Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 

www.lek2002.prv.pl 

MEDYCYNA CZASÓW NOWOŻYTNYCH 

 

 

Pozytywizm Comte’ a 

 
Auguste Comte (1798 – 1857) 

9

 

Nazywając swa filozofię „pozytywną” chciał powiedzieć, że zajmuje się wyłącznie 
rzeczami rzeczywistymi, pożytecznymi, pewnymi i ścisłymi  

9

 

Wyróżnił trzy etapy ludzkości: 

9

 

okres teleologiczny - człowiek wierzy w supranaturalizm 

9

 

okres metafizyczny – przyjmuje różne siły np. siłę chemiczną, siłę życiową, 
prasiłę, praistotę, jakąś „przyrodę” 

9

 

okres pozytywny – ludzkość opiera swą wiedzę wyłącznie na 
doświadczeniu 

9

 

Hasło nauki pozytywnej: „wiedza jest na to, ażeby przewidywać” (savoir pour 
prevoir) 

 

Medycyna francuska początków XIX w. 

Rozwój konfrontacji kliniczno – morfologicznych 

 
Ksawery Bichat ( 1771 – 1802) 

9

 

Wykładał anatomię , fizjologię i chirurgię 

9

 

Wykazywał na dużym materiale dowodowym znaczenie zmian  

 i 

badań anatomicznych dla rozwoju i poznawania chorób 

9

 

Pierwszy wprowadził pojęcie tkanki – tissu ; może być uważany za twórcę histologii 

9

 

Wykazywał, że choroba przenosi się wzdłuż tkanek, błon surowiczych, tkanki 
włóknistej, czym można wyjaśnić tzw. sympatię narządów w różnych stanach 
chorobowych 

9

 

Powstaje anatomia patologiczna i fizjologia eksperymentalna 

 

Perkusja i auskultacja 

 
Jean N. Corvisart (1755 – 1821) 

9

 

Profesor kliniki „wewnętrznej” 

9

 

Lekarz nadworny Napoleona 

9

 

Ogłosił francuski przekład dzieła Auenbruggera na temat metody opukiwania klatki 
piersiowej, uzupełniając go wynikami swojego doświadczenia 

9

 

Dzięki Corvisartowi metoda opukiwania weszła na stałe do diagnostyki chorób 
wewnętrznych 

 
Rene Laennec (1781- 1826) 

9

 

Profesor medycyny w Paryżu 

9

 

Anatomopatolog 

9

 

Opisał zmiany w gruźlicy, pozostawił dokładny obraz odoskrzelowego zapalenia 
gruźliczego płuc (świeże ognisko - „żabi skrzek”) oraz marskości zanikowej 
wątroby (cirrhosis hepatis Laenneci) 

9

 

W 1819 r. ogłosił dzieło „O osłuchiwaniu” 

9

 

Pierwsze stetoskopy 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

2

9

 

Powstał nowy sposób myślenia lekarskiego : zestawienie stwierdzonych przez 
lekarza objawów ze zmianami anatomicznymi, jakie podejrzewał on, a 
następnie potwierdził na zwłokach 

 

Sceptycyzm terapeutyczny. Walka z upustami krwi 

 
Józef Dietl (1804 – 1878) 

9

 

Przedstawiciel Młodszej Szkoły Wiedeńskiej 

9

 

Medycyna jest nauką przyrodniczą, której celem jest poznanie człowieka 

9

 

Należy odrzucić wszelkie środki empiryczne, które wg Dietla, nie mają żadnej 
wartości  

9

 

Leczenie należy pozostawić naturze; zadaniem lekarza jest nie szkodzić 

9

 

W 1849 r. wydał pracę o upustach krwi w zapaleniu płuc 

9

 

Prowadził badania nad kołtunem 

 

Nihilizm terapeutyczny „Młodszej Szkoły Wiedeńskiej” 

 
Carl Rokitansky (1804 – 1878) 

9

 

Znakomity anatomopatolog 

9

 

Twórca „Młodszej Szkoły Wiedeńskiej” 

9

 

Istotą choroby jest zmiana anatomiczna, którą może naprawić tylko natura 

9

 

Wcześniejsza nauka o lekach – materia medica nie ma naukowego uzasadnienia, 
więc nie ma sensu jej stosować 

