3. Warstwy powierzchniowe otrzymywane metodami chemicznymi i elektrochemicznymi
3.1.
Podstawowa charakterystyka warstw i procesów
Warstwy powierzchniowe wytworzone chemicznie i elektrochemicznie, nazywane te powłokami, s jednym ze
sposobów modyfikacji wła ciwo ci, u ytkowych gotowych wyrobów. Tego typu warstwy s wytwarzane na po-
wierzchni gotowych wyrobów w celu poprawienia ich wła ciwo ci mechanicznych, zwi kszenia odporno ci na
korozj lub te s stosowane jako wyko czenie dekoracyjne. Metodami chemicznymi i elektrochemicznymi
wytwarzane s powłoki metalowe oraz powłoki niemetalowe.
Powłoki z metalu lub stopu otrzymuje si w wyniku osadzania na powierzchni wyrobu atomów metalu,
powstaj cych w procesie redukcji jonów tego metalu z roztworu elektrolitu, według równania
W procesach elektrochemicznych jony metalu redukowane s na katodzie przy udziale pr du elektryczego,
natomiast w procesach chemicznych — bez-pr dowo — w wyniku reakcji chemicznej. Metodami chemicznymi i
elektrochemicznymi mo na osadza na wyrobach wi kszo metali w stanie bardzo czystym lub z mał
zawarto ci innych metali oraz w postaci stopów o szerokim zakresie ich składu. Tymi metodami mo na
wytwarza powłoki jednowarstwowe lub wielowarstwowe zarówno na podło u metalowym, jak i niemetalowym
(np. z tworzyw sztucznych).
Warstwy niemetalowe wytwarzane metodami chemicznymi i elektrochemicznymi nosz nazw powłok
konwersyjnych. Powłoki konwersyjne wytwarzane s na powierzchni metalu lub stopu i składaj si ze
zwi zków metalu podło a. Do powłok konwersyjnych zalicza si : powłoki fosforanowe, chromianowe, tlenkowe i
szczawianowe. Powłoki tego typu powstaj w wyniku reakcji atomów warstwy powierzchniowej metalu z
anionami odpowiednio dobranego rodowiska. Reakcj tak w sposób ogólny mo na przedstawi nast puj co
gdzie:
Me — atom reaguj cego metalu,
A
-z
— anion rodowiska,
m, n — współczynniki stechiometryczne,
z — liczba elementarnych ładunków elektrycznych,
e — elektron.
Powłoki konwersyjne powstaj w wyniku takiej samej reakcji, według której zachodz procesy
korozji. Tak wi c formowanie warstwy konwersyjnej jest celowo wywołanym i kierowanym procesem
korozji, w wyniku którego na powierzchni metalu tworzy si warstwa ci le zwi zana z podło em o
wła ciwo ciach izolatora elektrycznego, nierozpuszczalna w wodzie i rodowisku wywołuj cym ten
proces. Powłoki konwersyjne mog powstawa w wyniku procesów chemicznych, np. podczas
zwykłego zanurzania metalu w roztworze oraz w procesach elektrochemicznych, gdy czynnikiem
wymuszaj cym proces jest pr d elektryczny przepływaj cy przez elektrolit, a powłoka tworzy si na
powierzchni metalu b d cego anod .
Proces formowania si powłok konwersyjnych w rzeczywisto ci jest bardziej zło ony, ni to
przedstawia podane wcze niej równanie. Na proces ten składa si cały szereg powi zanych ze sob
procesów elektrochemicznych, fizykochemicznych i chemicznych, w wyniku których generowana
powłoka najcz ciej nie jest typow powłok konwersyjn jednoskładnikow , lecz powłok o
ró norodnym składzie. W przypadku, gdy w reakcji oprócz anionów bior udział równie kationy
rodowiska lub gdy zachodz reakcje wtórne, otrzymane powłoki nazywa si pseudokonwersyjnymi.
Przykładem s warstwy fosforanowe wytworzone na wyrobach stalowych.
Technika wytwarzania powłok metalowych i niemetalowych w procesach elektrochemicznych jest
nazywana galwanotechnik , za otrzymywane warstwy nosz nazw powłok galwanicznych.
Warstwy powierzchniowe wytwarzane na gotowych wyrobach w procesach technologicznych
metodami chemicznymi i elektrochemicznymi maj budow krystaliczn , natomiast warstwy bardzo
cienkie mog by bezpostaciowe. Warstwy krystaliczne charakteryzuj si zwart struktur , dobr przy-
czepno ci do podło a oraz du twardo ci i odporno ci na cieranie. Dobra przyczepno , czyli
adhezja warstwy do podło a, jest wynikiem wi za warstwy z podło em siłami o charakterze
mi dzyatomowym. Wi zania takie wyst puj wówczas, gdy odległo mi dzy atomami osadzanej
warstwy a atomami podło a jest rz du odległo ci mi dzy atomowych. W takim przypadku struktura
krystaliczna powłoki mo e stanowi przedłu enie struktury podło a. Takie przedłu enie mo e
wyst powa zarówno w ramach tego samego, jak i ró nych układów krystalograficznych
znajduj cych si w warstwie i podło u, lecz tylko wówczas, gdy ró nice parametrów ich sieci nie
przekraczaj 2,5%.
