimi ruchami mi

ęś

ni mównych [13]. Spostrze

enia te dowodz

e przebieg

lenia nie jest wył

cznie aktywno

nerwow

, ale jest to przede wszystkim

aktywno

ść

ruchowa. Proces ten stanowi zapocz

tkowanie uzewn

trzniaj

cych si

czynno

ci ruchowych i jest ich pierwsz

faz

. My

lenie i działanie – twierdził

dalej A. Wohl – nie s

zjawiskami niezale

nymi od siebie, a przeciwnie, s

dwiema fazami ruchowymi, z których pierwsza stanowi przygotowanie do drugiej. W
ten sposób zainicjowane my

lenie jest funkcj

stymulacji, której ko

cowym

rezultatem jest działanie. Mo

na wi

c stwierdzi

e działanie jest bardzo

nym elementem w procesie edukacji, w której rol

naczeln

u dzieci widz

cych,

lecz niepełnosprawnych pod wzgl

dem umysłowym i fizycznym pełni

receptory, a w

szczególno

ci wzrok, jako ogniwo interakcji społecznych [4]. Spostrze

enie to

dotyczy równie

wykonywania intensywnych

wicze

gimnastycznych przez dzieci

autystyczne w ró

nych warunkach i z zastosowaniem pomocy dydaktycznych, a wi

przej

cia z sytuacji statycznych (bezczynno

ść

) do dynamicznych (intensywny ruch,

wiczenia gimnastyczne), czego nast

pstwem jest wy

szy poziom rozwoju [1].

szy poziom rozwoju dziecka mo

na osi

ąć

poprzez koncentrowanie si

wykonywaniu zada

ruchowych, co w efekcie doprowadza do opanowania umiej

tno

ci,

a w pó

niejszym procesie edukacyjnym do pewnych nawyków i samodzielno

fizycznej, psychicznej i społecznej [14]. W tym kontek

cie podj

to prób

prze

ledzenia przypadku dziecka autystycznego T. K. i okre

lenia rezultatów

długoletniej edukacji, egzekwuj

c konkretne zadania ruchowe (czucie gł

bokie) i

samokontrol

(wzrok). W terapii zwrócono uwag

na rozwój umiej

tno

funkcjonalnych i ukierunkowanych, przydatnych w

yciu codziennym.

Materiał i metoda

Badaniom poddano 15-letniego chłopca (T. K.) o niektórych cechach

autystycznych i gł

bokim upo

ledzeniu ruchowym, a tak

e nikłej reakcji na

otoczenie. Badania diagnostyczne w Instytucie Kalifornijskim w San Diego w 1990
r. wykazały upo

ledzenie na poziomie (-13). W tym te

cie mowa została

zdiagnozowana jako zero, czyli bez jakichkolwiek oznak lub szans na post

Chłopiec nie posiadał umiej

tno

ci samodzielnego chodu, obrotów, wstawania i

siadania na krze

le. Twarz „kamienna“ i smutna bez oznak u

miechu. Nie wchodził

i nie schodził samodzielnie po schodach, zaczepiał nogami o próg w domu,
postawione do pozycji pionowej stał bez ruchu. Ustawiony do pozycji podporu

cznego (

wiczenie na czworakach) nie ruszał si

ani w przód, ani w tył ani w

bok. Posiadał tak

e wad

odwracania stóp na zewn

trz, co utrudniało utrzymanie

równowagi podczas samodzielnego chodu.

W celu rozpocz

cia

wicze

terapeutyczno-edukacyjnych zastosowano metod

stymulowanych seryjnych powtórze

wicze

gimnastycznych (SSP), opublikowan

Polsce i Stanach Zjednoczonych [6, 8]. Metoda bazuje na intensywnych

wiczeniach

systematycznie prowadzonych w o

rodku terapeutycznym i w domu rodzinnym. Wyniki

terapeutyczno-edukacyjne prowadzone t

metod

wiadcz

o skuteczno

oddziaływania na dzieci niepełnosprawne, jakimi s

autystycy [7, 9, 10]. Terapi

prowadzono przez 7 lat, tj. od 1991 r. Zastosowano wiele pomocy dydaktycznych,
maj

cych usprawni

motoryk

dziecka oraz wpłyn

ąć

na zmiany zachowania dokonuj

pod wpływem silnych bod

ców dostarczanych poprzez działanie ruchowe do kory

mózgowej (tab. 1).

Celem specjalnie dobranych, dost

pnych pomocy dydaktycznych było

pobudzenie zmysłów do działania, poznanie i rozumienie swego ciała,
komunikowanie si

, cz

ęś

ciowa samoobsługa (np. zdejmowanie obuwia, swetra

traktowane jako czynno

ci wzrokowo-ruchowe), a przede wszystkim poprawienie tzw.

motoryki du

ej, wyra

onej lokomocj

chłopca.

Typowymi zadaniami podnosz

cymi na wy

szy poziom sprawno

ść

fizyczn

były:

próba chwytu i rzutu, manipulacja palcami, chód w przód po terenie o ró

nej

konfiguracji, obroty wokół podłu

nej osi ciała, podnoszenie nogi, przekraczanie,

siedzenie i powstawanie, jazda konna i pedałowanie. Z zachowa

wymieni

nale

poznawanie i reagowanie na specyfik

podło

a (twarde, mi

kkie, wysokie, niskie),

reagowanie na polecenie, koncentracja uwagi, reagowanie na d

ki muzyki

fortepianowej.

Aby sprosta

wielu zadaniom opracowano na ka

dy rok 10 specjalnych

miesi

cznych programów ruchowych. Rol

naczeln

w realizacji programów nale

przypisa

rodzicom. Ich konsekwencja doprowadziła do tego,

e T. K. w ci

gu 7

lat wykonał ł

cznie 89802 powtórze

wicze

, co było ewenementem w trybie jego

ycia i rodziców (tab. 2).

czny czas w chodzie w przód, pod gór

i w dół w okresie długotrwałej

terapii edukacyjnej wyniósł 98,2 godz. Doda

nale

e w ka

dym roku liczba

powtarzanych

wicze

wahała si

w granicach 15-28, co oznaczało szeroki wachlarz

ró

nych oddziaływa

na organizm chłopca. W wyniku tych bod

ców ruchowych

zaobserwowano liczne pozytywne rezultaty w motoryce i zachowaniach dziecka.

Wyniki

Chód w przód

W pierwszej fazie rodzice musieli ci

ąć

dziecko za r

, aby przez

wytracanie równowagi kroczyło w przód. Chłopiec nieporadnie stawiał stopy, a
ka

dy krok rozpoczynał od postawienia stopy na pi

, nie przenosz

c ci

ęŜ

aru

ciała na

ródstopie. Aby t

wad

chodzenia poprawi

zastosowano chód do tyłu,

trzymaj

c i popychaj

c chłopca w tył. Spowodowało to ,

wicz

cy najpierw

musiał postawi

stop

na palce

ródstopia, a nast

pnie na pi

Tabela 1
Pomoce dydaktyczne zastosowane w terapii ruchowej T. K. w latach 1991-1998

Po serii

wicze

(726 razy) chłopiec poszedł w przód nie blokuj

c kolan,

lepiej stawiał stopy do wewn

trz, a tym samym opierał je w drugiej fazie na

ródstopiu i palcach.

wiczeniem pomocniczym do kroczenia w przód był chód

bokiem, w którym nale

ało odwie

ść

nog

kierunkow

w bok, stawiaj

c j

na palce i

wytracaj

rodek ci

ęŜ

ci ciała z równowagi.

Wprowadzono równie

tzw. chód z przyspieszeniem, polegaj

cy na szybszym

przemieszczaniu si

w przód pod wpływem poci

gania za r

ce.

wiczenie miało na

celu zwi

kszenie poznania stabilizacji w pozycji pionowej tym bardziej,

e w

pó

niejszym okresie chód ten prowadzony był pomi

dzy przeszkodami, co zmuszało

do obserwacji wzrokowej przeszkód i wzmacniało mi

ęś

nie stabilizuj

ce postaw

ciała. Uzupełnieniem tych

wicze

był chód prowadzony w terenie pod gór

i z

góry, najcz

ęś

ciej w soboty i niedziele z rodzicami. Chód kontynuowano równie

macie korekcyjno-masuj

cej, która spełniała rol

akupresurow

. Przez pierwsze

pół roku chłopiec chodził po niej w skarpetach, a dopiero pó

niej boso. Po 8

miesi

cach chodu potrafił zej

ść

z maty, a potem przej

ść

po niej samodzielnie.

Tabela 2
Liczba

wicze

wykonywanych przez T. K. w okresie pa

dziernik 1991 – grudzie

1997

Wej

cia i zej

cia po schodach

Ten zestaw ruchowy jest konsekwencj

chodu w przód, a tak

e sum

niektórych

wicze

równowa

nych. W pocz

tkowej fazie przyswajania umiej

tno

T. K. wchodził i schodził z terapeutk

, a trzymaj

c si

por

czy stawiał nog

szy stopie

i dostawiał drug

. Po wykonaniu 109 wej

ść

i zej

ść

w pierwszych

dwóch miesi

cach zacz

ł unosi

kolana w gór

oraz pokonywa

samodzielnie

najpierw 3, a pó

niej 5 schodów. Po 7 miesi

cach intensywnych

wicze

zaobserwowano u chłopca post

p w kształtowaniu si

umiej

tno

ci ruchowej. W

listopadzie 1991 r.

redni ł

czny czas wej

cia i zej

cia wynosił 3 min i 40 s a

pod koniec maja

rednia była prawie 3 razy ni

sza i wyniosła 1 min 10 s (ryc.

1). W kolejnych latach czynno

ść

udoskonalano przez zmian

wysoko

ci,

gł

boko

ci i k

ta nachylenia stopni. Chód na dłu

szym dystansie po terenie o

ró

nej konfiguracji odbywał si

z rodzicami. Obecnie chłopiec bez problemów

potrafi przej

ść

kilka kilometrów w towarzystwie opiekunów.

Ryc. 1.

redni czas wej

cia i zej

cia po schodach chłopca T. K.

Siadanie i wstawanie na stopnie o ró

nej wysoko

Zastosowano zasad

stopniowania trudno

ci, przygotowuj

c do tego zadania 4

stopnie o ró

nej wysoko

ci: 50, 42, 38 i 24 cm. Wysoko

ść

stopni była

przypadkowa, pozwalała jednak na utrudnianie siadu, a równocze

nie pokrywała si

ze standardami wysoko

ciowymi normalnych krzeseł, jak równie

małych krzesełek

szkolnych.

W pierwszych dwóch miesi

cach

wiczenia siadu i wstawania odbywały si

stopniu o wysoko

ci 50 cm, wówczas liczba wykonywanych ruchów w gór

i w dół

wynosiła 1593. Przeci

tny czas trwania 20 przysiadów wynosił 6 min i 10 s. W

nast

pnych 4 miesi

cach zmniejszano liczb

przysiadów, ale trudno

ść

wiczenia

zwi

kszała si

na skutek coraz ni

szego stopnia, co zmuszało mi

ęś

nie czworogłowe

i dwugłowe uda jako przeciwstawne główne aktywatory prostuj

ce i zginaj

ce staw

kolanowy i biodrowy do intensywnego wysiłku. W kwietniu i maju 1992 r.
zwi

kszono liczb

powtórze

do 1805 siadów z równoczesnym utrudnieniem

powstawania z najni

szej ławeczki. Pod koniec maja tempo wykonania 20 przysiadów

było prawie 3 razy szybsze ni

w pa

dzierniku i wynosiło 2 min i 15 s. Po

dalszych 5 latach terapii chłopiec potrafił samodzielnie powstawa

i siada

krze

le, spokojnie oczekuj

c na zaj

cia.

Czworakowanie i uginanie kolan

Znacz

cy post

p dokonał si

u chłopca w nauce czworakowania i uginania

kolan w latach 1991-1998. Cały okres podzielono na 4 dwuletnie etapy, w których
analizowano zachodz

ce zmiany. Skonstruowano skal

1-10 pkt. W pierwszym

przedziale (0-1 pkt) zjawisko nie było zauwa

alne i prawie nie wyst

powało, za

w przedziale czwartym (8-10 pkt)

wicz

cy powinien szybko ugi

ąć

kolana,

samodzielnie i szybko czworakowa

, umiej

tnie przej

ść

z pozycji stoj

cej do fazy

podporu kl

cznego, oprze

dłonie o parapet i wykona

wyprost do postawy.

Poszczególne fazy post

powania w nauce powstawania z podło

a do pozycji stoj

cej

istotne, w szczególno

ci za

cowa faza ugi

cia kolan z pozycji stoj

cej

(wyprostowanej) do przysiadu podpartego, a nast

pnie przej

cie do podporu

cznego i czworakowania do momentu doj

cia do parapetu. Wło

ono wiele wysiłku,

aby chłopiec mógł samodzielnie przesuwa

najpierw jedno, a pó

niej drugie kolano

w przód. W tym celu stymulowano (popychano) najpierw jedno, a pó

niej drugie

kolano,

eby T. K. mógł wyobrazi

sobie ten ruch. Poniewa

wielokrotne

powtarzanie

wiczenia było bolesne ze wzgl

du na opieranie i przesuwanie kolan

po parkiecie zabezpieczono je specjalnie uszytymi nakolannikami, które łagodziły
ucisk. W ten sposób dzienna dawka

wicze

zwi

kszyła si

do 8-10 powtórze

czworakowania na odcinku około 3 m w trakcie przesuwania si

w przód do

parapetu. Chłopiec wykorzystał te

wyprosty tułowia do oparcia si

dło

mi o

parapet. Jednym z najtrudniejszych

wicze

było przesuni

cie kolana prawego i

stopy w przód, aby pó

niej z pomoc

k i silnych mi

ęś

ni prawej nogi przej

ść

pozycji wyprostnej. W trakcie

wicze

chłopiec wykonał kilkakrotnie samodzielnie

cały cykl tych zada

ruchowych, ale nie mo

na twierdzi

e jest to ju

utrwalona umiej

tno

ść

, bowiem po okresowej przerwie nale

ało znowu stymulowa

niektóre ruchy,

eby kontynuowa

zadania. Post

p w tym

wiczeniu w okresie 7 lat

był znacz

cy.

W pierwszych niepełnych dwóch latach

wicze

chłopiec miał trudno

ci w

uginaniu kolan. Po wykonaniu w nast

pnych dwóch latach 42502 powtórze

ró

nych

wicze

nast

pił post

p w przekraczaniu progu w domu, chodzie w przód i

powolnych siadach na krze

le. W latach 1995-1996 w dalszym ci

gu kontynuowano

wiczenia ró

nicuj

c je w zale

ci od post

pu ruchowego, np. przej

cie przez

pochylni

, przej

cie przez koło wahliwe, przekraczanie przeszkód (około 30 cm),

poruszanie si

na czworakach, obroty wokół podłu

nej osi ciała, chód po macie

korekcyjnej z przeszkodami, wznos r

ki przez przenoszenie pudełek z góry i

kładzenie ich na stole, jazda po domu wózkiem, chód pomi

dzy dwiema ławkami. W

efekcie wielu

wicze

w czwartym etapie edukacja ruchowa T. K. spowodowała,

potrafi samodzielnie siada

i powstawa

, wznosi kolana w gór

przekraczaj

wysokie przeszkódy, a tak

e pedałuje na rowerku stabilnym około 30 min. Jest to

y post

p w opanowaniu aktów ruchowych, zwa

ywszy na prawie kompletny brak

umiej

tno

ci w pocz

tkowym etapie terapii.

Tabela 3
Efekty edukacyjne T. K. w ruchach lokomocyjnych
i umiej

tno

ciach funkcjonalnych w latach 1991-1998

Efekty ruchowe edukacji

Poddaj

c analizie przebieg toku terapeutycznego T. K. w okresie 7 lat

stwierdzi

nale

y du

y post

p prawie we wszystkich ruchach, które

wiczono, aby

wyposa

go w jak najwi

cej umiej

tno

ci cz

stkowych, na bazie których

powstawały bardziej zło

one akty ruchowe. Do spektakularnych osi

gni

ęć

tej

edukacji zaliczy

nale

y: chód w przód, zej

cie i wej

cie po schodach, które

ułatwiaj

przemieszczanie si

z miejsca na miejsce i s

pomocne rodzicom w

normalnym funkcjonowaniu dziecka oraz swobodne poruszanie si

w mieszkaniu i

umiej

tno

ść

organizowania sobie czasu, np. T. K. bierze i popycha po domu wózek.

Kiedy w 1991 r. rozpocz

to terapi

ruchow

chłopca wydawało si

e nie sposób

go czegokolwiek nauczy

. Po 7 latach intensywnej terapii wiele barier zostało

pokonanych, m. in. trudno

ci w poruszaniu si

w przód i podstawowej komunikacji.

* * *

W wielu kr

gach społecznych panowała obiegowa opinia,

e dzieci

niepełnosprawne o tak powa

nym upo

ledzeniu umysłowym i fizycznym, jak

autystycy, nie s

wyuczalne, nie daj

zbada

, broni

przed uczeniem i

dlatego nie warto im niczego proponowa

[15]. Do

wiadczenia 7-letniej edukacji

przecz

tej opinii. Pierwsze zauwa

alne rezultaty u T. K. odnotowano ju

miesi

cu. Rodzice zanotowali: „jest zdecydowana poprawa ruchowa, wspaniale

wyszedł z wanny, zwykle mieli

my z tym ogromne problemy“. Po 5 miesi

cach

samodzielnie przeszedł po macie korekcyjno-masuj

cej odległo

ść

4 m [5]. D.

Tantam z Katedry Psychiatrii Uniwersytu w Manchester twierdzi,

e u osób

autystycznych o wy

szym poziomie funkcjonowania mo

na uzyska

stopniow

popraw

z wiekiem i nie wiadomo dlaczego nast

puje ta poprawa. S

dzi on,

e zmiany w

mózgu w pewnych przypadkach s

odwracalne albo inne obszary mózgu przejmuj

funkcj

uszkodzonej strefy. Uwa

e istnieje prawdopodobnie wiele przyczyn

zmian mózgowych prowadz

cych do autyzmu i mog

one dawa

ten sam skutek. Je

eli

c brakuje podstawowych informacji nie mo

na si

dziwi

e nie jest znana

metoda leczenia, która przywracałaby normalne funkcjonowanie mózgu [11].

Zastosowana metoda SSP w terapii chłopca autystycznego pozwala stwierdzi

e ró

norodno

ść

wicze

gimnastycznych i wielokrotno

ść

ich powtarzania wpływa na

popraw

nie tylko motoryki, ale równie

na rozwój zachowa

. W opisanym przypadku

stwierdzono znaczne post

py w opanowaniu umiej

tno

ci ruchowych, które nie

byłyby mo

liwe, gdyby nie intensywne i systematyczne

wiczenia.

Podkre

nale

y bardzo du

e zaanga

owanie rodziców we wdra

aniu

indywidualnego programu nauczania

wicze

, co spowodowało ich kontrol

współdziałanie mo

liwe do przeniesienia na inne sytuacje

yciowe w domu i poza

domem. Chód w przód, obroty, przecho- dzenie przez przeszkody, samodzielne
wstawanie i siadanie, a tak

e pedałowanie na stabilnym rowerze to spektakularne

rezultaty edukacji ruchowej. W rozwoju zachowa

na wymieni

lepszy kontakt

wzrokowy z najbli

szym otoczeniem, wykonywanie pewnych zada

w synchronizacji

wzrokowo-ruchowej, reagowanie na polecenia, ch

ęć

przebywania z innymi osobami,

rado

ść

i zadowolenie podczas słuchania gry na instrumencie. S

dzi

nale

ruchowe

wiczenia gimnastyczne ukierunkowane na zaanga

owanie mo

liwe

najwi

kszej liczby receptorów czucia, dotyku, wzroku powoduj

cej korzystnych

zmian w organizmie dziecka.

Nie s

to jeszcze tak du

e rezultaty, jakich oczekuj

rodzice i terapeuci.

Niemniej spowodowały one,

e chłopiec lepiej funkcjonuje w najbli

szym

otoczeniu. Metod

do uzyskania znacz

cych efektów u osoby niepełnosprawnej jest

odpowiednio dozowany intensywny ruch pozwalaj

cy odnie

ść

sukces na miar

schorzenia. Ten sukces b

dzie równie

wiadectwem doj

cia do nowej jako

funkcjonowania w najbli

szym

rodowisku, co było celem procesu edukacyjnego

chłopca.
Bibliografia

1. Dykcik W.: Funkcjonowanie społeczne osób niepełnosprawnych w lokalnym

rodowisku szans

integralnego humanizmu oraz poczucia

yciowego ukierunkowania.

W: Problemy edukacji i integracji osób niepełnosprawnych ze społecze

stwem. Red.

J. Fenczyszyn, J. Wyczesany PSON, Kraków 1994, 43-48.
2. Gałkowski T.: Czy dzieci autystyczne maj

wiadomo

ść

tego,

e inni czuj

. W: Edukacja osób autystycznych w praktyce i badaniach naukowych. Red. H.

Jaklewicz. Gda

sk 1997, 9-14.

3. Gałkowski T.: Nowe kierunki bada

nad autyzmem i potrzeby działa

praktycznych. W: Dziecko autystyczne, 1997, 1, 31-34.
4. Kli

M.: Nawi

zywanie kontaktu wzrokowego dzieci autystycznych. W: Problemy

edukacji i integracji..., 183-191.
5. Szot Z.: Zmiany w usprawnieniu ruchowym dziecka autystycznego powstałe pod
wpływem intensywnych

wicze

gimnastycznych. W: Z problematyki autyzmu. Red. J.

Kruk-Lasocka, Prace Pedagogiczne C IV Uniwersytetu Wrocławskiego 1994, 31-48.
6. Szot Z.: Próba prezentacji metody stymulowanych seryjnych powtórze

wicze

terapii dzieci autystycznych (SSP). W: Autyzm – kontrowersje i wyzwania. Red. W.
Dykcik Eruditus, Pozna

1994, 169-182.

7. Szot Z., Suchanowski A.: Intensive physical exercises and its influence on
the changes in the motorics and general behaviour in an autistic child. Charles
University, Faculty of Physical Education and Sport, Prague, 1996, 460-464.
8. Szot Z.: The method of stimulated serial repetitions of gymnastic exercises
in therapy of autistic children. Autism Develop. Disor. 1997, 1997, 337-338.
9. Szot Z., Bargossi A., Dancewicz T.: Mo

liwo

ci i efekty usprawniania

intensywnymi

wiczeniami gimnastycznymi dzieci autystycznych. W: Sport szans

ycia niepełnosprawnych. Red. J.

ęŜ

ski. PSON. Kraków, 1997, 70-78.

10. Szot Z.: The effects of the method of stimulated rerial repetitions of
gymnastic exercises in therapy of autistic children. Ginekol. Pol. 1997, 2, 87,
263-268.
11. Tantam D.: Czyj

niezale

ny umysł. W: Dziecko autystyczne. KTA, Warszawa

1996. 4, 2, 4-13.
12. Wing L.: Medical research council, London.

wiat Nauki, Warszawa 1993, 8,

61-62.

13. Wohl A.: Słowo a ruch. W: Z zagadnie

teorii motoryczno

ci ludzkiej. AWF,

Warszawa 1965, 5, 9-18.
14. Witkowski T.: Konieczno

ść

zmiany stosunku do osób niepełnosprawnych. W:

Problemy edukacji i integracji…, 11-17.
15. Wroniszewska M., Szostak B.: Potrzeby edukacyjne dzieci autystycznych –
autorski program I Społecznej Szkoły Specjalnej w Warszawie. W: Dziecko
autystyczne. KTA, Warszawa 1997, 1, 18-22.

Aniela Korzon
Kolegium Nauczycielskie w Raciborzu

Zainteresowania sportowe w rehabilitacji dzieci niepełnosprawnych

Zainteresowania odgrywaj

doniosł

rol

yciu ka

dego człowieka.

Motywuj

one bowiem całokształt działa

, jak równie

maj

znaczny wpływ na

ustosunkowanie si

do otaczaj

cego

wiata, a w pewnym stopniu okre

laj

model

ycia, rozrywek i sp

dzanie czasu wolnego człowieka.

U dzieci niepełnosprawnych zainteresowania równie

wpływaj

znacz

co na

ich

ycie. Szczególn

rol

na przypisa

zainteresowaniom sportowym. Nale

podkre

e sport spełnia niezwykle wa

funkcj

yciu ka

dej jednostki.

Uprawianie wybranej dyscypliny sportowej, ruch wpływa korzystnie na sprawno

ść

wydolno

ść

, samopoczucie, a przede wszystkim na zdrowie człowieka. St

szczególnego znaczenia nabiera rozwój zainteresowa

sportowych, a w konsekwencji

uprawianie sportu przez dzieci niepełnosprawne. Zainteresowania sportowe, w
du

ej mierze wpływaj

na sfer

psychiczn

, wzmacniaj

poczucie własnej warto

oraz dostarczaj

pozytywnych emocji i wra

. Zainteresowania sportowe i

aktywno

ść

ruchowa maj

ogromne znaczenie w rozwoju fizycznym, a to pozytywnie

wpływa na rehabilitacj

dzieci niepełnosprawnych.

Zainteresowania mo

emy podzieli

na szerokie (np. humanistyczne,

artystyczne, hobbystyczne), ogólne (np. j

zyk polski, muzyka, kolekcjonerstwo) i

specjalne (np. gramatyka,

piew, filatelistyka). Jednym z wielu szerokich

zainteresowa

zainteresowania sportowe. Zainteresowanie sportem zaczyna si

jednak zmienia

. Powodem jest sam sport, którego rozwój podlega tym samym

prawom, co inne dziedziny

ycia. Zatem rodzi si

potrzeba patrzenia na sport

jako na ruch społeczny, skłaniaj

cy do zdrowego trybu

ycia i zwi

zanych z nim

okre

lonych przyzwyczaje

, zainteresowa

W kształtowaniu przyzwyczaje

i zainteresowa

sportem du

Ŝą

rol

odgrywa

szkoła. Okres szkolny stanowi wspaniał

okazj

do rozbudzenia, wzmocnienia i

poszerzenia zainteresowa

. Potrzeby, zamiłowania i zainteresowania sportowe mog

zaspokojone dzi

ki lekcjom kultury fizycznej oraz innym, pozalekcyjnym

formom działalno

ci sportowej.

Rehabilitacja dzieci niepełnosprawnych ma cz

sto miejsce w specjalnych

rodkach szkolno-wychowawczych, w których – oprócz szkoły – funkcjonuje

internat. Zatem kultura fizyczna w o

rodkach specjalnych obejmuje swoim zakresem

zarówno szkoł

, jak i internat, a wi

c te same dzieci i młodzie

. Zaj

cia

kultury fizycznej w szkole i w internacie powinny ułatwia

młodzie

przyswajanie niezb

dnych wiadomo

ci i umiej

tno

ci z tej dziedziny oraz

kształtowa

i utrwala

przekonanie o warto

ci i potrzebie aktywno

ci ruchowej w

gu całego

ycia. Realizacja programu kultury fizycznej w o

rodkach

specjalnych odbywa si

w ró

nych formach w godzinach przedpołudniowych i

popołudniowych, a wi

c podczas zaj

ęć

obowi

zkowych i nadobowi

zkowych. Istnieje

jednak ró

nica mi

dzy szkolnymi zaj

ciami z kultury fizycznej a zaj

ciami

internatowymi. Udział w zaj

ciach internatowych o charakterze sportowym polega

na dobrowolno

ci i odpowiada zainteresowaniom wychowanków. Tak poj

ta kultura

fizyczna, szczególnie w ramach zaj

ęć

internatowych, powinna zmierza

, poza

znanymi walorami, do wyposa

enia wychowanków w umiej

tno

ci wła

ciwego

organizowania wypoczynku i zapełnienia wolnego czasu.

W celu ustalenia poziomu zainteresowa

sportowych przeprowadzono badania

120 dzieci niepełnosprawnych: 60 głuchych i 60 upo

ledzonych umysłowo w stopniu

lekkim z o

rodków dla głuchych i dla upo

ledzonych umysłowo Górnego

ska. Wiek

badanych mie

cił si

w przedziale 13-15 lat (klasy VII i VIII).

W badaniach wykorzystano kwestionariusze oraz testy wiadomo

ci z kultury

fizycznej. Chodziło o poszukiwanie odpowiedzi na pytania:
1. W czym przejawiaj

zainteresowania sportem dzieci niepełnosprawnych?