9

 

Odnowił humoralną teorię choroby - zmiany chorobowe powstają wskutek 
skażenia (‘krasis’ – skaza) krwi 

9

 

Uważał, że „tam, gdzie anatomia nie mogła odkryć żadnych zmian 
organicznych, należy oczekiwać wyjaśnień od przyszłych badaczy w 
zakresie chorób krwi i układu nerwowego” 

 

Josef  Skoda (1804 – 1878) 

9

 

Kierował wiedeńską kliniką wiedeńską 

9

 

Zajmował się chorobami płuc i serca 

9

 

Stał na stanowisku, że „Najlepsze, co można uczynić w chorobach 
wewnętrznych, to nic nie robić.(…) My możemy rozpoznać, opisać i 
zrozumieć chorobę, ale nie możemy nawet myśleć o możliwości wpływania 
na nią jakimiś środkami.” 

9

 

Takie przekonanie otwierało drogę wyznawcom homeopatii 

 
Ferdinad Hebra (1816 – 1880) 

9

 

Asystent kliniki wewnętrznej Skody 

9

 

Pierwszy profesor dermatologii na uniwersytecie Wiedeńskim 

9

 

Uczynił dermatologię odrębną specjalnością naukową 

9

 

Współpracował z nim Alfred Biesiadzki, kierownik katedry anatomii patologicznej 
UJ, który pierwszy publikował prace z histopatologii skóry 

 

Odkrycie komórki roślinnej i zwierzęcej 

 
Matthias J. Schleiden (1804 – 1881) 

9

 

Profesor botaniki w Jenie 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

3

9

 

W 1838r. odkrył, że wszystkie organizmy roślinne zbudowane są z komórek - 
podstawowych, najprostszych elementów strukturalnych i funkcjonalnych 

Theodor Schwann (1810 - 1882) 

9

 

Profesor zoologii i anatomii w Louvain 

9

 

W 1839r. odkrył komórkę zwierzęcą 

9

 

Stworzył teorię komórkową, wg której wszystkie organizmy żywe składają się z 
„żywych bryłek” otoczonych błoną i wypełnionych cieczą z pływającym w niej 
jądrem 

9

 

Teoria ta, dawała podstawy  do stworzenia poglądu o wspólnym pochodzeniu 
całego świata ożywionego 

 

Podstawy ścisłej obserwacji eksperymentalnej 

 
Johannes Muller (1801 – 1858) 

9

 

Profesor anatomii w Bonn oraz anatomii i fizjologii w Berlinie 

9

 

Po raz pierwszy zastosował w fizjologii eksperymentalnej nie tylko doświadczenie i 
obserwacje, ale także badania mikroskopowe i chemiczne, uwzględniał dane z 
zakresu fizyki  

 i 

psychologii 

9

 

Podał różnice między wydalaniem a wydzielaniem, podał prawo swoistej energii 
zmysłów, opisał embriogenezę układu nerwowego 

9

 

Stwierdził pęcznienie i pękanie erytrocytów w roztworach NaCl, opisał guz liściasty 
sutka 

9

 

Wydał dzieło „Handbuch der Physiologie des Menschen fur Vorlesungen” 

 
Hermann L. Helmholtz (1821 – 1894) 

9

 

Jeden z najwybitniejszych umysłów XIX w. 

9

 

Profesor fizjologii, patologii, anatomii i fizyki 

9

 

Rozwinął matematyczne prawo Mayera o zachowaniu energii 

9

 

W fizjologii udowodnił, że ważnym źródłem ciepła zwierzęcego są skurcze 
mięśniowe 

9

 

Wprowadził do okulistyki oftalmoskop służący badaniom siatkówki oka, opisał 
teorie akomodacji, rozwinął teorie widzenia barwnego oraz optyki fizjologicznej 

 
Jacob Henle (1809 – 1885) 

9

 

Prowadził badania w zakresie anatomii 

9

 

W 1839r. ogłosił swoje najsłynniejsze odkrycie – opis mikroskopowy pętli w 
kształcie litery U w miąższu nerki, części kanalika moczowego, zwanej obecnie 
pętlą Henlego 

9

 

