L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Temat ćwiczenia:
Badanie Przebiegów
Okresowych
I
nstytut
P
odstaw
E
lektrotechniki i
E
lektrotechnologii -
Z
akład
E
lektrotechniki
T
eoretycznej
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 2 -
1.
Cel ćwiczenia.
Celem ćwiczenia jest pomiar podstawowych parametrów charakteryzujących sygnały okresowe,
występujące w obwodach elektrycznych, zawierających diody prostownicze oraz badanie i określenie
wpływu parametrów obwodów na obserwowane przebiegi okresowe.
2.
Zakres ćwiczenia.
Ć
wiczenie obejmuje badanie stanu ustalonego - okresowego napięć i prądów w układach
prostowniczych wielofazowych z obciążeniem rezystancyjnym oraz w układach zawierających elementy
bierne (L, C).
Badanie polegać będzie na :
- obserwacji na oscyloskopie przebiegów napięcia (napięć) na odbiorniku ;
- pomiarze wartości skutecznej i średniej napięcia odbiornika dla różnych parametrów obwodu
i zasilania ;
- porównanie wyznaczonych pomiarowo parametrów oraz przebiegów z określonymi teoretycznie;
3.
Wstęp teoretyczny.
3.1.
Parametry sygnału okresowego.
Sygnał x(t) nazywamy okresowym jeżeli istnieje liczba T, dla której dla dowolnego t
( )
(
)
,
,
,
x t
x t
kT
k
0
1
2
=
+
=
±
±
…
(1)
Okresem sygnału nazywamy najmniejszą wartość T spełniającą równanie (1).
Podstawową metodą analizy sygnałów okresowych jest tzw. analiza fourierowska polegająca na
przedstawieniu sygnału za pomocą tzw. szeregu Fouriera, którego postać wykładnicza jest następująca
( )
0
k
jk
t
k
x t
c e
ω
∞
=−∞
=
∑
(2)
gdzie : c
k
- współczynniki wykładniczego szeregu Fouriera
( )
0
k
T
1
jk
t
T
0
c
x t e
dt
ω
−
=
∫
gdzie :
0
2
T
π
ω
=
; T - okres sygnału
(3)
Jeżeli x(t) jest sygnałem rzeczywistym to
k
k
c
c
−
∗
=
(4)
Zapisując współczynniki
k
c
w postaci
[
]
1
k
k
k
2
c
a
jb
=
−
(5)
można sygnał x(t) przedstawić za pomocą szeregu trygonometrycznego,
( )
{
}
cos
sin
0
0
0
1
k
k
2
k 1
x t
a
a
k
t
b
k
t
ω
ω
∞
=
=
+
+
∑
(6)
którego współczynniki określone są następującymi zależnościami
( )
( )
Re
cos
,
Im
sin
0
0
T
T
2
2
k
k
k
k
T
T
0
0
a
2
c
x t
k
t dt
b
2
c
x t
k
t dt
ω
ω
=
=
= −
=
∫
∫
(7)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 3 -
Szereg trygonometryczny można zapisać także w innej - równoważnej postaci
( )
(
)
sin
0
sk
0
k
k
k 1
x t
X
2 X
k
t
ω
ψ
∞
=
=
+
+
∑
(8)
gdzie :
sk
2
2
1
k
k
k
k
2
X
a
b
2 c
=
+
=
- wartość skuteczna k-tej harmonicznej ;
tg
k
k
k
a
b
ψ
=
;
(8a)
Podstawowymi wartościami, określanymi dla rzeczywistego sygnału okresowego są:
- wartość średnia sygnału "wyprostowanego":
( )
T
1
ś
r
T
0
X
x t dt
=
∫
(9)
- wartość skuteczna :
( )
T
1
2
sk
T
0
X
x
t dt
=
∫
(10)
Wykorzystując powyższe wartości określa się współczynniki charakteryzujące przebiegi okresowe:
