Podstawowe zadania straŜaków ratowników w czasie działań chemiczno -
ekologicznych
Etapy akcji gaśniczej w warunkach zagroŜenia substancjami chemicznymi .
Do podstawowych etapów akcji gaśniczej substancji chemicznej zaliczyć naleŜy :
I.
ROZPOZNANIE
II.
ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RATOWNICZYCH
III.
PROWADZENIE DZIAŁAŃ RATOWNICZYCH
I. ROZPOZNANIE
1.
Zadania zastępu gaśniczego najbliŜszego miejsca zdarzenia :
a)
przestrzeganie zasad dojazdu i ustawienie samochodu na miejscu zdarzenia
b)
ustalenie ewentualnych ofiar , osób poszkodowanych , zagroŜonych
c)
podjęcie próby określenia rodzaju substancji chemicznej
•
informacje od kierowcy , konwojenta , maszynisty , pracownika zakładu pracy
•
napisy na opakowaniu , tablice informacyjne , dokumentacja przewozowa
d)
ocena zjawisk towarzyszących zdarzeniu ( poŜar , wybuch , gazy , opary , ciecz itp. )
e)
określenie rodzaju skali i dynamiki rozwoju zagroŜenia
f)
opis geografii , topografii terenu , sytuacji meteo na miejscu , stan nasycenia infrastruktury
technicznej .
g)
przewidywane skutki oddziaływania zdarzenia na ludzi i środowisko .
h)
przekazanie meldunku do M SK przekazując informacje o:
•
rodzaju zdarzenia,
•
jego widocznych skutkach (zniszczeniach, zatruciach, objawach ),
•
rodzaju substancji
•
inne czynniki np. zabudowa , instalacje itp.
•
ustaleniu warunków zewnętrznych zdarzenia ( sytuacja meteo )
•
wstępną ocenę zaistniałego wypadku , katastrofy :
•
ocenę granic zagroŜenia
•
ocena zaistniałych i przyszłych skutków zagroŜenia ( wykorzystanie informacji własnych i
zewnętrznych ),
•
wstępna kalkulacja niezbędnych sił i środków do likwidacji wypadku , awarii , katastrofy
II.
ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RATOWNICZYCH
a)
ocena moŜliwości działań samodzielnych
b)
wybór rodzaju działań stosownie do sytuacji ( hierarchia działań )
w przypadku braku techniczno-merytorycznych moŜliwości likwidacji zagroŜenia :
•
wstępne określenie strefy bezpośredniego zagroŜenia i jej oznakowanie , oraz
wezwanie jednostki specjalistycznej i słuŜb współdziałających
•
rozwaŜenie moŜliwości podjęcia ewakuacji osób będących w strefie zagroŜenia
•
ostrzeganie osób znajdujących się w rejonie działań o istniejącym zagroŜeniu
•
podjęcie działań organizacyjno-technicznych włączających inne podmioty do
działań ratowniczych
•
prowadzenie bieŜącej analizy rozwoju sytuacji do czasu przybycia jednostki
•
specjalistycznej
w przypadku moŜliwości likwidacji lub ograniczenia zagroŜenia :
•
określenie bezpośredniej strefy zagroŜenia z równoczesną ewakuacją osób
poszkodowanych i udzieleniu pomocy przedlekarskiej
•
oznakowanie i zabezpieczenie miejsca zdarzenia
•
przekazanie do PSK informacji o potrzebie uŜycia jednostek specjalistycznych
•
podjęcie działań organizacyjno-technicznych włączających inne podmioty do
działań ratowniczych
•
ograniczenie lub likwidacja źródła występującego zagroŜenia
•
podjęcie prób ograniczenia skutków powstałej awarii
•
bieŜące przekazywanie informacji do PSK o aktualnej sytuacji na miejscu
zdarzenia do czasu przybycia jednostki specjalistycznej
III. PROWADZENIE DZIAŁAŃ RATOWNICZYCH
1.