Wraz z Williamem Bowmanem przyczynił się do powstania pojęcia nefronu 

9

 

Opisał też włókna mięśniowe w ścianach arterioli 

 
Robert Remak (1815 – 1865) 

9

 

Histolog pochodzący z Poznania 

9

 

Profesor uniwersytetu w Berlinie 

9

 

Opisał akson, czyli wypustkę osiową komórki nerwowej, włókna nerwowe 
bezrdzenne oraz odkrył zwoje nerwowe w sercu 

 

Claude Bernard (1813 – 1878) 

9

 

Profesor fizjologii ogólnej w paryskiej Sorbonie i w College de France 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

4

9

 

Mistrz eksperymentu, odkrywca wielu zjawisk fizjologicznych, twórca nowych 
działów fizjologii i farmakologii doświadczalnej jako osobnej dyscypliny medycznej 
oraz autor założeń metodologicznych 

9

 

Odkrył czynności trawienne trzustki(1846), wykazał, że zarzucanie treści jelitowej 
do przewodu trzustkowego wywołuje ostry stan zapalny 

9

 

Odkrył zdolność wątroby do syntezy i gromadzenia glikogenu 

9

 

Wprowadził termin wydzielanie wewnętrzne 

9

 

W 1859r. odkrył, że wszystkie procesy zachodzące w żywym organizmie zmierzają 
do utrzymania stałości środowiska 

9

 

W metodologii pracy badawczej wyróżniał cztery podstawowe warunki: 

9

 

Właściwa podstawa psychiczna badacza 

9

 

Prowadzenie badań tylko w celu kontroli, nigdy nie dla potwierdzenia własnej 
idei 

9

 

Tzw. dubium naukowe – zasada niepewności wobec obserwacji 

9

 

Traktowanie nietypowego zjawiska jako ważnego, rzadkiego, nieznanego dotąd 
faktu, a nie tylko wyjątku 

 

Teoria ewolucji Darwina 

 
Karol Darwin  (1809 – 1882) 

9

 

Badacz angielski 

9

 

Jego nauka opierała się na poglądach materialistów 

9

 

Wydał w 1859r. dzieło „O pochodzeniu gatunków” 

9

 

Wykazał, że wszystkie gatunki zwierząt i roślin pochodzą od jednej praformy, a 
różnice między gatunkami pochodzą stąd, że osobniki, przystosowując się w ciągu 
milionów lat do zmieniającego się środowiska, rozwijały lub traciły stopniowo 
narządy, które im w życiu były potrzebne lub niepotrzebne 

9

 

Za czynniki zmienności gatunków w przyrodzie uważał walkę  

  o byt, dobór naturalny i dobór płciowy 

9

 

Celowość w budowie istot żywych jest tylko lepszym przystosowaniem do życia 

9

 

Człowiek stoi na najwyższym szczeblu drabiny ewolucyjnej, ale pochodzi od 
pramałpy i niczym się nie różni od świata zwierzęcego 

 

Patologia komórkowa 

 
Rudolf L. Virchow (1821 – 1902) 

9

 

Ustanowił pogląd, że jedyną nosicielką życia jest komórka 

9

 

Organizm ludzki składa się z niezliczonej liczby komórek 

9

 

Wszystkie komórki łączą się ze sobą za pośrednictwem układu nerwowego i 
krwionośnego tworząc całość 

9

 

Komórka powstaje tylko z komórki –omnis cellula e cellula,,  jest  podstawą biologiczną 
wszystkich procesów fizjologicznych i patologicznych 

9

 

„Soki” są tylko wydzieliną komórek 

9

 

Cechą życia jest pobudliwość 

9

 

Jego poglądy nazwano neowitalizmem 

 

Rozwój neurofizjologii 

 
Iwan Pawłow (1849 – 1936) 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

5

9

 

Profesor farmakologii i fizjologii w Akademii Wojskowo – Medycznej w 
Petersburgu 

9

 

Badał ośrodkowy układ nerwowy 

9

 

Wg jego teorii czynności ustroju są nie tylko wykształcone w procesie 
filogenetycznym, ale również są utrwalane z pokolenia na pokolenie 

9

 

Wyróżnił odruchy warunkowe i bezwarunkowe 

9

 

