CZYTANIE MAPY

Proces czytania mapy

Proces czytania mapy prze

awia się w co na

mnie

trzech stopniach odbioru. Uwarunkowane one są

względami psychologicznego i fizjologicznego procesu percepcji. WyróŜnia się następujące stopnie:
widoczności, rozróŜniania i rozpoznania (identyfikacji).

1. Stopnie czytania mapy

Stopień widoczności

jest rozumiany jako przekaz takiej informacji, która umoŜliwia uzyskanie

ogólnego obrazu rozmieszczenia pewnych faktów za pomocą mapy. Czytelnik odbiera jedynie
rozmieszczenie bliŜej nieokreślonych znaków na mapie. MoŜe on rozróŜnić jedynie części mapy o większym
lub mniejszym zagęszczeniu znaków oraz odróŜnić punkty, linie lub plamy (rys. 2.1.A).

Stopnie czytania mapy: A – stopień widoczności, B - stopień

rozróŜnienia,

C – stopień rozpoznania

Stopień rozróŜniania

traktowany jest jako proces odróŜniania poszczególnych znaków na podstawie

ich obrazu graficznego i znaczenia. Stopień ten polega na odbiorze róŜnych kształtów znaków punktowych,
liniowych i powierzchniowych oraz na ich identyfikacji z odpowiednim typem obiektów w rzeczywistości,
np. inne znaki punktowe informują o osiedlach lub pojedynczych górach, inne znaki liniowe — o rzekach
czy drogach, a inne znaki powierzchniowe — o lasach czy jeziorach itp. (rys.B).

Stopień rozpoznania

czyli identyfikacji prowadzi do całkowitego zrozumienia treści mapy. KaŜdy znak

jest identyfikowany z konkretnym obiektem w rzeczywistości, np. znak kółka nie jest czytany jako miasto
w  ogólności,  lecz  jako  konkretne  miasto,  jak  Warszawa  czy  Edmonton;  dany  znak  rzeki  jest  podobnie
identyfikowany  jako  Wisła  czy  Nil  i  to  w  konkretnym  miejscu  na  powierzchni  Ziemi.  Odczytuje  się  tu
równieŜ  wielkość  poszczególnych  zjawisk  i  faktów  (rys.  C).  Identyfikacji  zjawisk  i  faktów  pomaga  opis
mapy,  siatka  kartograficzna i  wzajemne rozmieszczenie takich znaków na mapie,  które wcześniej zostały
zidentyfikowane.

KaŜde czytanie mapy charakteryzuje się stopniem widoczności. Warunkiem korzystania z mapy jest

bowiem dostrzeŜenie odpowiedniego rozmieszczenia na niej znaków. Natomiast następne stopnie odbioru
zaleŜą od wielu czynników, przede wszystkim od moŜliwości umysłowych czytelnika mapy, od czytelności
mapy uwarunkowanej poprawnością redakcji i reprodukcji oraz zewnętrznych warunków, w których mapa
jest czytana, jak odległości czytania, oświetlenia i innych.

Elementy treści mapy mają zwykle róŜną wagę. Są elementy główne, które budują zasadniczą treść

mapy, jak i  elementy drugorzędne,  spełniające rolę uzupełniającą. Taki  podział treści mapy dokonywany
jest  przez  jej  redaktora  w  celu  ułatwienia  czytania  mapy.  W  efekcie  cała  treść  mapy  jest  podzielona  na
róŜne  tzw.  poziomy  czytania.  Dla  poziomu  najwyŜszego,  najwaŜniejszego,  dobiera  się  znaki  najbardziej
agresywne graficznie, tak aby mogły one być odbierane w pierwszej kolejności lub z większej odległości.
Konsekwentnie  poziomy  niŜsze,  mniej  waŜne,  przeznaczone  są  do  czytania  w  dalszej  kolejności  lub  z
odległości mniejszej, aŜ do bezpośredniej bliskości.

Poziomy czytania są niezaleŜne od wymienionych wyŜej stopni czytania mapy. O ile zróŜnicowanie

stopni czytania jest wynikiem róŜnej „głębokości" percepcji mapy, to poziom czytania charakteryzuje
przede wszystkim kolejność odbioru poszczególnych elementów mapy. Kolejność ta uzaleŜniona jest od
wagi optycznej znaków oraz ich kontrastu w stosunku do tła.

