Journal of Adult Development, Vol

Journal of Adult Development, Vol.8, No.3, 2001.

Wybory w życiu: Kliniczne narzędzie ułatwiające dokonanie

przeglądu półmetka życia.

Shari Lewchanin and Louise A. Zubrod

Zasadnicze zadanie wieku średniego związane jest z przeglądem zarówno tego co było oraz z
przygotowaniem na to co będzie. Zdolność identyfikacji przeszłych wyborów, zadań dla nich
przypisanych oraz wykorzystanie wzorców rozwojowych w podejmowaniu przyszłych decy-
zji, wydają się być zasadniczym składnikiem dalszego rozwoju człowieka dorosłego. ,,Mapa
wyborów” pozwala na zbudowanie klinicznego narzędzia, służącego dokonywaniu przeglądu
półmetka życia. Zachęcajmy do udziału w tym procesie ludzi dorosłych, ku podnoszeniu
umiejętności dokonywania wyborów, ku umożliwianiu potężnej, klinicznej interwencji.

SŁOWA KLUCZE: rozwój środka życia, przegląd środka życia, rozwój dorosłych, przegląd
życia, mapa wyborów, wybory życiowe.

,,Znałem kobietę, została żoną.
Używała wielu słów do opisywania swego życia.
Mówiła: ,,Dobry jest dzień, gdy nie pada”.
Mówiła też: ,,Zły jest dzień, gdy leżę w łóżku i myślę o rzeczach,
Które mogły się zdarzyć”.”

,,Slip Slidin



Away” Paul Simon

W artykule tym  przedstawiamy i  dyskutujemy nad wynalezionym  przez nas  klinicznym
narzędziem, które nazwaliśmy ,,mapą wyborów”. Jest to nadzwyczaj prosta technika, służąca
ludziom dorosłym w dokonywaniu przeglądu ich życia. Studia rozwoju ludzi dorosłych, czę-
sto akcentują doniosłość wieku średniego jako czasu dokonywania ,,przeglądu życia”. Dekady
temu Jung (1933) pisał, że w środku naszego życia, stajemy się naszymi przeciwieństwami;
mężczyźni dopuszczają do głosu cechy ,,feminy” (kobiece), natomiast kobiety – pierwiastek
,,musculine”  (męski).  Podczas  procesu  wzrostu  zdolności  introspektywnych,  jednostka  jest
,,przenoszona do wnętrza”, dokonuje przeglądu ,,poranka swego życia” i przygotowuje się na
kolejne jego rozdziały. Ten proces podobny jest w wynikach zarówno wzrostu indywidualno-
ści, jak i bardziej wewnętrznego kierowania wyborami w drugiej połowie życia. Zarówno dla
mężczyzn  jak  i  kobiet,  wymaga  to  podjęcia  próby  przekroczenia  granic  płci  i  podążania  w
kierunku osiągnięcia pełni, jako całej osoby.
Wymaga  to  przeglądu  wyborów  już  dokonanych,  umiejętności  przyznania  się  do  tych,  któ-
rych  podjęcia  zaniechaliśmy  oraz  pełnej  świadomości  wyborów,  których  mamy  dokonać,  a
dotyczących tego jak mamy wykorzystać czas, który nam pozostał do przeżycia.
Indywidualna struktura życia może udostępniać tylko pewną część ,,Ja”, która jest wyra-
żana. Dlatego też, okresowe przejścia w życiu prowadzą do tego, że nowa struktura życia mo-
że umożliwiać zaistnienie niewyrażanych dotąd części ,,Ja”. Levinson, Darrow, Klein i Mc-
Kee (1978) teoretyzowali, że dorosłość składa się z trzech er, gdzie każda trwa ok. 20 lat i są
nakreślone przez przejściowe okresy poszczególnych lat. Dorosłość jawi się jako następowa-
nie po sobie wzorców zmian i stabilizacji. Stosownie do Levinsona: głównym zadaniem dru-
giej ery dorosłości, czy ,,dorosłości średniej”, jest przewartościowanie marzeń oraz realności