Warstwy wytwarzane metodami chemicznymi i elektrochemicznymi ogólnie charakteryzuj si :
• du jednorodno ci i równomierno ci ,
•
mał porowato ci ,
•
dobr przyczepno ci do podło a,
•
mo liwo ci zmian wła ciwo ci fizycznych gotowych wyrobów w stosunko
wo szerokim zakresie.
Wła ciwa oraz dobrze wykonana warstwa powierzchniowa poprawia ogólnie jako wyrobów, ich prawidłowe i
niezawodne działanie oraz przedłu a czas u ytkowania. Przy wyborze rodzaju wytwarzanej warstwy na
powierzchni wyrobu nale y uwzgl dni wiele powi zanych ze sob czynników, które wynikaj z:
•
zada , jakie ma spełnia wytwarzana warstwa,
•
wła ciwo ci i składu chemicznego materiału podło a, na którym wytwa
rzana jest warstwa,
•
warunków eksploatacji wyrobów,
•
charakterystyki agresywno ci korozyjnej rodowiska, w którym b d u yt
kowane wyroby,
•
czasu u ytkowania wyrobu,
•
wzgl dów ekonomicznych, zwi zanych z kosztami wytworzenia warstwy.
Poza prawidłowym doborem rodzaju warstwy na wła ciwe funkcjonowanie
wyrobów z warstw powierzchniow ma równie istotny wpływ jej jako . O jako ci warstw wytworzonych
metodami chemicznymi i elektrochemicznymi decyduje:
•
materiał podło a, na którym osadzana jest warstwa,
•
stan powierzchni podło a,
•
parametry procesu wytwarzania warstwy.
Struktura krystaliczna podło a oraz obecno wtr ce i zanieczyszcze na powierzchni maj wpływ na przebieg
procesów elektrokrystalizacji, a tym samym na budow i wła ciwo ci fizykochemiczne formowanych warstw w
procesach chemicznych lub elektrochemicznych. Na przykład kobalt, zwykle krystalizuj cy w układzie
heksagonalnym, w powłokach galwanicznych wyst puje jako mieszanina dwóch alotropowych postaci, o udziale
których decyduje struktura podło a. Natomiast chrom, o sieci regularnej przestrzennie centrowanej (A1) w
materiale litym, wyst puje w dwóch postaciach alotropowych w warstwach osadzanych elektrochemicznie.
W zale no ci od warunków procesu elektroosadzania chrom krystalizuje w układzie regularnym przestrzennie
centrowanym (Al) albo heksagonalnym zwartym (A3). W przypadku osadzania warstwy cynowej na podło u
miedzianym, na granicy podło a i warstwy tworzy si , w wyniku procesów dyfuzyjnych, warstewka stopu, która
znacznie zwi ksza przyczepno warstwy do podło a.
3.1.1.
Techniki wytwarzania warstw
Proces nakładania powłok chemicznych i elektrochemicznych składa si z trzech zasadniczych etapów:
1)
przygotowanie powierzchni pod powłok ,
2)
wytworzenie powłoki,
3)
operacje wyka czaj ce.
Podstawowym warunkiem otrzymania powłok odpowiedniej jako ci i przyczepno ci do podło a jest wła ciwe
przygotowanie powierzchni pod powłok . Takie przygotowanie polega na usuni ciu wszelkich uszkodze i
nadaniu odpowiedniego ukształtowania powierzchni podło a oraz na dokładnym oczyszczeniu jego powierzchni
ze wszystkich obcych substancji. Przed nało eniem powłoki nale y usun z powierzchni podło a wszelkie
zanieczyszczenia mechaniczne, oleje, smary i tłuszcze oraz produkty korozji. Nawet minimalne pozostało ci
tłuszczów powoduj złuszczanie si nakładanych powłok. Nie usuni te dokładnie produkty korozji mog nie
tylko znacznie obni y przyczepno warstwy do podło a, lecz równie by przyczyn powstawania ognisk
korozyjnych pod nało on powłok . Chropowato powierzchni oraz jej ró norodne uszkodzenia (gł bokie rysy)
mog stanowi przyczyn ró nych nieci gło ci i porów w warstwie oraz mog wpływa na pogorszenie jej po-
łysku i stopnia gładko ci.
Ze wzgl du na zró nicowane wła ciwo ci fizykochemiczne wyst puj cych zanieczyszcze i ró norodno
uszkodze do ich usuwania stosuje si wiele metod, a mianowicie:
•
mechaniczne ( cieranie),
•
fizyczne (rozpuszczanie, emulgowanie),
•
chemiczne (zamydlanie tłuszczów, rozpuszczanie produktów korozji w kwa
sach),
•
elektrochemiczne (za pomoc pr du i gazowych produktów reakcji),
• fizykochemiczne (przy wykorzystaniu ultrad wi ków).
Przygotowanie powierzchni metodami mechanicznymi stosowane jest w przy
padku zmiany gładko ci powierzchni, wykonania obróbki wyka czaj cej, jak
np. zaokr glenia ostrych kraw dzi lub usuni cia zgorzeliny oraz uszkodze
w warstwie przypowierzchniowej.
