turystyki uzdrowiskowej

Opracowanie koncepcji

funkcjonalnej klastra (inicjatywy

klastrowej) w zakresie

turystyki uzdrowiskowej

Autorzy:
Michał Przybyłowski
Piotr Tamowicz

Niniejsze opracowanie zostało sporządzone przez konsorcjum badawcze w składzie Instytut Badań

nad Gospodarką Rynkową oraz ICG – Piotr Tamowicz, w ramach projektu Urzędu Marszałkowskiego

Województwa Zachodniopomorskiego dotycząceo rozwoju i animacji klastrów na obszarze

województwa.

Gdańsk, maj 2011

SPIS TREŚCI

1. SEKTOR TURYSTYCZNY I UZDROWISKOWY W EUROPIE................................................... 3

2. ZAKRES PRZEDMIOTOWY KLASTRA......................................................................................... 5

3. ROZKŁAD PRZESTRZENNY I PODMIOTOWY KLASTRA....................................................... 7

4. SPECYFICZNE REGIONALNE CZYNNIKI LOKALIZACYJNE ................................................ 11

5. WKŁAD KLASTRA W GOSPODARKĘ REGIONU ..................................................................... 11

6. POTENCJAŁ EKONOMICZNY I MOśLIWOŚCI ROZWOJU KLASTRA.................................. 12

7. INSTYTUCJE OTOCZENIA BIZNESU i ANIMACJA KLASTRA .............................................. 15

8. POZIOM INNOWACYJNOŚCI ....................................................................................................... 18

9. KIERUNKI DZIAŁANIA POTENCJALNEJ INICJATYWY KLASTROWEJ.............................. 20

SPIS TABEL ......................................................................................................................................... 22

SPIS WYKRESÓW .............................................................................................................................. 22

SPIS RYSUNKÓW............................................................................................................................... 22

ZAŁĄCZNIK 1 PROGNOZY INSTYTUTU TURYSTYKI ............................................................... 23

ZAŁĄCZNIK 2 KLASTER TURYSTYKI UZDROWISKOWEJ W GÓRNEJ AUSTRII – STUDIUM
PRZYPADKU ....................................................................................................................................... 25

ZAŁĄCZNIK 3 LISTA PODMIOTÓW MOGĄCYCH WEJŚĆ W SKŁAD POTENCJALNEJ
INICJATYWY KLASTROWEJ ........................................................................................................... 26

1. SEKTOR TURYSTYCZNY I UZDROWISKOWY
W EUROPIE

Bardzo  szybkie  wychodzenie  z  ogólnoświatowej  recesji  wywołanej  przez  kryzys  finansowy  w  roku
2008  znalazło  pozytywne  odbicie  na  wszystkich  rynkach  turystycznych.  Według  danych
Międzynarodowej    Organizacji  Turystycznej  (WTO)  liczba  przyjazdów  dokonywanych  w  celach
turystycznych  wyniosła  około  935  mln  co  oznacza  istotny  wzrost  w  stosunku  do  wyniku
zarejestrowanego w kryzysowym roku 2008 – 913 mln przyjazdów

Poprawa  koniunktury  dotyczyła  w  pierwszej  kolejności rynków  wschodzących  (Azja,  Afryka,  Bliski
Wschód).  Powrót  koniunktury  na  rynku  europejskim  postępował  znacznie  wolniej.  Odnotowano  tu
471  przyjazdów  w  celach  turystycznych  (+4%)  co  jest  wynikiem  znacznie  gorszym  od  innych  stref
geograficznych.  Na  ten  słaby  wynik  złoŜyły  się  zarówno  perturbacje  związane  z  kilkudniowym
zamknięciem przestrzenie powietrznej nad Europą z powodu wybuchu wulkanu na Islandii (kwiecień
2010), znacznego osłabienia Euro, a takŜe wciąŜ niepokojącej sytuacji politycznej w Grecji.

Prognozy długoterminowe WTO dla europejskiego rynku turystycznego wskazują, Ŝe będzie to rynek
najwolniej  rozwijający  się  i  jednocześnie  tracący  na  znaczeniu  (naleŜy  jednak  pamiętać,  Ŝe  jest  to
rynek największy, posiadający obecnie ponad 50% udział w rynku światowym - niska stopa wzrostu
jest  więc  częściowo  efektem  duŜej  bazy).  Długoterminowa  stopa  średniorocznego  wzrostu  do  roku
2020  dla  Europy  szacowana  jest  na  poziomie  3,1%  co  powinno  oznaczać  około  700  milionów
przyjazdów.

Ze  względu  na  walory  przyrodnicze  i  atrakcyjność  kulturową  rynek  europejski  wykazuje  się  duŜym
zróŜnicowaniem wewnętrznym. Według danych Eurostatu w Europie funkcjonuje blisko 440 tys. tzw.
obiektów  zbiorowego  zakwaterowania  w  tym  200  tys.  (45%)  obiektów  hotelowych  (hotele,  motele,
pensjonaty). Łącznie wszystkie obiekty zbiorowego zakwaterowania dysponują 27,6 milionami miejsc
z  czego  43%  przypada  na obiekty  hotelowe.  Rozkład  przestrzenny  tej  bazy  noclegowej  wskazuje  na
znaczną  koncentrację.    Na  pięć  największych  krajów  Unii  (Francja,  Włochy,  Niemcy,  Hiszpania,
Wielka  Brytania)  przypada  łącznie  ponad  70%  dostępnej  bazy  hotelarskiej.  Udział  Polski  w
europejskim rynku pod względem podaŜy miejsc noclegowych jest stosunkowo mały i wynosi 2,2%

Struktura  bazy  noclegowej  ze  względu  na  rodzaje  obiektów  jak  i  ich  rozmiary  wykazuje  duŜe
zróŜnicowanie.  Obiekty  hotelowe  (takŜe  motele  i  pensjonaty)  dominują  w  takich  krajach  jak  Grecja
(96,7%), Malta (95,7%), Portugalia (86,8%), Cypr (81,5%) oraz Rumunia (89,3%), Łotwa (78,8%) i
Bułgaria (77,3%). Z kolei we Włoszech, Estonii i Polsce dominują pozostałe obiekty (np. campingi) -
odpowiednio 75,6%, 64,9%, 61,5%).

Szczególne  pozycję  na  rynku  turystycznym  zajmują  usługi  spa&wellness.  Do  największych
usługodawców  na  tym  rynku  naleŜą  Niemcy  (291  kurortów;  102  mln  udzielonych  noclegów  w  roku
2008 i 19,3 mln turystów) i Austria (81 kurortów, 18 mln noclegów w roku 2006).

Według  danych  GUS  w  roku  2008  w  Polsce  działało  2,6  tys.  hoteli  i  podobnych  obiektów
noclegowych  co  stanowiło  38,5%  bazy  noclegowej  zbiorowego  zakwaterowania  (w  obiektach  tych
było  ponad  211  tys.  miejsc  noclegowych  tj.  35,3%  ogółu  miejsc).  Z  tego  punktu  widzenia  Polskę
naleŜy zaliczyć do grupy krajów, w których tzw. pozostałe obiekty (tj. nie-hotelowe) odgrywają duŜą

World Tourism Barometer 2010. United Nations World Tourism Organization.

Turystyka w 2009 r. GUS. Warszawa 2010.

rolę w ogólnej podaŜy usług noclegowych. Pod względem liczby (wszystkich) miejsc noclegowych na
10 tysięcy mieszkańców (157 miejsc) Polska znajduje się na czwartym miejscu od końca w Unii przed
Litwą, Łotwą i Rumunią.

W  roku  2008  liczba  obiektów  hotelowych  funkcjonujących  w  Polsce  wzrosła  o  8,1%,  a  liczba
dostępnych  miejsc  noclegowych  zwiększyła  się  o  20  tys.  tj.  10,6%.  Odnotowane  tempo  było  więc
bardzo  wysokie  w  porównaniu  do  innych  krajów  europejskich:  Łotwa  -  13,8%,  Irlandia  -  7,6%,
Szwecja - 5,2%. Słowenia i Słowacja - po 4,4%.

Popyt  na  rynku  turystycznym  mierzony  liczbą  udzielonych  noclegów  w  obiektach  zbiorowego
zakwaterowania w większości krajów europejskich zanotował spadek. Wzrosty odnotowały Słowacja
(7,3%),  Łotwa  (5,3%),  Austria  (4,0%)  oraz  Polska  (3,1%).    Udział  noclegów  udzielonych
cudzoziemcom  w  takich  krajach  jak  Niemcy,  Polska  czy  Rumunia  nie  przekroczył  20%.  Polska
(spadek o 6,8%) obok Holandii (spadek o 9,6%) i Rumunii (spadek o 6,3%) naleŜała do krajów gdzie
zanotowano największe spadki napływu turystów zagranicznych.