- współczynnik szczytu :
m
s
sk
X
k
X
=
( X
m
- wartość maksymalna
)
(11)
- współczynnik kształtu :
sk
k
ś
r
X
k
X
=
(12)
- współczynnik zawartości k - tej harmonicznej :
sk
sk
k
k
1
X
h
X
=
(13)
- współczynnik zawartości harmonicznych :
sk
sk
2
k
k 2
2
k
1
k 2
X
h
h
X
∞
∞
=
=
=
=
∑
∑
(14)
Współczynnik zawartości harmonicznych można obliczać posługując się prostszą zależnością,
wynikającą z tzw. twierdzenia Parsevala, który dla rzeczywistego przebiegu x(t) można przedstawić
następująco
( )
k
k
k
T
2
1
2
T
k
k
0
x
t dt
c c
c
∞
∞
∗
=−∞
=−∞
=
=
∑
∑
∫
(15)
Przechodząc na szereg rzeczywisty (8) oraz uwzględniając (8a) (10) i (15) otrzymujemy
sk
2
2
sk
k
k 0
X
X
∞
=
=
∑
(16)
Współczynnik zawartości harmonicznych możemy wyznaczyć teraz posługując się wyrażeniem
sk
sk
sk
2
2
2
2
2
sk
0
1
sk
0
2
1
1
X
X
X
X
X
h
1
X
X
−
−
−
=
=
−
(17)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 4 -
3.2.
Ogólna charakterystyka układów zawierających diody prostownicze
Dioda prostownicza należy do najczęściej stosowanych w obwodach elektrycznych, elementów
nieliniowych - bezinercyjnych. Jej teoretyczną charakterystykę prądowo-napięciową przedstawiono na
Rys.1a.
i
d
u
d
(
)
d
u
d
0
i
I
e
1
α
⋅
=
−
i
d
u
d
u
d
i
d
a) charakterystyka teoretyczna
b) charakterystyka zlinearyzowana
c) charakterystyka idealna
Rys.1
Do analizy obwodów zawierających diody prostownicze wykorzystuje się najczęściej charakterystykę
idealną (Rys.1c), która przedstawia diodę jako idealny klucz zwierający lub rozcinający gałąź w miejscu
jej włączenia. Stan pracy diody określony jest kierunkiem przepływającego przez nią prądu lub
kierunkiem napięcia.
Do najprostszych obwodów zawierających diody należą układy prostownicze jednofazowe jedno- lub
dwufalowe obciążone odbiornikiem rezystancyjnym. Przykłady tych obwodów przedstawiono na Rys.2.
a)
R
e
(t)
u
(t)
u
D
(t)
e
(t) = E
m
sin(
ω
0
t
)
D
b)
u
(t)
R
e
(t)
e
(t)
D2
D1
c)
R
e
(t)
u
(t)
D1
D2
D3
D4
Rys.2
Przebieg napięcia w układzie 'a' jest sinusoidą wyprostowaną jednofalowo, a w układach "b", "c"
sinusoidą wyprostowaną dwufalowo. Wykresy tych przebiegów przedstawiono na Rys.3
a)
b)
T
2T
E
m
e
(t)
0
-T
t
sin
m
0
E
t
ω
t
T
0
e
(t)
E
m
2T
3T
-T
-2T
ω
0
= 2
ω
1
4T
sin
m
1
E
t
ω
Rys.3
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 5 -
W poniższej tabeli zamieszczono podstawowe parametry przebiegów z Rys.3, oraz ich zapis w postaci
trygonometrycznego szeregu Fouriera.
Sinusoida wyprostowana jednofalowo (Rys. 3a)
( )
sin
sin
sin
cos
0
0
m
1
m
2
2
k 1
E
1
2
1
e t
t
t
E
t
2k
t
2
4k
1
ω
ω
ω
ω
π
π
∞
=
=
+
=
+
−
−
∑
(
)
0
ω
ω
=
;
;
;
;
;
m
E
m
m
0
2k
2k 1
1
k
2
2
2E
2
E
a
a
a
0
b
b
0
dla
k
1
4k
1
π
π
+
=
=
=
=
=
>
−
;
;
;
.