Zanieczyszczenia pochodzenia organicznego (oleje, smary, tłuszcze) s usuwane z powierzchni w procesie
odtłuszczania. Proces odtłuszczania składa si najcz ciej z wielu operacji odtłuszczania i mycia. Dobór metody
odtłuszczania jest uzale niony od składu chemicznego zanieczyszcze znajduj cych si na powierzchni, jak
równie od rodzaju nakładanej powłoki. Oleje i smary mineralne s usuwane z powierzchni w wyniku
rozpuszczania ich w takich rozpuszczalnikach organicznych, jak: benzen, toluen, tri i inne. Natomiast usuwanie z
powierzchni kwasów tłuszczowych oraz niektórych gatunków wosków odbywa si przez odtłuszczanie alkaliczne.
K piele alkaliczne powoduj zmydlanie estrów kwasów tłuszczowych znajduj cych si w tych zanieczyszcze-
niach.
Podczas procesu odtłuszczania usuwane s równie z powierzchni zanieczyszczenia pozostałe po obróbce
mechanicznej.
Po usuni ciu z powierzchni zanieczyszcze pochodzenia organicznego usuwane s nast pnie substancje
nieorganiczne: zgorzelina, rdza i inne produkty korozji. Usuwanie tego typu zanieczyszcze odbywa si w
procesie trawienia w roztworach kwasów nieorganicznych oraz w nielicznych przypadkach w ługach. Rodzaj
kwasu lub zasady oraz metoda trawienia zale y od odporno ci produktów korozji oraz rodzaju podło a. Do
usuwania produktów korozji z powierzchni metalowych najcz ciej u ywa si roztworów kwasu solnego, siar-
kowego oraz fosforowego.
Uzyskanie odpowiedniej faktury, czyli ukształtowania powierzchni podło a o
du ym
stopniu
gładko ci metodami mechanicznymi jest pracochłonne i kosztowne oraz nie zawsze jest mo liwe do
zrealizowania dla powierzchni trudno dost pnych. W praktyce do usuwania chropowato ci i wybłyszczania
powierzchni metalowych stosuje si polerowanie metodami chemicznymi i elektrochemicznymi. Wygładzanie
powierzchni tymi metodami polega na rozpuszczaniu jedynie wierzchołków nierówno ci w odpowiednio
dobranym elektrolicie i warunków warunków warunków z zachowaniem wła ciwych warunków pracy, przy
równoczesnym braku wytrawiania wgł bie powierzchni. Podczas polerowania elektrochemicznego
rozpuszczanie nierówno ci powierzchni nast puje przy udziale pr du elektrycznego. W procesie tym
polerowany przedmiot stanowi anod . Natomiast w procesach polerowania chemicznego rozpuszczanie
nast puje bezpr dowo w wyniku działania substancji utleniaj cych zawartych w k pieli. Dobre wyniki
polerowania powierzchni metodami chemicznymi i elektrochemicznymi uzyskuje si wówczas, gdy
struktura metalu podło a jest jednorodna i drobnokrystaliczna. Struktura grubokrystaliczna i niejednorodna oraz
obecno
zanie
czyszcze i wtr ce niemetalicznych, utrudniaj proces polerowania tymi metodami.
Struktura krystaliczna decyduj ca o postaci zewn trznej powłoki zale y od szybko ci dwóch
równolegle przebiegaj cych procesów podczas tworzenia warstwy, tzn. od szybko ci wzrostu
kryształów oraz od szybko ci tworzenia si nowych zarodków krystalicznych. Powłoka jest
drobnokrystaliczna, je eli warunki elektroosadzania sprzyjaj szybkiemu powstawaniu nowych
zarodków, za gruboziarnista gdy szybko wzrostu ziaren jest znacznie wi ksza od szybko ci tworzenia
nowych zarodków. Głównymi czynnikami wpływaj cymi na struktur powłok galwanicznych s :
•
rodzaj elektrolitu,
•
st enie elektrolitu,
•
obecno substancji dodatkowych,
•
wła ciwo ci materiału podło a,
•
temperatura,
•
mieszanie elektrolitu,
•
g sto pr du w procesach elektrochemicznych.
Roztwór wodny zwi zków chemicznych, w których s wytwarzane warstwy metodami chemicznymi i
elektrochemicznymi, nazywa si k piel . K piele s to najcz ciej roztwory wieloskładnikowe. Podstawowym
składnikiem k pieli w procesach osadzania warstwy metalowej jest sól metalu osadzanego. W procesach
tworzenia warstwy konwersyjnej jest to zwi zek, który reaguje z metalem podło a. Mo e nim by np.
odpowiedni kwas, kwa na sól lub te bezwodnik kwasowy. Rodzaj podstawowego składnika ma istotny wpływ
na jako warstwy. W procesach osadzania warstw metalowych o jako ci powłok decyduje nie tylko rodzaj
elektrolitu, lecz równie rodzaj osadzanych jonów. Na przykład z roztworu Pb(NO
3
)
2
osadzaj si powłoki
grubokrystaliczne, podczas gdy z roztworu Pb(BF
4
)
2
- drobnokrystaliczne. Z elektrolitu zawieraj cego cyn
wył cznie w postaci Sn
4+
otrzymuje si jasne i zwarte powłoki cynowe, za obecno jonów Sn
2+
powoduje
tworzenie powłoki ciemnej i g bczastej. Metal osadzany z k pieli zawieraj cych sole proste tworzy warstwy
grubokrystaliczne. Natomiast warstwy otrzymywane z roztworów soli o jonach kompleksowych s
drobnokrystaliczne o gładkich powierzchniach.