przeszłości.  Wyjaśnianie  byłych  wyborów  oraz  odkrywanie  tych,  które  będą  miały  swoje
miejsce  jest  drogą,  którą  poruszamy  się  z  jednej  struktury  życia  ku  następnej.  To  sugeruje
zasadnicze kwestie rozwojowe:  ludzie, którzy nie są świadomi podejmowania wyborów lub
ci, którym podejmowanie decyzji nie przychodzi łatwo, nie mogą skonstruować nowej struk-
tury życia. W wyniku tego ich rozwój nie ma kontynuacji. Zamiarem ,,mapy wyborów” jest
zapewnienie struktury do rozwoju, świadomości ścieżek wybranych i niewybranych.
Kegan (1994, str.11) mówił o ,,transformacji świadomości” niezbędnej do dalszego roz-
woju po okresie adolescencji. Widział ją jako wymaganą konieczność. Podobnie jak u dzieci
w wieku szkolnym – rozwój od myślenia magicznego do myślenia konkretnego, tak i u doro-
słych – rozwój od myślenia konkretnego do abstrakcyjnego. Kładł nacisk na ważność uświa-
domienia wyborów byłych oraz wyborów nieudanych (Kegan, 1994, str.259):

,,Problem w tym, że w momencie przez nas niespodziewanym, podczas skupiania się na prze-
strzeni dnia codziennego, bez myślenia o przeszłości, nigdy nie sięgając mrocznej strony, od-
najdujemy coś co przemieszcza nas ku życiowym pasjom, czy też zabiera nas niebezpiecznie
blisko miejsc, o których mówimy sobie, że nigdy więcej nie chcielibyśmy ich odwiedzić. W tym
momencie, jeśli  nie zwrócimy się w kierunku mrocznych regionów zamiast  od nich uciekać,
zablokujemy nasze swobodne poruszanie się po naszej ścieżce życia.”

Możliwe jest,  że ludzie nabywają umiejętności  dokonywania  wyborów w trakcie wyko-
rzystywania  okazji  do  ich  ćwiczenia.  W  sporach  o  zależności  między  wyborem  i  strukturą
życia Levinson twierdzi (1978, str.43):

,,Wybrać  coś,  znaczy  mieć  związek  z  tym.  Związek  ten  staje  się  narzędziem  do  działania  w
pewnych aspektach ,,ja” oraz zachęceniem do pewnego stylu uczestniczenia w świecie.”

Carol Gilligan (1977, str.487) twierdzi:

,,Istotą decyzji moralnych jest ćwiczenie wyborów oraz gotowość do przyjęcia odpowiedzial-
ności  za  nie.  W  pewnym  stopniu  te  kobiety  spostrzegają  siebie  jako  nie  mających  wyboru.
Odpowiednio usprawiedliwiają siebie od odpowiedzialności za efekty swoich decyzji.”

Dorośli nie uczestniczący aktywnie w dokonywaniu wyborów mogą pozostać dziecinni i
zależni  w  swych  działaniach.  Jeden  z  uczestników  studiów  Gillana  powiedział:  ,,Ponieważ
gdy podejmujesz głupią decyzję – dostajesz kuksańca. Jeżeli to ci się przydarzy, cóż, możesz
się komuś poskarżyć.” (Gilligan, 1977, str.487).
     Kegan  (1998)  przeciwstawia  branie  pełnej  odpowiedzialności  za  swoje  życie  ze  zwykłą
zdolnością wewnętrznego przekonania – dlaczego życie jest takie, jakie jest. Ta zdolność bra-
nia  odpowiedzialności  jest  jedną  z  umiejętności mówiącą  o  wyższym  stopniu  świadomości,
poziomie kognitywnego funkcjonowania, które jest wymogiem nowoczesnej dorosłości.
,,Mapa  wyborów”  dostarcza  dorosłym  struktury  do  przeprowadzenie  przeglądu  życia,
skoncentrowanego  na  historii  indywidualnych  wyborów.  Poprzez  ogląd  własnych  wyborów
zmuszeni są też do identyfikacji wyborów, których nie dokonali; drogi, której nie obrali. Po-
zwala  to  przypuszczać,  że  jest  coś  wartościowego  w  obu  ścieżkach  życia:  w  tej,  którą  kro-
czymy i w tej niewybranej. Ważne jest bycie świadomym, że jednej z tych dróg nie wybrali-
śmy.  Powodowana  tym  skrucha,  wydaje  się  być  urzeczywistnieniem  pewnych  ważnych
aspektów ,,Ja”, które w średniej dorosłości musi być odpowiedzialne. To co jeden wybór musi
poświęcić,  inny  musi  w  jakiś  sposób  naprawić  (zaboleć  i  uśmierzyć).  Brak  możliwości  do
przeprowadzenia  korekty  jako  krytycznego  aspektu  ,,Ja”,  może  być  związane  z  poczuciem

,,depresji” lub utratą ,,całości, integralności”, które Fowler (1981, str.86) określa jako ,,kryzys
wieku starszego”:

,,Depresja wyraża uczucia, których czas trwania jest krótki, zbyt krótki aby podjąć próbę in-
nego życia oraz wypróbowania alternatywnych dróg do odzyskania integralności.”