2. Jakie dyscypliny sportowe najcz

ęś

ciej i najch

tniej uprawiaj

badani, a jakie

chcieliby uprawia

3. Czy istniej

ca infrastruktura materialna szkoły i

rodowiska lokalnego

zaspokaja zainteresowania sportowe i stwarza warunki do rekreacji fizycznej i
sportu młodzie

y niepełnosprawnej?

Zainteresowania sportowe mog

mie

ró

ne przejawy. Niew

tpliwie

najbardziej po

Ŝą

dane jest czynne uprawianie sportu. Jednak w przypadku dzieci

niepełnosprawnych mog

istnie

ró

ne bariery. Zatem cenne s

tak

e inne przejawy

zainteresowa

sportowych, np. ogl

danie programów sportowych w telewizji,

czytanie prasy sportowej, kolekcjonowanie symboli sportowych. Okazało si

najwi

cej było takich, którzy swoje zainteresowania sportem zaspokajali

ogl

daniem programów sportowych w TV: 52 głuchych (86,7%) i 42 upo

ledzonych

umysłowo (70%). Zdecydowanie mniej badanych czyta pras

sportow

(tylko 27

głuchych, tj. 45% i 12 upo

ledzonych umysłowo, tj. 20%). Niew

tpliwie ma to

zwi

zek z poziomem intelektualnym; u głuchych przyczyn

trudno

ci j

zykowe i

zwi

zane z tym problemy rozumienia artykułów w prasie sportowej, u upo

ledzonych

umysłowo – niski rozwój intelektualny. Pod wzgl

dem kolekcjonerstwa badani

najcz

ęś

ciej zbieraj

plakaty sportowe z ulubionych dyscyplin sportowych, tj.

koszykówki i piłki no

nej: 22 chłopców głuchych i 3 dziewczynki (36,7%) oraz 11

chłopców upo

ledzonych umysłowo (18,3%). Tak mały odsetek kolekcjonerów w

ród

upo

ledzonych umysłowo mo

e wynika

z sytuacji materialnej, bowiem pochodz

sto oni z rodzin ubogich, a kolekcjonerstwo wymaga pewnych nakładów

finansowych. Tylko kilkoro dzieci z obu grup zbiera zdj

cia sportowców,

proporczyki i koszulki sportowe.

Wszystkie dzieci ucz

szczaj

na lekcje kultury fizycznej w szkole.

Zapytano je wi

c czy ch

tnie ucz

szczaj

na te lekcje? W

ród głuchych tylko

dwoje nie lubi lekcji wf, dla jednego s

one nudne, drugi nie lubi nauczyciela.

ród upo

ledzonych umysłowo 4 uzasadniało swój negatywny stosunek do lekcji

kultury fizycznej tym,

e nie lubi

wiczy

W o

rodkach szkolno-wychowawczych funkcjonuj

szkolne koła sportowe, które

maja rozwija

zainteresowania sportowe swoich członków. Do Szkolnego Koła

Sportowego nale

y 29 uczniów głuchych (48%). Najcz

ęś

ciej uprawianymi

dyscyplinami sportowymi s

: piłka no

na (35 chłopców, tj. 58,3%), siatkówka (18

chłopców i 8 dziewczynek, tj. 30%) , pływanie (3 uczniów tj. 16,7%) i biegi
przełajowe (3 uczniów).

Nie nale

Ŝą

cy do Koła Sportowego uzasadniali,

e s

zbyt słabi,

e miejsca

ograniczone,

e nauczyciel ich nie wybrał. Natomiast pojedyncze osoby nie

nale

Ŝą

ce do kół sportowych uprawiaj

ły

wiarstwo, narciarstwo, tenis stołowy,

kulturystyk

, szachy.

Z wywiadu z nauczycielami kultury fizycznej w o

rodkach szkolno-

wychowawczych dla upo

ledzonych umysłowo wynika,

e do kół sportowych nale

y 35%

badanych, a najcz

ęś

ciej uprawian

dyscyplin

jest koszykówka (w której jedna ze

szkół odnosi sukcesy) i tenis stołowy. Du

a cz

ęść

uczniów uprawia jazd

rowerze, a tylko co czwarty (28%) piłk

. Do najmniej popularnych form

aktywno

ci sportowej w obu grupach nale

Ŝą

biegi na krótkich dystansach, jazda na

rolkach i saneczkarstwo. Badani wyra

ali tak

e swoje

yczenia odno

nie dyscyplin

sportowych, jakie chcieliby uprawia

, a które zbyt rzadko lub wcale nie s

realizowane w szkołach, tj. pływanie, taniec (głównie dziewcz

ta), hokej i

ły

wiarstwo.

Zainteresowania sportowe maj

tak

e zwi

zek z poziomem wiedzy w tej

dziedzinie. W celu sprawdzenia w jakim stopniu badani uczniowie znaj

nazwy

popularnych dyscyplin sportowych, sprz

t sportowy i miejsca uprawiania danej

dyscypliny zastosowano test wiadomo

ci. Uczniowie głusi najcz

ęś

ciej wymieniali

takie dyscypliny jak: siatkówka, piłka no

na i koszykówka uprawiane na lekcjach

kultury fizycznej i treningach sportowych. Najrzadziej wskazywano na kajakarstwo
i hokej. Nie s

c one przedmiotem zainteresowa

dzieci głuchych.

Uczniowie upo

ledzeni umysłowo najlepiej znali koszykówk

, piłk

pływanie, a najsłabiej – skok wzwy

i saneczkarstwo. Mo

na wi

c stwierdzi

wiadomo

ci uczniów o poszczególnych dyscyplinach uzale

nione s

od stopnia

zainteresowa

sportowych oraz sposobu popularyzacji sportu przez szkoł

rodki

masowego przekazu i

rodowiska pozaszkolne.

Wpływ rodziny na zainteresowania sportowe dzieci jest znikomy. Zatem

istotn

rol

w kształtowaniu i rozwijaniu zainteresowa

sportowych pełni

szkoły, a przede wszystkim nauczyciele kultury fizycznej. Swoj

postaw

umiej

tno

ciami i wiedz

z zakresu kultury fizycznej nauczyciele potrafi

rozbudzi

zainteresowania sportem u dzieci specjalnej troski. Dla dziecka

głuchego, maj

cego trudno

ci słownego porozumiewania si

, ruch staje si

rodkiem wyra

ania samego siebie. Poprzez działania ruchowe głusi wyra

swoje

emocje i potrzeby, wobec czego bardziej ni

słysz

cy potrzebuj

warunków do

realizowania swoich zainteresowa

sportowych. U dzieci upo

ledzonych umysłowo

ró

ne formy kultury fizycznej pozwalaj

na harmonijny rozwój motoryczny, który

jest cz

sto zaburzony. Przynale

ść

do szkolnych i pozaszkolnych organizacji

sportowych umo

liwia tym dzieciom wł

czenie si

w nurt

ycia społecznego,

umacnia wi

zi towarzyskie oraz poczucie własnej u

yteczno

ci, przynale

ci i

akceptacji.

Badania w specjalnych o

rodkach szkolno-wychowawczych potwierdziły,

infrastruktura materialna słu

Ŝą

ca zaj

ciom sportowym i potrzebom rekreacji

ruchowej jest najcz

ęś

ciej dobra. O

rodki posiadaj

dobrze wyposa

one sale

gimnastyczne, boiska do gier sportowych oraz wystarczaj

ilo

ść

sprz

tu.

Uczniowie bior

udział w zawodach mi

dzyszkolnych, wojewódzkich, a nawet

ogólnopolskich. S

to najcz

ęś

ciej olimpiady specjalne. Przyczyn

rzadko

uprawianych dyscyplin sportowych, np. narciarstwo, saneczkarstwo, ły

wiarstwo,

kajakarstwo, jest lokalizacja o

rodków z dala od terenów górzystych i akwenów

wodnych. Na wyjazdy do takich okolic placówki o

wiatowo-wychowawcze nie

posiadaj

funduszy.

Podsumowuj

c nale

y stwierdzi

, i

dzieci niepełnosprawne interesuj

sportem. Nale

y te zainteresowania rozwija

, wprowadza

nowe, ciekawe formy

aktywno

ci ruchowej, zapewnia

warunki do uprawiania sportu. Osoby

odpowiedzialne za wychowanie fizyczne tych dzieci musz

sobie zdawa

spraw

, i

jest to jedna z nielicznych dziedzin, w której mog

one odnosi

sukcesy, co ma

korzystny wpływ na ich rehabilitacj

Irena Goł

b, Antoni Ku

ka, Urszula Ole

Kolegium Nauczycielskie w Raciborzu

Warto

ci wychowawcze olimpiad specjalnych

dla dzieci i młodzie

y niepełnosprawnej intelektualnie

„Pragn

zwyci

ęŜ

, lecz je

eli nie b

mógł zwyci

ęŜ

, niech b

dzielny

w swym wysiłku“ – tak brzmi

słowa przysi

gi olimpijskiej wypowiadane przez

zawodników podczas ceremonii otwarcia ka

dych igrzysk specjalnych. Słowa te

najlepiej symbolizuj

ich humanitarno

ść

Koncepcja organizowania Olimpiad Specjalnych zrodziła si

w 1968 roku w

Stanach Zjednoczonych. Zostały wówczas przeprowadzone I Mi

dzynarodowe Igrzyska

z udziałem 1000 sportowców upo

ledzonych umysłowo z ró

nych krajów Europy i

Ameryki, m. in. Francji, Kanady i USA [4]. Jako przełomowy mo

na uzna

rok 1981

proklamowany rezolucj

ONZ „Mi

dzynarodowym Rokiem Niepełnosprawnych“ pod hasłem

„pełne uczestnictwo i równo

ść

“ [2].

Ide

Olimpiad Specjalnych jest organizowanie zawodów i całorocznych

treningów w ró

nych dyscyplinach sportu. Olimpiady Specjalne pojawiły si

wyniku przekonania, i

osoby niepełnosprawne odpowiednio zach

cone, instruowane

i trenowane potrafi

cieszy

i czerpa

korzy

ci z uczestnictwa w sportach

indywidualnych i zespołowych dostosowanych do ich mo

liwo

ci [1]. W treningach i

zawodach sportowych Olimpiady Specjalnej mo

e uczestniczy

da osoba

upo

ledzona umysłowo powy

ej 8 roku

ycia, niezale

nie od stopnia upo

ledzenia,

poziomu umiej

tno

ci sportowych, sytuacji materialnej, rasy i religii. Polska

jest pierwszym pa

stwem

rodkowowschodniej Europy, z którym

wiatowe

Stowarzyszenie Olimpiad Specjalnych utrzymuje oficjaln

współprac

. W 1987 roku

odbyła si

I Ogólnopolska Olimpiada Specjalna na obiektach warszawskiej AWF, za

w 1990 roku zostało powołane samodzielne Stowarzyszenie Sportowe dla Osób
Upo

ledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska“. Stowarzyszenie jest

członkiem Polskiego Komitetu Olimpijskiego i zrzesza ponad 7000 sportowców
upo

ledzonych umysłowo [4].

ebrowska [3] pisze,

e aktywno

ść

własna jest jednym z czterech czynników

warunkuj

cych rozwój człowieka. W czasie zdobywania przez dziecko do

wiadcze

indywidualnych rozwijaj

kontakty społeczne, ukierunkowuje własna aktywno

ść

a formy działalno

ci przekształcaj

w bardziej skomplikowane. Uczestnictwo

niepełnosprawnych w

yciu społecznym zwi

ksza ich ch

ęć

do uprawiania sportu,

przyczynia si

do poprawy zdrowia, samopoczucia i zaradno

yciowej. Dzi

uczestnictwu w treningach i zawodach sportowych osoby upo

ledzone umysłowo

rozwijaj

fizycznie i psychicznie, integruj

rodziny, a społecze

stwo

lepiej rozumie ich potrzeby [1].

W ostatnich latach wyra

nie zwi

kszyła si

w Polsce

wiadomo

ść

zaniedba

braku nale

ytego zainteresowania osobami niesprawnymi i coraz cz

ęś

ciej

podejmowane s

starania zmierzaj

ce do ich czynnego i biernego udziału w

imprezach sportowych. Sport osób sprawnych inaczej to d

ąŜ

enie do udziału w

zawodach, imprezach, zdobywanie nagród i medali. Zawody sportowe osób
niepełnosprawnych intelektualnie maj

nauczy

rywalizacji i współzawodnictwa,

umiej

tno

ci ponoszenia pora

ki i prze

ywania zwyci

stwa, porównania własnych

sił z rówie

nikami, wywołania rado

ci, poczucia dumy i przyjemno

ci.

W 1998 roku Kolegium Nauczycielskie oraz O

rodek Rehabilitacyjny dla Osób

Niepełnosprawnych i Szkoła Podstawowa Specjalna Nr 10 w Raciborzu zorganizowało
I Olimpiad

dla Osób Niepełnosprawnych. Nale

y nadmieni

e Kolegium

Nauczycielskie jest placówk

, która kształci nauczycieli wychowania fizycznego i

pedagogów resocjalizacyjnych. Słuchacze III roku kierunku wychowania fizycznego
i zdrowotnego wybieraj

jedn

z trzech oferowanych specjalno

ci: resocjalizacj

surdopedagogik

lub oligofrenopedagogik

. Przedmioty tej ostatniej

specjalizacji, zwłaszcza psychologia kliniczna, umo

liwiaj

przygotowanie

wychowanków z O

rodka Rehabilitacyjnego i uczniów z tzw. „klasy

ycia“ Szkoły

Podstawowej Specjalnej do udziału w Olimpiadzie Sportowej.

Pierwsze zaj

cia przeprowadzano w O

rodku, gdzie słuchacze zapoznawali si

z dokumentacj

, obserwowali dzieci, nawi

zywali z nimi rozmowy oraz prowadzili

wywiady z opiekunami i rehabilitantami. Pozostałe zaj

cia w formie

wicze

treningów odbywały si

na obiektach sportowych Kolegium Nauczycielskiego.

wiczenia i treningi prowadzone były przez słuchaczy pod okiem wykwalifikowanych

specjalistów. Zawodnicy trenowali na stadionie, pływalni, sali gimnastycznej,

ciance wspinaczkowej. Ka

dy uczestnik miał zapewnion

indywidualn

opiek

studenta-wolontariusza. Do udziału w Olimpiadzie Sportowej przygotowywano 25
wychowanków z O

rodka Rehabilitacyjnego dla Osób Niepełnosprawnych w wieku od 15

do 40 lat, 50 uczniów klas III-VIII Szkoły Podstawowej Specjalnej oraz 8 uczniów
z „klasy

ycia“. Ka

dy uczestnik mógł startowa

w trzech konkurencjach zgodnie z

kategori

wiekow

. Dzieci z „klasy

ycia“ brały udział w konkurencjach w ramach

opracowanej oferty. Zawody przeprowadzono w klasyfikacji indywidualnej. Ka

zawodnik otrzymał drobny upominek, a najlepsi dyplomy i medale. Konkurencje
pływackie, które odbywały si

w formie zabawowej obejmowały: pływanie z desk

dmuchanie piłeczki na wodzie, wy

cigi z zapalon

wieczk

oraz sztafety. W

konkurencjach lekkoatletycznych zawodnicy startowali w biegu na 50 m, rzucali
piłeczk

palantow

dowolnym sposobem, skakali w dal z miejsca (startuj

wykonywali po dwa skoki, mierzono wynik lepszy).

W gimnastyce był do pokonania tor przeszkód, w którym nale

ało wykona

dwa

skoki zaj

cze, dwa przewroty w przód, przej

cie przez szarf

, przej

cie po

ławeczce (fot. 1), trzy przeskoki przez skakank

i przej

cie przez skrzyni

dowolnym sposobem. Na

cianie wspinaczkowej zawodnicy pokonywali dowoln

wysoko

ść

z asekuracj

, zabezpieczany przez osob

z uprawnieniami wspinaczkowymi

(fot. 3.). Zwyci

w rzutach do tarczy zostawał gracz, który zdobył najwi

ksz

ilo

ść

punktów; ka

dy uczestnik miał trzy rzutki i pi

ęć

kolejek rzutów. W tenisie

stołowym zawody przebiegały systemem ka

dy z ka

dym. Wszyscy uczestnicy

Olimpiady startowali zespołami w przeci

ganiu liny (fot. 2).

Dla uczestników z tzw. „klasy

ycia“ przygotowano konkurencje na miar

ich

liwo

ci: rzut woreczkiem do plastikowego kosza, trzy rzuty do kr

gli, rzuty

kółkami na butelki (tzw. ringo), zamalowywanie ró

nych kształtów oraz rzuty do

pudła zwini

tych gazet; liczyła si

szybko

ść

wykonania.

Uczestnicy Olimpiady zmagali si

przy licznej widowni, któr

tworzyli

rodzice, opiekunowie, studenci, znajomi i krewni. Byli tak

e przedstawiciele

lokalnej stacji telewizyjnej i radiowej oraz dziennikarze raciborskich gazet.
Podczas trwania zawodów panowała miła i serdeczna atmosfera zarówno w

ród

zawodników, jak i na widowniach. Zawody toczyły si

w prawdziwie zdrowej

rywalizacji. Dominowały uczucia rado

ci, smutku i zm

czenia. Wida

było ch

ęć

walki, dum

, pewno

ść

siebie i odwag

. Ta odwaga i pewno

ść

siebie była im i

rodzicom bardzo potrzebna. Rodzice przekonali si

e ich pociechy s

zdolne,

wytrwałe i sprawne ruchowo,

e miały okazj

zmierzy

z równymi sobie

przeciwnikami.

Zawody pokazały,

e dzieci upo

ledzone potrafi

cieszy

, prze

ywa

bawi

e posiadaj

pewne mo

liwo

ci sprawno

ciowe,

e potrafi

prze

ywa

zwyci

stwa i pora

ki. Miejsc na podium było tyle, ile zawodników startowało w

danej grupie (fot. 4). Zwyci

był ka

dy, kto podj

ł trud walki i okazał w

niej swoj

wytrwało

ść

Organizatorzy zdaj

sobie spraw

e intensyfikacja zaj

ęć

sportowych,

treningi, zawody i olimpiady nie poprawi

ilorazu inteligencji osób

upo

ledzonych umysłowo, z pewno

jednak zwi

ksz

ich sprawno

ść

fizyczn

zaradno

ść

yciow

. Pełna widownia osób towarzysz

cych zawodnikom to tak

e du

sukces wychowawczy, który pozwala z optymizmem planowa

nast

pne olimpiady

specjalne.




Bibliografia
1. Maszczak T.: Poziom rozwoju somatycznego i motorycznego dzieci upo

ledzonych

umysłowo. AWF, Warszawa 1991.
2.

ęŜ

ski J. (red.): Sport szans

ycia niepełnosprawnych. PSON, Kraków 1997.

ebrowska M.: Psychologia rozwoju dzieci i młodzie

y. PWN, Warszawa 1985.

4. Informator o igrzyskach. VI Ogólnopolskie Letnie Igrzyska Olimpiad
Specjalnych. Warszawa 1998.
Teresa Serafin
Ministerstwo Edukacji Narodowej w Warszawie

Działania Ministerstwa Edukacji Narodowej
w zakresie wychowania fizycznego i sportu dzieci i młodzie

Powszechnie dostrzeganym zjawiskiem w

yciu współczesnego człowieka jest

zmniejszenie jego aktywno

ci ruchowej, odchodzenie od aktywnwgo

ycia. Dotyczy

to tak

e dzieci i młodzie

y z ró

nymi stopniami i rodzajami niepełnosprawno

ci.

y niedobór ruchu prowadzi do zaniedbania i nieporadno

ci ruchowej, efektem

której jest niska sprawno

ść

fizyczna, wady postawy ciała i ubóstwo umiej

tno

ruchowych.

Wychowanie fizyczne odgrywa istotn

rol

profilaktyczn

w walce z

istniej

cymi i narastaj

cymi chorobami współczesnej cywilizacji wyst

puj

cymi

coraz cz

ęś

ciej nie tylko w

ród ludzi dorosłych, lecz równie

ród dzieci i

młodzie

Kieruj

c si

tymi wzgl

dami resort edukacji traktuje wychowanie fizyczne

jako jeden z najwa

niejszych elementów wychowania i rozwoju psycho-fizycznego

dzieci i młodzie

Podstawowymi formami szkolnego wychowania fizycznego s

• zaj

cia obowi

zkowe z wychowania fizycznego,

• gimnastyka korekcyjna,
• zaj

cia nadobowi

zkowe (pozalekcyjne).

Obowi

zkowe zaj

cia wychowania fizycznego

Zaj

cia obowi

zkowe wychowania fizycznego w szkole stanowi

podstawow

, a

dla niektórych dzieci i młodzie

y jedyn

form

zorganizowanych zaj

ęć

ruchowych.

Z dniem 1 wrze

nia 1996 r., zgodnie z ustaw

z dnia 18 stycznia 1996 r. o

kulturze fizycznej, Ministerstwo Edukacji Narodowej wprowadziło do szkół trzeci

obowi

zkow

godzin

wychowania fizycznego. Wprowadzona ona została do klas I, V,

VI,VII i VIII szkoły podstawowej (w klasie II, III i IV 3 godziny wychowania
fizycznego prowadzone s

od wielu lat) oraz do dwóch pierwszych klas szkoły

ponadpodstawowej kształc

cej na podbudowie szkoły podstawowej i do szkół

specjalnych. Zaj

cia wychowania fizycznego prowadzone s

w oparciu o programy

nauczania kultury fizycznej, w których okre

lone zostały cele i tre

kształcenia i wychowania w zakresie rozwoju biologicznego oraz dyspozycji
osobowo

ciowych uczniów. Programy nauczania kultury fizycznej pozwalaj

nauczycielom na dobieranie odpowiednich tre

ci dostosowanych do mo

liwo

bazowych szkoły, zainteresowa

i stanu zdrowia uczniów oraz tradycji. W celu

uatrakcyjnienia zaj

ęć

wychowania fizycznego stosowane s

programy autorskie

opracowywane przez nauczycieli, które przyczyniaj

do zwi

kszenia ich

intensywno

ci i efektywno

ci.

W ramach reformy systemu edukacji do podstaw programowych obowi

zkowych

przedmiotów ogólnokształc

cych zostały opracowane tre

ci z zakresu wychowania

fizycznego.

Zaj

cia gimnastyki korekcyjnej

Gimnastyka korekcyjna jest dodatkow

form

wychowania fizycznego dla

dzieci i młodzie

y z odchyleniami w prawidłowej budowie i postawie ciała oraz

obni

eniem ogólnej sprawno

ci fizycznej i z niektórymi zaburzeniami

przewlekłymi. Zaj

cia korekcyjne prowadzone s

w przedszkolach, szkołach oraz

placówkach wychowania pozaszkolnego.

Według danych GUS liczba dzieci i młodzie

y obj

tej zaj

ciami gimnastyki

korekcyjnej ma tendencje wzrostowe od roku 1989/90, z wyj

tkiem roku 1991/92, w

którym nast

piło znaczne zmniejszenie liczby uczniów obj

tych tymi zaj

ciami na

skutek wprowadzenia programu oszcz

dno

ciowego w o

wiacie. W latach 1990-1998

liczebno

ść

młodzie

y obj

tej zaj

ciami gimnastyki korekcyjnej została podwojona

z 241 508 do 515 454, co stanowi około 10% wszystkich uczniów szkół
podstawowych.

Pod wzgl

dem obejmowania dzieci i młodzie

y gimnastyk

korekcyjn

wyra

nie

odstaje wie

. Główn

tego przyczyn

jest brak sal gimnastycznych i sal

zast

pczych oraz specjalistycznej kadry uprawnionej do prowadzenia korektywy.

Jest to problem, który w najbli

szym czasie powinien by

rozwi

zany przez władze

wiatowe i samorz

dowe.

W roku szkolnym 1997/98 gimnastyka korekcyjna dla uczniów klas I-III

szkoły podstawowej prowadzona była w ramach obowi

zkowych zaj

ęć

pozalekcyjnych w

wymiarze nie mniejszym ni

2 godziny tygodniowo, a dla uczniów klas IV-VIII w

ramach nadobowi

zkowych zaj

ęć

lekcyjnych w wymiarze okre

lonym przez organ

prowadz

cy szkoł

lub jej dyrektora.

Dyrektor szkoły ustala tak

e szczegółow

organizacj

gimnastyki

korekcyjnej w porozumieniu z lekarzem, piel

gniark

i nauczycielem wychowania

fizycznego na podstawie profilaktycznych bada

lekarskich i wyników testów

sprawno

ci fizycznej.

Zasady organizowania przez szkoły i placówki publiczne gimnastyki

korekcyjnej zawarte s

w zarz

dzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19

listopada 1996 r.

Zaj

cia nadobowi

zkowe (pozalekcyjne) wychowania fizycznego

Dla klas I-III szkoły podstawowej zaj

cia nadobowi

zkowe mog

prowadzone w formie gier i zabaw ogólnorozwojowych stymuluj

cych rozwój motoryki

dzieci. Dla klas IV-VIII szkoły podstawowej i dla wszystkich klas szkół
ponadpodstawowych mog

prowadzone zaj

cia rekreacyjno-sportowe.

Do 1991 roku tygodniowy wymiar zaj

ęć

nadobowi

zkowych z wychowania

fizycznego wynosił 2 godziny na oddział. Szkoły wykorzystywały ponad 75% godzin
przeznaczonych na te zaj

cia. W latach 1994-1996 Ministerstwo Edukacji

Narodowej, wychodz

c naprzeciw potrzebom dzieci i młodzie

y, wprowadziło do

około 13 tys. szkół zaj

cia rekreacyjno-sportowe w wymiarze

rednio 6 godzin

tygodniowo na szkoł

. Ich finansowanie nale

ało do MEN. Wyasygnowanie przez

Ministerstwo dodatkowych

rodków finansowych na zaj

cia pozalekcyjne z

wychowania fizycznego miało równie

na celu spowodowanie finansowego

partycypowania samorz

dów terytorialnych. Podkre

nale

e samorz

dy w

ym stopniu współuczestniczyły w realizowanym programie zaj

ęć

pozalekcyjnych

wf, a od 1997 roku finansuj

je samodzielnie.

Bardzo wa

rol

w podnoszeniu sprawno

ci fizycznej, upowszechnianiu

wzorców aktywnego sp

dzania czasu wolnego i rozwijaniu sportowych zainteresowa

uczniów spełniaj

funkcjonuj

ce w resorcie edukacji placówki wychowania

pozaszkolnego: Mi

dzyszkolne O

rodki Sportowe, Ogrody Jordanowskie, Pałace

Młodzie

y, Ogniska Pracy Pozaszkolnej. Istotn

rol

odgrywa równie

współpraca

szkół z organizacjami społecznymi o charakterze sportowym: „Sprawni Razem“,
Polski Zwi

zek Sportu Osób Niepełnosprawnych oraz kluby sportowe stowarzysze

(np. PZG, PZN) i „Olimpiady Specjalne“ (w przypadku osób z upo

ledzeniem

umysłowym w stopniu gł

bszym). Ró

norodno

ść

ofert programowych proponowanych

przez wspomniane placówki i instytucje oraz ich cenny dorobek kulturowy,
sportowy i turystyczny stanowi

ne dopełnienie i pogł

bienie pracy szkoły w

usprawnianiu uczniów niepełnosprawnych.

W oparciu o rozporz

dzenie Rady Ministrów umo

liwiaj

ce zlecanie zada

stwowych jednostkom niepa

stwowym, Ministerstwo Edukacji Narodowej

współpracuje z organizacjami społecznymi dofinansowuj

c szkolenie sportowe

młodzie

y ruchowo uzdolnionej, szkolenie nieetatowej kadry wychowawczej oraz

prowadzenie kolonii, wczasów i obozów rehabilitacyjno-leczniczych maj

cych na

celu doskonalenie aktywno

ci fizycznej niepełnosprawnych i akceptowanie jej roli

w niezale

nym

yciu. Tego rodzaju rehabilitacj

poprzez zaj

cia rekreacyjno-

sportowe w latach 1996-1997 obj

tych zostało około 14 tys. dzieci i młodzie

W ostatnich latach zauwa

a si

e zaanga

owanie dyrekcji szkół oraz

samorz

dów terytorialnych poszerzeniem bazy sportowej, a szczególnie

uruchomieniem małych obiektów, np. siłownie, sale korekcyjne, baseny
rehabilitacyjne. Daje to nadziej

na zwi

kszenie aktywno

ci ruchowej dzieci i

młodzie

y niepełnosprawnej dostosowanej do mo

liwo

ci i stanu zdrowia,

sprzyjaj

cej lepszemu funkcjonowaniu społecznemu w

rodowisku ludzi

pełnosprawnych.