;
;
.
k
2k
m
m
sk
ś
r
s
2
2
E
E
4
1
8
E
E
k
2
k
1 57
h
h
1
0 43
2
2
4k
1
π
π
π
π
=
=
=
=
≈
=
=
−
≈
−
Sinusoida wyprostowana dwufalowo (Rys.3b)
( )
sin
cos
0
m
1
m
2
k 1
2
4
1
e t
E
t
E
k
t
4k
1
ω
ω
π
π
∞
=
=
=
−
−
∑
(
)
0
1
2
ω
ω
=
;
;
;
m
m
0
k
k
2
4E
4
E
a
a
b
0
dla
k
0
4k
1
π
π
=
=
=
>
−
;
;
;
.
;
;
.
k
k
2
m
m
sk
ś
r
s
2
E
2E
3
9
88
E
E
k
2
k
1 11
h
h
0 227
4
4k
1
2
2 2
π
π
π
−
=
=
=
=
≈
=
=
≈
−
W celu zmniejszenia tętnień "wyprostowanego" napięcia, stosuje się układy filtrujące, złożone m.in. z
elementów biernych. Obecność indukcyjności lub pojemności zmienia własności energetyczne obwodu,
czego efektem jest przepływ przez odbiornik jednokierunkowego prądu w wydłużonych, względem
układu bez filtru, przedziałach czasowych. Zmianie ulegają również położenia przedziałów przewodzenia
diody, względem przebiegu napięcia zasilającego. W niektórych układach przedziały te ulegają
wydłużeniu, w innych zostają skrócone.
Ogólny schemat układu prostowniczego z filtrem wygładzającym przedstawiony jest na Rys.4
filtr
R
u
1
(t)
e
(t)
i
(t)
u
(t)
i
1
(t)
i
0
(t)
Rys.4
Teoretyczne wyznaczenie przebiegów prądów i napięć w układach prostowniczych zawierających
elementy bierne jest zadaniem złożonym. Jeżeli rozpatrywany jest najprostszy model diody (Rys.1c) to do
analizy obwodu stosuje się metody wykorzystywane dla obwodów liniowych. Diodę można w tym
przypadku zastąpić kluczem - zamykanym lub otwierany w zależności od stanu pracy (przewodzenie lub
zablokowanie). Podstawowym problemem jest zatem określenie położenia przedziałów czasowych
odpowiadających tym stanom. Należy jednak stwierdzić, że jedynie w niektórych, prostych obwodach
możliwe jest ich dokładne wyznaczenie. W większości przypadków otrzymuje się równania, których
rozwiązanie nie może być przedstawione w postaci analitycznej.
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 6 -
4.
Program ćwiczenia
a) Do trójfazowego panelu prostowniczego (Rys.5) podłączyć dwukanałowy oscyloskop oraz
woltomierze − elektromagnetyczny, magnetoelektryczny oraz przyrząd uniwersalny UM-3.
b) Na podstawie wskazówek prowadzącego ćwiczenie ustawić odpowiednią sekwencję kluczy
,
,
,
,
,
a1
a2
b1
b2
c1
c2
w
w
w
w
w
w
(np. 10−10−00 - oznacza załączenie kluczy
a1
w
i
b1
w
, przy
pozostałych kluczach otwartych). Przebieg napięcia u(t) w takim układzie ma następującą postać:
a+
b+
a+
b+
0.0
0.5
1.0
1.5
2.0
0.0
0.2
0.4
0.6
0.8
1.0
c) Dokonać pomiaru napięć w układzie przy otwartych kluczach
,
1
2
w
w
.
d) Przeprowadzić pomiary z p. c) przy załączonych kolejno kluczach:
1
w
,
2
w
oraz
1
w
i
2
w
.
e) Przerysować obserwowane przebiegi z ekranu oscyloskopu wykorzystując na przykład kalkę
techniczną.
f) Na podstawie zmierzonych napięć oraz obserwacji obliczyć współczynniki kształtu, szczytu
badanych przebiegów.
g) Porównać otrzymane wyniki z teoretycznymi.