Pod względem turystyki długoterminowej (wyjazdy trwające powyŜej 4 dni) zdecydowanymi liderami
są  najbogatsze  kraje  Unii:  Niemcy  (103,8  mln  podróŜy),  Francuzi  (102,3  mln)  i  Brytyjczycy  (70,9
mln). Polska z liczbą 17,2 milionów podróŜy krajowych i zagranicznych plasuje się na 7 miejscu   w
Europie.  W  przypadku  odniesienia  liczby  podróŜy  długoterminowych  do  liczby  mieszkańców  (tzw.
aktywność  turystyczna  społeczeństwa)  okazuje  się,  Ŝe  największą  aktywność  wykazują  mieszkańcy
Szwecji, Francji i Luksemburga podczas gdy Polska zajmuje 19 miejsce wśród krajów UE.

Struktura  rynku  polskiego  wskazuje,  Ŝe  województwo  zachodniopomorskie  z  posiadaną  bazą
turystyczną i w szczególności uzdrowiskową zajmuje na nim jedno z czołowych miejsc (tabela 1). Z
danych GUS wynika, Ŝe w roku 2009 największa liczba turystów odwiedziła Mazowsze, Małopolskę,
Dolny Śląsk oraz województwo zachodniopomorskie. Pod względem liczby udzielonych  noclegów w
tym  takŜe  turystom  zagranicznym  zachodniopomorskie  jest  zdecydowanym  liderem  na  rynku
krajowym. Do tak dobrego wyniku przyczynia się posiadanie bazy uzdrowiskowej dysponującej duŜą
liczbą całorocznych miejsc noclegowych.

Krajowy  sektor  zakładów  uzdrowiskowych  to  obecnie  158  obiektów,  z  których  46  zlokalizowanych
jest  na  terenie  regionu  zachodniopomorskiego  (37  w  Małopolsce  a  21  w  regionie  Kujawsko-
Pomorskim).  Łącznie  zakłady  uzdrowiskowe  posiadają  31  tys.  miejsc  noclegowych  z  czego  34%
przypada  na  zachodniopomorskie.  Pod  względem  liczby  pokojów  w  obiektach  hotelowych  (hotele,
motele,  pensjonaty)  czyli  tych  obiektów,  które  są  podstawą  działania  sektora  spa&wellness  udział
zachodniopomorskiego wynosi 6,8%.

Tabela 1 Pozycja polskich regionów na rynku turystycznym (wykorzystanie turystycznej bazy

zbiorowego zakwaterowania; rok 2009; w tys.).

Udzielone noclegi

Region

Turyści korzystający

Ogółem

W tym

noclegi udzielone

turystom zagranicznym

Dolnośląskie
Kujawsko-pomorskie
Lubelskie
Lubuskie
Łódzkie
Małopolskie
Mazowiecki
Opolskie
Podkarpackie
Podlaskie
Pomorski
Ś

ląskie

więtokrzyskie

Warmińsko-mazurskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie

1802,4

766,4
652,3
610,7
923,7

2720,6
2786,6

230,2
654,9
437,9

1610,7
1693,3

383,9
850,2

1457,3
1772,7

4762,5
2838,6
1602,5
1307,1
1941,2
7958,5
4936,3

570,7

1942

862,9

5801,9
4437,8
1129,8
2372,2
2789,5
9766,5

926,1
154,2
124,2
215,2
291,3

1944,5
1459,4

80,7

142,5
106,6
620,6
601,1

61,3

380,8
487,1

2013,9

Polska

19353,7

55020,1

9609,4

ródło: Turystyka w 2009 r. GUS. Warszawa 2010.

2. ZAKRES PRZEDMIOTOWY KLASTRA

Pod  pojęciem  klastra  turystyki  uzdrowiskowej  rozumiemy  zlokalizowaną  w  wybranych  częściach
regionu  zachodniopomorskiego  zbiorowość  podmiotów  gospodarczych  świadczących  specjalistyczne
usługi  w  zakresie  regeneracji  sił fizycznych  i  psychicznych  w  tym  w  szczególności  usługi  lecznicze

wiadczone przy wykorzystaniu specjalistycznej infrastruktury i zasobów naturalnych (np. wody

lecznicze, solanki, itd.).

Przy takim przedmiotowym zakreśleniu definicji tego klastra wyraźnie widać, Ŝe w jego skład moŜna
zaliczyć  dwa  podstawowe  i  nieco  segmenty  usługodawców.  Po  pierwsze,  są  to  tzw.  zakłady
uzdrowiskowe  dysponujące  bardzo  duŜym  i  zróŜnicowanym  (np.  pod  względem  przeznaczenia)
majątkiem, działające w formie spółek kapitałowych, z których duŜą część pozostaje własnością skarb
państwa. Ich  grupą docelową są przede wszystkim osoby  muszące się poddać określonej procedurze
rehabilitacyjnej. Finansowanie tego typu usług opiera się przede wszystkim na systemie ubezpieczeń
społecznych  (NFZ),  a  same  zasady  funkcjonowania  tego  typu  podmiotów  podlegają  regulacjom
publicznym

. Do drugiego segmentu klastra trzeba zaliczyć podmioty prywatne (prywatne „od

początku”, sprywatyzowane) oraz państwowe, świadczące usługi wypoczynkowe ze szczególnym
uwzględnieniem produktów związanych z regeneracją sił fizycznych i psychicznych zwanych

Ustawa z 28 lipca 2005 o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz

o gminach uzdrowiskowych.

popularnie spa&wellness. Ten segment usługodawców, pod względem bazy infrastrukturalnej,
dysponuje głównie hotelami i tzw. obiektami hotelowymi (motele, pensjonaty).

Z zebranych danych wynika, Ŝe w ramach obu segmentów mamy do czynienia z róŜnym nasileniem
konkurencji  i  róŜnymi  wektorami  (kierunkami)  tej  konkurencji.  Po  pierwsze,  problemy  z
zapewnieniem  odpowiedniego  poziomu  finansowania  kosztów  działania  zakładów  uzdrowiskowych
(spółek  uzdrowiskowych)  wymuszają  stopniową  komercjalizację  oferty  usługowej  co  skutkuje
inicjowaniem  konkurencji  pomiędzy  tymi  podmiotami  (ograniczeniem  dla  tej  konkurencji  jest
niewątpliwie  charakter  specjalizacji  rehabilitacyjnej).  Po  drugie,  taka  komercjalizacja  oferty
usługowej  oznacza  faktyczne  wejście  w  stan  konkurencji  z  podmiotami  prywatnymi  z  segmentu
Spa&wellness.  Elastyczność  działania  tych  ostatnich  oraz  posiadane  zasoby  prywatnego  kapitału
sprawiają  Ŝe  równieŜ  ich  oferta  staje  się  coraz  bardziej  zorientowana  na  tradycyjną  grupę  docelową
zakładów  uzdrowiskowych.  Wejście  w  stan  konkurencji/rywalizacji  o  klienta  z  zakładami  ma  więc
charakter  obustronny  (tym  bardziej,  Ŝe  podmioty  prywatne  mogą  ubiegać  się  o  refinansowanie
niektórych  usług  ze  środków  NFZ).  Po  trzecie,  prywatny  charakter  segmentu  Spa&wellness  oraz
zasadniczo niskie koszty wejścia na ten rynek (chodzi nam tu głównie o brak szczególnych ograniczeń
regulacyjnych

zakresie

moŜliwości

wiadczenia

niektórych

usług

terapeutycznych/rehabilitacyjnych) powoduje iŜ mamy tu do czynienia z bardzo duŜą konkurencją
wewnątrz-segmentową (pomiędzy usługodawcami z tego segmentu).

Główne  obszary  kooperacji  pomiędzy  podmiotami  wchodzącymi  w  skład  klastra  dotyczą  (powinny
dotyczyć) tych elementów tzw. produktu turystycznego, które stanowią cześć wspólną dla wszystkich
podmiotów i dotyczą domeny wykraczającej poza gestię firm. Chodzi tu o takie obszary jak promocja
tzw.  destynacji  (miejsca)  turystycznej  (w  przeciwieństwie  do  promocji  konkretnego  usługodawcy),
rozwój wspólnej, publicznej infrastruktury materialnej (parki, zieleńce, chodniki, ścieŜki, drogi, itd.),
zapewnienie ładu przestrzennego (planowanie przestrzenne), bezpieczeństwo, itd.

Powiązania międzysektorowe klastra turystyki uzdrowiskowej dotyczą wszystkich usług/produktów
komplementarnych, konsumowanych w związku ze świadczeniem usługi podstawowej, tj.:

usługi gastronomiczne (kawiarnie, restauracje, bary),

usługi sektora kultury i rozrywki (np. muzea, kina, teatr, wystawy),

produkcja produktów naturalnych (np. Ŝywność, kosmetyki),

usługi medyczne i para-medyczne (rehabilitacja, porady lekarskie, zabiegi

ambulatoryjne),

transport pasaŜerski (transport w obrębie i pomiędzy gminami nadmorskimi).