Oprócz składnika podstawowego k piele zawieraj jeszcze ró ne składniki dodatkowe. Substancje dodatkowe
zawarte w k pieli spełniaj ró ne funkcje, jak np. zapewniaj odpowiednie pH k pieli, poprawiaj jej
przewodnictwo, zwi kszaj szybko procesu. Wprowadzaj c do elektrolitu odpowiednie substancje koloidalne
lub zwi zki powierzchniowo czynne mo na regulowa szybko wzrostu kryształów, co pozwala wytwarza
powłoki drobnokrystaliczne. Takimi substancjami mo na wpływa na wyrównywanie mikrochropo-wato ci
powierzchni, a zatem wytwarza powłoki błyszcz ce. Substancje dodatkowe zawarte w k pieli w niewielkich
ilo ciach mog wpływa na ró ne wła ciwo ci warstw powierzchniowych, jak np. połysk, chropowato , wielko
ziaren krystalicznych, wielko napr e własnych, twardo .
Wzrost st enia składnika podstawowego w k pieli powoduje zmniejszenie szybko ci powstawania zarodków, co
prowadzi do powłok bardziej zwartych i dobrze przyczepnych do podło a.
Mieszanie elektrolitu obni a grubo warstwy dyfuzyjnej, ułatwia transport jonów i zwi ksza szybko tworzenia
warstwy.
Wzrost temperatury, powoduj c wzrost ruchliwo ci jonów elektrolitu, jednocze nie ułatwia dyfuzj , co sprzyja
tworzeniu struktury gruboziarnistej, jak równie zwi ksza szybko wzrostu kryształów. Powłoki lepszej jako ci
uzyskuje si w temperaturach niezbyt wysokich.
Na jako warstwy wytwarzanej w procesach elektrochemicznych wpływa g sto pr du. Przy małych g sto ciach
pr du neutralizowanie jonów jest powolne, co sprzyja bardziej wzrostowi zarodków ni tworzeniu nowych i w
efekcie powstaje powłoka gruboziarnista. W miar wzrostu g sto ci pr du zwi ksza si szybko powstawania
zarodków i powłoka staje si bardziej drobnoziarnista.
Po osadzeniu warstwy powierzchniowe poddawane s operacjom wyka czaj cym. Najcz ciej operacje te polegaj
na płukaniu w bie cej wodzie, a nast pnie suszeniu. Niektóre powłoki wymagaj jednak e jeszcze dodatkowych
zabiegów w celu podniesienia ich walorów u ytkowych. I tak np. powłoki cynkowe poddaje si
chromowaniu, aby zwi kszy ich odporno na korozj i zapobiec pozostawaniu odcisków palców.
Wygrzewanie wyrobów pochorowanych ma na celu usuni cie krucho ci wodorowej podło a. W przypadku
powłok kadmowych stosuje si zabieg rozja niania, za powłoki srebrne poddawane s barwieniu. Ze wzgl du na
porowato warstwy fosforanowe pasywuje si lub nasyca olejem. Natomiast warstwy tlenkowe na aluminium
poddaje si barwieniu i uszczelnianiu.
3.4. Niklowanie elektrochemiczne
3.4.1. Podstawy procesu
Niklowanie elektrochemiczne polega na wytwarzaniu warstwy powierzchniowej z niklu w procesie elektrolizy na
powierzchni przewodz cej. W takim procesie podstawowym składnikiem elektrolitu jest sól osadzanego metalu.
Przedmiot, na którego powierzchni osadzana jest warstwa, stanowi katod , za anoda najcz ciej wykonana jest z
takiego samego metalu jak metal osadzany.
Przyło one do takiego układu napi cie powoduje uporz dkowany ruch jonów w elektrolicie i przepływ pr du
elektrycznego oraz przebieg reakcji elektrochemicznych na powierzchni elektrod. W polu elektrycznym jony
dodatnie (kationy) przemieszczaj si w kierunku elektrody zwanej katod , która jest poł czona z ujemnym
biegunem ródła pr du stałego, a jony ujemne (aniony) w kierunku przeciwnym, ku elektrodzie zwanej anod ,
poł czonej z dodatnim biegunem ródła pr du.
Równocze nie na powierzchniach anody i katody zachodz procesy elektrochemiczne. Na powierzchni katody
zachodz procesy redukcji jonów metalu z elektrolitu, które polegaj na pobieraniu elektronów przez kationy.
Procesy katodowe w postaci ogólnej mo na wyrazi nast puj co
Powstaj ce w tym procesie atomy metalu osadzane s na powierzchni katody, gdzie wbudowuj si w sie
krystaliczn podło a, tworz c warstw powierzchniow .