R
C
L
e
a
(t)
e
b
(t)
e
c
(t)
w
a
w
b
w
c
w
a1
w
a2
w
b1
w
b2
w
c1
w
c2
w
2
w
1
D
a1
D
a2
D
b1
D
b2
D
c1
D
c2
u
(t)
V
=
V
V
Rys.5
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 7 -
5.
Pytania kontrolne.
a) Podać zapis sygnału okresowego za pomocą szeregu Fouriera w postaci wykładniczej
oraz trygonometrycznej. Podać związek między współczynnikami tych szeregów.
b) Podać parametry charakteryzujące przebieg okresowy.
c) Ile wynosi współczynnik kształtu sinusoidy "wyprostowanej" jedno- i dwufalowo ?
c) Jak określa się wartość skuteczną przebiegu okresowego na podstawie wartości skutecznych jego
harmonicznych.
d) Naszkicować charakterystyki diody półprzewodnikowej (prostowniczej).
e) Narysować schemat jednofazowego układu prostownika dwufalowego.
f) Naszkicować przebiegi napięcia u(t) na odbiorniku R w poniższych układach:
R
e
(t)
u
(t)
u
D
(t)
D
C
R
i
(t)
i
c
(t)
u
D
(t)
u
(t)
e
(t)
i
d
(t)
D
R
e
(t)
u
(t)
L
u
1
(t)
i
(t)
u
D
(t)
D
R
e
(t)
u
(t)
L
i
(t)
D1
D2
i
1
(t)
i
2
(t)
u
D1
(t)
u
D2
(t)
gdzie:
( )
(
)
sin
0
m
e t
E
t
ω
=
g) Jaką rolę w układach prostowniczych spełniają elementy bierne ?
h) Przyjmując w poniższym układzie
( )
(
)
sin
0
m
e t
E
t
ω
=
wyznaczyć wskazania woltomierzy.
C
e
(t)
D
V
2
V
1
V
3
Wskazówka: woltomierze elektromagnetyczne
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 8 -
6.
Analiza wybranych układów jednofazowych z prostownikiem półfalowym.
6.1.
Układ szeregowy RL
( Rys.6 ).
Po załączeniu napięcia
( )
sin
m
E
t
ω
,
przy zerowym
warunku początkowym i(0-) = 0, dioda spolaryzowana jest
w kierunku przewodzenia. Równanie różniczkowe dla
prądu i(t) jest następujące
( )
( )
( )
sin
m
di t
L
Ri t
E
t
dt
ω
+
=
(18)
R
e
(t)
u
(t)
L
u
1
(t)
i
(t)
u
D
(t)
Rys.6
Rozwiązanie równania (18) ma postać
( )
(
)
sin
sin
R
L
t
m
E
i t
e
t
Z
ϕ
ω
ϕ
−
=
+
−
(19)
gdzie :
(
)
tg
2
2
L
Z
R
L
R
ω
ω
ϕ
=
+
=
;
(20)
Zależność (19) obowiązuje do chwili, gdy prąd osiągnie wartość zerową. Po tym czasie dioda zastaje
spolaryzowana w kierunku zaporowym ( u
D
< 0
). Prąd w obwodzie nie płynie do czasu t = T, po którym
następuje odblokowanie diody i cały cykl powtarza się ponownie. Można zatem stwierdzić, że wzór (19)
obowiązuje także w stanie ustalonym w przedziałach przewodzenia diody.
Przepiszmy wzór (19) podstawiając
ω
t =
λ
( )
(
)
ctg
sin
sin
m
E
i
e
Z
λ
ϕ
λ
ϕ
λ ϕ
−
=
+
−
(21)
Wartość
λ
=
λ
z
, przy której następuje zablokowanie diody spełnia równanie
( )
z
i
0
λ
=
stąd
(
)
ctg
sin
cos
ctg
sin
sin
z
z
z
z
e
λ
ϕ
λ
ϕ
λ
ϕ
λ
ϕ
−
−
= −
=
−
⋅
(22)
Wykres zależności
λ
z
od
ϕ
(dla pierwszego okresu napięcia) przedstawiony jest na Rys.7.