PoniŜszy rysunek (1) prezentuje „mapę” klastra uzdrowiskowego (na rysunku celowo

pominięto zaznaczanie instytucji otoczenia biznesu oraz adekwatnych instytucji sektora B+R czy teŜ
nauki i szkolnictwa).

Rysunek 1 Struktura przedmiotowa klastra.

ródło: opracowanie własne.

3. ROZKŁAD PRZESTRZENNY
I PODMIOTOWY KLASTRA

Rozkład  przestrzenny  zakładów  uzdrowiskowych  wg  liczby  posiadanych  miejsc  noclegowych
wskazuje  na  silną  koncentrację tych  obiektów  w  trzech  lokalizacjach.  Wszystkie  miejsca  noclegowe
jakimi  dysponują  zakładu  uzdrowiskowe  (10609  miejsc)  umiejscowione  są  praktycznie  w  trzech
lokalizacjach:

powiat kołobrzeski (6820 miejsc, 64,3%),

powiat sławieński (1619 miejsc, 15,3%),

miasto Świnoujście (1517 miejsc, 14,3%).

Rozkład ten istotnie róŜni się od umiejscowienia pozostałej bazy turystycznej co moŜe wskazywać, Ŝe
klaster  turystyki  zdrowotnej  jest  zasadniczo  osobnym  segmentem  zachodniopomorskiego  rynku
turystycznego  (rys.  2).  Zasoby  wszystkich  dostępnych  regionalnie  miejsc  noclegowych  (109506
miejsc) są skoncentrowane w powiatach:

kamieńskim (17,7%)

gryfickim (16,3%)

koszalińskim (12,7%)

kołobrzeskim (19,3%)

Jak widać jedynym punktem wspólnym klastra i szeroko rozumianego sektora turystycznego jest
powiat kołobrzeski mający duŜy udział w obu rozkładach. Bliskość komunikacyjna z pow. gryfickim i

Usługi

gastronomiczne

Usługi sektora

kultury i rozrywki

Usługi

transportowe

Operatorzy

obiektów

hotelowych

(Spa&wellness)

Usługi medyczne i

para-medyczne

Spółki

uzdrowiskowe

Wytwórcy produktów

pochodzenia

naturalnego

Rynek

krajowy

Rynek

zagraniczny

kamieńskim moŜe jednak wskazywać na liczne powiązania wewnątrz-sektorowe pomiędzy klastrem, a
klasyczną turystyką wypoczynkową.

Z walorami środowiskowymi wynikającymi z czynników lokalizacyjnych stosunkowo mało
wspólnego ma sektora spa&wellness. Na trzy powiaty typowo uzdrowiskowe przypada 27% miejsc w
hotelach (najwięcej w powiecie kołobrzeskim – 18%). Być moŜe wynika to z wczesnej fazy rozwoju
tego sektora i/lub ograniczeń w dostępie do atrakcyjnych nieruchomości.

Rysunek 2 Klaster turystyki uzdrowiskowej (kolor zielony), a tradycyjna turystyka

wypoczynkowa (kolor niebieski)

ródło: opracowanie własne.

Zebrane dane wskazują na duŜe zróŜnicowanie klastra pod względem podmiotowym. Z przytoczonych
wcześniej danych GUS wynikało, Ŝe sekcja PKD „zakwaterowanie i gastronomia” jest mocno
rozproszona. Na 13,4 tys. podmiotów gospodarczych 97% to podmioty mikro o liczbie pracujących do
9 osób. Bardziej szczegółowe dane finansowe znacznie lepiej obrazują segmentację klastra. W tabeli 2
zebraliśmy wybrane dane finansowe charakteryzujące największe firmy w segmencie uzdrowiskowym
jak i Spa&wellness.

Do największych operatorów na tym rynku niewątpliwie naleŜą podmioty uzdrowiskowe. Z czterech
tego typu podmiotów najmniejszy osiąga przychody na poziomie 14 mln zł, a największy
(Uzdrowisko Kołobrzeg S.A) około 30 mln zł. Jednocześnie podmioty te z wyjątkiem uzdrowiska w
Połczynie to firmy wciąŜ będące własnością skarbu państwa

. Firmy te dysponują bardzo duŜym

majątkiem (wartość aktywów) i osiągają stosunkowo małą masę zysku (i co za tym idzie mają niską
rentowność).

Podmioty uzdrowiskowe stanowią pewien punkt odniesienia dla segmentu spa&wellness. Z zebranych
danych  wynika,  Ŝe  segment  ten  moŜe  rozwijać  się  zarówno  przy  mniejszej  skali  działalności  (np.
Verano  czy  Posejdon)  niŜ  uzdrowiska,  jak  i  moŜe  znacznie  je  przewyŜszać  pod  względem  skali
aktywności (Arka-Mega).

Zebrane dane jak i przeprowadzone wywiady skłaniają nas do następujących wniosków:

moŜliwości rozwojowe spółek uzdrowiskowych są obecnie ograniczone ze względu na
niską dochodowość; wzrost ich konkurencyjności uzaleŜniony jest od inwestycji i efektów
procesów prywatyzacyjnych,

rozwój spółek uzdrowiskowych związany jest z pozyskiwaniem klienta komercyjnego i
oferowaniem usług o charakterze spa&wellness,

szybki rozwój segmentu spa&wellness bazującego na kapitale prywatnym zwiększa
intensywność konkurencji w sektorze i przenikanie się oferty usługowej,

4 Spółka „Uzdrowisko Połczyn S.A” została sprywatyzowana pod koniec roku 2010. Większościowy pakiet

akcji tej spółki został sprzedany firmie KGHM I Fundusz Inwestycyjny Zamknięty Aktywów Niepublicznych.

Powiat

kołobrzeski

Powiat

sławieński

Powiat gryficki

Powiat

koszaliński

Powiat

kamieński

winoujście

Tabela 2 Wybrane dane finansowe największych podmiotów sektora turystyki zdrowotnej

Podmiot

Przychody

sprzedaŜy

(mln zł)

Wynik

finansowy

netto

(tys. zł)

Aktywa

(mln zł)

Centrum Zdrowia i Relaksu Verano sp. z o.o. (Kołobrzeg)

2009
2008
2007

16
14,4
12,7

+229
+404
+436

19,8
19,8
19,4

Ośrodek Sanatoryjno-Wypoczynkowy Posejdon sp. z o.o.

2008
2007
2006

13,1
10,9
7,2

+746
+487
-529

23,7
24,9
26,8

Uzdrowisko Kamień Pomorski Sp. z o.o.

2009
2008
2007

14,3
12,1
10,2

+69
+141,6
+300

13,1
12
11,7

Uzdrowisko Kołobrzeg S.A

2008
2007
2006

30,9
26,8
28,9

+333
-165
+154

37,1
31,6
32,2

Uzdrowisko Połczyn S.A.

2008
2007
2006

22,4
18,7
19,7

+152
- 871
-3205

28,7
27,8
22,9

Uzdrowisko Świnoujście S.A.

2008
2007
2006

17,2
15,4
15,5

+338
-296
+634

31,2
30,6
32,1

Zespół Sanatoryjno-Wczasowy
Arka-Mega Sp. z o.o. (Kołobrzeg.)

2008
2007
2006

52,8
10,5
7,1

+2471
+217
-946

110
98,7
42,4

ródło: na podstawie sprawozdań finansowych spółek.

WNIOSKI

Struktura i rozkład klastra:

Koncentracja klastra na przestrzeni kilku gmin

Wyraźna segmentacja na segment uzdrowiskowy (lecznictwo) i spa&wellness

Występowania licznych powiązań międzysektorowych

4. SPECYFICZNE REGIONALNE CZYNNIKI
LOKALIZACYJNE

Niezwykle  istotnym  czynnikiem  determinującym  zasięg  przestrzenny  klastra,  jego  spoistość  i
specyficzną  niepowtarzalną  podstawę  jego  atrakcyjności  biznesowej  i  konkurencyjności  jest  zbiór
cech środowiskowych i klimatycznych. Chodzi nam tu przede wszystkim o takie rzadkie aktywa, jak
występowanie  naturalnych  surowców  leczniczych  takich  jak  wody  zmineralizowane    (Dziwnówek,
Kamień Pomorski, Kołobrzeg, Międzywodzie, Połczyn Zdrój, Świnoujście)

, złóŜ borowin, solanek, a

takŜe tradycyjne atrakcje destynacji turystycznych w postaci dostępu do morza i czystego powierza.