W  konstruowaniu  mapy  wyborów,  uczestnicy  biorą  czystą  kartkę  papieru  i  swobodnie
szkicują  mapę  ścieżek  opisującą  ważne  wybory,  których  dokonali.  Instrukcje  zawarte  są  w
dodatku  A.  Następnie  uczestnicy  wskazują  swój  wiek  w  momencie  podjęcia  danej  decyzji,
oraz wskazują wybory niedokonane lub ,,ścieżki  nie obrane”. Są zachęcani  do identyfikacji
tak  wielu  opcji  jak  tylko  potrafią,  nawet  tych  alternatyw,  których  nie  byli  świadomi  w  mo-
mencie dokonywania wyborów.
Uczestnicy  mówią  często,  że  nie  ma  właściwej,  jedynej  drogi  do  wykonania  tego  zadania.
Mogą rozpocząć rysowanie mapy od wieku, w którym czują, że dokonali pierwszego znaczą-
cego wyboru. Dla większości ludzi miejscem takim jest okres adolescencji.
,,Mapa  wyborów”  jako  narzędzie  wywiadu  udowadnia,  że  jest  bardzo  przydatne  w  kli-
nicznej interwencji ale też jako instrument badawczy. Autorzy wykorzystali mapę wyborów
indywidualnych i grupowych w klinicznych próbach psychoterapii, w warsztatach zaprojek-
towanych dla ułatwiania dokonywania wyborów dla kobiet w wieku średnim, w kwestiona-
riuszach oraz w wywiadach pilotażowych z wolontariuszami. Te doświadczenia zgromadziły
dużą  ilość  cennych  informacji  dotyczących  nie  tylko  używania  narzędzia  ale  także  procesu
przeglądu życia i jego analizy.
Zadanie  wydaje  się  być  proste  do  zrozumienia.  Uczestniczący  w  wywiadzie  byli  zdolni
do poradzenia sobie z zadaniem, z małą pomocą lub interwencją prowadzących wywiad. Zda-
rzyło się raz, że ludzie wykazywali tendencje do stawania się bardzo zaabsorbowanymi i zaję-
tymi procesem oraz umotywowani do spojrzenia na swoje życie przez pryzmat dnia dzisiej-
szego.  Szkicując  najważniejszą  decyzję,  wydawali  się  być  elementem  dokonanych  odkryć,
sygnalizując to poprzez spontaniczne komentarze takie jak: ,,Nigdy nie zdawałem sobie spra-
wy,  że  dokonałem  takiego  wyboru”,  ,,Widzę  teraz  ten  wybór  ale  nie  wiedziałem  o  nim”,
,,Widzę rzeczy, które były dla mnie ważne gdy podejmowałem decyzję”. Dodatek B pokazuje
przykład kompletnej ,,mapy wyborów”.
Dla  wielu  uczestników  możliwość  uczestniczenia  w  strukturze  przeglądu  życia  była
czymś nowym. Nie było widać aby wcześniej posiadali takie przemyślenia i aktywność. Pyta-
nie kogoś o dokonanie przeglądu swego życia jest potężną interwencją.
Dyskutując nad tym, środek życia wydaje się być poszukiwaniem tego, jakie części ,,Ja”
są zaniedbane, które nie były wyrażane lub nie dopuszczane do głosu. Procedura ,,mapy wy-
borów” wydaje się być  sposobem identyfikacji wyalienowanych części  ,,Ja”, obrazowanych
przez wzorce ścieżek nie obranych. Dla przykładu, pewna kobieta wskazywała wybory gdzie
późniejsza edukacja była opcją niewybieraną. Jedno z wyjaśnień mówiło, że było to dla niej
relatywnie łatwe ponowne połączenie z tym istotnym, jeszcze wypieranym aspektem jej ,,Ja”.
Ta świadomość może być użyta w podejmowaniu przyszłych decyzji.
  Konstruując ,,mapę wyborów”  ludzie są bardziej świadomi. W rzeczywistości ciągle po-
siadają  możliwość  wyboru.  Mogą  kontynuować  zaprzeczanie  części  swego  ,,Ja”  lub  mogą
wybrać włączenie tych części ,,Ja” do swego przyszłego rozwoju. Jeden z uczestniczących w
wywiadzie powiązał to ze świadomością powstawania wzorców ,,drugiej okazji”, następnego
wyboru nazywanego ,,przerabianiem, przeredagowaniem”.
Zasadnicze pytanie,  które często  wynika z procesu przeglądy życia to  ,,Co  leży dalej?”.
Możliwe, że w środku życia zasadniczym pytaniem jest ,,Co zostawiłem za sobą?”. Ten pro-
ces spiralnego  cofania się jest próbą scalenia tych wyalienowanych części  ,,Ja”, zilustrowa-
nych wystarczająco widocznie na ,,mapie wyborów”.