Na powierzchni anody zachodz procesy utleniania atomów metalu anody, które polegaj na oddawaniu
elektronów i powstawaniu jonów metalu. Procesy anodowe maj nast puj c posta ogóln
Powstaj ce w procesie anodowym jony metalu przechodz do roztworu. W wyniku tego procesu nast puje
rozpuszczanie anod oraz uzupełnianie ubytku st enia jonów metalu w roztworze, powodowanego procesami
katodowymi. Taki układ w praktyce zapewnia utrzymanie st enia osadzanych jonów w elektrolicie na
stałym poziomie i jest stosowany we wszystkich tych procesach, w których mo na u ywa rozpuszczalnych anod.
Wówczas wytwarzanie warstwy polega na przenoszeniu atomów metalu w procesie elektrolizy z anody poprzez
elektrolit na powierzchni katody. W takich procesach jak np. osadzanie warstw z chromu lub rodu, w których nie
mo na stosowa rozpuszczalnych anod, wła ciwe st enie jonów osadzanego metalu zapewnia si przez ci głe
dodawanie odpowiedniej soli do roztworu w czasie trwania procesu.
W procesach osadzania metali z roztworu zawieraj cego kationy ró nych metali najłatwiej ulegaj redukcji
kationy tych metali, które w szeregu elektrochemicznym charakteryzuj najwi ksze potencjały normalne, za
najtrudniej -metale o najmniejszych potencjałach normalnych.
Zale no mi dzy ładunkiem elektrycznym przepływaj cym przez roztwór elektrolitu a mas wydzielonej
substancji na elektrodzie w procesach katodowym lub anodowym okre laj dwa prawa podane przez Faradaya.
Według pierwszego z nich masa substancji m wydzielona na elektrodzie jest wprost proporcjonalna do
ładunku elektrycznego q, który przepłyn ł przez roztwór elektrolitu, co zapisuje si równaniem
m = kq
Przedstawiaj c ładunek elektryczny jako iloczyn nat enia pr du i oraz czasu jego przepływu t otrzymuje si
m = k i t
W przypadku gdy nat enie pr du zmienia si w czasie, powy sza zale no przyjmuje posta
Współczynnik proporcjonalno ci k nosi nazw równowa nika elektrochemicznego. Liczbowo jest on równy masie
substancji wydzielonej podczas przepływu jednego kulomba (1 C) ładunku elektrycznego, czyli podczas prze-
pływu pr du stałego o nat eniu jednego ampera w czasie jednej sekundy. Wymiarem równowa nika
elektrochemicznego jest g* C
-1
.
Zgodnie z drugim prawem Faradaya masy ró nych substancji wydzielone na elektrodach przez jednakowe
ładunki elektryczne s wprost proporcjonalne do ich gramorównowa ników R, czyli
m
1
:m
2
:...:m
n
= R
l
:R
2
:...:R
n
W przypadku dwóch substancji, uwzgl dniaj c pierwsze prawo Faradaya, otrzymuje si
m
l
= k
l
q
l
i m
2
= k
2
q
2
zatem
Gdy q
1
= q
2
to
Stosunek gramorównowa nika do równowa nika elektrochemicznego dla dowolnej substancji jest stały i nosi
nazw stałej Faradaya, F = 96500 C*mol
-1
. St d
gdzie:
M — masa molowa wydzielonej substancji na elektrodzie,
n — liczba elektronów wymieniona w procesie utleniania lub redukcji.
Metody elektrochemiczne maj zastosowanie w praktyce przemysłowej do otrzymywania niektórych metali, do
rafinacji metali uzyskiwanych za pomoc innych procesów z rud w stanie zanieczyszczonym oraz do
wytwarzania powłok galwanicznych na wyrobach metalowych i z tworzyw sztucznych.
3.4.2. Metody wytwarzania warstw niklowych
Do elektrochemicznego osadzania powłok niklowych w praktyce stosowane s ró ne k piele. Głównym
składnikiem takich k pieli jest sól niklu(II), która jest podstawowym ródłem dwudodatnich jonów niklu,
redukowanych na powierzchni katody. W procesach elektrochemicznego osadzania niklu stosowane s nast puj ce
sole: amidosiarczan(IV) niklu
Ni(H
2
NSO
3
)
2
, siarczan(IV) niklu NiSO
4
, chlorek niklu NiCl
2
oraz fluoroboran niklu
Ni(BF
4
)
2
. Skład chemiczny k pieli zale y od rodzaju pokrywanego podło a, szybko ci osadzania oraz od twardo ci,
wygl du i grubo ci nakładanej powłoki. Najszersze zastosowanie przemysłowe do niklowania maj k piele typu
Wattsa, w których podstawowym składnikiem jest siarczan(VI) niklu(II), b d cy najta sz sol niklu.