Ograniczenie pierwotnego źródła emisji
2.
Ograniczenie skutków wtórnych emisji
3.
Likwidacja pierwotnego źródła emisji
4.
Likwidacja wtórnego źródła emisji
5.
Zebranie i zabezpieczenie ewentualnych pozostałości po akcji
6.
Zabezpieczenie terenu przed dostępem osób postronnych
7.
Przekazanie terenu akcji uprawnionym podmiotom
Elementarne zasady bezpieczeństwa podczas prowadzenia akcji ratownictwa
chemiczno – ekologicznego
Nie działać w zakresie przekraczającym poziom wyszkolenia i moŜliwości sprzętu.Zamknąć strefę
zagroŜenia, naleŜy zachować minimum 50 m.
Odległości od miejsca awarii.Ostrzegać i informować o zagroŜeniu innych.Zapewnić bezpieczeństwo,
sposób prowadzenia akcji ratowniczej zaleŜy zdecydowanie od warunków w miejscu akcji (pogoda,
właściwości terenu, rodzaj zabudowy, wielkość szkody itp.).Stosować odpowiedni poziom ochrony
osobistej.Dokonać właściwego wyboru sprzętu ratowniczego (pompy, węŜe, zbiorniki,
uszczelniacze
itp.).Uniknąć
jeŜeli
to
moŜliwe:oblania
wyciekającą
cieczą
ubrania
ratownika,stawania na kierunku wiatru,długotrwałego przebywania w miejscach szczególnie
niebezpiecznych.Bacznie obserwować otoczenie i przewidywać rozwój sytuacji.Przestrzegać
ustalonego planu podmian ratowników.Zadania realizować w zespołach minimum dwóch
osobowych a pracującą parę ratowników asekurować kolejnym zespołem ratowników będących w
pełnej gotowości do natychmiastowych działań.Ewidencjonować czasy wejścia i wyjścia
ratowników do i ze strefy niebezpiecznej.Zapewnić odpowiedni system łączności bezprzewodowej
w miejscu akcji.W warunkach nocnych zapewnić skuteczny system oświetlenia terenu
zdarzenia.Na bieŜąco obserwować kierunek wiatru którego zmiana ma istotne znaczenie dla
prowadzenia akcji ratowniczej.Zapewnić skuteczną dekontaminację na miejscu akcji
ratowniczej.Działania substancji trujących na organizm Ŝywy zaleŜy od wielu czynników takich
jak:rodzaj substancji chemicznej,droga przenikania do organizmu,dawka (stęŜenie),właściwości
fizykochemiczne,przemiany
jakim
ulegają
w
organizmie,podatność
organizmu
na
zatrucia.Przenikanie substancji trujących do organizmu moŜe nastąpić przez:drogi oddechowe –
głównie gazy, opary cieczy lub ciał stałych. Tą drogą następuje zatrucie w ilości 90 -
95%.powierzchnie skóry – głównie cała stałe i ciecze a takŜe niektóre gazy i pary łączące się z
wilgocią skóry człowieka, wywołujące działanie draŜniące i inne. Takie przypadki mają miejsce
przede wszystkim przy bezpośrednim zetknięciu się z daną substancją, zwykle przez polanie
powierzchni ciała.
a)
przewód pokarmowy – ciała stałe, ciecze, nielicznych przypadkach gazy i opary – moŜliwe
przy niedostatecznej higienie osobistej, przypadkowe albo wynikające z działań
samobójczych.