ϕ
0
λ
z
U
ś
r
E
m
λ
z
0.4
0.2
0
U
ś
r
E
m
π
2
π
3
2
π
8
π
4
π
3
8
π
2
π
Rys.7
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 9 -
Na podstawie przedstawionej graficznie zależności czasu zablokowania diody od kąta fazowego
odbiornika
λ
z
(
ϕ
) można zauważyć, że dla
4
π
ϕ
<
( )
z
λ ϕ
π ϕ
≅
+
(23)
W stanie ustalonym wartości te są odpowiednio przesunięte -
λ
zk
(
ϕ
) =
λ
z
(
ϕ
) + 2k
π
.
Na Rys.8 przedstawiono przebiegi prądu dla
ϕ
= 0
0
, 45
0
, 75
0
, 85
0
dla R = 10
Ω
i E
m
= 20 V
0.5
1.0
1.5
2.0
λ
i
(
λ
)
0
4
π
2
π
6
π
5
π
π
3
π
0
ϕ
=
o
45
ϕ
=
o
75
ϕ
=
o
85
ϕ
=
( )
z
0
λ
(
)
z
o
45
λ
(
)
z
o
75
λ
(
)
z
o
85
λ
Rys.8
Wartość średnią prądu i(t) wyznaczamy wykorzystując (21) oraz (22)
( )
(
)
[
]
ctg
sin
sin
cos
z
2
m
m
ś
r
z
0
0
E
E
1
1
I
i
d
e
d
1
2
2
Z
2 R
λ
π
λ
ϕ
λ
λ
ϕ
λ ϕ
λ
λ
π
π
π
−
=
=
+
−
=
−
∫
∫
(24)
[
]
cos
m
ś
r
z
E
U
1
2
λ
π
=
−
(25)
Uwzględniając (23) dla
4
π
ϕ
<
można stosować wzory
[
]
cos
m
ś
r
E
I
1
2 R
ϕ
π
=
+
(26)
[
]
cos
m
ś
r
E
U
1
2
ϕ
π
=
+
(27)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 10 -
6.2.
Układ szeregowy RL z diodą zerową ( Rys.9).
Analizę stanu przejściowego rozpoczynamy od czasu
t = 0
zakładając, że prąd i(0-) = 0.
Po załączeniu napięcia
( )
( )
sin
m
e t
E
t
ω
=
dioda D1
spolaryzowana
jest
w
kierunku
przewodzenia
(u
D1
> 0
) a D2 w kierunku zaporowym (u
D2
< 0
).
Równanie opisujące przebieg prądu ma postać
analogiczną, jak poprzednio (18) tzn.
( )
( )
( )
sin
m
di t
L
Ri t
E
t
dt
ω
+
=
(28)
R
e
(t)
u
(t)
L
i
(t)
D1
D2
i
1
(t)
i
2
(t)
u
D1
(t)
u
D2
(t)
Rys.9
Rozwiązaniem równania (28) jest funkcja,
( )
(
)
sin
sin
R
L
t
m
E
i t
e
t
Z
ϕ
ω
ϕ
−
=
+
−
(29)
która obowiązuje podczas, gdy napięcie na diodzie D2 jest ujemne, tzn. dla 0 <
ω
t <
π
.
W czasie
T
1
2
t
=
dioda D2 zostaje "odblokowana", co powoduje równocześnie wsteczną polaryzację tj.