Wspierany rozwój psychiczny i efektywno

ść

uczenia si

niepełnosprawnych

poprzez zaj

cia specjalistyczne, korekcyjno-kompensacyjne, logopedyczne oraz

inne o charakterze terapeutycznym, w ramach godzin przeznaczonych na rewalidacj

indywidualn

, rokuje szersz

integracj

rodowisk ludzi niepełnosprawnych z

pełnosprawnymi.

Anna D

browska, Andrzej D

browski

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

O potrzebie warto

ci fair play w sporcie niepełnosprawnych

Motto:

Warto

ść

walki tkwi nie w szansach

zwyci

stwa, ale w warto

ci sprawy,

w imi

której si

podejmuje.

H. Elzenberg

Sport jako zjawisko społeczno-kulturowe, podobnie jak humanizm, jest

dzieckiem kultury europejskiej. To pokrewie

stwo obydwu zjawisk ułatwia

przenikanie warto

ci humanistycznych do sportu.

Jednocze

nie sport współczesny charakteryzuj

– jak wiadomo – zjawiska

dewiacyjne, jak: d

ąŜ

enie do wyniku za wszelk

cen

, doping, przemoc, szowinizm.

Przeciwko tym zjawiskom umacnia si

nurt humanizacji sportu, w którym lansowane

wzory postaw symbolizuj

ce idee słu

Ŝą

ce człowiekowi. W tym nurcie funkcjonuje

idea fair play. Kre

li ona obraz humanizacji sportu jako normatywnego modelu

ycia i w takim sensie stanowi pozytywny, edukacyjny instrument w procesie

wychowania przez sport.

Koncepcja fair play czerpie swe przewodnie warto

ci ze skarbnicy

humanizmu, o którym Z. Krawczyk powiada,

e „stanowi dyspozycj

dla

wiata jako

cało

ci oraz pojedynczego człowieka, wskazuje jak realizowa

istot

gatunku

homo“. Wymiar swoistych dyspozycji do okre

lonych zachowa

, do na

ladownictwa

wzorów „ludzkiego“ post

powania, w najlepszym sensie tego słowa, maj

nagrody

fair play przyznawane w sporcie od 1965 roku w kategoriach mi

dzynarodowych i

krajowych.

Idea powstania ICFP (International Comitee Fair Play) zrodziła si

w 1963

r. na seminarium w Gauting k/Monachium na wniosek dwóch organizacji –
Mi

dzynarodowego Komitetu Sportu i Wychowania Fizycznego (CIEPS) oraz

dzynarodowego Zwi

zku Dziennikarzy. W grudniu 1963 r. ukonstytuował si

Komitet Organizacyjny Nagród Fair Play Pierre de Coubertin'a, który postanowił
nagradza

corocznie znacz

cych sportowców i dziennikarzy. W styczniu 1965 r.

dzynarodowy Komitet Fair Play pierwsze trofeum (tak

nazw

nosi główna

nagroda) za rok 1964 przyznał włoskiemu bobslei

cie Eugenio Monti. Na Igrzyskach

Olimpijskich w Insbrucku oddał on swój sprz

t najwi

kszemu przeciwnikowi,

któremu złamały si

płozy w bobslejach. Przeciwnik zdobył złoto, Monti je

stracił. Zyskał natomiast w oczach Komisji pełne uznanie.

Adresatami nagród fair play s

gwiazdy elity sportowej, wielcy mistrzowie

olimpijscy, sławni finali

ci wa

nych zawodów, ale tak

e młodzi zawodnicy –

nadzieje sportu, debiutuj

cy w zawodach sportowych.

Działalno

ść

Komitetu Fair Play rozwija si

bardzo dynamicznie. Od 1973 r.

postanowiono zmieni

nazw

głównej nagrody na Trofeum Fair Play Pierre de

Coubertin'a.

Ogromn

rol

w rozwoju idei fair play odegrali w tym czasie członkowie

Francuskiego Komitetu Fair Play, propaguj

c w

ród społecze

stwa znaczenie idei,

popieraj

c tworzenie komisji fair play w narodowych komitetach olimpijskich.

Wydano tak

e broszur

fair play zach

caj

do udziału w tym ruchu.

Od 1974 r. honorowym prezydentem ICFP jest aktualny przewodnicz

cy MKOl, a

od 1977 r. główne trofeum wr

czane jest w postaci medalu specjalnie na t

okazj

zaprojektowanego przez Jean'a Ipoustegny.

Lata 80-te to walka Komitetu z dopingiem, przemoc

i innymi dewiacjami

sportu. W 1982 r. zorganizowano seminarium „Sport bez przemocy i z fair play“,
wykorzystuj

c naukowe autorytety, postacie publiczne i mas media do nagło

nienia

problemu walki z przemoc

i preferowania ducha fair play.

Od pocz

tku istnienia Komitetu przyznano 243 nagrody fair play. Z okazji

30-lecia działalno

ci Mi

dzynarodowego Komitetu Fair Play dokonano podsumowania

przyznanych nagród, sporz

dzono dokument b

cy chronologicznym zestawieniem

nagród fair play w ró

nych kategoriach. Dokonuj

c przegl

du dotychczasowych

nagród Komitet ma nadziej

e miło

nicy sportu na całym

wiecie, doro

li i

młodzie

, m

ęŜ

czy

ni i kobiety, chłopcy i dziewcz

ta, na ka

dym poziomie

sportowym znajd

dzi

ki prezentowanym przykładom

ródło inspiracji i

współzawodnictwa.

Fair play czyni sportow

walk

moralnie, przydaje jej blasku i

wprowadza w

wiat warto

ci humanistycznych. Sport postrzegany w kategoriach

czystej gry to pole walki szlachetnej, bezinteresownej – równego z równym. Taka
walka sportowa jest w istocie rzeczy walk

ze swymi słabo

ciami, wadami,

strachem – walk

z samym sob

. Tak rozumiane sportowe wyzwanie mo

e podj

ąć

dy, bez wzgl

du na to czy w doskonaleniu samego siebie b

mu pomagały

sprawne ko

czyny, czy wózek inwalidzki. W tej walce szans

na zwyci

stwo z

innymi ma wielu, zwyci

z samym sob

jest ka

dy.

Sport niepełnosprawnych staje si

w Polsce zjawiskiem znanym, m. in.

dzi

ki znakomitym osi

gni

ciom naszych zawodników na arenie mi

dzynarodowej.

Jednak problematyka fair play sportu niepełnosprawnych wydaje si

dziedzin

nie

ść

eksponowan

i prawie nieznan

. Wypełniaj

c istniej

luk

pragniemy

nawi

do niektórych my

li zawartych w deklaracji Mi

dzynarodowego Komitetu

Fair Play – „Fair play dla wszystkich“.

Oto kilka spotykanych sytuacji problemowych:

1. Matka stara si

zarejestrowa

niepełnosprawn

córk

w dzieci

cej sekcji

lokalnego klubu sportowego. Trener odrzuca pro

w przekonaniu,

e to dla niego

„za du

y problem“. Matki innych dzieci s

równie

temu przeciwne, dopatruj

c si

w nowej sytuacji trudno

ci dla swych dzieci.

2. Uczniowie w szkole dla dzieci upo

ledzonych umysłowo wykazuj

wystarczaj

sprawno

, aby bra

udział w lokalnych zawodach szkolnych.

Jednak

e organizatorzy i rodzice tych uczniów odrzucaj

pomysł, gdy

uwa

swe

dzieci za nie do

ść

sprawne, by podoła

wysiłkowi zawodów.

3. Liczba niewidomych biegaczy ro

nie. W czasie, gdy widzowie podziwiaj

wyst

niewidomych biegaczy, inni zawodnicy protestuj

, przypisuj

c przewodnikom rol

„zaj

ca“ – pomocnika dyktuj

cego tempo.

4. W wielu krajach istniej

specjalne ligi dla niepełnosprawnych

pingpongistów (głównie na wózkach inwalidzkich). Niektórzy z nich graj

tak

dobrze, ze mog

członkami dru

yn zawodników pełnosprawnych, lecz przepisy

wykluczaj

tak

liwo

ść

5. Dwie dru

yny niepełnosprawnych piłkarzy chc

w niedziel

po południu rozegra

mecz na lokalnych obiektach sportowych. Administracja obiektów, wspomagana przez
piłkarzy pełnosprawnych, odrzuca t

pro

, poniewa

boisko w najlepszych

terminach jest zarezerwowane dla dru

yn wysokiej klasy, zdolnych przyci

ąć

najwi

cej publiczno

ci.

Przykłady te ilustruj

e postawy wielu spo

ród nas wobec potrzeb ludzi

niepełnosprawnych tworz

tak

e klimat społeczny wokół sportu niepełnosprawnych,

który nie odpowiada etycznym standardom fair play. Jest przy tym
charakterystyczne,

e wiele rozwa

, dyskusji i publikacji na temat fair play w

sporcie wyczynowym, młodzie

owym, rekreacyjnym traktuje si

autonomicznie, nie

adresuj

c ich do sportu ludzi niepełnosprawnych. Mimo to postawy fair play s

ród sportowców niepełnosprawnych cz

ęś

ciej spotykane. By

e wynika to z

kszej ich wra

liwo

ci na potrzeby i oczekiwania innych, z poczucia grupowej

solidarno

ci. Mo

e te

mie

zwi

zek z mał

popularno

tego sportu, a wi

c i

mniejsz

presj

mediów, z brakiem nacisków ze strony komercyjnie nastawionych

sponsorów. Rozwój wyczynowego sportu niepełnosprawnych mo

e doprowadzi

powstawania zagro

jego humanistycznych warto

ci. Upowszechnianie idei fair

play w tym

rodowisku jest wi

c w pełni uzasadnione.

Wydaje si

e wa

nym i oczekiwanym dokonaniem na tym polu byłoby

wprowadzenie przez Mi

dzynarodowy Komitet Fair Play zwyczaju nagradzania

sportowców niepełnosprawnych, powołanie odpowiedniej struktury organizacyjnej w
MKOl i jego agendach krajowych w celu wyławiania i analizowania gestów, czynów,
karier i innych działa

na rzecz popularyzacji fair play w

ród

niepełnosprawnych.

W sporcie rekreacyjnym niepełnosprawnych podstawow

rol

spełnia jego

funkcja rehabilitacyjna, pojmowana szeroko, odnosz

ca si

do całej sfery

osobowo

ci zawodnika. Problemy wychowawcze pojawiaj

podobne jak w sporcie

rekreacyjnym osób pełnosprawnych, cho

ró

ne ze wzgl

du na swe specyficzne,

techniczne i organizacyjne uwarunkowania. Wi

ąŜą

one m. in. z potrzeb

cisłego okre

lenia ró

nych kategorii niepełnosprawno

ci (równo

ść

szans) i

warunków, w których przebiega

maj

zawody. Wa

kwesti

jest zró

nicowanie

niezb

dnej pomocy technicznej, która mo

e stanowi

powa

ny problem w

przedstawieniu obiektywnych rezultatów walki sportowej. W tym sensie postulat

fair play w sporcie niepełnosprawnych odnosi si

w znacznym stopniu do zespołów

ludzi zaanga

owanych w przygotowanie zawodów. Ich uczciwo

ść

, rzetelno

ść

staranno

ść

zapewnia niepełnosprawnym pełn

liwo

ść

uczestnictwa w sporcie na

zasadach równych szans. Te trudno

ci organizacyjne i techniczne, zło

ono

ść

procesu przygotowania zawodów, cz

sto te

braki materialne sprawiaj

e w wielu

krajach sport dla niepełnosprawnych nie jest dostatecznie rozwini

ty, a jego

osobotwórcze, wychowawcze znaczenie niedostatecznie poznane i docenione.

Z punktu widzenia wychowawczych oddziaływa

idei fair play niezwykle

atrakcyjne i po

Ŝą

dane jest wspólne uczestnictwo pełnosprawnych i

niepełnosprawnych zawodników w ró

nego typu zawodach sportowych. Mimo licznych

przeszkód, które napotykamy na drodze realizacji tych zamierze

, nale

y doło

stara

, aby wciela

je w

ycie, aby sport stał si

płaszczyzn

współpracy

pełnosprawnych i niepełnosprawnych.

Emocjonalne zaanga

owanie i oddanie sportowi niepełnosprawnych uczestników

e by

(i na ogół jest) tak silne i trwałe, jak pełnosprawnych zawodników. Ich

liwo

ci sportowe natomiast zale

Ŝą

od skali niepełnosprawno

ci. Zaanga

owanie

to, w zale

ci od postawy nauczyciela, trenera, kolegów, mo

e mie

znacz

cy,

pozytywny skutek wychowawczy, albo te

przynie

ść

rezultat destruktywny,

pogr

ąŜ

cy człowieka w izolacji od

rodowiska i norm w nim obowi

zuj

cych.

Post

powanie z niepełnosprawnymi sportowcami musi wi

c uwzgl

dnia

postulat

indywidualizacji nie tylko w kategoriach norm sportowych, ale aktualnego stanu
psychiki ka

dej osoby, atmosfery w zespole, stosunków interpersonalnych itp. W

wielu krajach mamy do czynienia ze swoist

izolacj

ludzi niepełnosprawnych w

yciu codziennym. W sporcie nast

puje wi

c odtworzenie tej typowej społecznej

sytuacji. W tych warunkach potrzebna jest praca na rzecz szerszego zrozumienia
znaczenia oraz społeczno- wychowawczych skutków tej integracji. Nauczyciele,
trenerzy i rodzice w wi

kszo

ci nie s

wystarczaj

co poinformowani o tym, jak

integrowa

niepełnosprawne dzieci z grupami sportowymi ich rówie

ników. Zbyt

sto czujemy si

niekompetentni do podj

cia tego wyzwania. Zwi

zki sportowe na

ogół nie dostrzegaj

potrzeby zmian w przepisach, aby umo

liwi

niepełnosprawnym

uczestnictwo w zawodach sportowych. Utworzenie w niektórych krajach zwi

zków

sportowych osób niepełnosprawnych pogł

bia w istocie dezintegracj

. Powinny one

przyj

ąć

program promocji integracji niepełnosprawnych ze społecze

stwem wsz

dzie

tam, gdzie to jest mo

liwe, tak

e w sporcie. W tym celu potrzebne s

inicjatywy

ze strony centralnych instytucji o

wiatowych, które powinny promowa

pełniejsze

uczestnictwo niepełnosprawnych w

yciu społecznym, tak

e w sporcie. Promocja

szerokiego udziału w nim niepełnosprawnych powinna stwarza

liwo

ci rozwoju

zainteresowa

sportem i uczestnictwo w zawodach. Oczekuje si

, aby zawodnicy

pełnosprawni byli przygotowani do akceptowania niepełnosprawnych kolegów jako
partnerów sportowych. Tylko na tej drodze mo

e nast

pogł

bienie wzajemnego

zrozumienia i pełniejsza integracja. Procesy integracyjne mog

zwie

czone

powodzeniem, je

eli sportow

współprac

rozpoczniemy odpowiednio wcze

nie,

łagodz

c i eliminuj

c uprzedzenia.

Przepisy sportowe nale

y sformułowa

tak, aby zapewniały niepełnosprawnym

równe szanse w walce sportowej z pełnosprawnymi. Potrzebna jest przemy

lana

strategia wychowawcza w sporcie, stwarzaj

ca mo

liwo

ci stałego integrowania

niepełnosprawnych m. in. przez powoływanie do

ycia klubów sportowych

skupiaj

cych na równych prawach pełnosprawnych i niepełnosprawnych, organizacj

mitingów, w których zawodnicy niepełnosprawni mogliby startowa

w tych samych co

pełnosprawni lub wybranych konkurencjach, przez nadanie zawodom osób
niepełnosprawnych równie wysokiej rangi, co innym zawodom itd. Celem tych
propozycji jest kreacja sportu niepełnosprawnych w duchu fair play, sportu jako
wa

nej społecznie i wychowawczo sfery

ycia.

W naszym kraju, z trudem pokonuj

cym skomplikowany etap transformacji

ustrojowej, ani stan przepisów prawnych (na zatwierdzenie czeka od dłu

szego

czasu „karta praw osób niepełnosprawnych“), ani skromny bud

et nie sprzyjaj

realizacji rozwi

proponowanych przez Mi

dzynarodowy Komitet Fair Play.

Wychodzimy z zało

enia,

e nale

y czyni

wszystko co mo

liwe ju

teraz, np.

budzenie wra

liwo

ci i

wiadomo

ci społecznej, inspiracj

inicjatyw

rodowiskowych na skal

posiadanych mo

liwo

ci, zgodnie z humanistycznym

przesłaniem idei fair play – równe szanse dla niepełnosprawnych w sporcie i w

yciu. Pi

knym przykładem realizacji tej idei s

szkoły integracyjne i

integracyjne kluby sportowe.

Z inicjatywy osób niepełnosprawnych, pracowników naukowych AWF w Warszawie

i studentów Wydziału Rehabilitacji powstał w 1991 r. „Integracyjny Klub Sportowy
AWF“. Celem klubu jest d

ąŜ

enie do społecznej integracji osób ruchowo

niepełnosprawnych. Klub propaguje sport nie jako cel sam w sobie, lecz jako

rodek w kształtowaniu siebie i innych. Licz

cy ponad 130 członków IKS AWF jest

miejscem spotka

ludzi na wózkach inwalidzkich, mistrzów sportu i dzieci

zdrowych. Wszyscy tworz

rodowisko wewn

trznie zintegrowane. W jego klimacie

dokonuje si

proces przełamywania wewn

trznych, stereotypowych barier oraz

kreacja podmiotowo

ci osób rehabilitowanych. Program działalno

ci klubowej, obok

pracy sportowej, obejmuje m. in. technik

jazdy na wózkach, wycieczki

turystyczne, spotkania integracyjne, prelekcje, poradnictwo, dystrybucj

sprz

tu. Przykład IKS AWF dowodzi,

e nawet w trudnych warunkach istniej

znaczne mo

liwo

ci realizacji – gł

boko humanistycznych w swej istocie –

inicjatyw społecznych, zgodnych z duchem fair play, słu

Ŝą

cych popularyzacji tej

idei.

Współczesne uwarunkowania procesu wychowania w Polsce, kryzys systemu

wiaty oraz erozja autorytetów, charakterystyczna dla etapu transformacji

ustrojowej, skłaniaj

do si

gania po warto

ci uniwersalne, sprawdzone, ch

tnie

akceptowane przez młodzie

. Edukacja olimpijska, a w jej nurcie kształtowanie

postaw na gruncie etycznych zasad fair play, stanowi tak

warto

ść

i mo

e sta

– jak wykazuj

wiadczenia innych krajów – jedn

z no

nych szans

edukacyjnych.
Maria Bilska, Krystyna Górniak
Instytut Wychowania Fizycznego i Sportu AWF w Białej Podlaskiej

Wychowanie fizyczne specjalne w bialskich placówkach o

wiatowych

Motto:

Wychowanie fizyczne, uło

one dla

szcz

ęś

cia człowieka, powinno by

takie,

aby ka

dy mógł z niego korzysta

drzej

niadecki

Współczesna cywilizacja, poza udogodnieniami ułatwiaj

cymi codzienne

ycie, niesie wiele zagro

. Z roku na rok wzrasta wypadkowo

ść

i urazowo

ść

zwi

ksza si

liczba osób cierpi

cych z powodu chorób, rodzi si

cej dzieci z

wadami. Ze statystyk lekarskich wynika,

e sytuacja zdrowotna mieszka

ców Polski

gle przedstawia si

niekorzystnie.

Do problemów zdrowotnych, rozpowszechnionych masowo w

ród dzieci i

młodzie

y nale

Ŝą

nieprawidłowo

ci w rozwoju fizycznym i psychicznym, wynikaj

z wadliwego trybu

ycia, przeci

ąŜ

enia prac

umysłow

i zbyt małej aktywno

ruchowej. St

d jednym z podstawowych celów operacyjnych Narodowego Programu

Zdrowia s

działania zmierzaj

ce do zwi

kszenia aktywno

ci fizycznej. Oczekuje

e wprowadzenie dodatkowych godzin wychowania fizycznego, opartych na nowym

programie promuj

cym głównie cele zdrowotne i kulturowe, pozwoli zmniejszy

wyst

powanie zaburze

psycho-somatycznych, otyło

ci, chorób układu ruchu,

ąŜ

enia oraz patologii społecznej w

ród dzieci i młodzie

y [11].

Jakie s

liwo

ci udziału dzieci bialskich w zaj

ciach ruchowych w

zale

ci od stanu zdrowia i predyspozycji psychomotorycznych, uwzgl

dniaj

baz

szkół oraz przygotowanie kadry prowadz

cej zaj

cia wychowania fizycznego?

Mamy nadziej

e uzyskane informacje pozwol

oceni

liwo

ci realizacji

wychowania fizycznego, sportu i rekreacji w

ród dzieci i młodzie

y małych

rodowisk.

Województwo bialskopodlaskie jest jednym z mniejszych w Polsce. Jest

terenem rolniczym o małym stopniu urbanizacji i uprzemysłowienia. Działalno

ść

wiatow

dzieci i młodzie

y prowadz

264 placówki, do których ucz

szcza 60874

uczniów. Stanowi

oni prawie 20% ogółu mieszka

ców. Działalno

ść

dydaktyczna

prowadzona jest przez 5500 nauczycieli, w

ród których prawie 60% posiada

wykształcenie wy

sze.

Program szkolnej kultury fizycznej realizowany jest przez kwalifikowan

kadr

magistrów wychowania fizycznego. W

ród 511 nauczycieli tylko 80 jest

absolwentami studiów nauczycielskich lub wy

szych studiów zawodowych wychowania

fizycznego.

Warunki do wychowania fizycznego s

ść

zró

nicowane. Niektóre szkoły w

województwie bialskopodlaskim posiadaj

bardzo dobre sportowe zaplecze

techniczne. S

to najcz

ęś

ciej szkoły miejskie, które dysponuj

hal

sportow

lub

sal

gimnastyczn

i zast

pcz

oraz boiskiem szkolnym. Jedna placówka posiada

nawet pływalni

. S

jednak i takie, w których wi

kszo

ść

zaj

ęć

ruchowych odbywa

w terenie, a przy niesprzyjaj

cej aurze miejscem

wicze

staje si

ciasny

korytarz lub niewielka salka zast

pcza. W 264 placówkach jest 135 ró

nej

wielko

ci niepełnowymiarowych sal gimnastycznych, a w 62 sale zast

pcze

utworzone najcz

ęś

ciej z izb lekcyjnych. Jedynie 6 szkół posiada hale sportowe.

Prawie ka

da placówka posiada boisko szkolne i teren zielony zaadaptowany do

zaj

ęć

ruchowych [4].

Sytuacja zdrowotna dzieci i młodzie

y bialskiej jest bardzo zró

nicowana i

wysoce niezadowalaj

ca. Z bada

pracowników Instytutu Wychowania Fizycznego i

Sportu AWF w Białej Podlaskiej wynika,

e nasi uczniowie wykazuj

szy poziom

rozwoju w stosunku do rówie

ników z innych regionów Polski. Wysoko

ść

i masa

ciała mie

ci si

dzy

rednimi polskich dzieci ze

rodowisk wiejskich i

małomiasteczkowych [1, 14].

Oceniaj

c rozwój biologiczny w oparciu o wtórne cechy płciowe stwierdzono,

e młodzie

bialska ust

puje rówie

nikom z innych regionów Polski, bowiem

pó

niej osi

ga poszczególne etapy rozwoju i s

one wydłu

one w czasie. Du

y jest

odsetek dziewcz

t i chłopców o niezako

czonym rozwoju biologicznym w wieku

18-19 lat. Opó

nienie rozwoju potwierdza tak

redni wiek menarche, wynosz

cy u

dziewcz

t bialskopodlaskich 13,4 lat [1, 7, 14].

Badania wykazuj

równie

szy poziom sprawno

ci fizycznej dzieci i

młodzie

y bialskiej na tle populacji ogólnopolskiej [1].

Z obserwacji wynika,

e około 40-60% uczniów powszechnych szkół

podstawowych wykazuje ró

nego rodzaju zaburzenia w stanie zdrowia i rozwoju.

Natomiast niepełnosprawno

ść

dotyczy 2-3% populacji szkolnej.

Najcz

ęś

ciej u dzieci i młodzie

y wyst

puj

zaburzenia statyki ciała oraz

wady postawy. Zmiany w ustawieniu kr

gosłupa, budowie klatki piersiowej,

wysklepieniu stóp dotycz

ponad 40% populacji szkolnej. Szczególnie cz

sto

wyst

puj

one u uczniów klas I oraz u młodzie

y w okresie dojrzewania.

Nieznaczne pocz

tkowo zaburzenia statyki ciała przekształcaj

u uczniów klas

VII-VIII w widoczne wady postawy, a w niektórych przypadkach postawy
patologiczne.

ść

sto w szkołach podstawowych pojawiaj

schorzenia narz

wzroku. Zaburzenie widzenia stwierdza si

przeci

tnie u 15-20% uczniów. Około

10% dzieci i młodzie

y wykazuje odchylenia od normy w rozwoju somatycznym, a

prawie 2% uczniów jest otyła. Z mniejsz

stotliwo

(2-4% populacji)

wyst

puj

u dzieci szkolnych schorzenia endokrynologiczne, górnych dróg

oddechowych, układu moczowego oraz układu kr

ąŜ

enia. Najrzadziej stwierdzane s

schorzenia neurologiczne oraz narz

du słuchu, które dotycz

około 1% uczniów

szkół podstawowych [8].

Niepokoj

cy jest równie

y odsetek dzieci wymagaj

cych ci

głej

specjalistycznej opieki medycznej. Badania lekarskie wykazuj

e 10 lat temu w

województwie bialskopodlaskim urodziło si

ponad 70 noworodków z wadami

wrodzonymi oraz 700 dzieci z tzw. „ryzyka okołoporodowego“.

W wyniku bada

bilansowych prowadzonych w tym okresie około 15% populacji

2-latków i ponad 17% 4-latków zakwalifikowano do czynnej opieki medycznej [7].
Obecnie dzieci te ko

szkoły podstawowe. Z kolei badania Poradni

Psychologiczno-Pedagogicznej uczniów klas VIII obj

tych obserwacj

lekarsk

wykazuj

e z roku na rok wzrasta cz

stotliwo

ść

schorze

w populacji ucz

cych

dzieci. W

ród uczniów kierowanych przez poradnie do dalszego kształcenia

najcz

ęś

ciej pojawiaj

zaburzenia i choroby narz

du ruchu (ponad 30%), wady

wzroku (ponad 20%) oraz schorzenia górnych dróg oddechowych (ponad 10%).

Schorzenia psychiatryczne i zaburzenia emocjonalne, schorzenia neurologiczne
oraz kardiologiczne obejmuj

po około 10% uczniów.

Niespełna 5% populacji uczniów klas VII-VIII obj

tych opiek

dyspanseryjn

cierpi na niedosłuch, wady rozwojowe, nowotwory lub cukrzyc

Zły stan zdrowia dzieci ko

cych podstawowy szczebel edukacji mo

e by

przeszkod

w kontynuacji nauki i wyborze kierunku dalszego kształcenia. Bilanse

zdrowia oraz dane ze szkół pozwalaj

stwierdzi

e w przeci

tnej placówce 2-3%

uczniów jest trwale zwolnionych z wychowania fizycznego, a ponad 60% posiada
ró

nego rodzaju przeciwwskazania do wysiłku fizycznego.

Zła sytuacja zdrowotna oraz wyst

powanie niepełnosprawno

ci dzieci i

młodzie

y wymaga nowych działa

organizacyjno-dydaktycznych. Oprócz nauczania

indywidualnego niektóre placówki poczyniły starania o kształcenie integracyjne.
Trzy szkoły podstawowe oraz jedno Samorz

dowe Przedszkole realizuj

zadania

umo

liwiaj

ce dzieciom z dysfunkcjami narz

du ruchu, wzroku, słuchu lub innymi

zaburzeniami zdrowotnymi nauk

w kontakcie z rówie

nikami. W roku szkolnym

1998/99 36 dzieci niepełnosprawnych stanowili uczniowie klas integracyjnych, a
102 obj

tych zostało nauczaniem indywidualnym, realizowanym w warunkach

domowych. Z niektórymi dzie

mi prowadzone jest nauczanie indywidualne

wspomagane. W ka

dym przypadku szkoła, w zasi

gu której znajduje si

ucze

niepełnosprawny, stara si

utrzyma

z nim mo

liwie najwi

kszy kontakt.