Niebezpieczne materiały chemiczne dzielą się na następujące grupy:
a)
ogólno trujące – powodują ostre lub chroniczne zatrucia prowadzące często do zejść
ś
miertelnych,
b)
szkodliwe – powodują schorzenia ustroju na wskutek zatrucia,
c)
gorące – po zetknięciu z Ŝywą tkanką powodują jej zniszczenie,
d)
draŜniące – wywołują stany zapalne skóry, błon śluzowych i oczu,
e)
neurotoksyczne – mogą uszkodzić centralny układ nerwowy i nerwy obwodowe,
f)
alergiczne – wywołują w ustroju odczyn typu uczuleniowego,
g)
narkotyczne – mogą wywołać stan oszołomienia lub utraty przytomności,
h)
rakotwórcze – mogą być przyczyną powstania zmian nowotworowych w organizmie,
i)
mutagenne – mogą powodować uszkodzenia aparatu dziedzicznego (DNA), zmienić cechy
dziedziczne potomstwa,
j)
upośledzające – mogą powodować zakłócenia w rozwoju płodu.
Parametry toksyczne materiałów niebezpiecznych :
Dawka trująca (DT)- oznacza najmniejsza ilość substancji trującej wywołującą wyraźne
objawy
zatrucia
Dawka śmiertelna (DL)- oznacza najmniejsza ilość substancji trującej powodującą zejście
ś
miertelne
Ś
rednia dawka śmiertelna(DL
50
lub LD
50
)- jest to ilość substancji , która po przyjęciu przez szczury
o wadze 200-300 g Ŝywej masy , powoduje śmierć połowy grupy zwierząt doświadczalnych przed
upływem 14 dni .Wynik podaje się po przeliczeniu w miligramach na kilogram wagi ciała .
NajwyŜsze dopuszczalne stęŜenie (NDS)-jest to takie stęŜenie substancji trującej , które przy stałym
kontakcie z nią w ciągu 8-godzinnego dnia pracy przez wieloletni nawet okres nie wywołuje
Ŝ
adnych objawów zatrucia .
NajwyŜsze dopuszczalne stęŜenie chwilowe (NDS
ch
)-jest to stęŜenie czynników szkodliwych dla
zdrowia –ustalone jako wartości średnie –które nie powinno powodować ujemnych zmian w stanie
zdrowia pracownika oraz jego przyszłych pokoleń ,jeśli utrzymuje się ono w środowisku pracy nie
dłuŜej niŜ 30 minut w czasie zmiany roboczej .
NajwyŜsze dopuszczalne stęŜenie progowe (NDSP)- jest to stęŜenie czynników szkodliwych dla
zdrowia , które ze względu na zagroŜenie zdrowia lub Ŝycia pracownika nie mogą być przekroczone
w środowisku pracy .
Próg wyczuwalności węchowej –jest to dana liczbowa określająca minimalną ilość danej substancji
w atmosferze , która moŜe być juŜ wyczuwalna przez zmysł powonienia człowieka .
Parametry poŜarowe i wybuchowe materiałów niebezpiecznych
Temperatura zapłonu –jest to najniŜsza temperatura , przy której ciecz palna ogrzana w określonych
warunkach , wydziela taką ilość palnych gazów , które nad powierzchnią wytworzą z powietrzem
mieszaninę palną zdolną zapalić się od bodźca termicznego (płomienia) .
Temperatura samozapalenia –jest to najniŜsza temperatura przy której następuje samozapalenie ,
bez dodatkowego bodźca termicznego np. iskry .Oznacza to ,Ŝe palny gaz lub pary cieczy
łatwozapalnej podczas stykania się z przedmiotami nagrzanymi do tej temperatury ulegają
samorzutnemu zapaleniu .
Proces , którego kosztem następuje wydzielenie ciepła , aŜ do samorzutnego zapalenia się
nazywamy samozapaleniem .
Dolna granica wybuchowości (DGW) –najniŜsze stęŜenie substancji palnej w mieszaninie z
powietrzem , przy którym moŜe juŜ wystąpić zapalenie się tej substancji pod wpływem bodźca
termicznego .
Górna granica wybuchowości (GGW) –najwyŜsze stęŜenie substancji palnej w mieszaninie z
powietrzem , przy którym jeszcze moŜe wystąpić zapalenie się tej substancji pod wpływem bodźca
termicznego .