Doniosłość zdolności przemiany życia polega na rozerwaniu jednej struktury życia i zbu-
dowaniu  nowej,  możliwe  że  na  przestrzeni  kilku  lat,  zachowując  zdolność  złączenia  niektó-
rych części ,,Ja”, których wyrzekano się przez całą drogę. W dodatku, istotne jest być zdol-
nym do ubolewania nad tymi możliwościami, które nie są osiągalne. Każda ze ścieżek zawie-
ra różne znaczenia jednakowo ważne; obieramy ścieżki po to, by je porzucić. To sugeruje, że
istnieją tam ważne części ,,Ja” niewyrażane. Gdy dokonujemy przeglądu ,,mapy życia” istot-
ne jest posiadanie zdolności rozróżniania tych opcji, które nie są osiągalne i tych, które ciągle
istnieją w jakichś formach. Niezbędne jest żałowanie straconych okazji dla wyrażania siebie
oraz w tym samym czasie – znalezienie jakiegoś duchowego sensu bycia, integracji, wyraża-
nia istotnych aspektów ,,Ja”.
Klient  psychoterapii  płci  męskiej  stwierdził,  że  jego  ,,mapa  wyborów”  ujawnia  wzorce
wyboru, wskazując miejsce, w którym podjął wybór rezygnacji z muzyki. W każdym z tych
punktów  wyboru  istniało  poczucie  smutku  oraz  straty  i  zrozumiał,  że  zaniedbywał  ważną
część  samego  siebie.  W  środku  życia,  wraz  ze  zmniejszaniem  się  wymogów  życiowych,
uświadomił  sobie, że wcale nie jest za późno na tworzenie muzyki  jako  ważnej  części  jego
czasu wolnego. W tym samym momencie potrzebował czasu aby ubolewać nad utratą okazji i
ścieżek, których nie wybrał jako młody człowiek, a teraz dla niego nieosiągalnych.
Ćwiczenia wyborów wydają się ułatwiać rozwój dorosłych. Aktywne wybory pozwalają
dorosłym  stać  się  zdolnym  do  osiągania  wzrostu  w  okresie  przemian.  Co  więcej,  aktywne
wybory i odpowiedzialność za nie są istotne dla rozwoju na wyższym poziomie świadomości
i  moralnego  myślenia.  Wierzymy,  że  ,,mapa  wyborów”  oferuje  klinicystom  narzędzie  uła-
twiające proces odkrywania życiowych dróg zarówno przez dorosłe kobiety jak i mężczyzn.

DODATEK A

Mapa wyborów

Rozpoczynając od daty twoich urodzin poprowadź linię do pierwszego wyboru, o którym
myślisz  dzisiaj.  Pokaż  rozwidlenie  twojej  ścieżki  z  różnymi  alternatywami.  Którą  ścieżkę
wybrałeś?  Proszę  wskazać  też  ścieżki  niewybrane.  Wybory  powinny  być  jednorazowe;  te
które przyniosły ważne zmiany  w twoim życiu. Kiedy skończysz z jednym punktem wyboru,
przejdź do następnych, które doprowadzą cię do dnia dzisiejszego. Proszę notować swój wiek
w każdym punkcie wyboru. Popatrz na przykład podany niżej:

DODATEK B

Mapa wyborów – przykład

Odwołania:

1) Fowler J.W.: Stages of faight. San Francisco, 1981. Harper.
2) Gilligan C.: In a different voice: Women



s conception of the self and morality. Harvard

Edycational Review, 1977,47(4), 481-517.
3) Jung C.G.: Modern Man i search of a soul. New York: Harcourt, Brace, and World, 1933.
4) Kegan R.: In over our heads: The mental demands of modern life. Cambridge, MA:
Harvard University Press, 1994.
5) Levinson D.J., Darrow C.N., Klein E.B., Levinson M.H., McKee B.: The seasons of a
man



s Life. New York: Alfred A. Knopf, 1978.