Oddziaływanie na dzieci niepełnosprawne w warunkach szkoły powszechnej musi mie

charakter interdyscyplinarny. Niebagateln

rol

odgrywa szkolna kultura

fizyczna.

Tak bardzo zró

nicowana sytuacja w stanie zdrowia i rozwoju dzieci i

młodzie

y bialskiej zmusza placówki do weryfikacji działa

programowo-

organizacyjnych szkolnej kultury fizycznej. Nasuwa si

nawet pytanie: czy w

zaistniałej sytuacji funkcje stymulacyjne, adaptacyjne, korektywy i
kompensacyjne wychowania fizycznego nie powinny by

poszerzone o nast

pny człon

– elementy rehabilitacji? Jak trudna jest realizacja celów i zada

kultury

fizycznej

wiadcz

badania nad warsztatem pracy nauczyciela wychowania

fizycznego. Wysokokwalifikowana kadra docenia warto

ci zdrowotne kultury

fizycznej. Nauczyciele wychowania fizycznego – zdaniem R. Cie

skiego, wr

ograniczaj

zakres swojej pracy opieku

czo-

wychowawczej do zada

profilaktycznych zwi

zanych ze zdrowiem i prawidłowym

rozwojem fizycznym całej młodzie

y szkolnej i uczniów zaniedbanych w rozwoju

fizycznym. Mo

liwo

ci nauczycieli wychowania fizycznego s

mniejsze ani

eli

stopie

odczuwanych potrzeb w zakresie wychowania zdrowotnego. W

ród czynno

ci,

które przysparzaj

najwi

cej trudno

ci nauczyciele najcz

ęś

ciej wymieniali te,

które decyduj

o zdrowiu i prawidłowym rozwoju fizycznym uczniów [5].

Na terenie województwa bialskopodlaskiego funkcjonuje równie

6 placówek

kształcenia specjalnego – jedna szkoła specjalna, 2 o

rodki szkolno-wychowawcze,

do których ucz

szcza 295 dzieci upo

ledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz

jeden o

rodek przystosowany do kształcenia dzieci upo

ledzonych umysłowo w

stopniu umiarkowanym i znacznym. Dwie zawodowe szkoły specjalne obejmuj

kształceniem 69 uczniów upo

ledzonych umysłowo w stopniu lekkim oraz 49 z innymi

rodzajami schorze

. Przygotowuj

swoich podopiecznych do wykonywania zawodów:

krawiec, elektromechanik oraz pomocnik murarza. Ponadto opiek

specjalistyczn

obj

tych jest 23 dzieci gł

boko upo

ledzonych umysłowo w o

rodku dla

niepełnosprawnych przy jednym z domów pomocy społecznej. Dzieci i młodzie

wadami sprz

ęŜ

onymi, znacznym uszkodzeniem narz

du wzroku lub słuchu kierowane s

do placówek kształcenia specjalnego funkcjonuj

cych w innych województwach.

Młodzie

niepełnosprawna podejmuj

ca dalsz

nauk

zmuszona jest poszukiwa

odpowiednich szkół

rednich, pomaturalnych lub wy

szych w innych regionach.

Wymienione bialskie placówki kształcenia specjalnego dysponuj

odmiennymi

warunkami i kadr

pedagogiczn

o zró

nicowanym poziomie przygotowania

profesjonalnego. Spo

ród wszystkich placówek tego typu tylko jedna posiada dobre

warunki do usprawniania ruchowego uczniów. Jest to szkoła dysponuj

ca sal

gimnastyczn

, boiskiem sportowym i terenem przyszkolnym do

wicze

ruchowych,

dobrze wyposa

ona w sprz

t sportowo-rekreacyjny. W pozostałych placówkach

zaj

cia ruchowe prowadzone s

jedynie w warunkach terenowych lub w małych

pomieszczeniach zaadaptowanych na salki gimnastyczne, albo w w

skich korytarzach

szkolnych. Zaj

cia wychowania fizycznego prowadzi 7 nauczycieli z przygotowaniem

kierunkowym. Tylko jeden o

rodek nie posiada wykwalifikowanej kadry do

wychowania fizycznego. Jest to placówka bez bazy sportowej, mieszcz

ca si

zabytkowym pałacyku.

Badania dowodz

e dzieci upo

ledzone umysłowo województwa pod wzgl

dem

rozwoju cech somatycznych wykazuj

opó

nienie w stosunku do rówie

ników

niepełnosprawnych umysłowo z innych regionów Polski. Rozwój zdolno

motorycznych badanych dziewcz

t i chłopców równie

jest zdecydowanie ni

szy od

niepełnosprawnych rówie

ników z innych regionów Polski [2, 6, 10, 12, 13]. W

badanej populacji stwierdzono du

y odsetek zaburze

statyki ciała i wad postawy.

Zmiany w ustawieniu kr

gosłupa, wysklepieniu stóp oraz asymetrie obr

czy

barkowej i biodrowej dotycz

ponad 70% badanej populacji. Boczne skrzywienie

gosłupa stwierdzono u 51,7% badanych, a ponad 70% dziewcz

t i 77% chłopców

posiadało płaskostopie o ró

nym stopniu zaawansowania. Niepokoj

ce jest,

e a

85,6% uczniów z wadami postawy ciała nie ucz

szczało na zaj

cia korekcyjne. Ze

wzgl

du na zły stan zdrowia i zaburzenia w rozwoju fizycznym 21% uczniów ma

przeciwwskazania do zaj

ęć

ruchowych [2, 3, 6].

Stan zdrowia dzieci oraz skromna baza placówek kształcenia specjalnego w

znacznym stopniu utrudniaj

realizacj

programu wychowania fizycznego. Pomimo

trudno

ci o

rodki d

ąŜą

do rozszerzenia rewalidacji o sport, rekreacj

turystyk

. Przy dwóch o

rodkach szkolno-wychowawczych funkcjonuj

stowarzyszenia

sportowe przy jednym jest siedziba oddziału wojewódzkiego Polskiego Towarzystwa
Społeczno-Sportowego „Sprawni Razem“, za

przy drugim – Polskiego Stowarzyszenia

Sportowego dla Osób Upo

ledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska“.

Nienajlepsza kondycja finansowa placówek o

wiatowo-wychowawczych oraz

skromne

rodki stowarzysze

powoduj

e działalno

ść

sportowa dzieci i młodzie

niepełnosprawnej ogranicza si

przede wszystkim do własnego

rodowiska lub

okazjonalnych spotka

o charakterze wojewódzkim. Udział w imprezach o zasi

krajowym uzale

niony jest od ludzi dobrej woli sponsoruj

cych kontakty sportowe.

Działania szkół specjalnych wspieraj

organizacje i stowarzyszenia, m. in.

Dru

yny Nieprzetartego Szlaku ZHP organizuj

obozy, biwaki i rajdy turystyczne,

oddział wojewódzki Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Upo

ledzeniem

Umysłowym inicjuje imprezy rekreacyjno- sportowe dla swych podopiecznych. Na
podkre

lenie zasługuje działalno

ść

Zarz

du Okr

gowego Zwi

zku Podnoszenia

ęŜ

arów, który od 1995 roku sprawuje opiek

nad integracyjn

sekcj

podnoszenia

ęŜ

arów działaj

w ramach Uczniowskiego Klubu Sportowego. W

rodowisku

bialskopodlaskim nie ma jeszcze jednak tradycji organizowania cyklicznych
masowych imprez rekreacyjnych, sportowych i turystycznych dla dzieci i młodzie

niepełnosprawnej. Wyj

tek stanowi

olimpiady specjalne, w których co roku bior

udział nie tylko uczniowie szkół specjalnych i o

rodków szkolno-wychowawczych,

ale tak

e Warsztat Terapii Zaj

ciowej dla upo

ledzonych umysłowo oraz

podopieczni Domu Pomocy Społecznej.

Sytuacja zdrowotna dzieci w wieku szkolnym skłania do nast

puj

cych

propozycji:
1. Istnieje konieczno

ść

weryfikacji programów kształcenia nauczycieli wychowania

fizycznego. Absolwenci uczelni wychowania fizycznego powinni by

przygotowani do

stosowania wła

ciwych obci

ąŜ

fizycznych w stosunku do dzieci wykazuj

cych

ró

nego rodzaju zaburzenia w stanie zdrowia i rozwoju. Kompetencje z

kinezyterapii maj

szczególne znaczenie w małych

rodowiskach, w których dost

do rehabilitacji jest niewielki. Nauczyciele wychowania fizycznego z lekarzami i
Poradni

Pedagogiczno-Psychologiczn

mog

skutecznie usprawnia

dzieci

dostosowuj

c wysiłek do ich mo

liwo

ci.

2. Stan zdrowia dzieci, zarówno pełnosprawnych jak i niepełnosprawnych stwarza
konieczno

ść

weryfikacji programu wychowania fizycznego. Istnieje potrzeba

preferowania form zdrowotnych szkolnych zaj

ęć

ruchowych.

3. Niezb

dna jest modyfikacja organizacji wychowania fizycznego; prowadzenie

zaj

ęć

ruchowych nie w zespołach klasowych, ale w jednorodnych grupach

zdrowotnych, co pozwoli zwi

kszy

ich efektywno

ść

4. Zapewnienie odpowiednich warunków pracy nauczycielom wychowania fizycznego,
co jest szczególnie wa

ne w szkołach specjalnych, które przygotowuj

c dzieci

niepełnosprawne do

ycia w społecze

stwie musz

eksponowa

czynniki kształtuj

fizyczn

stron

osobowo

ci.

5. Wspieranie merytoryczne i finansowe placówek prowadz

cych kształcenie

integracyjne.

Zwi

kszenie udziału dzieci z zaburzeniami rozwojowymi, chorych i

niepełnosprawnych w szkolnych i pozaszkolnych formach kultury fizycznej wymaga
rozwi

systemowych. Ł

czenie inicjatyw lokalnych oraz

rodków pozostaj

cych w

dyspozycji miejscowych instytucji i stowarzysze

jest wła

ciw

drog

przełamywania wszelkich barier ograniczaj

cych dost

pno

ść

kultury fizycznej, a

tworzenie przyjaznego

rodowiska dla ka

dego członka społeczno

ci to jedno z

wielu wyzwa

stawianych przed samorz

dami lokalnymi.

Bibliografia

1. Bergier J., Bytniewski M., Wilczewski A.: Rozwój fizyczny, sprawno

ść

wydolno

ść

dzieci ze

rodkowo-wschodniego makroregionu Polski. AWF, Biała

Podlaska 1990.
2. Bilska M.: Postawa ciała dzieci upo

ledzonych umysłowo w stopniu lekkim. Szk.

Specj. 1987, 3, 181-186.
3. Bilska M.: Rozwój fizyczny i motoryczny dzieci upo

ledzonych umysłowo w

stopniu lekkim z regionu wschodniej Polski. AWF, Katowice 1996 (praca
doktorska).
4. Biuletyn Kuratorium O

wiaty. Biała Podlaska 1997.

5. Cie

ski R.: Zawód i praca nauczyciela wychowania fizycznego. AWF, Warszawa

1987.
6. Górniak K.: Rozwój fizyczny i postawa ciała dzieci niepełnosprawnych. Raport
z zadania V.5.3. Problemu W

złowego 10.7. AWF, Biała Podlaska 1985.

7. Górniak K. (red.): Realizacja funkcji zdrowotnych kultury fizycznej w
praktyce pedagogicznej. AWF, Biała Podlaska 1992.
8. Górniak K.: Informator PFRON. Biała Podlaska 1998.
9. Krawczyk Z. (red.): Kultura fizyczna w kategoriach warto

ci. AWF, Warszawa

1989.
10. Maszczak T.: Poziom rozwoju somatycznego i motorycznego dzieci upo

ledzonych

umysłowo. AWF, Warszawa 1991.
11. Narodowy Program Zdrowia 1996-2006. Warszawa 1996.
12. Pa

czyk J.: Rozwój i sprawno

ść

fizyczna dzieci upo

ledzonych umysłowo w

stopniu lekkim. IKNiBO, Warszawa 1975.
13.

ęŜ

ski J. (red.): Rozwój fizyczny i motoryczny oraz postawa ciała dzieci

i młodzie

y niepełnosprawnej. AWF, Katowice 1991.

14. Wilczewski A.: Ocena poziomu rozwoju biologicznego dzieci i młodzie

województwa bialskopodlaskiego. AWF, Warszawa 1985.

Adam Wójtowicz
Instytut Wychowania Fizycznego AWF w Gorzowie

Warto

ci społeczne turnusów organizowanych w O

rodku

Rehabilitacyjno-Wypoczynkowym im. prof. Wiktora Degi w Go

cimiu

Uczestnictwo osób niepełnosprawnych w turnusach rehabilitacyjnych nale

do podstawowych form rehabilitacji społecznej. Programy turnusów obejmuj

aktywn

rehabilitacj

poł

czon

z elementami sportu, turystyki i wypoczynku.

Turnusy odbywaj

najcz

ęś

ciej w miejscowo

ciach o walorach klimatycznych i

krajobrazowych, w o

rodkach przystosowanych dla inwalidów. W Polsce

uczestnicz

cych w tych zgrupowaniach w roku 1998 było około 150 tys. osób.

Niepełnosprawni korzystaj

z dofinansowania turnusów z Pa

stwowego Funduszu

Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON).

Do zada

realizowanych na turnusach nale

1. Praca nad popraw

zdrowotno

ci i sprawno

ci fizycznej.

2. Kształtowanie nawyków do systematycznej rehabilitacji i usprawniania.
3. Zapewnienie ró

nych form czynnego i biernego wypoczynku.

4. Udział w zaj

ciach kulturalnych i rozrywkowych.

5. Integracja w ró

nych grupach i

rodowiskach.

Spółdzielnia Inwalidów „Rehabilitacja“ w Zielonej Górze organizuje turnusy

rehabilitacyjne nad morzem, w górach, a tak

e w O

rodku Rehabilitacyjno-

Wypoczynkowym w Go

cimiu. Corocznie przez zielonogórsk

spółdzielni

na turnusy

kierowanych jest około 7 tys. osób, a do Go

cimia – ponad 2 tys. osób.

rodek w Go

cimiu le

y na skraju Puszczy Noteckiej, nad jeziorem Solecko.

Teren ten ju

ponad 30 lat temu został wybrany na o

rodek wypoczynkowy dla

inwalidów. Jednak

e jego skromna baza i tylko letni czas funkcjonowania (3-4

miesi

ce w roku) nie przyniosły o

rodkowi rozgłosu. Kiedy spółdzielczo

ść

inwalidów zacz

ła przystosowywa

go do przyjmowania osób niepełnosprawnych o

cimiu zacz

ło mówi

gło

no. Obecnie o

rodek nale

y do wzorcowych w

Polsce. Jest na wskro

nowoczesny, pozbawiony barier architektonicznych, z

bogat

baz

rehabilitacyjn

i socjalno-bytow

Programy pobytu w Go

cimiu ł

ró

norodne elementy ze sportem, turystyk

i wypoczynkiem. Stanowi

ne ogniwo w systemie leczenia i usprawniania

inwalidów, uzupełniaj

zabiegi terapeutyczne prowadzone w

rodowisku

zamieszkania. Na turnusach wymienia si

wiadczenia, zdobywa informacje,

poznaje nowe metody leczenia i usprawniania. Program ka

dego turnusu jest inny,

bowiem wyznaczaj

go rodzaje schorze

, upodobania, wiek uczestników oraz metody

rehabilitacyjne.

We wrze

niu 1996 r. O

rodek Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy w Go

cimiu

przyj

ł zaszczytne imi

profesora Wiktora Degi. Status o

rodka zobowi

zuje do

stosowania najnowocze

niejszych technik rehabilitacji, permanentnego

doskonalenia usprawniania i lansowania racjonalnych i ciekawych form rekreacji.

W programach realizowanych w Go

cimiu najwa

niejsze to:

1. Podnoszenie na wy

szy poziom sprawno

ci ogólnej i specjalnej (badania nad

wydolno

i aktywno

fizyczn

uczestników).

2. Uczenie si

wicze

pomocnych w samousprawnianiu (praca terapeutyczna i

edukacyjna, przekazywanie uczestnikom tak

e do domów powielanych materiałów z

wiczeniami).

3. Wyrabianie nawyków zaradno

ci w ró

nych sytuacjach (

wiczenia w ró

nych

warunkach lokalowych, pogodowych i terenowych).
4. Propagowanie form czynnego wypoczynku poprzez

wiczenia fizyczne, aktywno

ść

turystyczn

i współzawodnictwo sportowe (turnieje, zawody, festyny).

5. Zach

canie do czynnego udziału i ogl

dania ró

norodnych zaj

ęć

kulturalno-

rozrywkowych (liczne bariery utrudniaj

ich realizacj

w miejscu zamieszkania).

6. Tworzenia mo

liwo

ci nawi

zywania wi

zi towarzyskich, kole

skich,

przyjacielskich (udział w zaj

ciach grupowych, wspólne dyskusje, spotkania).

Sonda

e wskazuj

e dla wi

kszo

ci (na niektórych turnusach nawet dla

95%) uczestników pobyt na dwutygodniowym zgrupowaniu staje si

jedyn

okazj

wyjazdu z rodzinnego domu lub o

rodka stałego pobytu. W zale

ci od składu

turnusu 60-80% uczestników tylko w o

rodku znajduje sposobno

ść

do stosowania

systematycznych

wicze

fizycznych.

ród uczestników go

cimskich turnusów prowadzi si

badania w zakresie

potrzeb rehabilitacyjnych i wypoczynkowych, powstaj

prace opiniotwórcze,

projekty urz

dze

, programy dla ró

nych schorze

, prace magisterskie i dyplomowe

z udziałem pracowników i studentów Instytutu Wychowania Fizycznego AWF w
Gorzowie Wlkp. Powstaj

wideofilmy dydaktyczne o pracy o

rodka. Rozpocz

to tak

szkolenie kursowe instruktorów zaj

ęć

ruchowych z niepełnosprawnymi, tak

e nauk

jazdy na wózkach.

Opiek

medyczn

sprawuje lekarz – specjalista od schorze

najcz

ęś

ciej

wyst

puj

cych oraz w zale

ci od potrzeb 1-3 piel

gniarek. Na pocz

tku i pod

koniec turnusu oceniany jest stan zdrowia uczestników. Na wst

pie lekarz okre

zabiegi, kieruje te

wiczenia rehabilitacyjne indywidualne lub grupowe.

Uczestnicy turnusów mog

korzysta

z masa

y r

cznych, klasycznych,

leczniczych, mechanicznych na specjalnych fotelach i materacach wibracyjnych,
akupresury, hydromasa

y w wannach lub w małym basenie oraz z na

wietle

lamp

typu „Bionik“. Do dyspozycji jest sauna, solarium oraz siłownia z zestawem
kilkudziesi

ciu przyrz

dów do

wicze

. Uniwersalny Gabinet Usprawniania

Leczniczego (UGUL) z ró

nymi przyborami i specjalistycznym sprz

tem słu

y do

rehabilitacji indywidualnej.

wiczenia grupowe obejmuj

zespoły:

1. Małe (3-6 osobowe) – specjalistyczne, np.

wiczenia w pozycjach izolowanych.

rednie (6-12 osobowe) – usprawniaj

ce w formie gimnastyki, tak

e z

przyborami przy muzyce.
3. Du

e (12-20 osobowe) – ogólnousprawniaj

ce.

Na specjalnym torze i w terenie prowadzi si

nauk

pokonywania nierówno

i przeszkód na wózkach inwalidzkich. Specjalne miejsce zajmuje hipoterapia.

Zaj

cia sportowo-rekreacyjne i turystyczne obejmuj

bardzo szerok

ofert

Ich organizacji sprzyjaj

dogodne, naturalne warunki poło

enia o

rodka oraz

znajduj

ce si

na jego terenia obiekty, urz

dzenia i sprz

t. Obszar o

rodka

obejmuje powierzchni

11 hektarów.

W hali sportowej prowadzone s

wiczenia gimnastyczne, gry i zabawy

ruchowe. Organizowane s

turnieje, konkursy i zawody. Zaj

ciom sportowym na

wolnym powietrzu słu

y kompleks tartanowych boisk do gier małych. Przyległy do

rodka teren jest bardzo urozmaicony, zalesiony i graniczy z jeziorem. Sprzyja

to organizacji gier i zabaw plenerowych oraz uprawianiu sportów wodnych. Do
stałych zaj

ęć

nale

Ŝą

zawody na zautomatyzowanej kr

gielni.

Plac zabaw jest tak zbudowany,

e mog

z niego korzysta

zarówno dzieci,

jak i osoby dorosłe. Jego u

ytkowanie zapewnia pełne bezpiecze

stwo.

Zaj

cia obejmuj

swym zasi

giem teren o

rodka, najbli

oraz dalsz

okolic

. Urz

dzane s

spacery utwardzonymi alejkami (dla wózkowiczów), wycieczki

piesze – bli

sze (dla wózkowiczów drogami utwardzonymi) w pobli

u o

rodka,

sto poł

czone ze zbieraniem jagód i grzybów, a tak

e wycieczki dalsze w

pobli

e rezerwatu ptaków, nad s

siednie jeziora, wycieczki rowerowe, wodne

kajakami, łodziami wiosłowymi, rowerami wodnymi i autokarowe. Te ostatnie
obejmuj

trasy do zwiedzania oraz docelowe do okre

lonych miejscowo

ci i

obiektów.

Turystyka zim

, w terenie przyległym do o

rodka i po o

nie

onych ost

pach

puszczy, a tak

e po tafli zamarzni

tego jeziora z zachowaniem zasad

bezpiecze

stwa, to atrakcje pobytu na turnusach zimowych.

Niebagateln

rol

w dobrze zorganizowanym turnusie odgrywaj

zaj

cia

kulturalno-rozrywkowe. Nimi wła

nie wypełniany jest ka

dy wieczór, a czasami

tak

e popołudnie. Organizowane s

: ogniska z programami artystycznymi, wieczory

rozrywkowe, spotkania poetyckie, spektakle teatralne plenerowe lub w sali
widowiskowej. Wyst

puj

zespoły kabaretowe, chóry, grupy wokalno-instrumentalne.

Uczestnicy turnusów ch

tnie bior

udział w balach przebiera

ców, dyskotekach,

zabawach, konkursach i festiwalach.

Zarysowany program rehabilitacyjno-wypoczynkowy jest akceptowany i wysoko

oceniany przez uczestników turnusów.

wiadcz

o tym pozytywne opinie wyra

ane

bezpo

rednio gospodarzom o

rodka lub korespondencyjnie (na adres Spółdzielni

Inwalidów „Rehabilitacja“ w Zielonej Górze).

wiadczenia w pracy z niepełnosprawnymi oraz wyniki bada

prowadzonych

na terenie o

rodka w Go

cimiu upowa

niaj

do nast

puj

cych uogólnie

1. Go

cim to miejsce rehabilitacji wszechstronnej, bardzo cz

sto skutecznej,

cho

tylko dwutygodniowej, czasami jedynej w roku, a co wa

ne – bardzo

przyst

pnej.

2. Udział w turnusie jest okazj

do kształtowania nawyków do rehabilitacji

bowiem kinezyterapia stawiana jest w sferze powinno

ci. Wi

kszo

ść

uczestników

(50-60%) deklaruje kontynuacj

wicze

w warunkach domowych.

3. W czasie pobytu w o

rodku osób o ró

nych schorzeniach, w towarzystwie tak

ludzi zdrowych obserwuje si

zjawisko integracji społecznej poprzez wspóln

rehabilitacj

, udział w zaj

ciach sportowych, turystycznych i kulturalno-

rozrywkowych.
4. Z do

wiadcze

wynika,

e u wielu osób niepełnosprawnych

wiczenia stosowane w

rodku i kontynuowane w warunkach domowych skutkowały popraw

zdrowia i

sprawno

ci fizycznej. Potwierdzaj

one w dobitny sposób tez

patrona o

rodka

profesora Wiktora Degi o skuteczno

ci leczenia ruchem.

5. Pozbawiony barier architektonicznych o

rodek w Go

cimiu pozwala

niepełnosprawnym na „normalne“ korzystanie z dóbr kultury.
6. Bardzo pozytywne reakcje zaobserwowa

na w

ród uczestników podczas

ogl

dania wyst

pów utalentowanych osób niepełnosprawnych. Tu bowiem rodz

nadzieje niektórych rodziców na talenty ich własnych, niepełnosprawnych dzieci,
tu czasem odnajduj

uzdolnienia osób starszych.

Przedstawione problemy s

wyrazem kilkuletnich do

wiadcze

w pracy z

nieopełnosprawnymi w warunkach zgrupowa

rahabilitacyjnych w Go

cimiu.

Waldemar Skowro

ski

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Ocena sprawno

ci motorycznej osób z upo

ledzeniem umysłowym zmodyfikowan

wersj

testu „Eurofit“

Sprawno

ść

fizyczna determinuje aktualne mo

liwo

ci ruchowe człowieka. S

to np. mo

liwo

ci wystarczaj

ce do spełniania codziennych obowi

zków bez

nadmiernego zm

czenia. Jest to tak

e mo

liwo

ść

czynnego sp

dzania czasu wolnego.

W sprawno

ci fizycznej najpełniej przejawia si

działanie organizmu

człowieka. Odzwierciedla si

w niej aktualny stan układów i narz

dów,

konstytucja fizyczna oraz uwarunkowania kulturowe. Gdy badamy sprawno

ść

fizyczn

globalnej ocenie podlegaj

układy: mi

ęś

niowy, kostny, nerwowy, oddechowy,

krwiono

ny i cały organizm. Sprawno

ść

fizyczn

warunkuj

zdolno

ci motoryczne

wyra

one sił

, szybko

, wytrzymało

i koordynacj

ruchow

[8], a tak

stan zdrowia i styl

ycia danej osoby. Jest to koncepcja wzajemnie powi

zanych

trzech członów struktury sprawno

ci fizycznej [1]. Nie mo

emy jednak oceni

którego

z tych elementów w sposób wyizolowany, jest to zjawisko wielowariantowe

[4]. Sprawno

ść

fizyczna uwarunkowana jest całokształtem splataj

cych si

ze sob

czynników, od pocz

cia i

ycia płodowego pocz

wszy, poprzez urodzenie si

wpływy

rodowiskowe, biogeograficzne i inne. Zdolno

ci motoryczne i czynniki je

warunkuj

ce mo

na ocenia

jako elementarne składowe. Poziom sprawno

ci mo

wyrazi

jednym sumarycznym wska

nikiem [3, 7] lub kilkoma wska

nikami, tj. siły,

szybko

ci, wytrzymało

ci, koordynacji ruchowej lub gibko

ci. Dotychczas

opracowano szereg sposobów pozwalaj

cych ocenia

sprawno

ść

motoryczn

[2, 5,

10]. Najcz

ęś

ciej to zestawy

wicze

, które s

miernikami poziomu sprawno

fizycznej (motorycznej). Wybiera si

takie

wiczenia, które zawieraj

liwie

jak najwi

kszy ładunek jednej cechy (zdolno

ci) motorycznej. Wa

ne s

nast

puj

ce kryteria:

1. Rzetelno

ść

oznacza stabilno

ść

wyników w krótkich odst

pach czasu, np. 2

tygodnie. Wyniki poszczególnych prób powinny by

zbli

one do siebie. Chcemy by

pewni,

e na

wiczenia nie maj

wpływu czynniki przypadkowe.

2. Trafno

ść

, tzn.

wiczenie mierzy to co zamierzamy. O trafno

ci mo

wiadczy

e zró

nicowanie mi

dzy grupami o ró

nym poziomie sportowym lub intensywno

wicze

fizycznych.

3. Prawidłowo

ść

rozsiewu, czyli rozkład wyników zbli

ony do normalnego (krzywa

Gausa).
4. Zró

nicowanie oceniane odchyleniem standardowym lub współczynnikiem

zmienno

ci.

5. Ekonomiczno

ść

, tj. przydatno

ść

do bada

populacyjnych (szkoły, kluby

sportowe, ró

ne grupy wieku, płci lub rodzaju niepełnosprawno

ci).