Oznakowanie materiałów niebezpiecznych
Numery rozpoznawcze powinny być umieszczone na tablicy w następujący sposób :
Tło pomarańczowe.
Obramowanie, linia pozioma i cyfry czarne o grubości 15 mm.
KaŜdemu z materiałów szczególnie niebezpiecznych nadane zostały dwa odpowiednie numery
rozpoznawcze tj. numer rozpoznawczy niebezpieczeństwa składający się z dwóch lub trzech cyfr i
numer rozpoznawczy materiału ( zgodny z katalogiem )składający się z czterech cyfr .
Pierwsza cyfra numeru rozpoznawczego rodzaju niebezpieczeństwa określa zasadniczą właściwość
niebezpieczną materiału , rodzaj niebezpiecznego materiału , przy czym :
2- oznacza gaz
3- materiał ciekły zapalny
4- materiał stały zapalny
5- materiał utleniający , podtrzymujący palenie lub nadtlenek organiczny
6-materiał trujący
8-materiał Ŝrący
Druga i trzecia cyfra numeru precyzują :
•
Rodzaj niebezpieczeństwa
•
Stopień zagroŜenia
•
Dodatkowe cechy niebezpieczne
Znaczenie oznaczeń drugiej i trzeciej cyfry numeru :
0-
brak dodatkowego zagroŜenia
1-
wybuchowość
2-
zdolność wytwarzania gazu
3-
łatwopalność
5- właściwości utleniające
6-
toksyczność
7-
promieniotwórczość
8-
działanie Ŝrące
9-
niebezpieczeństwo gwałtownej reakcji w wyniku samoczynnego rozpadu lub polimeryzacji
Powtórzenie cyfry w numerze oznaczającym niebezpieczeństwo oznacza nasilenie
niebezpieczeństwa głównego .
Znak X postawiony przed numerem rozpoznawczym niebezpieczeństwa oznacza absolutny
zakaz kontaktu tego materiału z wodą .
Definicja neutralizacji – przykłady neutralizatorów.
Neutralizacja chemiczna to najogólniej rzecz biorąc proces zobojętnienia.
Z ekologicznego punktu widzenia pojecie neutralizacji jest szersze i zawiera w sobie:
Zobojętnienie – reakcja wzajemnego oddziaływania zasady i kwasu. Musimy jednak pamiętać, Ŝe
podczas działań naleŜy zobojętnić mocny kwas – słabą zasadą; mocną zasadę – słabym kwasem,
bądź przez reakcję wzajemnego oddziaływania słabego kwasu i słabej zasady. W wyniku reakcji
powstaje obojętna sól i woda. Najczęściej stosowanymi neutralizatorami chemicznymi są:
•
wodorotlenek sodu NaOH,
•
tlenek wapnia CaO,
•
podchloran sodowy NaCIO,
•
ciekłe detergenty domowego uŜytku (mydło, płyn, proszek do prania),
•
alkohol etylowy C2H5OH,
Rozcieńczenie - (dotyczy przede wszystkim kwasów) – prowadzimy je podając rozproszony prąd
wody na rozlewisko kwasu o nieduŜych stęŜeniach – rzędu do 50%, celem jest uzyskanie
pH około 7.
Wiązanie substancji agresywnych chemicznym środkiem wiąŜącym z neutralizacją (typu Ekoperl
99, UNI SAFE).
ZASADY NEUTRALIZACJI CHEMICZNEJ
Związki wapna pod postacią wapna gaszonego (hydratyzowanego), mleka wapiennego,
wapna palonego, kredy czy wapienia drobnoziarnistego słuŜą przede wszystkim do neutralizacji
mocnych kwasów nieorganicznych oraz związków o charakterze kwaśnym tj. takich których pH
przyjmuje wartość poniŜej 7.