Aktywa  te  korespondują  z  szeregiem  innych  atrakcji  przyrodniczych  posiadanych  przez  region
zachodniopomorski,  a  istotnych  dla  ruchu  turystycznego:  występowaniem  duŜych  obszarów  leśnych
(lasy zajmują 35% powierzchni), dwóch parków narodowych (Woliński i Drawieński), 81 rezerwatów
przyrody, 5 parków krajobrazowych, licznych pojezierzy (duŜe natęŜenie terenów o wysokim stopniu
ochrony przyrodniczej występuje w pasie gmin nadmorskich: Kołobrzeg, Mielno, Darłowo).

5. WKŁAD KLASTRA W GOSPODARKĘ REGIONU

Dla określenia roli klastra turystyki uzdrowiskowej musimy się posiłkować zagregowanymi danymi
na temat sekcji PKD „zakwaterowanie i gastronomia”

. Z dostępnych danych wynika, Ŝe sektor ten

nie stanowi szczególnie duŜego fragmentu gospodarki regionu zachodniopomorskiego jednakŜe ma
duŜe znaczenie w relacjach lokalnych szczególnie z punktu widzenia rynku pracy.

Na  koniec  2010  r.,  w  sekcji  PKD  „zakwaterowanie  i  gastronomia”,  na  terenie  regionu
zarejestrowanych było 13,4 tys. podmiotów. Stanowiło to 6,1% wszystkich podmiotów znajdujących
się  w  rejestrze  REGON.  Wśród  podmiotów  gospodarczych  dominowały  (97%)  firmy  o  liczbie
pracujących od 0 do 9 osób.

Rozkład przestrzenny tych podmiotów wskazuje na wysoką koncentrację zasobów przedsiębiorczości
na obszarze kilku powiatów o najlepszych warunkach środowiskowych. Są to powiaty:

kołobrzeski (2,5 tys. podmiotów – 19%),

kamieński (1412 podmiotów – 10,5%),

gryficki (1324 podmioty – 10%),

sławieński (965 podmiotów – 7%).

Sektor ten ma duŜe lokalne znaczenie gdyŜ we wszystkich wymienionych powiatach podmioty te
stanowiły gros działających tam firm. Było to odpowiednio: 19%, 19,5%, 16,6%, 15%.

Liczba osób pracujących w tej sekcji PKD na koniec 2009 roku wyniosła 18338 co stanowiło 3,6%
wszystkich pracujących. W porównaniu do pozostałych sektorów wielkość ta nominalnie moŜe
wydawać się stosunkowo mała. NaleŜy jednak zauwaŜyć, Ŝe odpowiada to aŜ 1/5 liczby pracujących
w całym przetwórstwie przemysłowym i nieco mniej niŜ połowie pracujących w budownictwie.

Na podstawie danych Państwowego Instytutu Geologicznego.

Zasadniczo dane na temat wkładu klastra w gospodarkę regionu są zaniŜone gdyŜ w pewnych przekrojach

statystycznych zakłady uzdrowiskowe są klasyfikowane jako zakłady opieki zdrowotnej. Z tego powodu dane na
temat liczby pracujących są „rozrzucone” pomiędzy dwa sektory (zakwaterowanie, usługi opieki zdrowia) co
praktycznie uniemoŜliwia ich pełne uwzględnienie. Dane dotyczące miejsc noclegowych są natomiast pełne.

Przychody ze sprzedaŜy w okresie I-IX 2010 wyniosły 260,3 mln zł (ok. 1% całkowitych
przychodów), a wynik finansowy brutto dla tej sekcji wyniósł 33 mln zł (3% całości)

Niezwykle  istotnym  atrybutem  klastra  uzdrowiskowego  jest  jego  znaczna  ekspozycja  eksportowa
związana z przyjazdami turystów zagranicznych.  Z danych GUS wynika,  Ŝe w  roku 2009 na terenie
regionu  turystom  zagranicznym  udzielono  2013915  noclegów  (20,6%  wszystkich  udzielonych
noclegów).  Na  poszczególne,  interesujące  nas  kategorie  obiektów,  przypadały  następujące  wartości:
obiekty  hotelowe  –  887930  noclegów,  zakłady  uzdrowiskowe  –  669668  noclegów.  Łącznie  daje  to
1775860  noclegów.  Według  danych  Instytutu  Turystyki  w  roku  2009  średnie  wydatki  turystów
zagranicznych na jeden dzień pobytu w Polsce wyniosły $74. Przy tego typu załoŜeniach oznaczałoby
to,  Ŝe  klaster  uzdrowiskowy  generuje  przychody  eksportowe  w  wysokości  około  $131,4  mln  czyli
około 410 mln zł (według średniego kursu walutowego z roku 2009 wynoszącego 3,12 zł/$).

6. POTENCJAŁ EKONOMICZNY I MOśLIWOŚCI
ROZWOJU KLASTRA

Sektor  turystyki  uzdrowiskowej  jest  największym  i  wysoce  specyficznym  segmentem  regionalnego
rynku  turystycznego.  W  całym  regionie  zlokalizowanych  jest  839  obiektów  zbiorowego
zakwaterowania dysponujących 109,5 tys. miejsc noclegowych. Jedynie 46 spośród tych obiektów to
obiekty uzdrowiskowe. Dysponują one jednakŜe około 10 tys. miejsc noclegowych, co stanowi 9,6%
całej  bazy  noclegowej.  Baza  noclegowa  uzdrowisk  jest  praktycznie  w  całości  bazą  całoroczną  co  w
porównaniu  do  ogólnej  liczby  miejsc  o  całorocznej  dostępności  (43993)  oznacza,  Ŝe  uzdrowiska  są
wiodącym  segmentem  nie-sezonowego  rynku  turystycznego:  udział  zakładów  uzdrowiskowych  w
rynku miejsc całorocznych wynosi 23%

Całoroczny  charakter  bazy  noclegowej  zakładów  uzdrowiskowych  jest  znaczną  przewagą  tego  typu
biznesu  wobec  klasycznej  turystyki  (sezonowej).  Dzięki  temu  ich  udział  w  liczbie  udzielonych
noclegów wynosi aŜ 28%. Całoroczny charakter usługi wpływa teŜ korzystanie na eksport i moŜliwość
obsługi  turystów  zagranicznych  (głównie  niemieckich),  których  udział  w  liczbie  udzielonych
noclegów wynosi 33%.

Drugim  obok  uzdrowisk  segmentem  turystyki  zdrowotnej  są  usługi  typu  spa&wellness.  Są  one
elementem  oferty  pobytowej  świadczonej  przez  pensjonaty  i  hotele  o  wysokim  standardzie.  W
przeciwieństwie  do  podmiotów  uzdrowiskowych,  wywodzących  się  z  sektora  państwowego
(większość tych przedsiębiorstw została juŜ sprywatyzowana), usługi spa&wellness są domeną sektora
prywatnego. Z dostępnych danych wynika, Ŝe ta część infrastruktury turystycznej stanowi juŜ obecnie
istotny fragment rynku.  Jeśli załoŜyć, Ŝe segment ten powiązany jest funkcjonowaniem z  hotelami co
najmniej  trzygwiazdkowymi  oznaczałoby  to,  Ŝe  dysponuje  on  (stan  na  koniec  roku  2009)  około  7,3
tys. miejscami noclegowymi (tylko o około 3 tys. miejsc mniej niŜ uzdrowiska).

Analiza danych historycznych wskazuje, Ŝe sektor turystyki zdrowotnej ma charakter wzrostowy. W
okresie 2005-2009 zarówno segment Spa&wellness, jak i uzdrowiska zwiększyły swoje zasoby miejsc
noclegowych z tym, Ŝe ten pierwszy segment rozwijał się znacznie szybciej (przyrost o 154% wobec
112%) – rysunek 3.

Biuletyn Statystyczny województwa zachodniopomorskiego. Urząd Statystyczny w Szczecinie. IV kw. 2010.

Luty 2011.

Turystyka w województwie zachodniopomorskim w latach 2007-2009. Urząd Statystyczny w Szczecinie.

Czerwiec 2010.

Inwestycje  w  bazę  noclegową  były  konsekwencją  systematycznie  wzrastającej  liczby  turystów.  W
okresie  2005-2009  liczba  osób  korzystających  z  noclegów  w  zakładach  uzdrowiskowych  wzrosła  o
127%,  a  w  hotelach  o  113%  (rysunek  4).    Ze  względu  na  odmienny  charakter  grup  docelowych  i
sposób finansowania

, pobyty w obiektach Spa&wellness były pobytami krótszymi co znalazło wyraz

w mniejszej liczbie udzielonych noclegów. Tym niemniej w obu segmentach liczba udzielonych
noclegów znacznie wzrosła odpowiednio o 123% i 117% (rysunek 5).