W 1988 roku pojawił si

podr

cznik opisuj

cy test sprawno

ci fizycznej

„Eurofit“. Test został opracowany i przebadany w toku 10-letniej pracy Komitetu
Ekspertów do spraw Bada

nad Sportem [1]. Zakłada on modyfikacj

i dostosowanie

go do mo

liwo

ci osób niepełnosprawnych (tak

e upo

ledzonych umysłowo). J. C. de

Potter z Uniwersytetu w Brukseli dokonał modyfikacji „Eurofitu“ w celu
przystosowania do badania sprawno

ci fizycznej umysłowo upo

ledzonych. Badał tym

testem 1000 osób o zró

nicowanym poziomie ilorazu inteligencji, płci i wieku.

Stwierdził znamienn

korelacj

dzy ilorazem inteligencji a sprawno

Najlepsze rezultaty osi

gaj

ęŜ

czy

ni w wieku od 16 do 21 lat. Na podstawie

materiałów prof. de Pottera opracowano instrukcj

w j

zyku polskim do

zmodyfikowanej wersji „Eurofitu“ dla umysłowo upo

ledzonych [9].

Zanim jednak wprowadzi si

do praktyki jaki

test nale

y oceni

jego

przydatno

ść

dla konkretnej populacji. Pierwszym etapem były badania pilota

owe w

grudniu 1992 r. Oceniano praktyczn

yteczno

ść

zmodyfikowanej wersji testu

sprawno

ci fizycznej „Eurofit“ dla osób z upo

ledzeniem umysłowym. Specyfika

upo

ledzenia wymaga modyfikacji [12]. W wersji zmodyfikowanej nie ma próby

wytrzymało

ci. Cecha ta jest bardzo trudna do wykonania przez upo

ledzonych.

Wyst

puje u nich bardzo cz

sto mała tolerancja wysiłkowa, a tak

e obni

ony

iloraz inteligencji i wady serca. Problemy mog

wynika

równie

z braku

motywacji, któr

trudno wyzwoli

do długotrwałego submaksymalnego wysiłku. W

oryginalnej wersji „Eurofitu“ szybko

ść

mierzy si

biegiem wahadłowym 10×5 m i

stukaniem w kr

ąŜ

ki (szybko

ść

ruchów r

ki). U osób umysłowo niepełnosprawnych

obserwujemy wydłu

ony czas reakcji, utrudnion

koncentracj

, zaburzon

koordynacj

wzrokowo-ruchow

. Wykonywanie skomplikowanych dla nich czynno

ci nie

ocenia szybko

ci ruchów, lecz stopie

zaburze

centralnego układu nerwowego. W

wersji zmodyfikowanej szybko

ść

okre

la si

czasem biegu na 25 m.

U osób z opó

nionym rozwojem umysłowym nie wskazane s

czynno

ci oparte na

izometrycznych skurczach mi

ęś

ni. Nale

ało wi

c wykluczy

ocen

siły statycznej

zaciskaniem r

ki i wytrzymało

ci mi

ęś

niowej zwisem o ramionach ugi

tych.

Trudno

ść

polega na cz

stych anomaliach w budowie ciała, dysproporcjach w

długo

ci ko

czyn. Zbyt mała siła mo

e nawet uniemo

liwi

wykonanie zadania.

Statyczna i do

ść

skomplikowana jest próba równowagi - stanie jednonó

na belce o

długo

ci 50 cm. Mo

e ona wzbudza

k i nie ró

nicowa

wyników u gł

biej

upo

ledzonych. W wersji zmodyfikowanej zastosowano przej

cie po ławce

gimnastycznej w pozycji wysokiej. Nie zmienione pozostały próby: gibko

ci (w

siadzie płaskim skłon dosi

ęŜ

ny w przód) i wytrzymało

ci mi

ęś

niowej lokalnej

(siady z le

enia tyłem). Dodatkowo zastosowano ocen

siły i koordynacji ruchowej

pchni

ciem piłk

lekarsk

2 kg.

Badaniami pilota

owymi obj

to 198 osób (111 chłopców i 87 dziewcz

t) z 4

placówek dla upo

ledzonych umysłowo w Warszawie (tab. 1): 115 osób z

upo

ledzeniem w stopniu lekkim, 56 w stopniu umiarkowanym, 20 w stopniu znacznym

i 7 w stopniu gł

bokim. Wiek badanych w granicach 10,5-56 lat. Wi

kszo

ść

badanych mieszkała w domu rodzinnym (92,8% m

ęŜ

czyzn i 73,6% kobiet). Pozostali

mieszkali w internacie lub brak jest danych. Najwi

cej osób pochodziło ze

rodowiska robotniczego (65,5% kobiet i 65,8% m

ęŜ

czyzn), nast

pnie

inteligenckiego (20,7% i 22,5%) oraz chłopskiego (2,3% i 2,7% m

ęŜ

czyzn). U 11,5%

kobiet i 9,0% m

ęŜ

czyzn brakowało danych o pochodzeniu społecznym. Poziom

umysłowy rodziców jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego rozwoju
dziecka. Po

rednio mo

e o tym

wiadczy

poziom wykształcenia rodziców. Najwi

cej

matek (33,3%) i ojców (26,3%) posiadało wykształcenie podstawowe, drug

grup

stanowi

matki ze

rednim wykształceniem (23,7%) oraz ojcowie z wykształceniem

zawodowym (21,2%), za

wykształcenie wy

sze rodziców wyst

powało najrzadziej (u

11,6% matek i 12,1% ojców).

Po badaniach pilota

owych wykonano badania ogólnopolskie podobnej próby

losowej z populacji umysłowo upo

ledzonych. Zdecydowano si

jednak (ze wzgl

dów

etycznych) bada

osobników, których rodzice lub opiekunowie wyrazili zgod

. Jest

to materia bardzo delikatna i nie mo

na wymaga

zastosowania

cisłych naukowych

reguł wyłonienia reprezentatywnej próby losowej z populacji.

Po uwzgl

dnieniu powy

szych zastrze

zbadano 1602 osoby z całej Polski

(637 dziewcz

t i 965 chłopców). Najwi

cej było osób z upo

ledzeniem umiarkowanym

(359 dziewcz

t, 476 chłopców), nast

pnie z lekkim upo

ledzeniem (177 dziewcz

368 chłopców) i znacznym (92 dziewcz

t, 111 chłopców). Badanych z upo

ledzeniem

umysłowym gł

bokim oraz w normie intelektualnej było mało, dlatego dalsze

rozwa

ania dotycz

trzech stopni upo

ledze

– lekki, umiarkowany i znaczny.

Sformułowano dwa pytania badawcze:

1. Jaki jest poziom i dynamika rozwoju sprawno

ci fizycznej w zale

ci od

płci, wieku i stopnia upo

ledzenia umysłowego?

2. Czy

wiczenia fizyczne zastosowane jako próby testowe s

rzetelne?

Ocen

rzetelno

ci dokonano na podstawie analizy wyników testu z

dwukrotnych bada

w odst

pie dwóch tygodni: pierwsze wykonano około 25.05.1993,

a drugie około 10.06.1993. Zgodno

ść

wyników mi

dzy pierwszym i drugim badaniem

wiadczy o rzetelno

ci pomiarów i samego testu. Tylko w skoku w dal z miejsca u

dziewcz

t z lekkim upo

ledzeniem w wieku 18 lat stwierdzono ró

nic

istotn

statystycznie. Mo

na zatem stwierdzi

e test charakteryzuje si

Ŝą

rzetelno

pomiarów.

Skok w dal z miejsca

Chłopcy umysłowo upo

ledzeni w stopniu lekkim wyra

nie dominuj

nad

pozostałymi grupami. Gorsze wyniki osi

li umiarkowanie upo

ledzeni, a

najsłabsze upo

ledzeni w stopniu znacznym (ryc. 1). Wydaje si

e ró

nice

dzy poszczególnymi grupami upo

ledze

na jednakowym poziomie. Krzywe skoku

w dal z miejsca w wieku od 9 do 17 roku

ycia wykazuj

liniowy wzrost.

wiadczy

to o regularnej poprawie siły ko

czyn dolnych. Najbardziej klarowny obraz tej

cechy widoczny jest mi

dzy 11 a 17 rokiem

ycia. W wieku 9, a szczególnie 10 lat

wyniki s

zbli

one. By

e jest to kwestia przypadku lub zbyt małej

liczebno

ci badanych, albo, co byłoby spostrze

eniem bardzo ciekawym, do

dojrzewania płciowego poziom sprawno

ci fizycznej jest zbli

ony bez wzgl

du na

upo

ledzenie umysłowe. Wymaga to jednak odr

bnych bada

U dziewcz

t (ryc. 2) dominuj

wprawdzie lekko upo

ledzone, ale ró

nice

dzy nimi a upo

ledzonymi umiarkowanie s

nieco wi

ksze ni

dzy

umiarkowanie i znacznie upo

ledzonymi. We wszystkich trzech grupach daje si

zauwa

okresy liniowego wzrostu skoczno

ci do około 14 roku

ycia, a nast

pnie

stabilizacj

tej cechy z niewielk

tendencj

progresji do 19 roku

ycia.

Widoczny jest tak

e, podobnie jak u chłopców, zbli

ony poziom skoczno

we wszystkich grupach w wieku od 9 do 11 lat, a nawet dziewcz

ta 9-letnie z

lekkim upo

ledzeniem osi

ły gorsze wyniki ni

ich rówie

niczki z

upo

ledzeniem umiarkowanym. Wydawa

by si

mogło,

e sprawno

ść

fizyczna

ró

nicuje si

dopiero w okresie dojrzewania, a wi

c po 11-12 roku

ycia.

Bieg na 25 m

W szybko

ci (ryc. 3) dominuj

chłopcy z lekkim upo

ledzeniem. Czas biegu

na dystansie 25 m regularnie skraca si

od 9 do około 16 roku

ycia, kiedy

nast

puje jego stabilizacja. W podobnym tempie przebiega rozwój szybko

ci u

chłopców z umiarkowanym upo

ledzeniem, ale stabilizacja nast

puje w 17 roku

ycia i jej poziom jest ni

szy (dłu

szy czas biegu na). Najgorzej przedstawia

ta cecha u osób z upo

ledzeniem znacznym, ale z podobnymi tendencjami jak w

pozostałych grupach. Mo

na jednak zauwa

e stabilizacja szybko

ci wyst

puje

dopiero w wieku 18 lat i jej poziom jest najni

szy w stosunku do osób z

upo

ledzeniem lekkim i umiarkowanym.

Dziewcz

ta (ryc. 4) z lekkim upo

ledzeniem dominuj

nad swoimi

rówie

niczkami o gł

bszych stopniach upo

ledzenia. Widzimy,

e wzrost szybko

u dziewcz

t nast

puje od 9 do 14 roku

ycia, a nast

pnie nieco obni

a si

wieku 20 lat. Dziewcz

ta z umiarkowanym upo

ledzeniem wykazuj

tendencj

głego podnoszenia poziomu tej cechy, co w konsekwencji doprowadza do du

ego

zbli

enia osi

ganych wyników w 20 roku

ycia do grupy z lekkim upo

ledzeniem.

Obraz rozwoju szybko

ci dziewcz

t z upo

ledzeniem w stopniu znacznym jest do

ść

nieoczekiwany. Wyst

puj

e ró

nice mi

dzy poszczególnymi kategoriami wieku.

e u badanych dziewcz

t o poziomie szybko

ci biegu na 25 m decyduj

inne

czynniki, a nie stopie

upo

ledzenia. W takiej sytuacji nale

ałoby posłu

krzyw

teoretyczn

pokazuj

redniony przebieg rozwoju tej cechy.

Zauwa

yliby

my wtedy,

e ogólny charakter rozwoju szybko

ci jest podobny jak u

osób z lekkim upo

ledzeniem, lecz na znacznie ni

szym poziomie.

Siła mi

ęś

ni brzucha

Próba skłonów z le

enia tyłem mierz

ca sił

ęś

ni brzucha (ryc. 5)

wyra

nie ró

nicuje chłopców w zale

ci od wieku i stopnia upo

ledzenia.

Zdecydowanie dominuj

osoby z lekkim upo

ledzeniem. Dynamiczny rozwój tej cechy

obserwujemy od 9 do 15 roku

ycia. Dalej nast

puje stabilizacja wyników. Chłopcy

z umiarkowanym upo

ledzeniem wykazuj

gły wzrost siły mi

ęś

ni brzucha wraz z

wiekiem niemal

e w sposób liniowy. Dynamika przyrostów jest zdecydowanie ni

sza

u lekko upo

ledzonych. Upo

ledzeni w stopniu znacznym wykazuj

wzrost

wyników, ale na jeszcze ni

szym poziomie i z mniejsz

dynamik

. Ciekawe jest

małe zró

nicowanie wyników w wieku 10 lat.

Dziewcz

ta (ryc. 6) wykazuj

mniej klarowny obraz rozwoju siły mi

ęś

brzucha z wiekiem. Zdecydowanie najlepiej prezentuj

dziewcz

ta z lekkim

upo

ledzeniem, u których po okresie dynamicznego wzrostu wyników od 9 do około

11-13 roku

ycia wyst

puje stagnacja z tendencj

do obni

ania si

siły mi

sni

brzucha. Przewaga lekko upo

ledzonych dziewcz

t nad umiarkowanie upo

ledzonymi

jest wi

ksza ni

tych drugich nad znacznie upo

ledzonymi. Natomiast z

umiarkowanym upo

ledzeniem wykazuj

niewielkie przyrosty od 9 do 15 roku

ycia i

dalej stabilizacja wyników. U upo

ledzonych znacznie rozwój tej cechy przebiega

jeszcze wolniej i dłu

ej – do 16 lat. Wida

tak

e tendencj

do obni

ania wyników

po tym wieku. Ogólnie mo

na stwierdzi

e siła mi

ęś

ni brzucha u dziewcz

t z

upo

ledzeniem znacznym rozwija si

wolniej ni

u lekko i umiarkowanie

upo

ledzonych.

Pchni

cie piłk

lekarsk

Chłopcy z lekkim upo

ledzeniem dominuj

pod wzgl

dem siły nad innymi

grupami umysłowo upo

ledzonych (ryc. 7). Charakterystyczny jest ci

gły rozwój

wyników o du

ej dynamice przyrostów od 9 do 20 roku

ycia. Nie zauwa

a si

okresu stabilizacji tej cechy. Chłopcy z umiarkowanym upo

ledzeniem prezentuj

dynamik

rozwoju, a ich rezultaty s

bli

sze upo

ledzonym znacznie.

Najni

szy poziom i najmniejsza dynamika jest u tych ostatnich. Warto podkre

e w wieku 9-10 lat ró

nice mi

dzy poszczególnymi grupami upo

ledze

niewielkie i z wiekiem coraz bardziej zwi

kszaj

. Próba wymaga bowiem du

koncentracji uwagi i koordynacji ruchowej.

Dziewcz

ta (ryc. 8) z lekkim upo

ledzeniem osi

ły w tej próbie

najlepsze wyniki. Rozwój rezultatów dziewcz

t z lekkim upo

ledzeniem trwa od 9

do 14 roku

ycia, a nast

pnie stabilizacja z tendencj

do obni

ania si

wyników

pchni

cia piłk

lekarsk

. Dziewcz

ta z upo

ledzeniem umiarkowanym prezentuj

gły rozwój siły o mniejszej dynamice ni

z upo

ledzeniem lekkim i osi

gaj

sze rezultaty, zbli

one bardziej do upo

ledzonych znacznie, u których ta

cecha rozwija si

najwolniej i na najni

szym poziomie.

W tej próbie s

niewielkie ró

nice pomi

dzy poszczególnymi grupami

niepełnosprawno

ci umysłowej w wieku 9-10 lat. Ró

nice powi

kszaj

do około

17 roku, a nast

pnie znowu zmniejszaj

w wieku 18-20 lat. Zatem potencjalne

liwo

ci i rozwój tej cechy jest zró

nicowany u dziewcz

t poszczególnych

upo

ledze

. Wyniki sugeruj

e ró

nice maj

zarówno charakter ilo

ciowy (ni

sze

rezultaty), jak i jako

ciowy (mniejsza dynamika i dłu

szy proces rozwoju).

Gibko

ść

W gibko

ci chłopców (ryc. 9) widoczne jest du

e zró

nicowanie w stosunku

do wieku i stopnia upo

ledzenia. Nie zauwa

a si

prawidłowo

ci rozwojowych.

Jedynie w przypadku upo

ledzenia lekkiego jest tendencja do zwi

kszania

amplitudy skłonów w miar

post

puj

cego wieku. Umiarkowanie upo

ledzeni

prezentuj

w ka

dej kategorii wieku raz wi

ksz

, a raz mniejsz

gibko

ść

Najwi

ksze ró

nice widoczne s

u chłopców z upo

ledzeniem znacznym. U osób

upo

ledzonych mog

wyst

powa

schorzenia (np. zespół Downa), które znamionuje

wiotko

ść

ęś

ni i stawów, a w konsekwencji wysokie wyniki skłonów w siadzie

płaskim.

Bardziej klarowny obraz rozwoju gibko

ci widoczny jest u dziewcz

t (ryc.

10). Dominuj

osoby z upo

ledzeniem znacznym, nast

pnie umiarkowanym i lekkim.

Nale

ałoby – podobnie jak u chłopców – wyró

osoby o wrodzonych

predyspozycjach do wysokiej gibko

ci, gdy

bez takiego rozró

nienia utrudnione

dzie wnioskowanie. Pewne zespoły chorobowe wybitnie wpływaj

na poziom

gibko

ci.

Równowaga

Próba równowagi wykazuje,

e dominuj

chłopcy z lekkim upo

ledzeniem (ryc.

11). Wi

ksze trudno

ci mieli uczniowie z umiarkowanym upo

ledzeniem, u których

widoczna jest tendencja do coraz lepszych rezultatów w miar

post

puj

cego

wieku. Tak klarownego rozwoju tej cechy nie wida

ród upo

ledzonych w stopniu

znacznym. Ich wyniki wahaj

znacznie. Tendencja ogólna wskazuje jednak na

niewielkie przyrosty poczucia równowagi wraz z wiekiem. Wi

kszo

ść

rezultatów tej

próby plasuje si

na poziomie wy

szym od 4 pkt, a wi

c na poziomie próby B

(przej

cie po odwróconej ławeczce gimnastycznej). Mo

na byłoby zatem zrezygnowa

z próby A (przej

cie po ławeczce gimnastycznej stoj

cej normalnie). Jednak ze

wzgl

du na konieczno

ść

obejmowania badaniami wszystkich niepełnosprawnych

intelektualnie, równie

z gł

bokim upo

ledzeniem, prób

A nale

y zachowa

Równowaga – podobne jak u chłopców – wykazuje dominacj

dziewcz

t z lekkim

upo

ledzeniem (ryc. 12). Równomierny i na ni

szym poziomie jest rozwój tej cechy

u dziewcz

t z upo

ledzeniem umiarkowanym oraz du

e zró

nicowanie wyników ze

znacznym upo

ledzeniem.

Wnioski

1. We wszystkich próbach (z wyj

tkiem gibko

ci) wyra

nie dominuj

osoby z lekkim

upo

ledzeniem nad pozostałymi grupami.

2. Do okresu dojrzewania widoczne s

małe ró

nice w poziomie sprawno

motorycznej. W okresie intensywnego rozwoju, tj. mi

dzy 11 a 17 rokiem

ycia

ró

nice pogł

biaj

, a po 18-19 roku znowu malej

3. Bardzo dynamicznie rozwija si

wraz z wiekiem skoczno

ść

4. Obserwuje si

szy poziom i mniejsz

dynamik

rozwoju poszczególnych cech

motorycznych w miar

szego stopnia upo

ledzenia umysłowego.

5. Ró

nice pomi

dzy poszczególnymi grupami upo

ledze

maj

zarówno charakter

ilo

ciowy (ni

sze wyniki prób), jak i jako

ciowy (mniejsza dynamika i dłu

szy

proces rozwoju).
6. Brak klarownego obrazu rozwoju gibko

ci. Stwierdzono jej mał

przydatno

ść

badaniach populacyjnych. Nale

y t

wła

ciwo

ść

organizmu u osób z upo

ledzeniem

umysłowym traktowa

indywidualnie, uwzgl

dniaj

c schorzenia sprzyjaj

gibko

ci.

7. Sugeruje si

, aby sprawno

ść

fizyczn

osób z lekkim upo

ledzeniem umysłowym

bada

testem „Eurofit“ bez modyfikacji.

8. Zmodyfikowana wersja testu „Eurofit“ wykazała przydatno

ść

do oceny sprawno

motorycznej osób z upo

ledzeniem umysłowym.

Bibliografia

1. Eurofit. Europejski test sprawno

ci fizycznej. Przekład z j

zyka

angielskiego H. Grabowski, J. Szopa. AWF, Kraków 1991.
2. Drabik J.: Sprawno

ść

fizyczna i jej testowanie u młodzie

y szkolnej. AWF,

Gda

sk 1992.

3. Kura

Z.: Metoda syntetycznej oceny ogólnej sprawno

ci fizycznej. Rocz.

Nauk. AWF, Warszawa 1969.
4. Osi

ski W.: Zagadnienia motoryczno

ci człowieka. AWF, Pozna

1991.

5. Pilicz S.: Analiza czynnikowa struktury sprawno

ci fizycznej. W:

Motoryczno

ść

dzieci i młodzie

y – aspekty teoretyczne oraz implikacje

metodyczne. Red. J. Raczek. AWF, Katowice 1986, 171-176.
6. Raczek J.: Motoryczno

ść

człowieka w

wietle współczesnych pogl

dów i bada

Wychow. Fiz. Sport 1987, 1.
7. Przew

da R.: Uwarunkowania poziomu sprawno

ci fizycznej polskiej młodzie

szkolnej. AWF, Warszawa 1985.
8. Sankowski T.: „Cechy“, czy „zdolno

ci“ – rzecz o motoryczno

ci. Sport

Wyczyn. 1990, 7-8.
9. Skowro

ski W.: Jean-Claude de Potter – Eurofit Specjal. Wychow. Fiz. Zdrow.

1996, 3.
10. Soza

ski H.: Sprawno

ść

fizyczna w teorii i praktyce sportu. Sport Wyczyn.

1975, 12, 9-17.
11. Szopa J.: Uwarunkowania, przejawy i struktura motoryczno

ci człowieka w

wietle pogl

dów „szkoły krakowskiej“. Antropomot. 1995, 12-13.

12. Ziemilska A., Skowro

ski W.: Eurofit Special – test dla sprawnych inaczej.

Wychow. Fiz. Zdrow. 1996, 3.

____________________
    * Na rycinach 1-12 oznaczono:

Krystyna Gawlik, Anna Zwierzchowska
Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach

Gry i zabawy ruchowe istotnym stymulatorem
rozwoju umysłowo upo

ledzonych

Zabawy i gry ruchowe spełniaj

niezmiernie wa

rol

yciu ka

dego

dziecka, równie

umysłowo upo

ledzonego. Towarzysz

one człowiekowi od

najmłodszych lat, co uwarunkowane jest potrzebami rozwojowymi. Zabawy i gry
ruchowe odznaczaj

bowiem bogactwem form ruchowych (chód, bieg, pełzanie,

czworakowanie, rzuty, mocowanie, skoki). Ró

norodno

ść

ruchowa powoduje

zaanga

owanie du

ych grup mi

ęś

niowych, narz

dów wewn

trznych i systemu

nerwowego, przyczynia si

do podnoszenia wydolno

ci organizmu oraz ogólnej

sprawno

ci fizycznej. Grom i zabawom ruchowym towarzysz

dodatnie prze

ycia

emocjonalne, zadowolenie, pogodny nastrój, co jest szczególnie istotne w
przypadku dzieci umysłowo upo

ledzonych. Daj

one równie

liwo

ść

poznania

rzeczywisto

ci kształtuj

c procesy poznawcze jak: my

lenie, pami

ęć

spostrzeganie, wyobra

nia, które s

sto w znacznym stopniu zaburzone. Z.

Gilewicz [1] zabaw

definiuje jako „jedn

z form aktywno

ci ruchowych człowieka

dobrowolnie podejmowanej przez jednostk

lub zespół, u której wzgl

dy taktyczne,

gromadzenie i wytwarzanie dóbr nie graj

adnej roli, natomiast tok

emocjonalnych prze

, poczucie swobody działania i gra wyobra

ni stanowi

nieodzowny warunek odró

niania jej od pracy“.

Klasyfikuj

c zabawy i gry ruchowe mo

na wyró

warto

ci zdrowotne,

sprawno

ciowe, wychowawcze. Warto

ci zdrowotne wynikaj

z wszechstronno

ci i

ró

norodno

ci ruchu. Sprzyja to prawidłowemu rozwojowi ontogenetycznemu, podnosi

wydolno

ść

wielu układów i narz

dów organizmu. Zabawy i gry na

wie

ym powietrzu

hartuj

organizm, zmniejszaj

zapadalno

ść

na ró

nego rodzaju infekcje. Jest to

szczególnie wa

ne u dzieci umysłowo upo

ledzonych, u których wydolno

ść

odporno

ść

organizmu jest mniejsza od normalnych rówie

ników. Zabawy i gry

ruchowe korzystnie wpływaj

na układ nerwowy. Dzi

ki prostocie przepisów, form

ruchowych oraz towarzysz

cej beztroskiej atmosferze rozładowuj

napi

cia

nerwowe, zmniejszaj

stany frustracji, na które dzieci upo

ledzone umysłowo s

bardzo podatne.

Warto

ci sprawno

ciowe gier i zabaw ruchowych realizowane s

przez

odpowiedni ich dobór, aby zapewni

stymulacj

takich cech sprawno

ci fizycznej

jak: szybko

ść

, skoczno

ść

, wytrzymało

ść

, zwinno

ść

, równowaga i koordynacja

ruchowa. Sprawno

ść

fizyczna, motoryczna dzieci umysłowo upo

ledzonych jest na

ogół ni

sza od normalnych rówie

ników [2, 3, 4]. Odpowiedni dobór zabaw i gier

ruchowych nie tylko rozwija pod wzgl

dem motorycznym, ale tak

e kształci proste

czynno

yciowe.

Niezwykle cenne s

warto

ci wychowawcze zabaw i gier ruchowych, bowiem

dostarczaj

okazji do rozwijania takich cech charakteru jak:

miało

ść

, odwaga,

pomysłowo

ść

, panowanie nad sob

, ambicja, wytrwało

ść

, akceptacja samego siebie.

U dzieci umysłowo upo

ledzonych cechy wolicjonalne s

sto obni

one, a tak

wyst

puje mniejsze poczucie własnej warto

ci, dlatego walory wychowawcze zabaw i

gier ruchowych s

jeszcze bardziej istotne.

Metodyka zaj

ęć

ruchowych z niepełnosprawnymi wymaga oprócz odpowiedniego

doboru zabaw i gier ruchowych oraz stosowania zasad wychowania fizycznego –
specjalnego podej

cia do dzieci. W praktyce stosuje si

nast

puj

ce zasady:

wszechstronno

ci, zmienno

ci pracy mi

ęś

niowej, stopniowego nat

ęŜ

enia wysiłku

[5]. Zasada wszechstronno

ci wskazuje na konieczno

ść

uwzgl

dniania na lekcji

ró

nego rodzaju zabaw i gier ruchowych, które zapewniałyby wszechstronny i

harmonijny rozwój, oddziaływałyby na sfer

motoryczn

, psychiczn

, intelektualn

i moralno-społeczn

. Zasada zmienno

ci pracy mi

ęś

nioej wymaga odpowiedniego

doboru zabaw i gier:
• po zabawach i grach powoduj

cych napi

cie du

ych partii mi

ęś

niowych wprowadza

nale

y formy rozlu

niaj

ce,

• po ruchach

ywych i energicznych stosujemy ruchy spokojniejsze,

• po zabawach lub grach o du

ym wysiłku fizycznym (biegach, skokach) wprowadzamy

kolejne o mniejszej intensywno

ci.

Zasada zmienno

ci pracy pozwala na racjonalne regulowanie wysiłku,

zapewnia bezpiecze

stwo i eliminuje przeci

ąŜ

enia niektórych partii mi

ęś

niowych.

Zasada stopniowego nat

ęŜ

enia wysiłku polega na stopniowym zwi

kszaniu

obci

ąŜ

enia do pewnego poziomu, a nast

pnie jego obni

aniu si

. Nale

y pami

e nat

ęŜ

enie wysiłku jest najwi

ksze w zabawach o charakterze masowym.