zablokowanie diody D1. Prąd i(t) spełnia wówczas równanie jednorodne
( )
( )
di t
L
Ri t
0
dt
+
=
(30)
z warunkiem początkowym w czasie
T
1
2
t
=
+
( ) ( )
ctg
sin
m
T
T
2
2
E
i
i
1 e
Z
π
ϕ
ϕ
−
+ =
− =
+
(31)
Rozwiązując równanie (30) (
T
2
t
>
) otrzymujemy
( )
( )
( )
( )
ctg
sin
R
T
R
T
L
2
L
2
t
t
m
T
2
E
i t
i
e
1 e
e
Z
π
ϕ
ϕ
−
−
−
−
−
=
+
=
+
(32)
Stan przewodzenia diody D2 trwa do czasu t
2
=T
, po którym dioda D1 zostaje odblokowana. Prąd i(t)
spełnia równanie (30), przy warunku początkowym dla t = T
(
)
(
)
( )
ctg
ctg
ctg
sin
m
T
2
E
i T
i T
i
e
1 e
e
Z
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
−
−
−
+ =
− =
+
=
+
(33)
Zależność opisująca przebieg prądu dla t > t
2
= T
(do czasu ponownego zablokowania diody D1 tj. do
T
3
2
t
3
=
) przyjmuje postać
( )
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
sin
sin
sin
sin
R
L
R
R
L
L
t T
m
m
t T
t T
m
E
E
i t
i T
e
t
Z
Z
E
i T
e
t
e
Z
ϕ
ω
ϕ
ω
ϕ
ϕ
−
−
−
−
−
−
=
+
+
+
−
=
=
+
+
−
+
(34)
Stąd warunek początkowy dla następnego przedziału (dioda D1 zablokowana) wynosi
(
) (
)
(
)
ctg
ctg
sin
m
T
T
2
2
E
i 3
i 3
i T
e
1 e
2
2R
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
−
−
+ =
− =
+
+
+
(35)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 11 -
Postępując analogicznie możemy wyznaczyć przebiegi prądu w kolejnych przedziałach czasowych,
określonych odpowiednio stanem przewodzenia diody D1 lub D2.
Oznaczając:
T
2k
2
t
2k
=
- początkowe czasy przedziałów przewodzenia diody D1;
(
)
T
2k 1
2
t
2k
1
+
=
+
- początkowe czasy przedziałów przewodzenia diody D2
oraz uwzględniając zależności (32) i (34) można napisać
( )
(
)
(
)
( )
( )
(
)
(
)
(
)
(
)
sin
sin
R
2k 1
L
R
R
2k
2k
L
L
t t
2k 1
2k 1
2k
t t
t t
m
2k
2k
2k
2k 1
i t
i t
e
t
t
t
E
i t
i t
e
t
t
e
t
t
t
Z
ω
ϕ
ϕ
−
−
−
−
−
−
−
−
−
+
=
⋅
< <
=
+
−
−
+
< <
(36)
Wartości prądów w czasach przełączania spełniają więc rekurencyjny układ równań,
(
)
(
)
(
)
(
)
ctg
ctg
ctg
sin
2k
2k 1
m
2k 1
2k
i t
i t
e
E
i t
i t
e
1 e
2
2R
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
−
−
−
−
+
=
=
+
+
(37)
którego rozwiązanie ma postać
( )
(
)
(
)
(
)
(
)
ctg
ctg
ctg
ctg
ctg
sin
sin
2k
m
2k
2 k 1
m
2k 1
E
e
2
i t
1 e
2R
1 e
E
2
i t
1 e
2R 1 e
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
ϕ
−
−
−
−
+
+
−
=
−
−
=
−
−
(38)
W stanie ustalonym (t
→
∞
) prąd i(t) posiada przebieg okresowy i
u
(t) , czyli
(
)
(
)
(
)
(
)
u
2k
u
2k 2
a
u
2k 1
u
2k 1
b
i
t
i
t
i
i
t
i
t
i
+
−
+
=
=
=
=
(39)
Uwzględniając, że
ctg
lim
2k
k
e
0
π
ϕ
−
→∞
=
, otrzymujemy
1)
ctg
ctg
ctg
sin
sin
m
a
m
b
E
e
i
2
2R 1 e
E
1
i
2
2R 1 e
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
ϕ
−
−
−
=
−
=
−
(40)
1)
Wartości te można otrzymać rozwiązując układ równań:
ctg
ctg
ctg
sin
a
b
m
b
a
i
i
e
E
i
i e
1 e
2
2R
π
ϕ
π
ϕ
π
ϕ
ϕ
−
−
−
=
⋅
=
+
+
(43)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 12 -
Zależności opisujące przebieg prądu w poszczególnych przedziałach czasowych przyjmują zatem
postać
dla 2k
π
≤
ω
t <
(2k+1)
π
( przewodzi dioda D1);
( )
(
)
(
)
ctg
sin
cos
sin
R
L
t kT
m
m
u
E
E
1
i
t
e
2
t
2R
R
1 e
π
ϕ
ϕ
ϕ
ω
ϕ
−
−
−
=
⋅
+
⋅
−
−
(41)
dla (2k+1)
π
≤
ω
t < 2
(k+1)
π
( przewodzi dioda D2);
( )
(
)
(
)
ctg
sin
R
T
L
2
t
2k 1
m
u
E
1
i
t
e
2
2R 1 e
π
ϕ
ϕ
−
−
+
−
=
⋅
−
(42)
Wartość średnia prądu w analizowanym układzie wynosi
m
ś
r
E
I
R
π
=
stąd
.