Wspomniane wyŜej wskazania wpływają na konstrukcję samych znaków. Dobrze jest znana zasada

percepcji mówiąca, Ŝe znacznie łatwiej zapamiętuje się coś, co znajduje się na początku lub na końcu niŜ
w środku. W odniesieniu do znaku kartograficznego, będącego zwartą figurą, powyŜsza zasada moŜe być
sformułowana następująco: zewnętrzne elementy znaku są odbieranej rozróŜniane łatwiej niŜ jego
elementy wewnętrzne Znak jest zatem bardziej czytelny, gdy waga optyczna znaku jest przeniesiona na
jego peryferie.

Zgodnie z zasadą izomorfizmu treści, kaŜdy znak powinien składać się z elementu przewodniego (kolor,
kształt), a jego rozbudowa powinna konkretyzować bardziej szczegółowo jego sens znaczeniowy. Poprzez
zewnętrzny kształt znaku moŜemy osiągnąć rozróŜnialność znaków przewodnich systemu.

NaleŜy równieŜ mieć na względzie właściwości percepcji. Wszystkie wspomniane wyŜej stopnie są

uwarunkowane wieloma czynnikami i podlegają pewnym prawidłowościom. NaleŜałoby przypomnieć tu
niektóre z tych, które wpływają na niezawodność rozpoznania znaków. Oto one:

1. Znaki, najprostsze są najlepiej rozróŜnialne.

2. RozróŜnialność znaków zwiększa się, jeśli w ich zarysie zachowały się elementy tego samego

porządku widoczności.

3. Podstawowe cechy konfiguracji znaku nie powinny dominować nad rozróŜniającymi je cechami

informatywnymi.

4. W znaku powinna mieścić się optymalna liczba rozróŜniających cech informatywnych (rys. 2.2).

Rys.2. Przykłady konstrukcji znaków kartograficznych

Nieprzestrzeganie  tych  prawidłowości  powoduje  między  innymi  pojawienie  się  redundancji  (rozwlekłość
wyraŜania  i  nadmiar  oznaczeń)  utrudniającej  czytanie  mapy.  MoŜna  przy  tym  odróŜnić  redundancję
merytoryczną,  gdy  treść  mapy  rozbudowana  jest  ponad  potrzebę  zakreśloną  tematem  mapy,  od
redundancji  sygmatycznej,  gdy  same  znaki  są  niepotrzebnie  rozbudowane  oraz  od  redundancji
syntaktycznej, gdy występuje zachodzenie na siebie oznaczeń (rys. 3).

Rys. 3. Przykłady redundancji

2.2. Graficzne moŜliwości wyrazu

Podstawowymi środkami graficznymi wypowiedzi kartograficznej są znaki punktowe, liniowe i

powierzchniowe. KaŜdy z tych znaków moŜe być dodatkowo rozróŜniany za pomocą wielkości, jasności
(waloru), ziarnistości, barwy, orientacji i kształtu. Są to wszystkie moŜliwości graficzne mapy. (rys. 4).

Mapa zawiera dwa podstawowe rodzaje wypowiedzi, mianowicie charakterystyki jakościowe i

ilościowe, które moŜna identyfikować z odpowiednimi skalami pomiarowymi.

Charakterystyka jakościowa jest zwykle wyraŜana za pomocą takich cech graficznych znaków jak:

jasność, ziarnistość, barwa i orientacja. Jasność jest przy tym rozumiana jako proporcja czerni do bieli; im
więcej jest bieli w deseniu lub barwie, tym ich jasność jest większa (rys. 4).

Charakterystyka ilościowa jest wyraŜana zasadniczo przez wielkość znaku. Jest to logiczny sposób

przedstawiania wielkości zjawiska czy faktu, poniewaŜ wielkość znaku moŜna zmierzyć bezpośrednio i
pozostaje ona w określonym stosunku do ilości.