Uznaj

c ogromne walory zabaw i gier ruchowych szczególnie w przypadku

dzieci i młodzie

y specjalnej troski, organizujemy turnieje zabaw i gier

ruchowych. Zapraszana jest młodzie

z Warsztatów Terapii Zaj

ciowej

ska i

Zagł

bia. Uczestnicy turniejów to młodzie

upo

ledzona w stopniu umiarkowanym,

która rzadko ma okazj

bywania na tego rodzaju imprezach, poniewa

WTZ nie

uczestnicz

w Olimpiadach Specjalnych. Przykładem jest impreza, która odbyła si

w kwietniu 1998 r. w hali sportowej AWF w Katowicach. Zaproszonych zostało
siedem dru

yn 8-osobowych z opiekunami. Zestaw zabaw i gier został wcze

niej

przedstawiony opiekunom, aby zawodnicy mogli si

odpowiednio przygotowa

. Gry w

kszo

ci zostały opracowane w oparciu o przybory i rekwizyty niekonwencjonalne

(kolorowe kartoniki, malowane puzle, malowane pudła kartonowe, czepki
piel

gniarskie), które przygotowali studenci IV roku AWF. Program zawodów

składał si

z trzech cz

ęś

ci, pomi

dzy którymi wychowankowie WTZ prezentowali si

w ró

norodnych formach artystycznych (teatrzyk, wyst

py wokalne, pantomima).

Podczas turnieju zorganizowano tak

e kiermasz prac wychowanków o

rodków

Warsztatów Terapii Zaj

ciowej. Mo

na było zakupi

: grafiki, obrazy malowane na

szkle, obrusy i serwety haftowane ró

nymi technikami oraz wyroby wikliniarskie.

Na zako

czenie w rytm „makareny“ odbyła si

wspólna zabawa studentów i

zaproszonej młodzie

y pod hasłem „Inicjator ruchu“.

Na naszych zawodach nie zabrakło woli walki i ambicji, lecz przede

wszystkim dobrego humoru we wspólnej zabawie. Wszyscy czuli si

zwyci

zcami.

Były dyplomy i drobne upominki.

egnaj

c si

młodzie

obiecała,

e nast

pnym

razem przygotuje si

jeszcze lepiej. Na podkre

lenie zasługuje fakt,

e dru

yna,

która była najsłabsza w pierwszym turnieju, teraz uko

czyła go na pierwszym

miejscu. Dla organizatorów turnieju, a tak

e dla osób pracuj

cych z dzie

mi i

młodzie

Ŝą

upo

ledzon

umysłowo, jest siln

motywacj

do organizacji podobnych

imprez i wskazuje na ogromn

potrzeb

upowszechniania, popularyzacji aktywno

ruchowej w

ród dzieci i młodzie

y specjalnej troski.

Andrzej E. Gałkowski
Politechnika Pozna

ska

Przystosowanie infrastruktury transportowej warunkiem wykorzystania obiektów
sportowych w rehabilitacji osób niepełnosprawnych

eli sport ma spełnia

znacz

rol

w procesie rehabilitacji, to

oczywist

i nie wymagaj

uzasadnienia konieczno

jest przystosowanie

obiektów sportowych do potrzeb osób niepełnosprawnych. Udost

pnienie jednak

nawet najlepiej przystosowanych obiektów uwarunkowane jest eliminacj

istniej

cych i trudnych do pokonania barier transportowych.

Problem przedstawiony jest z pozycji architekta, odpowiedzialnego z racji
swojego zawodu za projektowanie elementów zagospodarowania terenu w sposób
umo

liwiaj

cy korzystanie z nich przez wszystkich u

ytkowników, a wi

c równie

osoby niepełnosprawne. Wa

ne s

udogodnienia na obszarze pomi

dzy miejscem

wysiadania z

rodka transportowego na przystanku, podje

dzie lub parkingu, i

wej

cie do obiektu sportowego.

Zaproponowane ni

ej koncepcje rozwi

technicznych obejmuj

elementy

zagospodarowania terenu przyległego do obiektów zwi

zanych z ró

nymi rodzajami

transportu. Uwzgl

dniono transport naziemny szynowy – kolejowy i tramwajowy oraz

drogowy, zarówno zbiorowy, jak i indywidualny w skali krajowej, regionalnej i
lokalnej. Transport morski i lotniczy obsługuj

cy poł

czenia mi

dzynarodowe i

dzykontynentalne omówiono ogólnie, poniewa

nie pełni on zasadniczej roli w

udost

pnianiu obiektów sportowych dla celów rehabilitacji. Istnieje cz

sta

potrzeba posługiwania si

przez osoby niepełnosprawne nie dysponuj

ce własnymi

samochodami, ró

nymi

rodkami transportu (ogniwami wspólnego „ła

cucha

transportowego“) do osi

gni

cia celu podró

y. W celu sprawnej obsługi podró

nych

konieczne byłoby zawarcie porozumienia o współpracy pomi

dzy przedsi

biorstwami

transportowymi, zlokalizowanymi w ró

nych miastach i województwach, według zasad

wprowadzonych w 1989 r. w Stanie Massahusett (USA) [3].

„Rz

dowy program działa

na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji

ze społecze

stwem“, zaakceptowany przez Rad

Ministrów w dniu 5 pa

dziernika

1993 r., nakłada na poszczególne resorty i urz

dy centralne konkretne zadania do

wykonania w okre

lonym terminie. Podj

to prób

oceny stopnia i sposobu

realizacji tych zalece

, a zwłaszcza koordynacji działa

podejmowanych w

terenie, przyczyniaj

cych si

do rzeczywistego przystosowania infrastruktury

transportowej.

Jako punkt odniesienia przyj

to wnioski z najwa

niejszych referatów

wygłoszonych na 5. mi

dzynarodowej konferencji nt. „mobilno

ci i transportu osób

starszych i niepełnosprawnych“ (5th International Conference on Mobility and
Transport for Elderly and Disabled People) zorganizowanej przez Szwedzkie
Ministerstwo Transportu w Sztokholmie w 1989 r.

Dworce kolejowe i stacje metra

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej realizuje „Wieloletni

program stopniowego przystosowania publicznej komunikacji pasa

erskiej do

obsługi osób niepełnosprawnych“ i tylko zbyt wolne w stosunku do potrzeb tempo
prac adaptacyjnych, wskazuj

ce na odległy termin ich zako

czenia mo

e budzi

niepokój. W programie przyj

to zało

enie,

eby dostosowanie do potrzeb

podró

nych niepełnosprawnych wi

integralnie z modernizacj

poszczególnych

linii i stacji kolejowych. Rzeczywi

cie takie kompleksowe uj

cie jest

uzasadnione, lecz nasuwa si

pytanie, czy wszystkie uci

ąŜ

liwe bariery techniczne

zostan

dostrze

one i usuni

te? Wskazane byłoby zweryfikowanie projektów przy

udziale samych zainteresowanych – przedstawicieli organizacji pozarz

dowych

zrzeszaj

cych osoby niepełnosprawne, znaj

cych najlepiej własne potrzeby. Cz

sto

nawet drobne z pozoru udogodnienia, nie wymagaj

ce wielkich nakładów finansowych

mog

przyczyni

do podwy

szenia komfortu podró

owania.

Z du

ym opó

nieniem wprowadza si

– nawet na w

złowych stacjach –

informacje na peronach o miejscu zatrzymania si

wagonów w poszczególnych

sektorach, a ju

zupełnie nie informuje si

podró

nych niepełnosprawnych, w

której cz

ęś

ci poci

gu znajduje si

wagon z odpowiednio przystosowanymi

przedziałami.

Bior

c pod uwag

ró

ne składy poci

gów zatrzymuj

cych si

na dworcach PKP

trudno w sposób trwały oznaczy

na peronach miejsce, w którym zatrzyma si

wagon

przystosowany dla osób niepełnosprawnych. Natomiast mo

na takie udogodnienie

wprowadzi

na stacjach kolei podziemnej, zwłaszcza, gdy przystosowany wagon jest

pierwszym lub ostatnim w zale

ci od kierunku jazdy.

W projektowaniu pierwszej linii metra w Warszawie uwzgl

dniono wytyczne

autora w „Koncepcji przystosowania dla podró

nych niepełnosprawnych“. D

wigi

osobowe umo

liwiaj

ce dojazd wózkiem inwalidzkim zlokalizowane s

ze wzgl

dów

oszcz

dno

ciowych z jednej strony peronu. Nale

y zatem zestawi

skład poci

gu w

taki sposób,

eby wagon przystosowany zawsze zatrzymywał si

najbli

ej d

wigu.

eli poci

gi nie maj

na stacji ko

cowej „p

tli“ i kursuj

w systemie

wahadłowym, to przystosowany wagon znajdzie si

na pocz

tku lub ko

cu składu w

zale

ci od kierunku jazdy. Mo

na zatem z du

Ŝą

dokładno

oznaczy

kolorystycznie lub zró

nicowan

faktur

dla osób niewidomych lub niedowidz

cych

miejsce, w którym znajd

drzwi wagonu. Przystosowanie pierwszego wagonu

ułatwia równie

kontrol

i opiek

nad podró

nymi „specjalnej troski“ ze strony

obsługi poci

gu.

eli uzna

e przystosowanie zarówno budynków stacyjnych, jak i

peronów, tuneli z pochylniami lub d

wigami jest obj

te planami przystosowania,

to jednak istnieje problem tzw. „obszarów stykowych“ na terenach przylegaj

cych

do dworca i znajduj

cych si

poza granicami własno

ci PKP. Niezwykle istotn

spraw

jest skoordynowanie działa

z instytucj

, której tereny te podlegaj

Najcz

ęś

ciej s

to tereny komunalne pozostaj

ce w gestii Urz

du Miasta lub Gminy.

Po wygodnym pokonaniu drogi z wagonu na peron i dalej przy pomocy pochylni lub
podno

ników z peronu na plac przed dworcem, zachodzi potrzeba przesiadki na

autobus dalekobie

ny lub lokalny oraz tramwaj.

Dworce autobusowe

Dworce autobusowe komunikacji mi

dzymiastowej lokalizowane s

najcz

ęś

ciej

w s

siedztwie dworców kolejowych. Takie rozwi

zania ułatwiaj

osobom

niepełnosprawnym przesiadanie z jednego

rodka transportowego na inny, pod

warunkiem odpowiedniego zagospodarowania przyległego terenu. Konieczne jest
zaprojektowanie jasnego układu dróg pieszych o szeroko

ci umo

liwiaj

cej mijanie

dwóch wózków inwalidzkich (1,80 m). Dla podró

nych niewidomych du

Ŝą

pomoc

dzie wyznaczenie głównych kierunków ruchu oraz doj

ść

do poszczególnych

stanowisk odjazdowych zró

nicowan

faktur

nawierzchni. Dla pasa

erów ko

cych

podró

istotne znaczenie ma bezpieczne i wygodne doj

cie do przystanku lokalnej

komunikacji autobusowej lub tramwajowej oraz do postoju taksówek.

Przystanki autobusowe i tramwajowe

Techniczne rozwi

zanie przystanków urz

dzonych przy chodnikach lub na

„wysepkach“ uzale

nione jest od przewidywanego taboru, a zwłaszcza sposobu

wprowadzania pasa

era na wózku inwalidzkim do wn

trza pojazdu. Na wspomnianej

dzynarodowej konferencji w Sztokholmie prezentowano dwa warianty

ukształtowania przystanków: pierwszy przewidywał wyniesienie płaszczyzny
słu

Ŝą

cej do wsiadania i wysiadania około 40-50 cm w stosunku do przyległego

chodnika, celem umo

liwienia transferu wózka na tym samym poziomie [8], w drugim

pozostawiano płaszczyzn

na poziomie chodnika zakładaj

c kursowanie autobusów

lub tramwajów niskopodłogowych lub wyposa

onych w wysuwane podno

niki,

ewentualnie pochylnie.

Nie wymaga chyba uzasadnienia konieczno

ść

bardzo wnikliwego

przeanalizowania walorów u

ytkowych obu tych wariantów przez władze komunalne i

wybranie najkorzystniejszego w lokalnych warunkach rozwi

zania jako jedynego,

przeznaczonego do powszechnego stosowania. W Polsce obserwuje si

niestety w

niektórych miastach – mimo wprowadzania autobusów niskopodłogowych –
podwy

szanie całych chodników na długo

ci przystanków do wysoko

ci 30-40 cm z

łagodnym pochyleniem podłu

nym w obu kierunkach, umo

liwiaj

cym wjazd i zjazd

bez trudno

ci osobom na wózkach inwalidzkich z obu stron. Pewne

niebezpiecze

stwo stwarza niew

tpliwie – szczególnie na w

skich chodnikach lub

„wysepkach“ przystankowych – znaczna wysoko

ść

kraw

ęŜ

nika.

Reprezentuj

pogl

e jako docelowe rozwi

zanie nale

ałoby przyj

ąć

wprowadzenie zarówno autobusów, jak i tramwajów niskopodłogowych. Przykładem
racjonalnego działania na rzecz osób niepełnosprawnych mo

e by

realizacja przez

władze komunalne miasta Desseldorf (Niemcy) wieloletniego planu wymiany
wszystkich wozów tramwajowych tradycyjnych na niskopodłogowe nowej generacji
[7].

Interesuj

koncepcj

pomocy niepełnosprawnym pasa

erom autobusów

miejskich wprowadzono w Wiktorii (Kanada) zamieszkałej przez 200000 mieszka

ców.

Organizacja pozarz

dowa (The Handicapped Action Committee) zorganizowała w

ramach „Programu Bractwa Autobusowego“ (The Bus Buddy Programm) sie

woluntariuszy towarzysz

cych, w razie potrzeby i na

yczenie, osobom

niepełnosprawnym na całej trasie od mieszkania do przystanku autobusowego oraz w

czasie podró

y pomagaj

cych przy wsiadaniu i wysiadaniu w okre

lonym miejscu

[6].

Transport indywidualny i grupowy

Najwygodniejsze osi

gni

cie celu podró

y „od drzwi do drzwi“ (door to

door) zapewnia transport indywidualny umo

liwiaj

cy dojazd do urz

dze

sportowych o ró

nej wielko

ci oraz poło

onych w dowolnej odległo

ci od miejsca

zamieszkania. Korzystanie z samochodu ułatwia równie

przewóz sprz

sportowego. Rozwa

jednak nale

y dwie sytuacje w zale

ci od tego czy osoba

niepełnosprawna jest kierowc

lub pasa

erem. Niepełnosprawny kierowca

dysponuj

cy własnym samochodem musi – obok niew

tpliwych udogodnie

– pokona

wiele trudno

ci, zwłaszcza zwi

zanych z gara

owaniem oraz parkowaniem i to

zarówno w miejscu zamieszkania, jak i przy obiektach sportowych.

Najwygodniejsze jest oczywi

cie zamieszkiwanie w domu jednorodzinnym,

umo

liwiaj

ce wsiadanie do przystosowanego samochodu we własnym gara

u, z

którego wyjazd nast

puje po otwarciu automatycznej bramy – najcz

ęś

ciej

podnoszonej – uruchamianej elektronicznie. Nie powinno by

równie

adnych

trudno

ci ze znalezieniem miejsca do zaparkowania, gdy

aktualnie obowi

zuj

przepisy wymagaj

wydzielania stanowisk dla samochodów osób niepełnosprawnych.

W trudniejszej sytuacji znajduje si

jednak wła

ciciel przystosowanego

samochodu, zajmuj

cy mieszkanie w wielokondygnacyjnym bloku w du

ym osiedlu.

Istniej

oczywi

cie nowoczesne rozwi

zania – cz

sto spotykane za granic

–

parkingów pod budynkami z mo

liwo

bezpo

redniego dost

pu przy pomocy d

wigu

osobowego. Najcz

ęś

ciej jednak – zwłaszcza w starszych osiedlach dysponuj

cych

zbyt mał

w stosunku do ilo

ci mieszka

ców liczb

miejsc do parkowania –

samochody pozostawia si

liwie blisko wej

ść

do klatek schodowych, co jest

powodem wielu nieporozumie

siedzkich, niszczenia zieleni.

Nale

y podkre

e niekwestionowane prawo do podjechania samochodem

jaknajbli

ej wej

cia i zaparkowania w tym miejscu posiadaj

osoby

niepełnosprawne. Takie rozwi

zanie wymaga jednak przede wszystkim naniesienia na

zaktualizowany plan zagospodarowania terenu, a ponadto zrozumienia i

yczliwo

ze strony u

ytkowników. Mo

liwe jest równie

dopuszczenie samochodów osób

niepełnosprawnych do ruchu z mał

szybko

na drogach pieszych [2].

Transport z miejsca zamieszkania do obiektu sportowego zapewni

mog

mikrobusy przedsi

biorstw taksówkowych. W wi

kszych miastach w Polsce mo

na ju

korzysta

z takich usług, jakkolwiek wiele spraw organizacyjnych, a zwłaszcza

warunków odpłatno

ci pozostaje do załatwienia.

W wielu krajach funkcjonuje ju

kilkana

cie lat sprawny system

transportowy dla osób niepełnosprawnych, oparty na komputerowym sterowaniu
ruchem mikrobusów wybieraj

cym trasy w zale

ci od zamawianych celów jazdy.

Znany jest system działaj

cy w Londynie „Dial a Ride“, bez pomocy którego a

65%

jego u

ytkowników nie opuszczałoby nigdy swojego mieszkania [1]. W Wielkiej

Brytanii istnieje równie

organizacja powołana w latach 80-tych w celu promocji

mobilno

ci osób niepełnosprawnych poprzez

yczliw

pomoc pod nazw

„Motability“

[9].

Na szczególn

uwag

zasługuje jednak wdra

any aktualnie przez Zarz

Transportu Pasa

erskiego miasta Manchester (Greater Manchester Passenger

Transport Authority) wieloletni plan integralnego udost

pnienia sieci

transportowej dla osób niepełnosprawnych [10].

Elementy zagospodarowania terenu zwi

zane z obiektem sportowym

Osoba niepełnosprawna mo

e przyjecha

do obiektu sportowego odpowiednio

przystosowanym autokarem lub mikrobusem, a tak

e własnym samochodem. Oczekuje

c udogodnie

przy wysiadaniu z pojazdu, jak i przy pokonywaniu drogi

prowadz

cej przed wej

cie do budynku, zwłaszcza, je

eli porusza si

na wózku

inwalidzkim i nie mo

e by

dowieziona bezpo

rednio do drzwi wej

ciowych.

Autokary i mikrobusy zawsze stanowiły najtrudniejsz

do pokonania barier

transportow

. Z powodu du

ej – w granicach do 50 cm – ró

nicy poziomów pomi

dzy

podłog

pojazdu a przyległym chodnikiem, pasa

er na wózku inwalidzkim mógł

wjecha

lub wyjecha

tylko przez dostawian

specjaln

pochylni

Dopiero wprowadzenie autokarów niskopodłogowych, wyposa

onych w

zamontowane na stałe do konstrukcji nadwozia, znacznie krótsze pochylnie
umo

liwiaj

– w niektórych typach nowoczesnych pojazdów przy równoczesnym

pochyleniu całej karoserii w kierunku chodnika – wygodny transfer pasa

era na

wózku inwalidzkim. Najcz

ęś

ciej takie urz

dzenia znajduj

przy drzwiach

bocznych po prawej stronie i wszyscy pasa

erowie wysiadaj

bezpo

rednio na

chodnik.

Alternatywnym

rodkiem transportowym s

specjalnie przystosowane

mikrobusy, dysponuj

ce mechanicznymi podno

nikami przemieszczaj

cymi pasa

era na

wózku inwalidzkim z wn

trza kabiny na chodnik, poprzez drzwi w

cianie bocznej

prawej lub z tyłu pojazdu. W takim przypadku mo

e si

okaza

celowe

zaprojektowanie specjalnej zatoki parkingowej, do której mikrobusy wje

ałyby

tyłem dla zapewnienia bezpiecznego wyj

cia pasa

erów. W zasadzie wszystkie

podjazdy do obiektów sportowych projektowane s

według zasad ruchu

prawostronnego i miejsca do krótkiego postoju lub parkowania wzdłu

jezdni

umo

liwiaj

wygodne wysiadanie drzwiami z prawej strony pojazdu. Inna sytuacja

powstaje, je

eli osoba niepełnosprawna sama kieruje samochodem i chciałaby

wysiada

lewymi drzwiami w celu odbycia dalszej drogi na składanym wózku

inwalidzkim. Nieuniknione s

wtedy pewne komplikacje, gdy

samochód inwalidzki

musiałby porusza

w odwrotnym kierunku, co wymagałoby dwupasmowego podjazdu.

Wygodniejsze jest zatem projektowanie wydzielonych miejsc dla samochodów

inwalidzkich o wi

kszej szeroko

ci – usytuowanych mo

liwie najbli

ej wej

cia do

obiektu – na parkingu ogólnym. Zwi

kszenie szeroko

ci stanowiska wynika z

potrzeby przemieszczenia si

kierowcy niepełnosprawnego z wn

trza kabiny

samochodu na ustawiony obok otwartych drzwi wózek inwalidzki, przewo

ony w

stanie zło

onym. Pas ruchu pieszego wzdłu

samochodu mo

e by

np. wspólny dla

dwóch pojazdów, co pozwoliłoby na oszcz

dno

ść

miejsca, jednak jeden z samochodów

musiałby wjecha

w zatok

parkingow

tyłem.

Po opuszczeniu

rodka transportu osoba niepełnosprawna oczekuje dalszych

udogodnie

na drogach pieszych prowadz

cych do głównego wej

cia. Drogi te

powinny by

pozbawione barier technicznych i spełnia

ej opisane warunki.

Obowi

zuj

ce aktualnie przepisy ustalaj

minimaln

szeroko

ść

chodnika 1,50

m. Je

eli jednak zamierzamy uwzgl

dni

potrzeby osób niepełnosprawnych, to

wskazane jest zwi

kszenie szeroko

ci do 1,80 m i umo

liwienie mini

cia si

dwóch

wózków. Szeroko

ść

tak

na uzna

za preferowan

tym bardziej,

e obejmuje ona

3 pasy ruchu osoby pełnosprawnej.

Wygoda u

ytkowników jest uzale

niona od spadku podłu

nego, który nie mo

przekracza

5% ze wzgl

du na osoby poruszaj

ce si

na wózku inwalidzkim. Dla

osób posługuj

cych si

innymi pomocami do chodzenia, np. laski lub kule, istotne

znaczenia ma zachowanie spadku poprzecznego w granicach do 2%.

Szczególn

uwag

nale

y zwróci

na wykonanie nawierzchni chodnika,

pozbawionej jakichkolwiek nierówno

ci, spowodowanych np. niedbałym uło

eniem

płytek chodnikowych, kostki brukowej. Faktura nawierzchni powinna by

równa,

lecz szorstka, zabezpieczaj

ca przed po

lizgiem. Du

Ŝą

pomoc

dla osób

niewidomych b

dzie wprowadzenie zró

nicowanej faktury nawierzchni informuj

cej o

miejscach niebezpiecznych i wymagaj

cych specjalnej uwagi, np. pocz

tek biegu

schodów, zmiana kierunku ruchu. Wszystkie chodniki wymagaj

starannego

nie

ania w okresie zimowym lub zastosowania – przynajmniej na najwa

niejszych

odcinkach – ogrzewania za pomoc

zatopionych w podło

e elementów grzejnych.

Dworce morskie i terminale promowe

Wyjazdy osób niepełnosprawnych za granic

obejmuj

najcz

ęś

ciej grupy

odwiedzaj

ce partnerskie organizacje sportowe, np. w krajach skandynawskich.

Polska

egluga Bałtycka utrzymuje regularne poł

czenia z portami Szwecji i

Danii. Nowoczesny terminal promowy w

winouj

ciu uznawany jest za jeden z

najnowocze

niejszych w basenie Morza Bałtyckiego. Jest ponadto w pełni

przystosowany do przyjmowania pasa

erów niepełnosprawnych, którzy mog

głównego hallu wjecha

wigiem na górny poziom, na którym znajduje si

oszklony

korytarz doprowadzaj

cy bezpo

rednio na pokład promu. Pewn

niedogodno

jest

ograniczona szeroko

ść

podjazdu pod główne wej

cie. Nale

y równie

zauwa

dworzec morski w Gda

sku nie jest pozbawiony barier utrudniaj

cych podró

owanie

osobom niepełnosprawnym.

Dworce lotnicze

Z transportu lotniczego korzystaj

w zasadzie wył

cznie sportowcy

uczestnicz

cy w du

ych imprezach mi

dzynarodowych, olimpiadach. Polskie Linie

Lotnicze „LOT“ zapewniaj

podró

nym niepełnosprawnym – przynajmniej w Porcie

Lotniczym Ok

cie w Warszawie – godziwe warunki w całym ła

cuchu obsługi od

stanowiska odpraw, a

do poczekalni „odlotowej“. Odpowiedzialno

ść

za komfort

lotu przejmuj

poszczególni przewo

nicy.

W konkluzji mo

na stwierdzi

e obowi

zuj

ce w Polsce regulacje prawne

dotycz

ce planowania przestrzennego i projektowania architektonicznego stwarzaj

podstaw

– pod warunkiem ich przestrzegania – pełnego udost

pnienia obiektów

sportowych w celach rehabilitacyjnych osób niepełnosprawnych. Dalszych
energicznych i kompleksowych działa

wymaga natomiast odpowiednie przystosowanie

infrastruktury transportowej [5].

Istnieje bezwzgl

dna konieczno

ść

konsekwentnej realizacji wielu

planowanych, a nawet podj

tych zamierze

, mimo wprowadzenia z dniem 1 stycznia

1999 r. zmian w zakresie uprawnie

kompetencyjnych resortów i instytucji

centralnych oraz władz regionalnych i lokalnych, wynikaj

cych z reformy

administracyjnej kraju. Szczególna rola przypadnie urz

dom wojewódzkim i

samorz

dom lokalnym w planowaniu i realizacji inwestycji zwi

zanych z

funkcjonowaniem transportu publicznego w skali regionów, powiatów i gmin. W
Ontario (Kanada) powołano w 1996 r. specjalne powiatowe komisje w celu
opracowania lokalnych planów udost

pnienia sieci transportowej osobom

niepełnosprawnym [4]. Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego po ich
zatwierdzeniu uchwał

Rady Miasta lub Gminy stan

obowi

zuj

cym aktem

prawnym. Dlatego te

niezwykle wa

na b

dzie partycypacja mieszka

ców, a

zwłaszcza organizacji skupiaj

cych osoby niepełnosprawne w opracowywaniu i

opiniowaniu tych planów, w których wszystkie udogodnienia transportowe powinny
by

uwzgl

dnione.

Wspomniane zmiany kompetencyjne organów pa

stwowych i samorz

dowych

uzasadniaj

sformułowanie generalnego wniosku,

eby przy urz

dach wojewodów i

sejmikach wojewódzkich utworzy

stanowiska doradców lub pełnomocników do spraw

osób niepełnosprawnych.

Bibliografia

  1. Cordwell P.: Control and Policy in London' s „Dial-a-Ride“. Gordon & Breach
Science Publishers, Filadelfia 1991, 436.
  2. Gałkowski A. E.: Architecturallly Conditioned Protection of Disabled
Pedestrians in Urban Areas. Tam

e, 363.

3. Karuth D.: Improving Opportunities for Statewide Travel in Massachusetts.
Tam

e, 252.

4. Lewis D. L., Guthrle P. F., Hickling J. F.: Transportation for Disabled
Persons in Ontario: Towards a Strategy for the 1990's. Tam

e, 240.

5. Meadows T.: A Twenty Year Plan to Achieve Fully Intagrated Accessible
Transport. Tam

e,755

6. Neubauer J.: The Bus Buddy Program of the Handicapped Action Committee of
Victoria, British Columbia, Canada. Tam

e, 775.

7. Sack D.: Public Transport on Ground for Elderly and Disabled Persons –
Development and Measures in FRG. Tam

e, 689.

8. Stare S., Stahl A.: A Bus System with Elevated Bus Stops. Tam

e,711.

9. Stokes A.V.: Mobility Assistance for Disabled People in the UK. Tam

e, 234.

10. Wright S.: Greater Manchester Passenger Transport Authority, Towards an
Integrated Accessible Transport Network. Tam

e, 850.