Niezwykle korzystną sytuacją z punktu widzenia ekonomicznego jest to, Ŝe za dynamiką podaŜy usług
podąŜa  wzrost  wartości  rynku  turystyki  zdrowotnej.  W  roku  2009  przychody  z  całokształtu
działalności tej sekcji PDK wyniosły 550 mln zł i były dwukrotnie większe niŜ przychody osiągnięte
w  roku  2005  (dokładnie  było  to  228,7  mln  zł).  Wraz  ze  wzrostem  obrotów  poprawiła  się  takŜe
rentowność tej działalności. W roku 2009 wynik netto dla turystyki wyniósł +40 mln zł i był 1,6 razy
większy niŜ cztery lata wcześniej.

PoniewaŜ  brak  jest  szacunków  regionalnych  dotyczących  turystyki,  a  w  szczególności  sektora
uzdrowiskowego  dla  określenia  moŜliwości  rozwojowych  klastra  siłą  rzeczy  musimy  się  posiłkować
prognozami dotyczącymi całej Polski (zakładając, Ŝe zachodniopomorskie będzie jednym z głównych
beneficjentów  występujących  tendencji).  Szczegółowe  szacunki  polskiego  Instytutu  Turystyki
wskazują, Ŝe w roku w roku 2015 liczba krajowych turystów długoterminowych (podróŜ ponad 5 dni)
powinna  wynieść  około  15,9  mln  czyli  19%  więcej  w  stosunku  do  roku  2009.  W  nieco  szybszym
tempie (+22%) zwiększą się przyjazdy turystów zagranicznych. W jeszcze szybszym tempie powinny
wzrosnąć wpływy z przyjazdu cudzoziemców (+43%) osiągając w roku 2015 poziom około $13,6 mld
(rysunki  z  prognozami  Instytutu  Turystyki  zamieszone  są  w  załączniku  1.).  Według  Instytutu  sam
rynek turystyki uzdrowiskowej do roku 2015 powinien rozwijać się w tempie około 3%-5% (przyrost
liczby turystów przyjeŜdŜających do uzdrowisk). Frekwencja tych miejsc będzie opierać się głównie
na  rosnących  potrzebach  dwóch  grup  klientów:  grupie  ludzi  starszych  tzw.  III  wieku,  w  związku  z
zachodzącymi  w  Europie  procesami  demograficznymi  (starzenie  się)  oraz  dynamicznie  rosnącej
grupie  ludzi  młodych  aktywnych  zawodowo  poszukujących  nowych  sposobów  i  form  (szybkiej)
relaksacji.

Jak wspomniano sektor turystyki zdrowotnej stanowi istotny element konkurencji międzyregionalnej
o  turystów  krajowych  i  zagranicznych.  Pod  względem  liczby  miejsc  noclegowych  w  zakładach
uzdrowiskowych zachodniopomorskie jest pierwszym w kraju rynkiem. W roku 2009 na 632 tys. osób
korzystających  w  Polsce  z  zakwaterowania  w  zakładach  uzdrowiskowych,  225  tys.  (35,6%)  to
usługobiorcy  zakładów  zachodniopomorskich.  W  przypadku  turystów  zagranicznych  udział  ten
wynosi 88%

Analizując  potencjał  rozwojowy  klastra  wyraźnie  naleŜy  wskazać  na  pewne  specyficzne
uwarunkowania mogące ten potencjał obniŜać i blokować. Chodzi nam tu – co juŜ sygnalizowaliśmy
powyŜej  –  o  warunki  w  jakich  funkcjonuje  segment  uzdrowiskowy  (leczniczy).  Pozostawanie  w
strukturze  własności  państwowej,  niskie  tempo  procesów  prywatyzacji,  system  finansowania  usług,
duŜe zdekapitalizowane aktywa i niewystarczające środki na ich reprodukcję sprawiają, Ŝe moŜliwości
rozwojowe  są  w  duŜej  mierze  uzaleŜnione  od  zmian  w  systemie  własnościowo-regulacyjnym.  Brak
zmian  szczególnie  w  mechanizmach  finansowania  (wyŜsze  stawki  pobytowe)  i  zarządzania  moŜe
przyczynić  się  do  spadku  roli  tych  podmiotów  na  rynku.  Najprawdopodobniej  powstała  nisza  (po
stronie podaŜy) szybko zostanie zapełniona przez podmioty prywatne jednakŜe moŜe to się wiązać ze
znacznymi zmianami w grupie docelowej i wartości przychodów generowanej przez sektor.

Klientami zakładów uzdrowiskowych są przede wszystkim osoby korzystające z refundacji NFZ podczas gdy

klienci hoteli to osoby prywatne samodzielnie finansujące swój pobyt.

Turystyka w 2009 r. Warszawa 2010.

Korzystne  perspektywy  rozwojowe  klastra  wynikają  teŜ  w  duŜej  części  z  osiągniętej  pozycji
konkurencyjnej  i  wizerunku  wypracowanego  w  okresie  wielu  lat  szczególnie  przez  subregion
kołobrzeski.  W  badaniach  rankingowych  uzdrowisko  kołobrzeskie  znalazło  się  w  pierwszej  piątce
uzdrowisk krajowych) wykazując się szczególnie dobrą pozycją konkurencyjną w takich kategoriach
jak:  infrastruktura  kulturalna,  baza  gastronomiczna,  infrastruktura  sportowo  rekreacyjna.  Najsłabiej
oceniono  konkurencyjność  w  zakresie  leczniczej  bazy  noclegowej,  informacji  turystycznej  i
profesjonalizmu  obsługi

. Ten wizerunek i wiarygodność jest niezwykle istotnym elementem

produktu turystycznego i jednocześnie publicznym fundamentem rozwoju klastra.

Konkludując  moŜna  stwierdzić,  Ŝe  podczas  gdy  potencjał  i  perspektywy  rozwojowe  segmentu
spa&wellness  są  zasadniczo  duŜe  i  korzystne,  a  tempo  rozwoju  będzie  determinowane  przez
koniunkturę  rynkową  to  eksploatacja  moŜliwości  rozwojowych  segmentu  uzdrowiskowego
(leczniczego) trudna do przewidzenia i podporządkowana czynnikom niezaleŜnym od poszczególnych
podmiotów i regionu.

Wykres 1 Przyrost liczby miejsc noclegowych w sektorze turystyki zdrowotnej

ródło: GUS.

Wykres 2 Liczba osób korzystających z noclegów

ródło: GUS.

Wykres 3 Liczba udzielonych noclegów

Porównaj: Hadzik A., R. Szromek, D. śylak, Konkurencyjność produktu turystycznego uzdrowiska

Kołobrzeg. Acta Oeconomica 9 (4) 2010, str. 153-164.

ródło: GUS.

WNIOSKI

Potencjał i perspektywy rozwoju klastra:

Bardzo duŜe znaczenie lokalne (gminy nadmorskie)

Segment uzdrowiskowy dzięki całorocznemu charakterowi posiadanej infrastruktury

znacznie stabilizuje wahania sezonowe na rynku pracy

Szybki rozwój prywatnego segmentu spa&wellness

DuŜy udział eksportu usług (turyści niemieccy)

Systematyczny wzrost popytu – zasadniczo dobre perspektywy rozwojowe

7. INSTYTUCJE OTOCZENIA BIZNESU i ANIMACJA
KLASTRA

DuŜy  i  aktywny  rynek  usług  turystycznych  i  uzdrowiskowych  w  regionie  zachodniopomorskim
przyczynił  się  do  powstania  kilku  sektorowych  instytucji  otoczenia  biznesu.  Są  to  instytucje  quasi-
publiczne  funkcjonujące  na  szczeblu  regionalnym  i  lokalnym  (regionalna  i  lokalne  organizacje
turystyczne) jak i instytucje powstające oddolnie (prywatne) – tabela 3.

Z zebranych informacji i przeprowadzonych wywiadów wynika, Ŝe szczególnie istotną rolę w zakresie
kształtowania ogólno-regionalnego produktu turystycznego odgrywa Zachodniopomorska Regionalna
Organizacja  Turystyczna.  Na  poziomie  sub-regionalnym  i  biznesowym    szczególna  rola  przypada
dwóm  organizacjom.  Są  to  Regionalne  Stowarzyszenie  Turystyczno-Uzdrowiskowe  w  Kołobrzegu
oraz fundacja Polskie Centrum SPA.