Do związków tych naleŜą kwas siarkowy, kwas azotowy, kwas solny, kwas fosforowy,
bezwodniki kwasowe, chlorki kwasów organicznych itp.
Stosowanie związków wapnia generalnie nie przysparza kłopotów. Szczególną ostroŜność
naleŜy zachować w przypadku stosowania wapna palonego (CaO) do neutralizacji kwasu
fluorowodorowego, ze względu na jego agresywny charakter.
Do neutralizacji kwaśnych związków moŜna stosować węglan sodowy kwaśny węglan lub
wodorotlenki metali alkalicznych (sodu, potasu). Nie mniej stosowanie tych związków powinno
przebiegać z zachowaniem ostroŜności.
Wydzielający się dwutlenek węgla podczas reakcji węglanów sodu z kwasami czasami moŜe
powodować dodatkowe wydzielanie się szkodliwych substancji np. w reakcji z kwasami azotowymi
wydzielają się dodatkowo większe ilości tlenków azotu. Wodorotlenek sodu (zasada sodowa, ług
sodowy) moŜemy stosować w odpowiednich ilościach do neutralizacji niektórych związków
organicznych takich jak fenol, nadtlenek benzolu, itp.
Definicja dyspergowania – przykłady dyspergentów
Dyspergowanie jest to metoda chemicznego rozproszenia oleju w celu przyspieszenia procesu jego
biologicznego rozkładu. Dyspergety są środkami zwiększającymi napięcie powierzchniowe oleju, w
wyniku czego jego ciała warstwa ulega rozbiciu na nieograniczoną ilość mikrokropelek.
Dawkowanie dyspergentów towarzyszyć musi mieszanie oleju z wodą. Wywołuje on migrację
powstałych w opisany sposób cząsteczek w głąb słupa wodnego. Cząsteczki te w odróŜnieniu od
kropel pozbawionych dyspergentu pozostają w zawieszeniu w wodzie przez długi czas. Złamana
zostaje tendencja do wypływania kropel oleju na powierzchnię wody. Daje to czas na mnoŜenie się
mikroorganizmów odŜywiających się węglowodorami i przetwarzających je na obojętne dla
ś
rodowiska substancje. Ale dyspergenty to takŜe zagroŜenie toksyczne dla środowiska. RozróŜniany
: anionowe, kationowe i niejonowe. Przykłady : PAGO, SINTAN
Zastosowanie dyspergentów do likwidacji rozlewisk róŜnych substancji niebezpiecznych.
Dyspergety są środkami zwiększającymi napięcie powierzchniowe oleju, w wyniku czego jego ciała
warstwa ulega rozbiciu na nieograniczoną ilość mikrokropelek. Dawkowanie dyspergentów
towarzyszyć musi mieszanie oleju z wodą. Wywołuje on migrację powstałych w opisany sposób
cząsteczek w głąb słupa wodnego. Cząsteczki te w odróŜnieniu od kropel pozbawionych
dyspergentu pozostają w zawieszeniu w wodzie przez długi czas. Złamana zostaje tendencja do
wypływania kropel oleju na powierzchnię wody. Daje to czas na mnoŜenie się mikroorganizmów
odŜywiających się węglowodorami i przetwarzających je na obojętne dla środowiska substancje.
Podział środków do usuwania i neutralizacji substancji niebezpiecznych.
S
orbentami olejów i chemikaliów są materiały pochodzenia naturalnego i syntetycznego,
organiczne i nieorganiczne, posiadające zdolność zatrzymywania olejów i (lub chemikaliów)
wewnątrz przestrzeni por (absorbcja) lub na powierzchni (adsorpcja), bądź charakteryzujące się
występowaniem obu zjawisk jednocześnie.