Podstawowymi składnikami tych k pieli s : siarczan(VI) niklu(II), chlorek niklu(II) i kwas borowy. Skład k pieli
typu Wattsa stosowanych w praktyce zmienia si w do szerokim zakresie w zale no ci od tego, Jakimi
wła ciwo ciami ma charakteryzowa si wytwarzana warstwa. Siarczan niklu
NiSO
4
• 7H
2
O - zasadniczy
składnik k pieli u ywany w ilo ciach 200-350 g/dm
3
- dostarcza dwudodatnich jonów niklu Ni
2+
, które redukuj
si na katodzie, zgodnie z równaniem
Na katodzie, równolegle z redukcj dwudodatnich jonów niklu, nast puje równie redukcja jonów wodorowych
według reakcji
Ubytek jonów niklu z elektrolitu w wyniku procesów katodowych jest uzupełniany w równolegle przebiegaj cych
procesach anodowych, które polegaj na utlenianiu atomów niklu zgodnie z reakcj
W rezultacie tych procesów nast puje rozpuszczanie anody i przechodzenie jonów niklu do elektrolitu. Oprócz tego
procesu na anodzie zachodz jednocze nie dodatkowe procesy utleniania o nast puj cej postaci
Procesy wydzielania zarówno wodoru na katodzie, jak i tlenu na anodzie s niekorzystne, gdy powstaj cy w
procesie redukcji wodór jest adsorbowany na powierzchni katody, a to powoduje blokad jej powierzchni i
utrudnia osadzanie na niej atomów niklu. Wówczas tworzy si warstwa o nierównomiernej grubo ci.
Jednocze nie redukcja jonów wodorowych na katodzie powoduje wzrost pH elektrolitu w warstwie
przykatodowej, czyli wzrost st enia jonów wodorotlenowych OH
-
. Efektem jest wytr canie si wodorotlenku
niklu, co daje si przedstawi reakcj
Wbudowywanie i inkludowanie wytr canego osadu wodorotlenku niklu w powstaj cej warstwie
niklu powoduje znaczne obni enie jej jako ci.
Wydzielany na anodzie tlen sprawia, i na jej powierzchni tworz si stałe tlenki niklu(IV) i (III): Ni
3
O
4
, Ni
2
O
3
,
co powoduje pasywacj powierzchni. Powstaj ce na anodach warstewki pasywuj ce ograniczaj rozpuszczanie
si anod oraz utrudniaj przepływ pr du przez elektrolit. W celu zmniejszenia wpływu pasywacji anod na
proces osadzania w praktyce stosuje si anody o powierzchni kilkakrotnie wi kszej od powierzchni katod,
na których osadzany jest nikiel.
Procesy dodatkowe zachodz ce na elektrodach podczas osadzania metali powoduj równie obni enie jego
wydajno ci. Masa osadzonego metalu na katodzie lub masa rozpuszczonej anody nie spełniaj prawa Faradaya i
dlatego nie mog by wyznaczane na podstawie tego prawa. Dla okre lenia powstałej ró nicy mi dzy mas
osadzon lub rozpuszczon a mas równowa n ładunkowi, jaki przepłyn ł przez elektrolit w czasie procesu,
nazywan mas teoretyczn , wprowadzono poj cie wydajno ci pr dowych: katodowej i anodowej. Katodow
wydajno ci pr dow nazywa si stosunek masy rzeczywistej wydzielonej na katodzie do masy wyznaczonej z
prawa Faradaya. Jako anodow wydajno pr dow przyjmuje si stosunek masy rzeczywistej wydzielonej lub
rozpuszczonej na anodzie do masy równowa nej przepływaj cemu ładunkowi przez elektrolit — wyznaczonej z
prawa Faradaya.
Drugi składnik k pieli typu Wattsa — chlorek niklu
NiCl
2
*6H
2
O — stosowany w ilo ciach 20-60 g/dm
3
, podobnie
jak siarczan niklu, dostarcza jonów Ni
2+
oraz podwy sza przewodno k pieli. Głównie jednak obecno
chlorków wpływa korzystnie na przebieg procesu anodowego. Potencjał utleniaj cy jonów chlorkowych Cl
-
na
anodzie niklowej jest wy szy od potencjału utleniaj cego tlenu na stopniu utlenienia -2. St d na anodzie łatwiej
przebiega proces utleniania jonów chlorkowych ni jonów tlenowych. Efektem jest zmniejszenie polaryzacji anod
oraz zwi kszenie katodowej g sto ci pr du. Ponadto obecno chlorków w k pieli przyspiesza proces
rozpuszczania anodowego zgodnie z reakcj
Procesy anodowe s prawidłowe wówczas, gdy szybko ci tych dwóch jednocze nie przebiegaj cych reakcji
na anodzie s takie same.
Kwas borowy H
3
BO
4
dodawany do k pieli Wattsa w ilo ciach 30-40 g/dm
3
pełni rol zwi zku buforuj cego, który zapewnia stabilno pH k pieli. Kwas borowy jako słaby
kwas o małym stopniu dysocjacji w roztworach wodnych działa jako efektywny bufor w warstewce
przykatodowej, w której pH jest wi ksze ni w pozostałej cz ci obj to ci. Obecno kwasu
borowego zapewnia pH k pieli w granicach 3—5, co zapobiega wytr caniu i inkludowaniu zwi zków
zasadowych w osadzanej warstwie niklu.