Pierwsze  z  nich  prowadzi  działalność  od  ponad  10  lat  skupiając  dosyć  szerokie  spektrum  osób  i
instytucji. Jej działania  zorientowane  są na  ogólną  integrację  środowiska  zawodowego  i  branŜy  oraz
oddziaływanie na wizerunek regionalnego produktu turystycznego. Polskie Centrum SPA, z kolei jest
podmiotem  nieco  węŜej  sprofilowanym  pod  względem  zakresu  podmiotowego  (segment  SPA),  ale

znacznie  mocniej  zorientowanym  na  organizowanie  powiązań  wewnętrznych  (pomiędzy
załoŜycielami  fundacji  i  podmiotami  będą  zainteresowane  dołączeniem  do  tej  inicjatywy)  jak  i  z
otoczeniem.  MoŜna  wnosić,  Ŝe  w  tym  wypadku  motywowi  integracyjnemu  towarzyszy  silny  wątek
ekonomizacji działań i zasobów

Niewątpliwie  obie  instytucje  moŜna  uznać  za  „naturalnych  animatorów”  klastra  jakkolwiek
działających  z  nieco  innej  perspektywy  i  w  odmiennych  segmentach.  Sytuacja  tak  jest  niezwykle
korzystna  z  kilku  powodów.  Po  pierwsze,  nie  wymaga  to  –  na ogół  –  odgórnego,  trochę  sztucznego
tworzenia/powoływania  animatora  (instytucji),  która  moŜe  mieć  trudności  w  pozyskaniu  zaufania  ze
strony  podmiotów  biznesowych.  Po  drugie,  miedzy  tymi  podmiotami  moŜe  zaistnieć  pewna  doza
konkurencji  (o  środki,  pomysły)  sprzyjająca  zwiększeniu  efektywności  i  skuteczności  ich  działania.
Główną  słabością  takiego  rozwiązania  w  postaci  istnienia  dwóch  „naturalnych  animatorów”  jest
ryzyko dublowania działań

W  związku  z  powyŜszym  nie  widzimy  obecnie  zasadności  dla  powoływania  osobnego  podmiotu
mającego odgrywać rolę animatora/koordynatora klastra (teza ta bazuje na załoŜeniu Ŝe oba podmioty
nie  wyraŜą  zainteresowania  powołaniem  wspólnej  „reprezentacji”  co  oczywiście  wymagałoby
przeprowadzenia  rozmów  sondaŜowych  celem  weryfikacji  takiego  rozwiązania).  Rozwiązania  takie
przede  wszystkim  mogłoby  być  nieakceptowane  z  punktu  widzenia  istniejących  podmiotów,  które
zapewne będą starały się utrzymać swoją niezaleŜność (działań i interesów). JednakŜe funkcjonowanie
klastra  w  warunkach  braku  centralnego  animatora  byłoby  wykonalne,    zasadne  i  racjonalne  w
przypadku  moŜliwości  spowodowania  skoordynowania  pewnych  działań  (gdzie  występuj  ryzyko
dublowania  wysiłków)  co  moŜe  się  odbywać  poprzez  odpowiednie  zaprojektowanie  instrumentów
wsparcia  wymuszających  konsorcjalną  realizację określonych  projektów (wariant  „b”  na rysunku  6).
Elementem wspólnym i spinającym (dwóch lub większą liczbę) animatorów  byłoby zatem działanie
na  bazie  „projektowej”  (gdzie  projekty  byłyby  współfinansowane  ze  środków  publicznych  pod
warunkiem ich konsorcjalnego charakteru).

W załączniku nr 2 podajemy przykład austriackiej inicjatywy klastrowej z rejonu Baden.

Ryzyko to nie jest chyba zbyt wielkie. JuŜ obecnie obie instytucje nawiązały współpracę np. w kwestii

lobbowania zwiększenia nakładów gminy na promocję uzdrowiska.

Tabela 3 Instytucje otoczenia biznesu działające na rzecz sektora uzdrowiskowego

Podmiot

Charakterystyka

Polskie Centrum SPA

Fundacja powstała pod koniec 2010 roku; załoŜona przez
kilka

wiodących

hoteli

regionu

kołobrzeskiego

specjalizujących  się  w  ofercie  spa&wellness;  działania  na
rzecz  promowania  dobrych  praktyk  postępowania,  wymiany
informacji,  promocji  regionu  kołobrzeskiego  i  oferty
usługowej swoich załoŜyciel i podmiotów współpracujących;
prowadzi  wspólną  politykę  zakupową  na  rzecz  członków,
udostępnianie wolnych zasobów; współpraca z lokalną szkołą
(Zespół  Szkół    Ekonomiczno-Hotelarskich  im.  Emilii
Gierczak) w celu poprawy systemu kształcenia.

Regionalne Stowarzyszenie
Turystyczno-Uzdrowiskowe w
Kołobrzegu

Stowarzyszenie utworzone w roku 1999; powołane w celu
reprezentowania i integrowania środowiska biznesowego
sektora

uzdrowiskowego;

uczestnictwo

licznych

zagranicznych  imprezach  zagranicznych  (Goeteborgu,  Oslo,
Kopenhaga);    prowadzi  szeroko  zakrojoną  współpracę  z
samorządami  i  instytucjami  około  biznesowymi;  organizator
licznych  spotkań  i  konferencji  (np.  Międzynarodowe  Forum
Uzdrowiskowe);  wspiera  działalność  szkoleniową  (m.in.
udział  w  Programie  Leonardo  da  Vinci);  zrzesza  około  90
członków.

Stowarzyszenie ogólnopolskie
„Forum Turystyki Regionów”
(z siedzibą w Szczecinie)

Powstało  w  roku  1997;  początkowo  jako  Forum  Turystyki
Pomorza  Zachodniego  (zmiana  nazwy  nastąpiła  w  r.  2005);
działania  na  rzecz  rozwoju  turystyki  w  Polsce  (wsparcie
powstawania Lokalnych Organizacji Turystycznych).

Zachodniopomorska Izba Turystyki
(Szczecin)

Postała  w  roku  1992;  zrzesza  52  podmioty  (biura  podróŜy,
hotele,  szkoły);  prowadzi  działalność  informacyjną  i
integracyjną.

Zachodniopomorska Regionalna
Organizacja Turystyczna (ZROT)
oraz Lokalne Organizacje
Turystyczne (LOT)

ZROT  istnieje  od  roku  2001;  jest  organizacją  publiczną,
stowarzyszeniową, działa na płaszczyźnie ogólno-regionalnej
(kreowanie wizerunku województwa, integrowanie środowisk
samorządu terytorialnego, gospodarczego i zawodowego oraz
osób,  instytucji  i  organizacji  zainteresowanych  rozwojem
turystyki  Regionalnej,  tworzenie  regionalnego  systemu
informacji turystycznej; LOT-y realizują podobne cele lecz na
forum lokalnym, w regionie działa 12 LOT.

ródło: Na podstawie danych ujawnionych przez poszczególne podmioty.

Rysunek 3 Warianty działania animatorów klastra

ródło: opracowanie własne.

WNIOSKI

Instytucje otocznia biznesu a animacja klastra

Istnieją silne i aktywne instytucje otoczenia biznesu de facto pełniące rolę naturalnych

animatorów

Brak szczególnego uzasadnienia dla powoływania nowego podmiotu –

animatora/koordynatora klastra

Konieczność integracji niektórych działań na bazie wspólnych projektów

8. POZIOM INNOWACYJNOŚCI

Analizę  poziomu  innowacyjności  klastra  moŜemy  przeprowadzić  wyłącznie  w  sposób  pośredni  ze
względu  na  brak  moŜliwości  zrealizowania  w  trakcie  niniejszych  prac  szczegółowych  badań
empirycznych.  PosłuŜą  nam  do  tego  dane  GUS  oraz  materiały  zgromadzone  w  trakcie  kwerendy
literatury.

Raport przeglądowy GUS na temat innowacyjności podmiotów sektora usług wskazuje na stosunkowo
słabą  pozycję  zachodniopomorskich  przedsiębiorstw  pod  względem  innowacyjności.  Jedynie  w
przypadku dwóch wskaźników określających zasięg działalności innowacyjnej (wdroŜenie innowacji i
poniesienie  nakładów  na  innowacje)  pozycja  zachodniopomorskiego  jest  powyŜej  średniej  krajowej
(tabela 4). Stosunkowo niepokojący jest niski poziom nakładów na działalność innowacyjną (800 tys.
zł  na  jedno  przedsiębiorstw)  co  jest  wartością  znacznie  poniŜej  średniej  krajowej,  jak  i  wartości
mediany (1070 tys.).

Wariant „b”

Naturalny

animator

Naturalny

animator

Naturalny

animator

Naturalny

animator

Nowy podmiot

(wspólny animator)

Wspólne projekty /
działania

Wariant „a”

Tabela 4 Pozycja zachodniopomorskich firm sektora usług w zakresie innowacyjności

Polska

Wskaźnik

Zachodni

opomorsk

Ogółem

Wartość

minimum

Wartość

maksimum

Przedsiębiorstwa usługowe, które
wprowadziły innowacje w % ogółu
przedsiębiorstw w latach 2007-2009.

14,9%

14%

5,2%

19,9%

Produkty nowe lub istotnie ulepszone
wprowadzone na rynek w latach 2007-
2009 % sprzedaŜy ogółem.

3,2%

0,1%

7,4%

Udział przedsiębiorstw, które poniosły
nakłady na działalność innowacyjną w %
ogółu przedsiębiorstw (r.2009).