Sorpcja - proces fizyko-chemiczny, pochłaniania przez ciało stałe lub ciecz gazów, cieczy lub
substancji rozpuszczonych ze środowiska otaczającego to ciało. Generalną zaletą jaką powinny
charakteryzować się sorbenty przeznaczone do zwalczania rozlewisk cieczy, powinna być ich
skłonność do wiązania z jednoczesną jak największą hydrofobowością. Powinny być to materiały
nie tonące, zdolne do długiego utrzymywania się na wodzie. Cechy tej nie muszą posiadać sorbenty
przeznaczone do uŜycia na gruncie.
Technika stosowania sorbentów
a)
w akcjach prowadzonych na gruncie
Sorbenty znajdują zastosowanie przy zbieraniu juŜ rozlanej cieczy, zapobiegają jej dalszemu
rozprzestrzenianiu się. W tym celu budowane są wały osłonowe z sorbentów sypkich, mat,
poduszek lub zapór. Działania te wykonują ekipy wyposaŜone w podstawowy sprzęt transportowy i
narzędzia. W terenie naleŜy liczyć się z potrzebą uŜycia co najmniej równowaŜnej rozlanej cieczy
masy sorbentów. WiąŜe się to z koniecznością bardzo szybkiego zbierania nasyconego sorbentu w
warunkach utrudniających dłuŜszy kontakt z cieczą. Wówczas gdy wieją
silne wiatry nie moŜna uŜywać sorbentów sypkich poniewaŜ są porywane przez masy powietrza i
rozdmuchiwane po całej okolicy
b)
w akcjach prowadzonych na powierzchni wody
Na wodzie plama potraktowana sorbetem sypkim traci zdolność do dowolnego
rozprzestrzeniania się i moŜna ją kierować na obszar gdzie zostanie zebrana. Do zbierania duŜych
plam związanych sorbentem najlepiej nadają się zbieracze adhezyjno-transportowe i pompy
próŜniowe. Wykorzystuje się równieŜ pogłębiarki kubłowe i dźwigi chwytowe. Małe plamy
zbierane są ręcznie, podręcznymi narzędziami - wiadrami, szuflami itp.
Podział sorbentów
Pochodzenia naturalnego - charakteryzują się zdolnością do utrzymywania się na wodzie. Czas
utrzymania się na wodzie jest róŜny i wynosi od kilku godzin w przypadku trocin i sorbentów
sproszkowanych, do kilku i więcej dni dla słomy i torfu. Zdolność zatrzymywania cieczy przez
sorbenty naturalne jest większa aniŜeli sorbentów nieorganicznych. Wynosi ona od kilku części
wagowych dla trocin , do kilkudziesięciu części dla odpowiednio spreparowanego torfu. Do
sorbentów pochodzenia naturalnego zaliczamy: słomę, siano, torf, wysuszone liście oraz igliwie
drzew iglastych, glinę, piasek, popiół, łupaną mikę, wermikulit, wełnę szklaną, wapno palone,
cement, otręby zboŜowe, talk, sproszkowaną korę drzew.
Pochodzenia syntetycznego - uŜywa się ich głównie w postaci mat, poduszek, zapór pływających,
taśm, granulek i pyłów. Są one na ogół cięŜsze od wody z wyjątkiem tych którym moŜna nadać
postać skonfekcjonowaną: mat, taśm, zapór, poduszek. Zatrzymują rozlane ciecze umoŜliwiając im
migrację wzdłuŜną i pionową tj. W głąb warstwy piasku, lessu, Ŝwiru czy kamieni. Są na ogół
substancjami o niewielkiej zdolności sorpcyjnej i jak wskazuje praktyka, poza nielicznymi
wyjątkami, na jedną jednostkę rozlanej cieczy (wagową lub objętościową) naleŜy zastosować jedną
jednostkę sorbentu. Najpopularniejsze sorbenty syntetyczne to: Uni safe, Ekoperl-99, Ekoperl-66,
Ekoperl-33, HMX, WWL-4, Radia sorb, Zugol, Oil sorbent, Neocosal
.