Opisał dwa systemy sygnalizacyjne układu nerwowego: 

9

 

Jest wspólny dla człowieka i zwierząt; zapewnia sprawność czynności 
somatycznych i prostych funkcji psychicznych 

9

 

Istnieje tylko u człowieka; związany jest z myśleniem abstrakcyjnym i mową 

9

 

Zaproponował teorię etiopatogenezy nerwic wegetatywnych 

 

Drobnoustrojowa teoria chorób. Walka z gorączką połogową  

 
Ignaz Ph. Semmelweis (1818 – 1865) 

9

 

Asystent kliniki położniczej w Wiedniu  

9

 

Na podstawie materiału statystycznego w 1847 r. wykazał, że przyczyną gorączki 
połogowej było nie mycie rąk po wykonaniu sekcji zwłok i przeniesienie 
drobnoustrojów na organizm położnicy  

9

 

Swoich poglądów próbował dowieść za pomocą eksperymentu na królicach 

9

 

Najważniejsza rolę w historii tego odkrycia, obok obserwacji własnej, rozumowaniu 
przez analogię, dobra statystyka 

 

Początki bakteriologii 

 
Louis Pasteur (1822 – 1895) 

9

 

Profesor chemii w Strasburgu 

9

 

Łączył w sobie genialny umysł z wielką szlachetnością, patriota 

9

 

Odkrył dwie odmiany optyczne kwasu winowego 

9

 

Stworzył teorię biologicznej fermentacji 

9

 

Odkrył wiele drobnoustrojów wywołujących fermentacje i gnicie 

9

 

Obalił teorie samorództwa 

9

 

Wskazał metody chroniące wino od zepsucia (pasteryzacja) 

9

 

Badania nad piwem 

9

 

Badania nad choroba jedwabników 

9

 

Etiologia chorób zakaźnych u ludzi i zwierząt 

9

 

Szczepienia przeciw wściekliźnie ludzi pokąsanych przez wściekłe zwierzęta 

9

 

Szczepienia przeciw wąglikowi i cholerze 

 

Odkrycia Roberta Kocha 

 
Robert Koch (1843 – 1910) 

9

 

Drugi obok Pasteura twórca mikrobiologii i założyciel nowożytnej nauki o 
chorobach zakaźnych 

9

 

Pierwszy opisał zarodniki pałeczki wąglika Bacillus anthracis, ich rolę i 
wytrzymałość – wprowadził do bakteriologii nowy dział o zarodnikach 

9

 

Do badań bakteriologicznych wprowadził pożywki stałe i barwniki anilinowe 

9

 

Odkrył prątka gruźlicy w 1882, przecinkowca cholery w 1884 

9

 

Pracował nad gruźlicą i sposobem jej leczenia (tuberkulina) 

9

 

Zajmował się dżumą i malarią 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

6

9

 

Ulepszył sposoby odkażania 

 

Zastosowanie odkryć z mikrobiologii w medycynie klinicznej 

 
Joseph Lister (1827 – 1912) 

9

 

Dokonał pierwszej operacji przy użyciu kwasu karbolowego jako środka 
dezynfekcyjnego 

9

 

1867r. – początek ery antyseptycznej w chirurgii 

 
Ernst von Bergmann (1836 – 1907) 

9

 

Wprowadził jako środek antyseptyczny sublimat oraz nowa metodę  w 
postępowaniu antyseptycznym – sterylizację parową  

9

 

W 1890 r. na X Światowym Zjeździe Lekarzy w Berlinie wygłosił referat o 
teoretycznych podstawach aseptyki  

  i jej zastosowaniu  
 
Jan Mikulicz – Radecki (1850 – 1905) 

9

 

W 1885 r. wprowadził bawełniane rękawiczki operacyjne 

9

 

W 1896 r. - sterylne maski na twarz chirurga 

 
William S. Halsted (1852 – 1922) 

9

 

W 1889r. zamienił rękawiczki bawełniane na gumowe 

9

 

Wkrótce ten typ rękawiczek przyjął się w całej światowej chirurgii 

 

Szczepionka przeciwgruźlicza 

Prace Alberta Calmette’a (1863 – 1933) i Camille’a Guerina (1872 – 1961) 