12,1%

11,6%

5,2

17,4

Nakłady przypadające na jedno
przedsiębiorstwo prowadzące działalność
innowacyjną (r. 2009, tys. zł).

800,4

3603,9

281,7

8971

Przedsiębiorstwa, które w latach 2007-
2009 wprowadziły innowacje
organizacyjne w % przedsiębiorstw
ogółem.

9,7%

13,3%

6,4%

19,8%

ródło: Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2006-2009. GUS, Warszawa 2010.

Drugim źródłem wiedzy o innowacyjności sektora uzdrowiskowego są wyniki badania
przeprowadzonego wiosną 2009 roku na kadrze menedŜerskiej spółek uzdrowiskowych w większości
naleŜących do skarbu państwa

. Z badań tych wynika, Ŝe w analizowanych podmiotach zasadniczo

występują  warunki  sprzyjające  innowacjom  jednakŜe  są  one  osłabiane  przez  takie  okoliczności  jak
słaba  sytuacja  finansowa  poszczególnych  podmiotów  (64%  wskazań),  system  motywacyjny  nie
zorientowany na innowacyjność (23% wskazań), niski poziom wiedzy pracowników niŜszych szczebli
(16%  wskazań)  i  brak  przedsiębiorczej  kultury  organizacyjnej  (14%).  Głównym  źródłem  know-how
wykorzystywanego  w  bieŜącej  działalności  są  doświadczenia  zawodowe  pracowników,  kursy  i
szkolenia,  a  takŜe  Internet.  Niewielka  rolę  w  tym  względzie  odgrywa  otoczenie  bliŜsze
przedsiębiorstwa,  a  przede  wszystkim  klient,  który  jest  głównie  traktowany  jako  strona  transakcji,  a
nie  źródło  informacji.  W  sumie  moŜe  to  oznaczać  Ŝe  podmioty  te  bardzo  słabo  wykorzystują
mechanizm imitacji zachowań konkurentów jako podstawowe narzędzie udoskonaleń organizacyjnych
i produktowych w sektorze usług.

Trzecim  źródłem  informacji  pozwalających  wyrobić  sobie  pogląd  na  temat  innowacyjności  są  dane
dotyczące wykorzystania technologii ICT (Internet & Communications Technologies). Z raportu GUS
na  temat  społeczeństwa  informacyjnego  wynika,  Ŝe  sytuacja  przedsiębiorstw  zachodniopomorskich
nie jest pod tym względem szczególnie zadawalająca. Zaledwie około 65% przedsiębiorstw dysponuje
dostępem do Internetu szerokopasmowego (średnia dla Polski wynosi 70%), jedynie 60% firm posiada
stronę  internetową  (średnia  dla  Polski  wynosi  65%),  24%  firm  posiada  intranet  (średnia  dla  Polski
wynosi 28%).

Choć dane te trudno w całości i w sposób bezpośredni odnieść do podmiotów działających w regionie
zachodniopomorskim w interesującej nas branŜy to niewątpliwie odzwierciedlają one pewien ogólny
stan. Jest to niewątpliwie stan wskazujący na konieczność ponoszenia znacznych nakładów na
wzmocnienie innowacyjności szczególnie w tak konkurencyjnym środowisku jakim są usługi (niskie
bariery wejścia). Szczególnym wyzwaniem moŜe tu być wzmocnienie innowacyjności podmiotów

Januszewska M., E. Nawrocka, Wpływ wiedzy na innowacyjność przedsiębiorstw uzdrowiskowych. Referat

zaprezentowany na XVIII Kongresie Uzdrowisk Polskich. Muszyna , 4-6 czerwca.

uzdrowiskowych pozostających w formule własności państwowej, które z tego powodu jak i z powodu
ograniczeń finansowych mogą zbyt wolno dostosowywać się do wymogów rynku.

9. KIERUNKI DZIAŁANIA POTENCJALNEJ
INICJATYWY KLASTROWEJ

Zgromadzony materiał pozwala nam na wskazanie głównych obszarów problemowych i zarysowanie
kompatybilnych  z  nimi  działań  mających  na  celu  wzmocnienie  konkurencyjności  klastra
uzdrowiskowego.  Jak  staraliśmy  się  to  zasygnalizować  powyŜej  moŜna  wyróŜnić  cztery  strategiczne
obszary  problemowe:  kształtowanie  warunków  systemowych,  transfer  innowacji,  budowa
regionalnego  produktu  turystycznego  oraz  działania  promocyjne,  integracyjne  i  optymalizacyjne.
PoniŜej  w  tabeli  prezentujemy  omówienie  tych  obszarów  i  sugerowanych  działań  operacyjnych.
Zaznaczenia wymaga fakt, Ŝe proponowany plan działań jest w pełni spójny z priorytetami regionalnej
strategii rozwoju turystyki

Tabela 5 Obszary problemowe i sugerowane działania operacyjne

Obszary problemowe

MoŜliwe działania

Kształtowanie warunków systemowych

Oba segmenty klastra funkcjonują w odmiennych
systemach regulacyjnych, które nie są
zoptymalizowane z punktu widzenia potrzeb
rynkowych. Głównym problemem segmentu
zakładów uzdrowiskowych jest nadmierny rygoryzm
i niska samodzielność finansowa podczas gdy
problemem segmentu Spa&wellness są niskie bariery
wejścia co o skutkuje obniŜaniem jakości usług.
Katalog szczegółowych problemów systemowych
zawiera szereg kwestii począwszy do weryfikacji i
przyśpieszenia planów właściciela (Minister Skarby
Państwa) wobec posiadanych aktywów, poprzez takie
zagadnienia jak weryfikację planów minimalnych
obsad kadrowych (lekarze, pielęgniarki) dla
uzdrowisk, zracjonalizowanie zasad gospodarowania
pustostanami czy wprowadzenie kategoryzacji dla
obiektów Spa&Wellness.

1. Utworzenie na poziomie regionu zespołu
doradczego przy marszałku województwa
celem bezpośredniego oddziaływania na
decydentów (NFZ, MSP),

2. Opracowywanie corocznie białej księgi
uzdrowisk zachodniopomorskich
zawierającej ocenę stanu ich rozwoju i
warunków konkurowania oraz listę
problemów wymagających zaadresowania,

3. Przyjęcie międzynarodowego systemu
kategoryzacji obiektów Spa&Wellness
(system ESPA).

Wzmacnianie innowacyjności

Innowacyjność produktowa i organizacyjna jest
obecnie jednym z podstawowych sposobów
wzmacniania konkurencyjności w usługach. Do
fundamentów konkurencyjności naleŜy jednak
zaliczyć wydatki i umiejętność wykorzystywania
technologii ICT oraz poziom kapitału ludzkiego.

1.Organizacja specjalistycznych szkoleń na
temat sposobów wykorzystania technologii
ICT w sektorze usług (promocja,
zarządzanie zasobami, relacje z
dostawcami, klientami),

2. Organizacja wyjazdów na specjalistyczne
imprezy sektora ICT celem zapoznania się z
nowościami technologicznymi przydatnymi
w sektorze usług,

Porównaj: Strategia Rozwoju Turystyki w Województwie Zachodniopomorskim do roku 2015.

Zachodniopomorska Regionalna Organizacja Turystyczna. Warszawa – Szczecin – Koszalin, sierpień 2010, str.
11 i dalej.

3. Wprowadzenie minimalnych standardów
wykształcenia dla określonych stanowisk,

4. Zwiększenie poziomu kształcenia
zawodowego (staŜe, praktyki, stypendia),

5. Promocja wdraŜania standardów ISO.

Budowa regionalnego produktu turystycznego

Ze względu na to, Ŝe sposób i jakość konsumpcji
indywidualnej usługi turystycznej jest
determinowana przez szereg czynników
zewnętrznych występujących w otoczeniu
usługodawcy (bezpieczeństwo, ład przestrzenny,
komunikacja publiczna) konieczne jest
skoordynowane kształtowanie tego otoczenia. W
warunkach klastra uzdrowiskowego do
najistotniejszych problemów naleŜy odpowiednie
kształtowanie przestrzeni publicznej (co jest
szczególnie istotne w warunkach boomu
budowlanego) oraz realizacja inwestycji publicznych
w lokalną infrastrukturę.

1. Wypracowanie akceptowanych przez
władze lokalne zasad kształtowania budŜetu
promocyjnego gmin uzdrowiskowych,

2. Skoordynowanie krajowych i
zagranicznych działań promocyjnych gmin
uzdrowiskowych,

Działania promocyjne, integracyjne i
optymalizacyjne (wobec członków inicjatywy)

DuŜe podobieństwo usług świadczonych przez
przedsiębiorców stwarza moŜliwość wykorzystania
efektów skali tak jak robi to fundacje Polskie
Centrum Spa. Działania takie umoŜliwią uzyskanie
wymiernych korzyści dla członków klastra,
przyczynią się do integracji środowiska.