m
ś
r
E
2E
U
0 45E
π
π
=
=
≈
(44)
Można zauważyć (40), że gdy
ϕ
→
2
π
to i
b
- i
a
→
0 (przebieg prądu będzie bezpulsowy).
Na Rys.10 przedstawiono przebiegi prądu dla
ϕ
= 0
0
, 45
0
, 75
0
, 85
0
przy R = 10
Ω
i E
m
= 20 V
0.5
1.0
1.5
2.0
λ
4
π
2
π
6
π
5
π
π
3
π
0
i
(
λ
)
0
ϕ
=
o
45
ϕ
=
o
75
ϕ
=
o
85
ϕ
=
Rys. 10
W rozpatrywanym przykładzie
.
ś
r
20
I
0 637 A
10
π
=
≈
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 13 -
6.3.
Układ równoległy RC (Rys. 11)
Najczęściej stosowanym sposobem wygładzania przebiegu
napięcia wyprostowanego jest włączenie równolegle do
odbiornika kondensatora o odpowiednio dużej pojemności
(Rys.11).
Po załączeniu napięcia
( )
( )
sin
m
e t
E
t
ω
=
dioda zostaje
spolaryzowana w kierunku przewodzenia u
D
(t) > 0.
W tym stanie pracy napięcie na kondensatorze wynosi
( )
( )
( )
sin
m
u t
e t
E
t
ω
=
=
(45)
C
R
i
(t)
i
c
(t)
u
D
(t)
u
(t)
e
(t)
i
d
(t)
D
Rys.11
Po osiągnięciu wartości maksymalnej s.em. e(t) maleje, równocześnie kondensator zaczyna
rozładowywać się przez rezystor - i
c
(t) < 0. Stan ten trwa do chwili, gdy prąd płynący przez diodę i
d
(t)
będzie równy zero. Oznaczając czas zablokowania diody przez t
z
otrzymujemy następujące warunki
(
)
(
)
z
c
z
i t
i t
0
− +
− =
czyli
(
)
(
)
z
z
u t
du
C
t
dt
R
−
− = −
(46)
Szybkość zmian napięcia na kondensatorze ograniczona jest stałą czasową obwodu RC i począwszy od
czasu t
z
jest ona mniejsza od szybkości zmian (zmniejszania się) s.em. e(t). Powoduje to, że napięcie
ź
ródła będzie mniejsze od u(t) i dioda zostanie spolaryzowana w kierunku zaporowym - u
D
(t) < 0.
Uwzględniając, że
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
cos
sin
c
z
z
m
z
z
m
z
z
du
i t
C
t
CE
t
dt
u t
E
i t
t
R
R
ω
ω
ω
− =
− =
−
− =
=
(47)
otrzymujemy
(
)
(
)
cos
sin
m
m
z
z
E
CE
t
t
R
ω
ω
ω
=
−
stąd:
tg
z
t
RC
ω
ω
= −
(48)
Przewidując, że
z
2
t
π
ω
>
, zależność określająca czas zablokowania diody przyjmuje postać
arc tg
z
1
t
2
RC
π
ω
ω
=
+
(49)
Po czasie t
z
napięcie u(t) spełnia równanie jednorodne
( )
( )
du t
RC
u t
0
dt
+
=
(50)
z warunkiem początkowym
(
)
(
)
(
)
(
)
sin
z
z
m
z
m
2
R C
u t
u t
E
t
E
1
R C
ω
ω
ω
=
+ =
− =
+
(51)
Przebieg napięcia dla t > t
z
jest zatem następujący
( )
(
)
z
t t
RC
m
2
R C
u t
E
e
1
R C
ω
ω
−
−
=
+
(52)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 14 -
Stan rozładowywania kondensatora określony jest warunkiem u(t) < e(t) i kończy się wtedy, gdy
wielkości te będą równe, tzn.