 

9

 

Bakteriolodzy francuscy 

9

 

Uzyskali szczepionkę przeciwgruźliczą z osłabionego przez odpowiednią hodowlę 
prątka, nazwaną od ich nazwisk BCG (Bacille Calmette Guerin) 

9

 

1921r. - pierwsze szczepienie noworodka matki zmarłej na gruźlicę 

9

 

Pomimo tragicznego wypadku w Lubece, gdzie na skutek pomyłki ok. 70 dzieci 
zmarło, szczepienie to rozpowszechniło się w całej Europie i jest nadal 
wykonywane  

Rozwój anestezjologii 

 
Podtlenek azotu – „gaz rozweselający” 

9

 

Wyosobniony przez Josepha Priestleya pod koniec XVIII w.  

9

 

Jego właściwości uśmierzające ból opisał Humphry Davy 

9

 

Pierwszy zabieg stomatologiczny z zastosowaniem NO

B

2 

B

wykonał w 1844 r. 

amerykański dentysta  Horace Welles 

9

 

Metoda ta nie została przyjęta przez grono lekarskie i została zapomniana aż do 
roku 1880, gdy polski lekarz Stanisław Klikowicz opublikował doniesienie o 
zastosowaniu podtlenku azotu jako środka znieczulającego przy porodzie 

 
Eter 

9

 

Odkryty w XVI w. przez farmakologa i botanika Valeriusa Cordusa 

9

 

Jego właściwości narkotyczne opisał Frobenius pod koniec XVIII w. 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

7

9

 

Charles Jackson potwierdził znieczulające działanie eteru w 1842r. (uśpienie 
pomocnika eterem, który wydostał się z rozbitej butli); doradził Mortonowi 
dokonanie próby  odurzenia pacjentki eterem;  

9

 

Crawford Long  - pierwszym, który operował w narkozie eterowej; 

9

 

W Polsce po raz pierwszy eter do narkozy zastosował w klinice krakowskiej 
Ludwik Bierkowski 

 
Chloroform 

9

 

Zsyntetyzowany w 1831r. przez Eugene Soubeirana 

9

 

James Young Simpson uznał chloroform za lepszy środek anestetyczny niż eter, 
a swoje doświadczenie przedstawił w 1847r. Edynburskiemu Towarzystwu 
Lekarskiemu 

9

 

Przypadki śmierci po zastosowaniu narkozy chloroformowej, spowodowały 
poszukiwanie nowych środków znieczulających 

 

Inne środki anestetyczne  

9

 

Chlorek etylu – inicjatorami wprowadzenia Ch. Jackson i W. Morton; używany 
później do krótkotrwałych znieczuleń wziewnych, a także w aerozolu do zamrażeń 
miejscowych 

9

 

Pierwsza narkoza dożylna za pomocą wodzianu chloralu, który przyjął się 
później jako środek znieczulający, stos. doodbytn. szczeg. u dzieci 

9

 

Znieczulenie miejscowe (nasiękowe) za pomocą rozcieńczonego roztworu 
kokainy (1894, Ludwik Schleich) 

9

 

Anestezja przewodowa – pionierem W. Halsted („metoda Obersta” – który ją 
rozpropagował) 

9

 

Zastąpienie toksycznej kokainy zsyntezowaną (1899) przez Alfreda 
Einchorna prokainą (nowokainą); zastosował ją chirurg Heinrich Braun z 
dodatkiem adrenaliny 

9

 

Znieczulenie lędźwiowe – inicjator James Leonhard Corning – roztwór kokainy 
wprowadzany okołokręgowo, H.I. Quincke podawał lek znieczulający do kanału 
kręgowego(1891); 

  K.G. Bier wprowadzał roztwór kokainy dooponowo (1899) 
 

W

W

i

i

l

l

h

h

e

e

l

l

m

m

 

 

C

C

o

o

n

n

r

r

a

a

d

d

 

 

R

R

ö

ö

n

n

t

t

g

g

e

e

n

n

 

 

(

(

1

1

8

8

4

4

5

5

 

 

–

–

 

 

1

1

9

9

2

2

4

4

)

)

 

 

Rozwój diagnostyki obrazowej 

 

9

 