1. Stworzenie wspólnych platform
zakupowych i promocyjnych,

2. Opracowanie wspólnego brandu dla
klastra i jego promocja (jako znaku
towarowego),

3. Wprowadzenie leasingu pracowniczego
(tzw. praca tymczasowa) dla umoŜliwienia
efektywnego zarządzania personelem.

ródło: opracowanie własne.

SPIS TABEL

Tabela 1 Pozycja polskich regionów na rynku turystycznym (wykorzystanie turystycznej bazy
zbiorowego zakwaterowania; rok 2009; w tys.).......................................................................5
Tabela 2 Wybrane dane finansowe najwi

kszych podmiotów sektora turystyki zdrowotnej ..10

Tabela 3 Instytucje otoczenia biznesu działaj

ce na rzecz sektora uzdrowiskowego ...........17

Tabela 4 Pozycja zachodniopomorskich firm sektora usług w zakresie innowacyjno

ci........19

Tabela 5 Obszary problemowe i sugerowane działania operacyjne......................................20

SPIS WYKRESÓW

Wykres 1 Przyrost liczby miejsc noclegowych w sektorze turystyki zdrowotnej ....................14

Wykres 2 Liczba osób korzystaj

cych z noclegów................................................................14

Wykres 3 Liczba udzielonych noclegów ...............................................................................14

SPIS RYSUNKÓW

Rysunek 1 Struktura przedmiotowa klastra.............................................................................7

Rysunek 2 Klaster turystyki uzdrowiskowej (kolor zielony), a tradycyjna turystyka
wypoczynkowa (kolor niebieski) .............................................................................................8

Rysunek 3 Warianty działania animatorów klastra................................................................18

ZAŁĄCZNIK 2
KLASTER TURYSTYKI UZDROWISKOWEJ W
GÓRNEJ AUSTRII – STUDIUM PRZYPADKU

Wellbeing Cluster Niederösterreich

Rok powołania inicjatywy

2002

Lokalizacja

uzdrowisko Baden i Bada Vöslau (Austria)

Liczba uczestniczących firm

117

Łączna liczba zatrudnionych

3500

Łączne przychody firm

€140mln

Liczba zrealizowanych projektów

W  roku  2002  władze  regionalne  Górnej  Austrii  powierzyły  regionalnej  agencji  rozwoju  (ecoplus  –
pełna  nazwa:  Niederösterreichs  Wirtschaftsagentur  GmbH)  pełnienie  funkcji  koordynatora
klastra/sieci  firm  specjalizujących  się  w  turystyce  uzdrowiskowej  operujących  w  rejonie  Baden.
Celem  koordynatora  miało  być  zwiększenie  konkurencyjności  działających  tam  firm  i  podniesienie
rejonu  Baden  do  rangi  międzynarodowej  destynacji  turystycznej.  Grupą  docelową  dla  działań
animatora  miały  być  przedsiębiorstwa  turystyczne  jak  równieŜ  podmioty  z  sektorów
komplementarnych  (medycyna  prewencyjna,  producenci  Ŝywności  organicznej,  naturalnych
kosmetyków,  dostawcy  produktów  regionalnych,  usługi  rekreacyjne  i  sportowe,  itp.).  Działania
animatora zostały ukierunkowane na pięć obszarów funkcjonalnych:

Działania informacyjne (dystrybucja informacji klastrze i jego członkach; strona internetowa,

biuletyny),

Działania z obszaru public relations (działania lobbingowe, prezentacje dla mediów,

prezentacje na targach, wystawach, konferencjach, itp.),

Kooperacja i innowacje (inicjowanie i wspieranie projektów z zakresu współpracy pomiędzy

firmami oraz projektów B+R),

Podnoszenie kwalifikacji (działania szkoleniowe i edukacyjne),

Internacjonalizacja (pomoc w nawiązywaniu kontaktów międzynarodowych przez członków

klastra)

W roku 2009 Ecoplus wycofał się z roli koordynatora.

ZAŁĄCZNIK 3
LISTA PODMIOTÓW MOGĄCYCH WEJŚĆ W SKŁAD
POTENCJALNEJ INICJATYWY KLASTROWEJ

Podmioty (dane adresowe)

Charakterystyka zakresu działania

Uzdrowisko Kołobrzeg S.A

Jedna  z  najstarszych  i  największych  spółek  uzdrowiskowych;
własność  skarbu  państwa;  oferuje  szereg  usług  leczniczych,
rehabilitacyjnych  i  wypoczynkowych;  specjalizacja  w  zakresie
chorób  układu  krąŜenia,  wydzielania  wewnętrznego,  układu
oddechowego.

Uzdrowisko Połczyn Zdrój S.A

Jedna

nielicznych

duŜych

spółek

uzdrowiskowych

sprywatyzowanych przez MSP; specjalizuje się w rehabilitacji w
zakresie  chorób  kobiecych  i  schorzeń  narządów  ruchu;  blisko
współpracuje  z  Akademią  Medyczną  w  Poznaniu;  dysponuje
obiektem SPA.

Uzdrowisko Kamień Pomorski
S.A.

usługi

zakresie

lecznictwa,

rehabilitacji

medycznej,

profilaktyki  i  wypoczynku;  dysponuje  kilkoma  obiektami
sanatoryjnymi,  w  których  prowadzi  działalność  leczniczą  i
rehabilitacyjną;  główną  specjalnością  jest  leczenie  schorzeń
narządu  ruchu  powstałych  na  tle  ortopedyczno  -  urazowym,
neurologicznym  oraz  reumatologicznym;  wykorzystuje  własne
złoŜa

surowców

naturalnych

nowoczesny

sprzęt

rehabilitacyjny;  umoŜliwia  skorzystanie  z  kilkudziesięciu
zabiegów  leczniczych,  z  zakresu  wodo  i  światłolecznictwa,
odbiorcami usług są przede wszystkim pacjenci kierowani przez
Narodowy  Fundusz  Zdrowia  (kontrakty  stanowią  85  -  88%
przychodów uzdrowiska),
pacjenci  indywidualni,  korzystający  prywatnie  z  leczenia
rehabilitacyjnego  (ok.  10%  przychodów);  kilkuprocentowy
odsetek  pacjentów  komercyjnych  stanowią  obcokrajowcy
przyjeŜdŜający na leczenie ze Szwecji i Niemiec.

Ośrodek Sanatoryjno-
Wypoczynkowy Posejdon sp. z
o.o.

Adres ul. Spacerowa 38
78-100 Kołobrzeg

Ośrodek  dysponujący  dwoma  obiektami  wypoczynkowo-
rehabilitacyjnymi;  specjalizacja  w  zakresie  chorób  układu
krąŜenia, pokarmowego, oddechowego.

Zespół Sanatoryjno-Wczasowy
Arka-Mega Sp. zo.o.

ul. Sułkowskiego 11
78-100 Kołobrzeg

Jeden z największych ośrodków (800 miejsc); nastawiony
głownie na klienta prywatnego i zabiegi z zakresu SPA; oferuje
bardzo szeroki zakres usług.

Centrum Zdrowia i Relaksu
Verano sp. z o.o.

Adres ul. Sikorskiego 8
78-100 Kołobrzeg

Szeroka  oferta  rehabilitacyjna  dla  osób  prywatnych  oraz  osób
korzystających  z  dofinansowania  NFZ;  program  lojalnościowy
dla klientów.

Ośrodek Sanatoryjno Wczasowy Niewielki ośrodek sanatoryjno-wypoczynkowy; duŜa oferta

POZNANIANKA sp. z o.o.

78-100 Kołobrzeg
ul. C. K. Norwida 1

usług rehabilitacyjnych.

Centrum Zdrowia i
Wypoczynku
Mona Lisa

ul. Lwowska 1
78-106 Kołobrzeg

Ośrodek o charakterze SPA zorientowany na klientów
prywatnych;

szeroki

zakres

usług

wypoczynkowych

rehabilitacyjnych.

INTERFERIE S.A., 59-301
Lubin ul. Marii Skłodowskiej-
Curie 176
operator OSW Argentyt
Dąbki

DuŜy ośrodek sanatoryjno-wypoczynkowy, szeroka oferta
rehabilitacyjna dla osób prywatnych oraz osób korzystających z
dofinansowania NFZ.

MEDICAL SPA
SANATORIUM
UNITRAL SP. Z O.O.

76-032 Mielno
ul. Piastów 6

DuŜy ośrodek wypoczynkowo-rehabilitacyjny nastawiony na
usługi SPA oraz osoby korzystające z dofinansowania PFRON.

Szpital Uzdrowiskowy
Willa fortuna

78-100 KOŁOBRZEG
RAFIŃSKIEGO 3

Podmiot publiczny, ośrodek specjalizujący się w schorzeniach
cukrzycowych.