Skala barw zmienia się od tzw. kolorów ciepłych do chłodnych i od ciemnych do jasnych. Podobnie

jasność zmienia się od bieli do czerni. Bezpośrednie odczucie psychiczne kojarzy większe znaczenie
zjawiska z kolorami ciepłymi i ciemniejszymi lub niskim walorem (czerń), a mniejsze znaczenie — z
kolorami chłodnymi i jasnymi oraz wysokim walorem (biel).

Odpowiednie zaprojektowanie znaku powoduje jego większą lub mniejszą agresywność optyczną.

Dlatego teŜ charakterystyki ilościowe są równieŜ wyraŜane przez przywiązanie pewnych wartości

liczbowych do skali barw lub deseni rozumianych jako kombinacja zmiennych graficznych. JednakŜe w tym

przypadku wartości liczbowe mogą być przedstawione tylko w przedziałach klasowych, gdyŜ odniesienie

ich do znaku jest umowne, nawiązujące przede wszystkim do zmiany waloru

ZMIENNE

Punkt

Linia

Powierzchnia

Rys.4. Graficzne moŜliwości wyrazu — zmienne graficzne (wg J. Berlina 1979)

Kształt znaku kartograficznego jest zasadniczą cechą rozróŜniającą, podobnie łatwo rozróŜnialną cechą

jest w większości wypadków orientacja. Jest ona trudniej rozróŜnialną w znakach powierzchniowych przy
tej samej jasności (rys. 6.A). Natomiast odróŜnienie barwy i jasności (waloru) uzaleŜnione jest od wielu
warunków zewnętrznych i wewnętrznych czytania mapy. Warunkami zewnętrznymi mogą być dyspozycje
samego odbiorcy,

np.

ślepota na kolory, czyli

daltonizm,

róŜne warunki oświetlenia zmieniające barwę.

6. Przyk

ady rozróŜniania znaków powierzchniowych: A — kierunkiem, B —jasności

, C — deseniem

Warunkami wewnętrznymi mapy jest sąsiedztwo barw o róŜnym natęŜeniu. Ten sam kolor znaku

umieszczonego na róŜnym tle barwnym moŜe być róŜnie odczuwalny i inaczej identyfikowany z legendą
mapy (rys. 5). Podobnie taka sama jasność znaków będzie odmiennie odbierana, zaleŜnie od jasności t

na którym się znajduje. Mimo to dwa znaki o wyraźnie róŜnej jasności są częściej poprawnie rozróŜniane
niŜ te same znak

Rys.5 Szary znak na białym tle na rysunku A wydaje się ciemniejszy niŜ ten sam znak na czarnym tle

na rysunku

Dane statystyczne zjawisk i faktów przedstawiane są na mapie w dwojaki sposób: według ciągłej lub

skokowej skali wartości.

Ciągła skala wartości, to takie przedstawianie kartograficzne, które pozwala na odczytanie na mapie

indywidualnej wartości dowolnego punktu lub obszaru. Inaczej mówiąc, kaŜdy dowolny punkt na mapie
moŜe być scharakteryzowany według jego indywidualnej wartości liczbowej. Graficzną interpretacją ciągłej
skali wartości jest rysunek 7.A. Przykładem zastosowania ciągłej skali wartości moŜe być mapa osiedli, z
której moŜna odczytać właściwą danemu osiedlu liczbę mieszkańców.

Skokowa skala wartości jest wynikiem grupowania całej zbiorowości wyraŜeń liczbowych w przedziały

klasowe. W rezultacie wielkość danego zjawiska moŜe być odczytana tylko w granicach danej klasy,

np.

porównując z wymienioną wyŜej mapą osiedli dane osiedle, które ma aktualnie 15,8 ty

. mieszkańców,

moŜe być teraz odczytane jako posiadające od 10 ty

. do 20 ty

. mieszkańców albo od 5 ty

. do 30 ty

lub  w  przedziale  o  innych  wartościach  granicznych,  czyli  zgodnie  z  przyjętymi  przedziałami  klasowymi.
Graficzną  interpretacją  skokowej  skali  wartości  jest  wykres  na  rysunku.7.  B,  na  którym  jednakowa
wielkość  znaku  reprezentuje  zmienne  w  pewnym  zakresie  wartości  prezentowanych  elementów.
Analogiczny sposób postępowania dotyczy zastosowania barw i deseni.