W listopadzie 1895 r. Wilhelm Konrad Roentgen odkrył promieniowanie, które 
nazwał promieniami X 

9

 

O 1896 r. zaczęto wykorzystywać promieniowanie rentgenowskie do 
prześwietlania ciała (układ kostny) 

9

 

Pierwsze zdjęcia wymagały długiego czasu naświetlania (od 15 s do 15 min), co 
powodowało uszkodzenia skóry, nowotwory, (zgony wielu fizyków, lekarzy); 

9

 

W 1899r. Karl Beck opisał po raz pierwszy uwidocznione na zdjęciu kamienie 
pęcherzyka żółciowego 

9

 

Walter Cannon zaobserwował , że gęsi karmione mieszanką bizmutu lub baru 
mają przewód pokarmowy uwidoczniony w obrazie rtg – początek diagnostyki z 
udziałem środków kontrastujących 

9

 

W 1910r. Paul Krause zastąpił bizmut siarczanem baru 

Dr med. Andrzej Grzybowski, Zakład Historii Nauk Medycznych, AM w Poznaniu 
 

www.lek2002.prv.pl 

8

9

 

Martin Haudek uwidocznił i opisał po raz pierwszy nisze wrzodową, a Fedor 
Haenisch zapoczątkował doodbytnicze wprowadzanie kontrastu w celu badania 
jelita grubego 

9

 

Evarts Ambrose Graham i Warren Henry Cole uwidocznili przy użyciu 
preparatów jodowych  pęcherzyk żółciowy, a Moses Swich – miedniczkę 
nerkową 

9

 

Od 1930r. upowszechnienie metody broncho - i mielografii 

9

 

Portugalski rentgenolog Egas Moniz wykonał pierwsze  badanie kontrastowe 
naczyń mózgowych 

9

 

W 1929r. Werner Forssman przeprowadził na sobie pierwszą 
arteriokardiografię 

9

 

Polak Karol Meyer (1882 – 1946) opracował metodę stratygrafii, dzięki której 
możliwe było wykonywanie zdjęć warstwowych 

9

 

Zdjęcia warstwowe lub tomograficzne zostały wprowadzone do praktyki przez 
Andre Bocage w 1921r. 

9

 

Wiek XX – powstanie nowych technik obrazowania KT, MNR, USG 

 

Rozwój badań dodatkowych w chorobach układu krążenia 

 
Aparaty do pomiaru ciśnienia krwi 

9

 

XIX w. „krwawe” pomiary ciśnienia krwi – wprowadzanie rurek do wielkich tętnic 
ciała (stosowane tylko na zwierzętach) 

9

 

Wynalezienie metody pośredniej („niekrwawej”) – mierniki tętna, np. Karl Vierordt z 
Tybingi 

9

 

Konstruowanie tzw. sfigmografów; 1880 – wiedeński patolog eksperymentalny 
Samuel Siegfried von Basch zademonstrował sfigmomanometr – za pomocą 
słupka rtęci mierzył ciśnienie krwi w tętnicy przegubu ręki 

9

 

Lata 20 XIX w. J.L. Poiseulle skonstruował manometr rtęciowy do pomiaru 
ciśnienia krwi 

9

 

W 1896r. S. Riva – Rocci skonstruował przyrząd pozwalający na oznaczenie 
ciśnienia krwi w momencie zanikania tętna na tętnicy promieniowej  

9

 

W 1905r. Mikołaj Korotkow ulepszył metodę wprowadzając do pomiaru ciśnienia 
stetoskop („szmery Korotkowa”) 

 
Elektrofizjologia 

9

 

W 1887r. Augustus Desiri Waller wykazał, że serce jest źródłem energii 
elektrycznej, która można odprowadzić, umieszczając elektrody na powierzchni 
ciała 

9

 

Wilhelm Einthoven skonstruował w roku 1903 galwanometr  strunowy, nadający 
się do rejestrowania prądów czynnościowych, powstających w czasie pracy serca 

9

 

W 1910 r. badania Thomasa Lewisa pozwoliły na powiązanie obrazu klinicznego, 
zmian anatomopatologicznych i zapisu elektrokardiograficznego, co doprowadziło 
do wprowadzenia zapisu EKG do praktyki klinicznej