(
)
(
)
(
)
sin
t
T t
0
z
RC
0
2
R C
e
t
T
1
R C
ω
ω
ω
+ −
−
=
+
+
(53)
gdzie: t
0
+ T
czas ponownego odblokowania diody.
Od tej chwili przebieg napięcia u(t) jest już przebiegiem ustalonym - okresowym. Następny stan
przewodzenia diody trwa do czasu t
z
+ T
, po którym dioda ponownie zostaje zablokowana, aż do czasu
t
0
+ 2T
. Następnie cały proces powtarza się okresowo.
Oznaczając
ω
t =
λ
,
ω
t
0
=
λ
0
,
ω
t
z
=
λ
z
,
∆λ
=
λ
z
-
λ
0
, m = R
ω
C
oraz uwzględniając okresowość napięcia
w stanie ustalonym, przebieg u(t) w jednym okresie można przedstawić za pomocą następujących
zależności:
( )
( )
( )
(
)
(
)
dla
dla
sin
2k
z
m
m
0
z
m
z
0
2
u
E
2k
2k
m
u
E
e
2k
2 k
1
1 m
λ
λ
π
λ
λ
π
λ
λ
π
λ
λ
π
λ
λ
π
λ
−
+
−
=
+
≤
<
+
=
+
≤
<
+
+
+
(54)
Równanie (53) można zapisać teraz w prostej postaci,
sin
cos
2
m
m
m e
π ∆λ
∆λ
∆λ
−
−
+
=
⋅
(55)
Przybliżone rozwiązanie
∆λ
=
∆λ
(m) równania (55) przedstawione jest na Rys. 12
m
0.00
0.25
0.50
0.75
1.00
Rys.12
Wartość średnia przebiegu u(t) w stanie ustalonym wynosi:
( )
(
)
cos
0
0
2
2
m
ś
r
1
E
U
u
d
1
1 m
2
2
λ
π
λ
λ
λ
∆λ
π
π
+
=
=
−
+
∫
(56)
L
aboratorium
P
odstaw
E
lektrotechniki
Badanie Przebiegów Okresowych
- 15 -
2
π
3
π
0
-10
5
0
5
10
u
(
λ
)
λ
λ
z
λ
0
+2π λ
z
+2π
∆λ
4
π
6
π
5
π
π
( )
z
m
m
2
m
u
E
e
1 m
λ λ
λ
−
−
=
+
( )
sin
m
u
E
λ
λ
=
Rys. 13
Na Rys.14 przedstawiono przykładowe przebiegi napięcia na odbiorniku, dla różnych wartości
parametru 'm'. Sposób postępowania przy ich wyznaczaniu jest następujący:
1. Dla danego m wyznaczamy
arc tg
1
z
z
2
m
t
π
λ
ω
=
=
+
;
2. Na podstawie Rys.12 określamy
∆λ
; (można również rozwiązać równanie (55))
3. Obliczamy
λ
0
=
λ
Z
-
∆λ
;
4.
( )
(
)
sin
z
m
m
z
0
2
m
0
z
m
E
e
dla
2k
2 k
1
u
1 m
E
dla
2k
2k
λ λ
λ
π
λ
λ
π
λ
λ
λ
π
λ
λ
π
−
−
+
<
≤
+
+
=
+
+
<
≤
+
0
-20
-10
0
10
20
u
(
λ
)
λ
4
π
2
π
6
π
5
π
π
3
π
m = 100
m = 10
m = 5
m = 1
m = 0.05
e
(
λ
)
Rys. 14