Wła ciwo ci powłok niklowych osadzanych z k pieli typu Wattsa mo na modyfikowa przez
zmian stosunku st e jonów siarczanowych i chlorkowych w k pieli, st enie kwasu borowego,
pH k pieli lub dodanie do k pieli ró nego rodzaju substancji dodatkowych, a tak e przez zmian
parametrów procesu, takich jak: temperatura, g sto pr du i mieszanie k pieli.
Wpływ st enia jonów chlorkowych na wła ciwo ci mechaniczne osadzanych warstw niklu
pokazano na rys. 3.5. Natomiast wpływ g sto ci pr du j na wydajno katodow x k pieli typu
Wattsa przedstawiono na rys. 3.6.
Rys. 3.5. Wpływ st enia jonów chlorkowych na wła ciwo ci mechaniczne warstw niklowych: o — napr enia własne, H
— twardo , A — plastyczno
W czasie procesu elektroosadzania g sto pr du na ró nych obszarach powierzchni katody jest
ró na. Najwi ksza g sto pr du wyst puje na kraw dziach, naro ach i elementach wystaj cych,
za najmniejsza w ró nego rodzaju zagł bieniach powierzchni. Powoduje to zró nicowanie grubo ci
osadzanej warstwy. Dodanie do k pieli niewielkich ilo ci takich substancji jak: kumary-na C
8
H
6
O
2
,
tiomocznik H
2
NCSNH
2
oraz jodochinolina C
9
H
6
JN powoduje formowanie si powłoki niklowej o
równomiernej grubo ci. W czasie procesu elektroosadzania dodane do k pieli substancje s
wbudowywane w warstw , a ich obecno powoduje obni enie potencjału osadzania. Ze wzgl du na
wi ksz szybko procesów dyfuzyjnych na wierzchołkach ni we wgł bieniach powierzchni powstaje
wi ksze st enie dodatkowych substancji w obszarach powierzchni z ostrzami. Prowadzi to do
zró nicowania potencjału lokalnego katody — na wierzchołkach potencjał jest ni szy ni we
wgł bieniach powierzchni. Konsekwencj tego jest zwi kszone osadzanie si jonów metali we
wgł bieniach powierzchni i wyrównywanie wgł bie .
0
2
i
6 j[A/dm
2
]
Rys. 3.6. Wpływ g sto ci pr du j na wydajno katodow x w k pieli typu Wattsa
Wprowadzenie do k pieli tzw. substancji blaskotwórczych umo liwia wytwarzanie warstw
niklowych z połyskiem. Substancjami blaskotwórczymi s zarówno zwi zki nieorganiczne, np.
sole kadmu, ołowiu, cynku, rt ci, jak i zwi zki organiczne, zawieraj ce w cz steczce
nienasycone grupy typu C=O, C=C, C=N, =C-SO, N=N. S to najcz ciej pochodne pirydyny,
dwusulfoniany benzenu oraz naftalenu. W praktyce do uzyskania niklowych powłok błyszcz cych
najcz ciej stosuje si zestaw kilku jednocze nie substancji blaskotwórczych. Obecno tych
substancji w k pieli hamuje proces wzrostu kryształów i sprzyja tworzeniu si nowych zarodków
krystalizacji, co powoduje powstawanie powłok drobnokrystalicznych.
3.4.3. Wła ciwo ci warstw niklowych
Nikiel jest metalem o barwie srebrzystej, nierozpuszczalnym w alkaliach i wielu kwasach.
Pomimo e nikiel jest bardziej elektroujemny od wodoru, to jego odporno na działanie wielu
kwasów i atmosfery wynika ze zdolno ci do pasywacji. Powierzchnia niklu łatwo pokrywa si ci le
przylegaj c warstewk tlenków lub tlenków uwodnionych.
Wła ciwo ci powłok niklowych zale od składu k pieli oraz parametrów ich osadzania. Ogólnie
powłoki niklowe o du ych ziarnach s mi kkie, plastyczne i charakteryzuj si mniejszymi
napr eniami rozci gaj cymi oraz mniejsz zawarto ci zanieczyszcze . Natomiast powłoki niklowe
drobnokrystaliczne s twarde, niezbyt plastyczne i wykazuj du wytrzymało oraz zawieraj
du ilo zanieczyszcze . Wpływ pH k pieli, jej temperatury oraz g sto ci pr du na wła ciwo ci
mechaniczne powłok niklowych przedstawiono, odpowiednio, na rys. 3.7—3.9.
Rys. 3.7. Wpływ pH k pieli typu Wattsa na wła ciwo ci mechaniczne warstw niklowych: 1 — wydłu enie (A), 2 — twardo
(H), 3 — napr enie ( ), 4 — wytrzymało na rozci ganie (R
n
)
Rys. 3.8. Wpływ temperatury k pieli typu Wattsa na wła ciwo ci mechaniczne warstw niklowych: 1 — wydłu enie (A), 2 —
twardo (H), 3 — wytrzymało na rozci ganie (R
n
)
Powłoki niklowe osadzane s najcz ciej na powierzchni wyrobów ze stali, cynku i mosi dzu.