Gra

yna Liberadzka

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej

Transport istotnym czynnikiem egzystencji osób niepełnosprawnych

Zdajemy sobie spraw

e mo

liwo

ść

uczestniczenia osób niepełnosprawnych w

ró

nych formach aktywno

ci ruchowej zwi

ksza ich szans

na lepsze i ciekawsze

ycie i przyczynia

dzie do integrowania ze społecze

stwem.

gle jeszcze nie ma dostatecznej ogólnospołecznej

wiadomo

ci,

dost

pno

ść

dla osób niepełnosprawnych oznacza ułatwienia i korzy

ci dla

wszystkich, wszak niepełnosprawni to nie tylko osoby na wózkach inwalidzkich,
ale tak

e w podeszłym wieku, kobiety w ci

ąŜ

y, z małymi dzie

mi, z du

ymi

baga

ami, z nog

w gipsie, itp.

Wszyscy jeste

my odpowiedzialni za osi

gni

cie pełnej integracji

niepełnosprawnych z reszt

społecze

stwa. Zasada wyrównywania szans osobom

niepełnosprawnym obliguje Rz

d, władze samorz

dowe i kierownictwa ró

nych

instytucji do stwarzania warunków, aby osoby o mniejszej sprawno

ci mogły w

pełni korzysta

z praw konstytucyjnych.

Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, przyj

ta uchwał

Sejmu Rzeczypospolitej

z dnia 1 sierpnia 1997 r., wskazuje najistotniejsze kierunki działa

na rzecz

tego

rodowiska. Przyj

cie przez Parlament tej uchwały znacznie zwi

kszyło rang

problematyki osób niepełnosprawnych i zada

realizowanych w ramach „Rz

dowego

programu działa

na rzecz osób niepełnosprawnych i ich integracji ze

społecze

stwem“, który został zaakceptowany przez Rad

Ministrów w pa

dzierniku

1993 r. i jest realizowany od 1994 r. Działania te maj

charakter

interdyscyplinarny – dotycz

wszystkich sfer

ycia społecznego, gospodarczego i

prowadzone przez ró

ne resorty, urz

dy centralne, instytucje.

Ministerstwo Transportu i Gospodarki Morskiej równie

uczestniczy w miar

finansowych mo

liwo

ci w realizacji Rz

dowego Programu. Transport jest bowiem

jedn

z najwa

niejszych dziedzin maj

cych istotny wpływ na warunki egzystencji

osób niepełnosprawnych. Stworzenie mo

liwo

ci przemieszczania si

osobom o

ograniczonej sprawno

ci, a zwłaszcza ruchowej, to warunek

eby takie osoby nie

czuły si

wyobcowane ze społeczno

ci, tzn. mogły na równi z innymi bra

czynny

udział w

yciu publicznym. Mam na my

li m. in. dost

p do szkół, o

rodków

rehabilitacyjnych, obiektów kulturalnych, zakładów pracy, uprawiania turystyki.

Publiczny charakter zbiorowej komunikacji pasa

erskiej zobowi

zuje do

wiadczenia usług przewozowych bez wzgl

du na stan sprawno

ci ruchowej

potencjalnego pasa

era, jest wi

c niezb

dne sukcesywne dostosowywanie usług

komunikacji publicznej do potrzeb i mo

liwo

ci osób niepełnosprawnych.

Został opracowany i przyj

ty przez Ministerstwo Transportu i Gospodarki

Morskiej w czerwcu 1996 roku „Wieloletni program stopniowego przystosowywania
publicznej komunikacji pasa

erskiej do obsługi osób niepełnosprawnych“.

Opracowanie zawiera kompendium podstawowych informacji dotycz

cych obsługi osób

niepełnosprawnych w publicznej komunikacji pasa

erskiej. Opisano dost

pno

ść

osób

niepełnosprawnych do oferty usług publicznych przewo

ników,

wiadczonych w

pozamiejskiej komunikacji zbiorowej przez PKP i PKS.

Badaniami obj

to obszar całego kraju, wyró

niaj

c trzy grupy województw na

podstawie wska

nika udziału osób niepełnosprawnych w ogólnej liczbie ludno

kraju. Analiza stanu dost

pno

ci do badanych punktów komunikacyjnych PKP i PKS i

wiadczonych w nich usług pozwoliła przede wszystkim na wyró

nienie dworców

pozbawionych barier i utrudnie

w stosunku do osób niepełnosprawnych,

poruszaj

cych si

na wózkach inwalidzkich1.

Wspomniany „Program...“ stał si

podstaw

do dalszych prac teoretycznych,

jak równie

formułowania zada

na krótsze okresy oraz realizacji konkretnych

przedsi

wzi

ęć

. Podkre

lenia wymaga fakt,

e najwi

ksze post

py w tej dziedzinie

zostały poczynione w transporcie kolejowym, głównie ze skromnych

rodków

własnych PKP. Szereg dworców pozbawionych jest ju

barier architektonicznych,

równie

ęść

taboru do przewozu podró

nych przystosowana jest do obsługi osób

niepełnosprawnych. Wagony przystosowane do przewozu osób niepełnosprawnych
wchodz

w skład kilkunastu par poci

gów kursuj

cych na polskich kolejach, cz

ęść

wagonów wyposa

onych jest w autonomiczne urz

dzenia d

wigowe, kilka wagonów

posiada powi

kszony przedział. Niebawem PKP zamierza wł

czy

do eksploatacji

kilkana

cie nowych wagonów dostosowanych do przewozu osób niepełnosprawnych.

Z przykro

musz

wyzna

e nie odnotowali

my poprawy w stwarzaniu

ułatwie

komunikacyjnych w transporcie autobusowym PKS, mimo prowadzenia w

ubiegłych latach preferencyjnej polityki dotowania zakupów odpowiedniego taboru
przez Przedsi

biorstwa PKS2. Pomoc ta okazała si

nieskuteczna, gdy

przewo

ników nie było sta

na realizacj

tego rodzaju zamierze

3. Czyni

dziemy jednak starania aby zmieni

trudn

sytuacj

Nast

pne zagadnienie to transport pasa

erski w miastach. Jest on aktualnie

we władaniu władz gminnych. St

d te

w ka

dym mie

cie sprawy wprowadzania

ułatwie

w przemieszczaniu si

osób niepełnosprawnych rozwi

zywane s

ró

nie.

Sytuacja ulegnie zmianie, gdy wejdzie w

ycie ustawa z dnia 4 wrze

nia 1997 r. o

działach administracji rz

dowej, a tym samym zostanie okre

lony organ w pełni

odpowiedzialny za realizacj

polityki pa

stwa w dziedzinie transportu zbiorowego

w miastach.

Problematyka stwarzania ułatwie

osobom o ograniczonej sprawno

ci w

przemieszczaniu si

transportem publicznym to jedno z podstawowych zada

naszej

polityki transportowej. Nie mo

emy jednak podejmowa

działa

w oderwaniu od

całego transportowego systemu Europy, którego cz

ęś

jest Polska. Dlatego

stowarzyszaj

c si

z krajami Unii Europejskiej, b

dziemy przyjmowa

i wdra

europejskie normy techniczne oraz regulacje prawne, gwarantuj

ce wi

kszy (ni

dotychczas) dost

rodków transportu dla osób o ograniczonej zdolno

poruszania si

Rozwi

zania prawne obejm

przepisy reguluj

ce obowi

zki personelu

obsługuj

cego

rodki transportu i funkcjonowanie infrastruktury. Podstawowym

aktem prawnym dotycz

cym

wiadczenia usług przewozowych dla ludno

ci jest ustawa

Prawo przewozowe5. Art. 14 ust. 2 tej ustawy stanowi: Przewo

nik powinien

podejmowa

działania ułatwiaj

ce korzystanie ze

rodków transportowych, punktów

odprawy, przystanków i peronów osobom niepełnosprawnym, w tym równie

poruszaj

cym si

na wózkach inwalidzkich. Na podstawie przepisu tego artykułu

przewo

nicy, poza działaniami stwarzaj

cymi ułatwienia w dost

pno

ci do

rodków

transportowych i punktów odprawy, mog

wprowadza

równie

do swoich regulaminów

ustalenia o ułatwieniach w obsłudze osób niepełnosprawnych o czym stanowi art.
4: Przewo

nik mo

e wydawa

regulaminy okre

laj

ce warunki obsługi podró

nych,

odprawy oraz przewozu osób i rzeczy. Ustawa dotyczy wszystkich grup osób
niepełnosprawnych i winna by

stosowana na polskim obszarze funkcjonowania

publicznego transportu kolejowego, samochodowego, lotniczego,

eglugi

ródl

dowej oraz komunikacji komunalnej (z wył

czeniem niektórych przepisów nie

dotycz

cych osób niepełnosprawnych).

Realizacja ust. 2 art.14 wymaga finansowania ze

rodków własnych

przedsi

biorstw transportowych, bud

etu pa

stwa i ewentualnie bud

etów władz

samorz

dowych.

Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych

przejazdów

rodkami publicznego transportu zbiorowego6 zbli

yła generalnie

polski system przywilejów taryfowych przysługuj

cych osobom niepełnosprawnym

oraz ich opiekunom do systemów obowi

zuj

cych w krajach Europy Zachodniej.

Ustawa przyznaje tej grupie osób w trakcie podró

y odbywanych kolej

autobusami PKS szereg uprawnie

(tab. 1). Realizacja ustawy wymaga finansowania

rodków bud

etowych (ustalanych corocznie w ustawie bud

etowej).

Obok ulg ustawowych funkcjonuj

w przewozach kolejowych ulgi handlowe,

które wprowadziły PKP, kieruj

c si

potrzeb

zach

cenia podró

nych do

korzystania z mniej frekwentowanych poci

gów (z wył

czeniem szczytów

przewozowych).

Warunki, jakim powinny odpowiada

obiekty budowlane (faza projektowania,

budowy
i utrzymania) oraz zasady działania organów administracji pa

stwowej w tych

dziedzinach reguluje ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane7. Ustawa
dotyczy budynków: u

yteczno

ci publicznej, mieszkalnych wielorodzinnych,

zamieszkania zbiorowego, budowli podziemnych oraz zwi

zanych z nimi urz

dze

budowlanych. Realizacja ustawy wymaga finansowania ze

rodków finansowych

inwestorów.

Prace koncepcyjne i projektowe konsultujemy z Pełnomocnikiem do spraw Osób

Niepełnosprawnych. Liczymy na dalsz

owocn

współprac

, ale tak

e oczekujemy na

inicjatyw

władz samorz

dowych. Celem naszego współdziałania powinno by

opracowanie realnego programu podejmowanych przedsi

wzi

ęć

, jak i

ródeł

finansowania, a nast

pnie jak najszybsza jego realizacja.

Przedstawiciele resortu transportu aktywnie uczestnicz

w pracach

zwi

zanych z dostosowywaniem transportu na forum mi

dzynarodowym – Europejskiej

Konferencji Ministrów Transportu (EKMT). Najlepsze do

wiadczenia pa

stw

zachodnich w rozwi

zywaniu omawianych kwestii b

wdra

ane w polskim systemie

transportowym. Otwarci jeste

my na wszelkie pomysły, które pozwoliłyby szybciej

doprowadzi

do sytuacji, kiedy odbywanie podró

y przez osoby niepełnosprawne

(bez wzgl

du na rodzaj dysfunkcji) nie b

dzie stanowi

adnego problemu. Resort

transportu i gospodarki morskiej b

dzie dokładał stara

, by transport publiczny

w Polsce stawał si

coraz bardziej dost

pny ludziom niepełnosprawnym.

_____________________

1 Na podstawie wyników bada

ankietowych.

2 Warto

ść

dotacji do ka

dego zakupowanego autobusu niskopodłogowego wynosi

około 25-30% ceny autobusu; w 1998 roku dotacja wyniosła 114.250 zł do autobusu
Jelcz M121M/1.

3 Cena takiego autobusu, mimo dotacji jest ci

gle zbyt wysoka (w 1996 r.

MTiGM dofinansowało 5 szt autobusów niskopodłodowych, w 1997 r. – 1 szt, w 1998
r. przedsi

biorstwa PKS nie zgłosiły zapotrzebowania na tego typu autobusy).

4 Trzeba d

ąŜ

do uzyskania wi

kszych

rodków finansowych do wspierania

zakupów taboru przez przedsi

biorstwa komunikacji autobusowej, uwzgl

dniaj

rodki władz samorz

dowych, PFRON, itp.

5 Jednolity tekst (po zmianach dokonywanych w latach 1991 i 1994) został

opublikowany w Dzienniku Ustaw Nr 119 z 1995 r., poz. 575.

6 Dz.U. Nr 54, poz. 254 z pó

niejszymi zmianami.

7 Dz.U. Nr 89, poz. 414.

Marek Babeł
Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „Nowy S

cz“

Dostosowanie urz

dze

i wagonów osobowych PKP

do podró

owania osób niepełnosprawnych

W Polsce dopiero na przełomie lat siedemdziesi

tych i osiemdziesi

tych

zwrócono uwag

na konieczno

ść

zapewnienia osobom niepełnosprawnym mo

liwo

samodzielnego poruszania si

w obszarach zurbanizowanych. W transporcie

kolejowym zagadnienia zwi

zane z dostosowaniem pojazdów szynowych do potrzeb

osób niepełnosprawnych znalazły wyraz w pracach projektowych i pierwszych
realizacjach na pocz

tku lat dziewi

ęć

dziesi

tych.

Jednym z działa

podj

tych przez Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego „Nowy

cz,“ w ramach usług dla PKP, było umo

liwienie osobom niepełnosprawnym,

poruszaj

cym si

na wózkach, podró

owanie poci

gami po sieci PKP. Dotychczasowe

rozwi

zania konstrukcyjne wn

trza wagonów nie pozwalaj

na korzystanie przez

osoby niepełnosprawne.
W celu przystosowania wagonu do przewozu osób niepełnosprawnych wytypowano do
modernizacji wagon osobowy 2 klasy serii 111Ap. Modernizacj

tego wagonu ZNTK

„Nowy S

cz“ uko

czyły w 1995 r.

W celu adaptacji cz

ęś

ci wagonu 111Ap do podró

y osób niepełnosprawnych

wykonano nast

puj

ce prace modernizacyjne:

• zlikwidowano jeden z przedziałów pasa

erskich w celu uzyskania niezb

dnych,

zalecanych przez Mi

dzynarodowy Zwi

zek Kolejowy (UIC), wymiarów WC dla osób

niepełnosprawnych, poszerzono przedsionek, aby umo

liwi

wjazd pasa

erów na

wózkach do przedziału przeznaczonego dla osób niepełnosprawnych i
towarzysz

cych,

• wykonano przedział pasa

erski „C“ w wersji klasy 1 z rozsuwanymi fotelami do

odpoczynku osoby niepełnosprawnej oraz dla kierownika poci

gu,

• przebudowano toalet

na pojedynczy przedział WC przystosowany dla osób

niepełnosprawnych.

W celu podniesienia komfortu podró

owania osoby niepełnosprawnej

wprowadzono nast

puj

ce udogodnienia:

• w przedziale WC przycisk alarmu akustycznego z sygnalizacj

wietln

korytarzu, spust wody w umywalce i muszli ust

powej za po

rednictwem zaworów

elektropneumatycznych, specjalne uchwyty i por

cze w obr

bie muszli, nap

pneumatyczny drzwi wej

ciowych,

• przedział podró

ny „A“ dla dwóch osób niepełnosprawnych wyposa

ony w dwa

ergonomiczne fotele i siedzenia odchylne dla osoby towarzysz

cej; umo

liwiono

zablokowanie dwóch zło

onych wózków w uchwytach podłogowych lub jednego wózka z

osob

niepełnosprawn

(zatrzask kół wózka automatyczny po najechaniu kołem,

odblokowanie po naci

ciu d

wigni uchwytu nog

• zapewniono dost

pno

ść

osobie niepełnosprawnej na wózku do przeł

czników

znajduj

cych si

w przedziale (regulacja ogrzewania, radia, o

wietlenia),

• zabudowano po obu stronach wagonu drzwi odskokowo-przesuwne ze wspomaganiem
pneumatycznym,
• zabudowano z obu stron wagonu podno

niki z nap

dem hydraulicznym,

umo

liwiaj

ce wjazd do wagonu i wyjazd osobie niepełnosprawnej na wózku z

niskich peronów.

W ramach dalszego rozwoju urz

dze

transportowych dla osób

niepełnosprawnych w ZNTK „Nowy S

cz“ skonstruowano i rozpocz

to, na zamówienie

PKP, produkcj

specjalnych przejezdnych podno

ników peronowych lekkiej i

nieskomplikowanej konstrukcji z rozkładanymi platformami najazdowymi, ze
wspomaganiem siłownikami gazowymi (ryc. 1).

W celu umo

liwienia korzystania osobom niepełnosprawnym z podno

ników

peronowych dla wagonów osobowych konstrukcji do 1990 r. wdro

ono zabudow

nowoczesnych, w pełni automatycznych drzwi wej

ciowych do wagonu – drzwi

odskokowo-przesuwnych. Wymiary drzwi w stanie otwartym pozwalaj

na przejazd

przez nie osoby niepełnosprawnej na wózku.

Omówione działania dostosowuj

ce wagony osobowe PKP do potrzeb osób

niepełnosprawnych zapewniaj

liwo

ść

dogodnego, bezpiecznego i nieskr

powanego

poruszania si

rodkami transportu kolejowego wspólnie z osobami sprawnymi.

Ryc. 1. Podno

nik peronowy do transportu osób niepełnosprawnych: 1) konstrukcja

na podno

nika, 2) układ jezdny, 3) układ hamulcowy, 4) układ podnoszenia

podestu, 5) konstrukcja podestu, 6) pochylnia wagonowa w kształcie trapezu, 7)
pochylnia peronowa o stałej szeroko

ci, 8) mechanizm opuszczania pochylni, 9)

osłona linki
Janina Kobyli

ska

Urz

d Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast w Warszawie

Podstawowe rozwi

zania prawne w zakresie wyznaczania

i oznakowania miejsc postojowych dla osób niepełnosprawnych

ród przyczyn, z powodu których osoby niepełnosprawne nie wł

czaj

normalny rytm

ycia codziennego nale

y dostrzec ró

nego rodzaju bariery,

uniemo

liwiaj

ce lub utrudniaj

ce przemieszczanie si

w osiedlu, dzielnicy i

mie

cie, ograniczaj

ce dost

p do obiektów u

yteczno

ci publicznej i mieszka

, a

tak

e korzystanie z terenów rekreacyjnych. Dodatkow

barier

przebudowy

fragmentów tras, remonty budynków lub budowy prowadzone bezpo

rednio na ci

gach

pieszych, a tak

e remonty instalacji miejskich oraz awarie powoduj

ce okresowe

utrudnienia.

Zadaniem urbanistów jest projektowanie takich rozwi

elementów

urbanistycznych i architektonicznych, które b

umo

liwiały osobom

niepełnosprawnym w miar

pełne uczestnictwo w

yciu społecznym. Jednym z aktów

prawnych o podstawowym znaczeniu obliguj

cym do tworzenia

rodowiska dost

pnego

dla osób niepełnosprawnych jest ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym. Przepis
art.1 ust. 2 pkt 3 ustawy nakłada obowi

zek uwzgl

dnienia w zagospodarowaniu

przestrzennym wymaga

ochrony

rodowiska przyrodniczego, zdrowia oraz

bezpiecze

stwa ludzi i mienia, a tak

e wymaga

osób niepełnosprawnych.

Wymagania dotycz

ce ochrony

rodowiska przyrodniczego, zdrowia oraz

bezpiecze

stwa ludzi i mienia okre

lone s

przepisami ustawy o ochronie i

kształtowania

rodowiska, ustawy o ochronie przyrody, ustawy o ochronie gruntów

rolnych i le

nych oraz innych ustaw stanowi

cych o tzw. policjach

administracyjnych. Natomiast wymagania dotycz

ce osób niepełnosprawnych nie s

ustawowo ustalone. W przepisie art. 10 ust. 1 pkt. 6 tej ustawy nakładaj

cym na

organ sporz

dzaj

cy miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obowi

zek

uwzgl

dnienia wymaga

osób niepełnosprawnych problem ten uj

to pod poj

ciem

„lokalne warunki“ i „urz

dzenie terenu“.

Konieczno

ść

zachowania niezb

dnych warunków do korzystania z obiektów

yteczno

ci publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego przez osoby

niepełnosprawne, w szczególno

ci poruszaj

ce si

na wózkach inwalidzkich,

zaakcentowano w ustawie z dnia 7 lipca 1994 r. „Prawo budowlane“. Przepis art. 5
tej ustawy przyjmuje zasad

e obiekty budowlane nale

y projektowa

, budowa

utrzymywa

zgodnie z przepisami, w tym techniczno-budowlanymi, obowi

zuj

cymi

Polskimi Normami oraz zasadami wiedzy technicznej zapewniaj

c warunki zdrowotne

i warunki do korzystania z obiektów u

yteczno

ci publicznej i mieszkaniowego

budownictwa wielorodzinnego przez osoby niepełnosprawne, w szczególno

poruszaj

ce si

na wózkach. Szczegółowe okre

lenie tego obowi

zku znajduje si

przepisach rozporz

dzenia Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia

14 grudnia 1994 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiada

budynki i ich usytuowanie. Respektuj

c zasad

dost

pno

ci budynków i pomieszcze

przeznaczonych ludzi dla wszystkich obywateli, obecny tekst rozporz

dzenia w

znacznie szerszym stopniu, ni

przepisy rozporz

dzenia z 1980 r., uwzgl

dnia

potrzeby osób niepełnosprawnych, szczególnie korzystaj

cych z wózków

inwalidzkich. W rozporz

dzeniu okre

lono warunki, jakim powinny odpowiada

doj

cia do budynków, wej

cia, dost

p do poszczególnych kondygnacji, windy i ich

otoczenie, dost

p do zsypów

mieciowych, wej

cia do mieszka

, komunikacja

wewn

trz mieszka

, pomieszczenia kuchenne, pomieszczenia higeniczno-sanitarne, a

tak

e miejsca postojowe dla samochodów, z których korzystaj

osoby

niepełnosprawne.

W zagospodarowaniu działki budowlanej lub terenu zwi

zanego z obiektem

budowlanym zapewnia si

odpowiedni

ilo

ść

miejsc postojowych dla samochodów

ytkowników stałych i przebywaj

cych okresowo, w tym osób niepełnosprawnych.

Minimaln

ilo

ść

i sposób urz

dzenia miejsc specjalnych nale

y dostosowa

ustalonych przez wła

ciwy organ warunków zabudowy i zagospodarowania terenu.

Przyjmuje si

e około 10% stanowisk, jednak nie mniej ni

dwa, powinno by

przeznaczonych dla samochodów, z których korzystaj

osoby niepełnosprawne.

Stanowiska powinno si

tak sytuowa

, aby przyje

c samochodami osoby takie

miały zapewnione bezpieczne przej

cie najkrótsz

drog

na chodnik (bez

konieczno

ci poruszania si

po jezdni), z mo

liwie bliskim doj

ciem do drzwi

wej

ciowych budynku.

Miejsca postojowe dla samochodów, z których korzystaj

osoby

niepełnosprawne mog

sytuowane w odległo

ci 5 m od okien budynku

mieszkalnego wielorodzinnego i zamieszkania zbiorowego oraz zbli

one bez

adnych

ogranicze

do innych budynków. Miejsca te wymagaj

oznakowania. Przepisy nie

definiuj

sposobu oznakowania. Mo

na zatem uzna

e wymaganie b

dzie spełnione,

eli zastosuje si

oznakowanie pionowe (znak P z mi

dzynarodowym symbolem

osoby niepełnosprawnej) i poziome – kopert

lub (wzorem innych pa

stw)

dzynarodowy symbol dost

pno

ci.

Wielko

ść

miejsc postojowych powinna wynika

z powierzchni zajmowanej przez

samochód oraz powierzchni niezb

dnej do manewrowania wózkiem inwalidzkim

(składanie, rozkładanie, ustawianie) przy drzwiach samochodu od strony kierowcy
lub pasa

era z dysfunkcj

narz

du ruchu. Przyjmuje si

e szeroko

ść

stanowiska

zlokalizowanego prostopadle lub uko

nie do kierunku ruchu na jezdni powinna

wynosi

co najmniej 3,6 m, przy długo

ci nie mniej ni

5,0 m, a w przypadku

usytuowania wzdłu

jezdni przy długo

ci 6,0 m.

Problematyka zwi

zana z przystosowaniem

rodowiska dla osób

niepełnosprawnych wzbudza du

e zainteresowanie terenowych władz dzielnic, gmin i

miast. Wyra

a si

to d

ąŜ

eniem do wieloaspektowych analiz miasta, osiedla, lub

jego cz

ęś

ci pod wzgl

dem wyst

puj

cych barier, które utrudniaj

osobom

niepełnosprawnym poruszanie si

. Naturaln

konsekwencj

jest uwzgl

dnienie

wyników tych analiz w toku sporz

dzania studium uwarunkowa

i kierunków

zagospodarowania przestrzennego, a nast

pnie w miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego, do czego obliguj

przepisy ustawy z dnia 7

lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym. Podejmowane s

równie

działania

zmierzaj

ce do dostosowania istniej

cych budynków mieszkalnych, budynków

yteczno

ci publicznej, ulic, chodników i całych ci

gów komunikacyjnych do

potrzeb osób niepełnosprawnych. Przystosowanie istniej

cych obiektów i ci

gów

komunikacyjnych do potrzeb osób niepełnosprawnych obejmuje:
• wyznaczenie we wszystkich obiektach u

yteczno

ci publicznej odpowiednich

stanowisk specjalnie oznakowanych dla samochodów i wózków inwalidzkich,
• zniwelowanie ró

nic poziomów za pomoc

pochylni w miejscach przej

ść

ulicznych,

• zastosowanie pochylni oraz drzwi wej

ciowych daj

cych swobodny dost

p do

budynku,
• sytuowanie w parterach budynków mieszka

dla osób niepełnosprawnych.

Tworzenie udogodnie

w poruszaniu si

w mie

cie transportem publicznym w

ruchu pieszym lub rowerowym osób niepełnosprawnych jest jednym z wa

nych zada

prawidłowym funkcjonowaniu miasta, któremu Urz

d Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast

ca wiele uwagi w bie

Ŝą

cej działalno

ci.

Jerzy Niedziółka, Andrzej

urkowski

Centrum Naukowe Medycyny Kolejowej PKP – Dyrekcja Przewozów Pasa

erskich

Dostosowanie transportu kolejowego
do przewozu osób niepełnosprawnych

W 1985 r. Europejska Konferencja Ministrów Transportu (EKMT) podj

ła

rezolucj

nr 54 inicjuj

program dostosowania całego systemu transportowego do

obsługi osób niepełnosprawnych.

ąŜ

enie do realizacji postanowie

tej rezolucji w Polsce zacz

ło

przybiera

na sile w miar

post

pu przygotowa

do przyst

pienia naszego kraju do

Unii Europejskiej, szczególnie za

po 1991 r., kiedy podpisano w Brukseli Układ

Europejski ustanawiaj

cy stowarzyszenie mi

dzy Rzeczpospolit

Polsk

Europejsk

Wspólnot

Gospodarcz

Zadania wynikaj

ce z rezolucji nr 54 dotycz

: edukacji, projektowania,

adaptacji infrastruktury i taboru przewozowego, wprowadzania nowych jednostek
przewozowych i budowy nowej infrastruktury uwzgl

dniaj

cej potrzeby

przemieszczania osób niepełnosprawnych.

Powy

sze zadania były rozproszone w poszczególnych resortach i

organizacjach gospodarczych. Obecne przedsi

wzi

cia na rzecz osób

niepełnosprawnych s

koordynowane w ramach „Rz

dowego programu działa

na rzecz

osób niepełnosprawnych i ich integracji ze społecze

stwem“. Polskie Koleje

stwowe od pocz

tku bior

udział w realizacji „Rz

dowego programu“ w ramach

resortu transportu i gospodarki morskiej.

W uchwalonej przez Sejm 2 wrze

nia 1994 r. ustawie o zmianie ustawy „Prawo

przewozowe“ (Dz. U. nr 111, poz. 536) dokonano bardzo istotnego zapisu w art. 14
ust. 2: „Przewo

nik powinien podejmowa

działania ułatwiaj

ce korzystanie ze

rodków transportowych, punktów odprawy, przystanków i peronów osobom

niepełnosprawnym, w tym równie

poruszaj

cym si

na wózkach inwalidzkich“.

Obliguje to przewo

ników do działa

na rzecz osób niepełnosprawnych.

Specjalne oferty taryfowe okre

la ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o

uprawnieniach do bezpłatnych i ulgowych przejazdów

rodkami publicznego

transportu zbiorowego (Dz. U. nr 54, poz. 254 z pó

niejszymi zmianami).

w 1992 r. Dyrektor Generalny PKP skierował pismo do poszczególnych

Okr

gów Kolei Pa

stwowych z pro

o wydanie stosownych polece

zapewniaj

cych:

• realizacj

wytycznych dostosowania kolei do obsługi osób niepełnosprawnych

podczas wszelkich prac remontowych, modernizacyjnych i inwestycyjnych,
• wyznaczenie i odpowiednie oznakowanie punktów pomocy dla osób
niepełnosprawnych na wszystkich wi

kszych dworcach PKP.

W 1994 r. zawarte zostało porozumienie pomi

dzy Dyrekcj

Generaln

PKP a

stwowym Funduszem Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) dotycz

długofalowej współpracy. Jednocze

nie podpisano umow

na wykonanie przez Centrum

Naukowo-Techniczne Kolejnictwa, pod nadzorem Dyrekcji Generalnej PKP,
kompleksowego „Programu dostosowania PKP do obsługi osób niepełnosprawnych“.
Temat przyj

to w 1995 r.

Ze wzgl

du na rozmiary przedsi

wzi

cia i nakłady niezb

dne na wykonanie

poszczególnych zada

„Program“ jest działaniem długofalowym. Jednocze

nie du

zamierzenia inwestycyjne w układzie liniowym powinny by

integralnie zwi

zane z

zmodernizacj

poszcze- gólnych ci

gów transportowych w ruchu krajowym i

dzynarodowym.

Tabela 1
Ulgi przysługuj

ce osobom niepełnosprawnym w komunikacji kolejowej

Ze wzgl

du na priorytetow

modernizacj

gu komunikacyjnego E-20

(Kunowice-Warszwa-Terespol) na wi

kszo

ci stacji i przystanków przewidziano

nast

puj

ce rozwi

zania:

• zastosowanie pochylni do tunelu,
• schody z parametrami (szeroko

ść

, wysoko

ść

) umo

liwiaj

cymi przemieszczanie si

osób niepełnosprawnych,
• przy schodach i pochylniach do tuneli instaluje si

por

cze dostosowane do

wymogów osób niepełnosprawnych,
• na wytypowanych stacjach (o zwi

kszonym potoku podró

nych) dodatkowo

wykonywane s

roboty umo

liwiaj

ce w przyszło

ci zainstalowanie pochylni lub

platform ruchomych w płaszczy

nie schodów,

• przy podjazdach do peronów buduje si

pochylnie umo

liwiaj

ce bezpieczny wjazd

wózkiem inwalidzkim,
• nawierzchnia peronów uwzgl

dnia zró

nicowan

faktur

i jaskraw

kolorystyk

dla osób słabo widz

cych i niewidz

cych,

• wła

ciwe oznakowanie (piktogramy).

Stan techniczno-organizacyjnego przystosowania obiektów dworcowych do

obsługi osób niepełnosprawnych, istotnych z punktu widzenia potrzebnych
pasa

erów (usytuowanych w du

ych o

rodkach miejskich, wa

nych w

złach

komunikacyjnych lub o

rodkach leczniczych zwi

zanych z rehabilitacj

osób

niepełnosprawnych) został zaprezentowany w „Programie“. Zamieszczone tam
informacje dotycz

tych elementów, które przes

dzaj

o dost

pno

ci dworca dla

osób niepełnosprawnych, a mianowicie:
• zapewnienie wjazdu wózkiem inwalidzkim do budynku dworca i mo

liwo

swobodnego poruszania si

po jego terenie,

• zapewnienie bezpiecznego i łatwego dost

pu do peronów,

• przystosowanie kas, punktów informacyjnych oraz dworcowych systemów informacji
do potrzeb osób niepełnosprawnych,
• prawidłowe oznakowanie dworców tablicami informacyjnymi ułatwiaj

cymi

poruszanie si

po obiekcie i korzystanie ze

wiadczonych na jego terenie usług,

• dostosowanie toalet, poczekalni i obiektów usługowych (automatów
telefonicznych, punktów gastronomicznych itp.),
• zapewnienie podstawowej opieki medycznej na dworcach.

Zakres działa

podejmowanych w poszczególnych okr

gach jest

zró

nicowany.Wywiady i obserwacje obiektów kolejowych umo

liwiły wst

ocen

wdra

ania norm i zalece

techniczno-organizacyjnych. W

ród dworców kolejowych

dotychczas w pełni dostosowanych do obsługi osób niepełnosprawnych nale

wymieni

np. Cz

stochow

Osobow

, Gda

sk Główny, Toru

Główny, Rawicz, Nał

czów.

Na wielu dworcach, w ramach przeprowadzanych remontów, uwzgl

dnia si

adaptacje

na rzecz osób niepełnosprawnych, np. w Krakowie Głównym. Podstawowe udogodnienia
dla osób niepełnosprawnych istniej

na około 150 stacjach i przystankach

kolejowych na około 3000 punktów odprawy podró

nych.

PKP rozwijaj

dwa główne sposoby przewozu osób niepełnosprawnych na

wózkach inwalidzkich:

• w relacjach krajowych wagonami osobowo-baga

owymi, posiadaj

cymi autonomiczne

urz

dzenia d

wigowe, obsługiwane przez konduktorów rozdawców baga

u. W wagonie

znajduje si

przedział dla inwalidów (specjalna blokada wózków inwalidzkich),

dwa przedziały dla osób towarzysz

cych oraz toaleta przystosowana dla osób

niepełnosprawnych. Aktualnie PKP dysponuje 17 takimi wagonami, które kursuj

w 8

relacjach (Warszawa-Bydgoszcz, Rzeszów/Kraków-Kołobrzeg, Katowice-Kołobrzeg,
Wrocław-Kielce, Kraków-Krynica, Kraków-Zakopane, Pozna

-Kołobrzeg, Pozna

Gniezno),
• w relacjach mi

dzynarodowych oraz na głównych liniach wagonami klasy 2

dostosowanymi do przewozu osób niepełnosprawnych, posiadaj

cymi odpowiednio

poszerzony korytarz, zaadoptowany przedział oraz specjaln

toalet

. Obecnie PKP

dysponuje 2 takimi wagonami.

Drugie z powy

szych rozwi

wymaga zastosowania podno

ników peronowych,

pozwalaj

cych na wprowadzenie wózka inwalidzkiego z osob

niepełnosprawn

wagonu. PKP nie dysponuje jeszcze takim urz

dzeniem. Jego zakup i umieszczenie

na wybranych dworcach kolejowych pozwoliłoby na wł

czenie kursujacych w Polsce

poci

gów mi

dzynarodowych na europejsk

list

poł

cze

dost

pnych dla

podró

cych na wózkach inwalidzkich. Ponadto wsiadanie i wysiadanie podró

nego

na wózku inwalidzkim z wykorzystaniem podno

nika peronowego jest szybkie i

sprawne, co ma istotne znaczenie ze wzgl

du na krótkie czasy postojów poci

gów

na stacjach.

PKP ma zamiar zakupi

około 20 sztuk takich urz

dze

. Umieszczane b

one

na dworcach linii E-20 (Kunowice-Warszawa-Terespol). Nast

pne podno

niki b

lokowane na E-65 (Gdynia-Warszawa-Zebrzydowice) i E-30 (Zgorzelec-Kraków-
Medyka). Pa

stwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych zobowi

zał si

zrefinansowa

50% kosztów ich zakupu. Dokumentacja przetargowa na wybór dostawcy

podno

ników peronowych przygotowywana została na podstawie opracowania pt.

„Okre

lenie wymaga

techniczno-eksploatacyjnych i zasad eksploatacji podno

ników

peronowych na dworcach kolejowych poło

onych na liniach E-20 (Kunowice-Warszawa-

Terespol) i E-65 (Gdynia-Warszawa-Zebrzy- dowice)“. Temat ten sfinansowany
został ze

rodków Ministerstwa Transportu i Gospodarki Morskiej.

W przypadku podno

nika peronowego przeznaczonego do eksploatacji na

dworcach PKP przyj

to:

• maksymaln

mas

podno

nika około 150 kg, jako łatw

do osi

gni

cia w o parciu

o zaproponowane materiały i rozwi

zania konstrukcyjne; jest to masa, która

umo

liwia stosunkowo łatwe manewrowanie,

• maksymalny ud

wig podestu ruchomego podno

nika 250 kg,

• wysoko

ść

podnoszenia podestu ruchomego maksymalnie 1000 mm, jako wystarczaj

w przypadku peronów na dworcach kolejowych PKP przewidzianych do obsługi
kwalifikowanego ruchu poci

gów, gdzie najni

sze perony osi

gaj

wysoko

ść

około

250 mm ponad poziom główki szyny, a

do 760 mm dla peronów wysokich,

• czas podnoszenia maksymalnie około 15-20 s, przyj

ty jako optymalny ze wzgl

na krótki czas postoju poci

gów w ruchu kwalifkowanym oraz przeci

tnych

liwo

ci fizycznych operatora (r

czne podnoszenie podestu mechani zmem

korbowym),
• nap

d r

czny lub mechaniczny (przekładnia korbowa z b

bnem i systemem

linkowym),
• dwie pochylnie o rozdzielonych wyra

nie funkcjach tj. prostok

tnej pochylni

peronowej o szeroko

ci podestu i trapezowej lub regulowanej pochylni wagonowej,

optymalne rozwi

zanie szczególnie w przypadku konieczno

ci wykonania kilku

nast

puj

cych bezpo

rednio po sobie cykli załadunku grupy osób niepełnosprawnych

z jednego ustawienia podno

nika, co dla podno

nika jednopochylniowego wi

ąŜ

e si

dorazowo z manewrowaniem całym urz

dzeniem wraz z osob

niepełnosprawn

ruchowo na wózku inwalidzkim, radykalnie wydłu

c niezb

dny czas do załadunku

grupy niepełnosprawnych.

Producentem podno

ników peronowych s

Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego

w Nowym S

czu.

Obecny park wagonów w coraz mniejszym stopniu odpowiada wzrastaj

cym

potrzebom rynku przewozów pasa

erskich, w tym osób niepełnosprawnych. PKP

dysponuj

taborem konstrukcyjnie przestarzałym, o wyposa

eniu odbiegaj

cym od

współczesnych wymaga

podró

nych. Podstawowym celem modernizacji taboru jest

podniesienie jako

ci oferty przewozowej PKP oraz przygotowanie nowego produktu.

Modernizacja ta oparta jest na serii wagonów 111A (2 klasy) i 112A (1 klasy).

Do przewozu osób niepełnosprawnych, w szczególno

ci na wózkach

inwalidzkich, przewidziany jest wagon bezprzedziałowy 2 klasy. Ze wzgl

dów

konstrukcyjnych nast

pi odst

pstwo i wagon bezprzedziałowy 2 klasy powstanie w

wyniku modernizacji wagonu 112A (1 klasy). W tym celu:
• powi

kszone zostaj

drzwi zewn

trzne (para drzwi po jednej stronie wagonu)

oraz wewn

trzne do rozmiarów umo

liwiaj

cych wjazd wózkiem inwalidzkim (minimum

80-90 cm szeroko

ci),

• powi

kszona i odpowiednio wyposa

ona zostaje jedna z toalet zgodnie z

wymaganiami dost

pno

ci dla osób na wózkach inwalidzkich,

• w cz

ęś

ci dla pal

cych zabudowuje si

trzy pomieszczenia (przedziały),

przeznaczone kolejno dla kierownika poci

gu, dla osób na wózkach inwalidzkich

oraz jako przechowalnia rowerów i nart,
• w przedziale dla osób na wózkach inwalidzkich przewidziane zostaj

dwa miejsca

„postojowe“ na wózki inwalidzkie z odpowiednimi mocowaniami, dwa fotele w
standardzie 1 klasy, siedzenia odchylne i inne niezb

dne urz

dzenia (np. system

przywoławczy),
• szeroko

ść

korytarza w cz

ęś

ci przedziałowej ze wzgl

dów „komunikacyjnych“

powinna wynosi

minimum 1000 mm.

Powy

sze modyfkacje nie mog

prowadzi

do zmiany ogólnej liczby i

rozmieszczenia miejsc w wagonie, które powinny by

takie same jak w wersji

podstawowej. Wagon musi ponadto z oczywistych wzgl

dów spełnia

wymagania

opisane w znowelizowanej Karcie UIC 565-3 OR z 1 lipca 1997 roku.

Wsiadanie osób na wózkach inwalidzkich do wagonu dla niepełnosprawnych

dzie odbywa

z u

yciem podno

ników peronowych. Nale

y zaznaczy

e w

krajach Unii Europejskiej obowi

zuje zakaz r

cznego przenoszenia osoby na wózku

inwalidzkim z peronu na platform

wagonu.

Nie istnieje jeszcze projekt warunków technicznych, konstrukcyjnych i

plastycznych zwi

zanych z wyposa

eniem modernizowanego wagonu 112A. Liczymy na

ewentualne współfnansowanie przez PFRON.

PKP wydało i rozpowszechniło Informator dla osób niepełnosprawnych

podró

cych kolej

zawieraj

cy podstawowe informacje o stanie dostosowania

infrastruktury oraz urz

dze

w punktach odprawy i w

rodkach przewozu,

uzupełniony informacjami o przysługuj

cych uprawnieniach do ulg przejazdowych

oraz przewozu posiadanego sprz

tu rehabilitacyjnego i inwalidzkiego. Ponadto

zamieszczona w nim zostanie wkładka z aktualnym rozkładem jazdy poci

gów z

wagonami posiadaj

cymi przedziały przystosowane do przewozu osób

niepełnosprawnych na wózkach.
* * *

Współczesne funkcjonowanie człowieka jest nierozerwalnie zwi

zane z

transportem. Osoby niepełnosprawne maj

potrzeby analogiczne jak ludzie zdrowi.

Potrzeby transportowe człowieka mo

na podzieli

na:

• wynikaj

ce z działalno

ci zawodowej i o

wiatowej (praca zarobkowa, nauka),

• zwi

zane z ochron

zdrowia i rehabilitacj

• zwi

zane z wypoczynkiem, turystyk

i sportem,

• zwi

zane z

yciem rodzinnym, towarzyskim, itp.,

• zwi

zane z załatwianiem ró

nych spraw urz

dowych, udziałem w

yciu społeczno-

politycznym.

Podej

cie do problemu ludzi niepełnosprawnych w Polsce polegało w

przeszło

ci na zapewnieniu im tylko niezb

dnych, cz

sto minimalnych potrzeb

yciowych.Wi

zało si

to z brakiem samodzielno

ci niepełnosprawnych, ich

ubóstwem, stał

zale

od rodziny lub domu opieki społecznej. Ponadto

utrudniało lub wr

cz uniemo

liwiało wł

czanie si

tych ludzi w zwykłe formy

ycia osobistego i społecznego, stwarzało bariery zwi

zane z leczeniem, nauk

prac

yciem rodzinnym, itp.

W odpowiedziach ankietowanych osób niepełnosprawnych [1] s

wymienione

nast

puj

ce bariery:

• 31,5% badanych stwierdziło,

e główn

przeszkod

w uprawianiu turystki i

sportu jest nieprzystosowanie

rodków transportu;

• 12,1% osób główn

przeszkod

upatrywało w trudno

ciach w zwiedzaniu miast i

regionów;
• 16,7% badanych wskazywało na ograniczony dost

p do hoteli i miejsc

noclegowych.

ąŜ

enia osób niepełnosprawnych zmierzaj

w takim kierunku, aby

społecze

stwo traktowało ich bez nadmiernej opieku

czo

ci i ch

ci niesienia

pomocy tam, gdzie mo

liwe jest samodzielne wykonywanie zada

yciowych. Dlatego

znaczenia nabieraj

te metody rehabilitacji ruchowej, które oparte s

naturalnych formach aktywno

ci ruchowej człowieka. Propagowanie w

ród osób

niepełnosprawnych uprawiania sportu, turystyki i rekreacji ruchowej, powinno
zapewni

nie tylko usprawnianie fizyczne pacjentów, ale równie

sprzyja

ich

rehabilitacji psychicznej i społecznej.

Informacje o liczbie osób niepełnosprawnych uprawiaj

cych turystyk

sport s

mało dost

pne. Przyjmuj

c ł

czn

liczb

osób na wózkach inwalidzkich

szacowan

na około 100000 [2], a ich struktur

wiekowa podobn

do ogólnej

struktury ludno

ci, mo

na oszacowa

e w wieku „odpowiednim“ do uprawiania

turystyki s

osoby niepełnosprawne, które nie przekroczyły 55 lat. Udział osób

powy

ej 55 lat wynosi około 18%, a zatem liczba osób niepełnosprawnych zdolnych

do uprawiania turystyki i sportu wynosi około 80 tysi

cy. Jak wykazuj

informacje ankietowe [1] około 90% inwalidów w podobnym wieku uprawia turystyk

czyli około 70 tysi

cy. Jest to głównie turystyka krajowa poł

czona z

wypoczynkiem – dotyczy ona około 60% ankietowanych, tj. 40 tys.osób. Wypoczynki
takie organizuje głównie spółdzielczo

ść

inwalidów dla osób czynnych zawodowo.

Przejazdy s

z reguły organizowane specjalnymi autokarami. Pozostali korzystaj

z autokarowych wyjazdów zbiorowych oraz samochodowych (indywidualnych) a tylko
nieliczne przejazdy odbywaj

kolej

Znaczna cz

ęść

inwalidów (42%) o niesprawno

ci ruchowej bierze udział w

wypoczynku weekendowym 4-5 razy rocznie, czyli około 147000 osób. Najcz

stszym

rodkiem lokomocji jest autokar (wyjazdy zbiorowe) oraz samochód prywatny.

Do szczególnych grup osób niepełnosprawnych ruchowo nale

Ŝą

uprawiaj

sport. Ich ruchliwo

ść

wywołuj

ca potrzeby komunikacyjne wynika z trybu

przygotowania do uprawiania sportu i samego uczestnictwa w zawodach sportowych.
Wiele dyscyplin sportowych przyj

ło do praktyki idee i funkcje sportu zdrowych

oraz s

obj

te zawodami o charakterze mistrzostw Polski, a tak

e Igrzysk

Olimpijskich.

Przemieszczanie si

sportowców i działaczy wymaga specjalnego taboru

samochodowego, który z reguły znajduje si

w dyspozycji organizatorów sportu.

Kolej uruchamia w miar

liwo

ci techniczno-ruchowych i taborowych (na

zamówienie) oddzielne wagony baga

owe lub zast

pcze dla jednorazowych przewozów

osób niepełnosprawnych [3].

Za przewóz osoby niepełnosprawnej na wózku inwalidzkim w wagonie baga

owym

lub zast

pczym, kursuj

cym stale w poci

gu pasa

erskim:

1) w wypadku przejazdu inwalidy I grupy, osoby niezdolnej do samodzielnej
egzystencji lub osoby o znacznym stopniu niesprawno

ci: w poci

gu osobowym opłat

nie pobiera si

, w poci

gu pospiesznym, ekspresowym, IC lub EC pobiera si

tylko opłat

stanowi

ró

nic

dzy cen

biletu z ulg

50% na przejazd w

klasie 2 poci

gu osobowego, za

za przejazd opiekuna towarzyszacego inwalidzie w

podró

y opłat si

nie pobiera.

2) w przypadku przejazdu inwalidy zaliczonego do innej ni

I grupa inwalidzka,

osoby całkowicie lub cz

ęś

ciowo niezdolnej do pracy pobiera si

opłat

odpowiadaj

cenie biletu klasy 2 danego rodzaju poci

gu, wg taryfy normalnej

lub ulgowej, w zale

ci od indywidualnych uprawnie

. T

sam

opłat

pobiera

za przejazd osoby towarzysz

cej inwalidzie.

Bibligrafia

1 Szczygieł A.: Analiza form sp

dzania czasu wolnego osób niepełnosprawnych. W:

Rehabilitacja medyczna i społeczna. Kraków 1994.
2. Tasiemski T.: Aktywna rehabilitacja w Polsce. W: Rehabilitacja...op. cit.
3 Taryfa osobowa i baga

owa Polskich Kolei Pa

stwowych (TOB). Zarz

dzenie nr 37

Zarz

du PKP z dnia 12 sierpnia 1996 r. z pó

niejszymi zmianami.

Jan Haftek
Przewodnicz

cy Komitetu Naukowego

Efekty naukowe i poznawcze seminarium

Seminarium mi

dzynarodowe „Sport w rehabilitacji niepełnosprawnych“

pozwoliło u

wiadomi

wszystkim uczestnikom istotne problemy zwi

zane z

niepełnosprawno

Wygłoszone podczas seminarium referaty i doniesienia potwierdziły ogromne

znaczenie sportu w szeroko pojmowanej rehabilitacji, w procesie dochodzenia do
zdrowia fizycznego i psychicznego, kształtowaniu charakterów, resocjalizacji,
zapobieganiu ró

nym patologiom jednostkowym i społeczno-grupowym. Wykazano

naukowo jak bardzo uprawianie sportu przyczynia si

do reintegracji osób

niepełnosprawnych ze

rodowiskiem, w którym

i pracuj

Wci

ąŜ

jeszcze zbyt mało uwagi po

ca si

sportowi masowemu,

powszechnemu. Wi

kszo

ść

doniesie

dotyczyła sportu wyczynowego. Nale

y docenia

znaczenie wielkich imprez sportowych, zdobywanie medali paraolimpijskich i
tytułów mistrzowskich, to przy tej okazji mo

na zauwa

do jakiej sprawno

dochodz

osoby nieraz bardzo ci

ęŜ

ko poszkodowane przez los. Musimy jednak zdawa

sobie spraw

e tego rodzaju działalno

ść

sportowa obejmuje nieliczne kr

gi osób

niepełnosprawnych. Istnieje wi

c potrzeba wykorzystania dobrodziejstw sportu,

aktywno

ci ruchowej dla szerokich rzesz niepełnosprawnych.

Seminarium wykazało,

e bez

rodków materialnych, finansowych na rozwój

sportu nie mo

e by

mowy o realizacji istotnego celu wykorzystania aktywno

ruchowej jako

rodka powrotu ludzi niepełnosprawnych do społecze

stwa,

udowodnienia

rodowisku,

e osoby niepełnosprawne mog

równie dobrze, a

niekiedy znacznie bardziej u

yteczne w społecze

stwie.

Uczestnicy seminarium zgodnie stwierdzili,

e powinna nast

powa

konsolidacja

rodowisk i organizacji zainteresowanych niepełnosprawnymi w celu

lepszej skuteczno

ci działania. Bez takiej konsolidacji trudno b

dzie wymusza

na decydentach odpowiednich rozwi

legislacyjnych i organizacyjnych, które

ułatwiałyby integracj

rodowiska, tak

e zaanga

owanych w sporcie

niepełnosprawnych.

Seminarium zako

czyło si

sukcesem. Nale

y wykorzysta

wiadczenia,

jakie zawarte zostały w referatach, doniesieniach i dyskusji, do dalszej pracy
dla dobra całej populacji niepełnosprawnych.
DEKLARACJA
mi

dzynarodowego seminarium

„SPORT W REHABILITACJI NIEPEŁNOSPRAWNYCH“

Uczestnicy seminarium

wiadomi wielowiekowych tradycji, my

teoretycznych i do

wiadcze

terapeutycznych dowodz

cych o korzystnym wpływie

wicze

fizycznych na dotkni

te dysfunkcjami organizmy ludzkie, postuluj

zogniskowanie wszystkich sił władz pa

stwowych, samorz

dowych oraz społecznych

organizacji pozarz

dowych do stworzenia wszechstronnych uregulowa

zapewniaj

cych osobom niepełnosprawnym, bez wzgl

du na rodzaj dysfunkcji,

niezale

ycie na zasadzie równo

ci z całym społecze

stwem.

Przejawem troski o osoby niepełnosprawne było zorganizowanie przez Polskie

Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych europejskiego kongresu „Niepełnosprawni
bli

ej Europy“ oraz dwóch nast

pnych mi

dzynarodowych seminariów, w których

jednoznacznie wyra

ono wol

funkcjonowania osób niepełnosprawnych na zasadzie

równo

ci, tolerancji i partnerstwa, a nie lito

ci i współczucia.

Seminarium „Sport w rehabilitacji niepełnosprawnych“ odbywało si

szczególnym okresie dla kraju i osób niepełnosprawnych, bowiem wi

zało si

z 80

rocznic

odzyskania niepodległo

ci przez Polsk

, rozpocz

ciem rozmów Polski o

przyst

pienie do Unii Europejskiej oraz równolegle trwaj

cym Forum Europejskim

Niepełnosprawnych w Wiedniu w sprawie przedstawicielstwa w nim pozarz

dowych

organizacji i dostosowania przepisów dotycz

cych osób niepełnosprawnych w

krajach wchodz

cych do Unii Europejskiej.

Uczestnicy seminarium wykazali niezbicie,

e aktywno

ść

ruchowa osi

gana

poprzez sport, rekreacj

i turystyk

jest czynnikiem sprzyjaj

cym rehabilitacji

ruchowej, leczniczej i społecznej, lecz uprawiana pod nadzorem medycznym i
fizjoterapeutycznym, co uchroni uczestników przed ewentualnymi negatywnymi
skutkami.

Uczestnicy seminarium stwierdzili,

e uzyskiwanie pełnych efektów

rehabilitacji mo

e nast

powa

pod warunkiem zapewnienia dost

pno

ci do szeroko

poj

tej infrastruktury: budynków, budowli, transportu, komunikacji oraz dost

do edukacji i zatrudnienia, a tak

e dostosowania przepisów prawnych do

standardów europejskich.

Chc

c nada

powy

szemu posłaniu kształty realizacyjne postulujemy do

wszystkich odpowiedzialnych za los osób niepełnosprawnych:
1. W miejsce obecnego pełnomocnika do spraw osób niepełnosprawnych w resorcie
Pracy i Polityki Socjalnej powołanie przy premierze RP pełnomocnika w randze
sekretarza stanu oraz pełnomocników na szczeblu regionalnym, powiatowym,
miejskim i gminnym.
2. Wyłonienie w drodze demokratycznych wyborów jednego autonomicznego organu
reprezentuj

cego wszystkie pozarz

dowe organizacje osób niepełnosprawnych bez

wzgl

du na rodzaj dysfunkcji, który byłby przedstawicielem tych

rodowisk wobec

władz pa

stwowych i Forum Europejskiego.

3. Zaktywizowanie urz

dów i instytucji pa

stwowych oraz samorz

dowych do

bezwzgl

dnego przestrzegania obowi

zujacego prawa dotycz

cego osób

niepełnosprawnych, ze stosowaniem sankcji za jego nieprzestrzeganie lub łamanie
wł

cznie.

4. Niezwłoczne przyst

pienie do prac legislacyjnych nad ujednoliceniem

wszystkich aktów prawnych w oparciu o standardy europejskie przy pełnym
porozumieniu ze

rodowiskami osób niepełnosprawnych.

5. Usystematyzowanie organizacji imprez sportowych, rekreacyjnych i
turystycznych dla osób niepełnosprawnych, a szczególnie dla dzieci i młodzie

y z

jednoczesnym zapewnieniem

rodków finansowych na ich realizacj

6. Podj

cie szkolenia kadry instruktorsko-trenerskiej rekrutuj

cej si

spo

ród

specjalistów rehabilitacji ruchowej, celem podnoszenia poziomu organizowanych
imprez oraz uzyskania wi

kszych efektów rehabilitacyjnych osób obj

tych tym

procesem.

Uwa

amy,

e wszystkie organy pa

stwowe i samorz

dowe oraz organizacje

społeczne i ko

cielne powołane do pracy na rzecz niepełnosprawnych powinny d

ąŜ

do szeroko poj

tego znoszenia istniej

cych barier prawnych, psychologicznych,

architektonicznych, transportowych, komunikacyjnych utrudniaj

cych osobom

niepełnosprawnym realizacj

ąŜ

do niezale

nego

ycia i wyrównywania szans, do

uprawiania wzmo

onej aktywno

ci ruchowej, która jest niezast

pionym

ródłem

zdrowia i rado

ycia, nawet w najtrudniejszych chwilach dla

niepełnosprawnych.

Kraków, 8-10 listopada 1998 Uczestnicy
seminarium mi

dzynarodowego