Potencjał korozyjny powłoki niklowej na tego typu podło ach w wi kszo ci rodowisk korozyjnych
jest wy szy od potencjału korozyjnego podło a. Tote powłoka niklowa w takich układach zapewnia
katodow ochron podło a przed korozj . Ochrona wówczas polega na odporno ci niklu na
oddziaływanie rodowiska korozyjnego. Warunkiem skutecznego działania
Rys. 3.9. Wpływ g sto ci pr du na wła ciwo ci mechaniczne warstw niklowych osadzanych z k pieli typu Wattsa: 1 —
napr enie ( ), 2 — twardo (H)
ochronnego powłoki jest wi c jej szczelno , zapewniaj ca fizyczne odizolowanie podło a od
czynników agresywnych rodowiska.
U yteczna trwało powłok niklowych w okre lonym rodowisku korozyjnym zale y przede
wszystkim od ich grubo ci. W przypadku nara e wewn trz pomieszcze wystarczaj ca jest grubo
8-13 m. Przy wyst powaniu oddziaływania zewn trznych czynników atmosferycznych zalecana jest
grubo warstwy 20-40 m. Natomiast w rodowisku o du ej wilgotno ci oraz w przemy le
chemicznym jest wskazane stosowanie powłok o grubo ci 25—250 m.
Wła ciwo ci powłok niklowych uzale nione s w znacznym stopniu od zawarto ci domieszek
wprowadzonych podczas ich osadzania. Szczególn rol odgrywa obecno w warstwie siarki
wprowadzonej z organicznymi substancjami blaskotwórczymi, gdy zwi ksza ona aktywno
chemiczn niklu, a tym samym jego podatno na korozj . Tote błyszcz ce powłoki niklowe
wykazuj zró nicowan odporno korozyjn , a ochrona jak one zapewniaj jest gorsza ni
ochrona niklowych powłok matowych. Zró nicowanie odporno ci korozyjnej warstw niklowych
błyszcz cych i matowych jest skutecznie wykorzystywane w praktyce w celu podwy szenia działania
ochronnego powłok niklowych. Zwi kszenie odporno ci korozyjnej powłok niklowych uzyskuje si
przez tworzenie powłok wielowarstwowych. W wyniku nakładania warstwy niklu błyszcz cego na
maj c wy szy potencjał elektrochemiczny warstw niklu półbłyszcz cego lub matowego powstaje
układ, w którym warstwa zewn trzna powłoki o ni szym potencjale elektrochemicznym stanowi
ochron anodow warstw poło onych gł biej. Je li zewn trzna warstwa błyszcz ca utraci
szczelno , to — ze wzgl du na wy szy potencjał nast pnej warstwy niklu — zniszczenie korozyjne
rozprzestrzenia si przede wszystkim w tej warstwie powłoki, a tym samym opó nia penetracj
powłoki w gł b, czyli do powierzchni metalu podło a.
W praktyce, w celu ograniczenia atakowania powłok niklowych przez czynniki korozyjne
pokrywa si je dodatkowo bardzo cienk (0,3-0,8 urn) warstewk elektrochemicznie osadzonego
chromu. Wprawdzie chrom ma ni szy normalny potencjał elektrochemiczny (-0,74 V) od niklu (-
0,250 V), to jednak bardzo łatwo ulega pasywowaniu, a potencjał chromu w stanie spasywo-wanym
jest do wysoki i wynosi +1,19 V. Spasywowana warstewka chromu dla powłoki niklowej stanowi
ochron katodow . Jeszcze lepsze wła ciwo ci ochronne zapewnia tzw. mikrosp kana warstewka
chromowa, wytworzona elektrochemicznie przez wprowadzenie do k pieli odpowiednich dodatków
powoduj cych tworzenie si mikroskopowych p kni . Takie powłoki nakłada si zwykle na
cienkie błyszcz ce warstewki niklu, które z kolei nało one s na dwu- lub trzykrotnie grubsz ,
matow powłok niklow . Obecno wielu drobnych sp ka w powłoce chromowej powoduje, e
proces korozji zachodzi w bardzo wielu punktach, co zmniejsza intensywno zjawiska i gł boko
w erów, w porównaniu do stanu, w którym proces zachodziłby w mniejszej liczbie miejsc powłoki.
3.4.4. Zastosowanie warstw niklowych
Elektrochemicznie osadzane warstwy niklowe znajduj ró ne zastosowania, przede wszystkim jako
warstwy dekoracyjne, dekoracyjno-ochronne i niekiedy jako warstwy techniczne. Powłoki niklowe
zapewniaj dobr ochron w rodowiskach, w których nast puje ich równomierne zaatakowanie
korozyjne, a powstaj ce produkty korozji s nierozpuszczalne w tym rodowisku. Znajduj one
równie zastosowanie przy wyrobie przedmiotów i sprz tów codziennego u ytku, akcesoriów
samochodowych oraz w przemy le spo ywczym i chemicznym. Pokryte niklem wyroby ze stali
w glowej skutecznie zast puj kosztowne stale nierdzewne i kwasoodporne. Natomiast
wykorzystywane w przemy le farmaceutycznym, spo ywczym oraz papierniczym powłoki niklowe na
stalowych cz ciach urz dze zabezpieczaj wytwarzane produkty przed zanieczyszczeniem elazem i
rdz oraz zapewniaj im zachowanie barwy i smaku.