Wykład 15

Wykład 15

Odczytanie fragmentu Ezd 1,1-5

Ks. Michał Bednarz

Powrót z niewoli. Izraelici czekają na przyjście Mesjasza
Prowadzący: Jak zakończyła się niewola babilońska i jakie były skutki nowej sytuacji, w której znaleź-
li się Izraelici?

Wykładowca: Okres niewoli babilońskiej i epokę po niej następującą cechują głębokie napięcia. Izra-
elici stanęli wobec waŜnego problemu dotyczącego ich toŜsamości: zaakceptować asymilację czy mo-
Ŝ

e podjąć konfrontację? Ci, który powrócili z wygnania, musieli odbudować świątynię i Jerozolimę.

Okres od tzw. odnowy po wygnaniu do czasu najazdu Rzymian nazywany jest epoką wczesnego juda-
izmu.

Po śmierci Nabuchodonozora (562) Królestwo Babilońskie zaczęło chylić się gwałtownie ku upadko-
wi. Pojawiła się  nowa  potęga – Medowie.  W r. 555 władzę  w państwie Medów  przejął Cyrus. Zadał
klęskę Babilończykom i został władcą jednego z największych imperiów, a  mianowicie państwa per-
skiego. Był władcą pragnącym zdobyć szacunek i zabiegał o lojalność podbitych narodów. Szanował
uczucia  religijne  poddanych.  Pozwolił  takŜe  powrócić  do  ojczyzny  róŜnym  narodom,  deportowanym
przez Babilończyków.

W pierwszym roku panowania w Babilonie (538) Cyrus wydał dekret, który pozwalał Izraelitom po-
wrócić do ojczyzny i zreorganizować kult (Ezd 1,1-4; 6,25). Nie tylko zapewniał, Ŝe zostaną zwrócone
ś

więte naczynia zabrane przez Nabuchodonozora, ale stwierdzał równieŜ, Ŝe wydatki związane z od-

budową świątyni będą pokryte ze skarbca króla. JednakŜe wzywał takŜe Izraelitów, przebywających w
Babilonie, aby i oni pokryli część wydatków oraz zachęcał ich, aby wrócili do ojczyzny. Odpowie-
dzialnym za wszystkie przedsięwzięcia został wyznaczony Szeszbassar, członek rodziny Dawida. Pod
jego wodzą wróciła do kraju mała grupa.

Pierwszą troską tych, którzy powrócili do Jerozolimy, była odbudowa ołtarza, na którym składano
ofiary. Wśród ruin świątyni rozpoczął się regularny kult. W r. 537 załoŜono fundamenty drugiej świą-
tyni. Prace przy jej budowie posuwały się jednak bardzo wolno. Z Babilonii wywędrowała tylko nie-
liczna grupa wygnańców, gdyŜ większość nie miała ochoty wracać do ojczyzny, poniewaŜ dorobili się
majątków. Wyrosło ponadto nowe pokolenie, dla którego Palestyna była obcym krajem. Z drugiej
strony Izraelici, którzy pozostali w kraju, patrzyli niezbyt chętnym okiem na ewentualnych konkuren-
tów. Powoli odbudowano jednak świątynię.

Prowadzący: Jak wyglądały dzieje Izraela w ciągu następnych wieków?

Wykładowca: Nehemiasz, były urzędnik na dworze perskim, powrócił Palestyny i z całą siłą zaatako-
wał  pewne  naduŜycia.  Zwalczał  małŜeństwa  mieszane,  łamanie  szabatu  oraz  chciwość  warstw  boga-
tych.  Reformę  religijną  kontynuował  Ezdrasz.  Pochodził  z  rodziny  kapłańskiej  i  był  „znawcą  Prawa
Boga”  (Ezd  7,12).  Przywiózł  ze  sobą  księgę  Prawa  MojŜeszowego.  Czytał  ludowi  Prawo,  a  wszyscy
przyrzekali,  Ŝe  będą  je  w  całości  zachowywać.  Jeden  przepis  stanowił  punkt  zapalny:  sprawa  mał-
Ŝ

eństw mieszanych. Ezdrasz wyznaczył komisję, której obowiązkiem było ją zbadać. Na początku na-

stępnego roku została podjęta radykalna decyzja: wszystkie kobiety obcego pochodzenia i ich dzieci
naleŜy odesłać. Prawo to miało zabezpieczyć czystość rasy.

Nie posiadamy zbyt wielu informacji dotyczących wspólnoty izraelskiej w okresie od r. 427 do r. 167
przed Chrystusem. Wiemy tylko, Ŝe w tym czasie Izraelici Ŝyli reformą przeprowadzoną przez Nehe-
miasza i Ezdrasza. W połowie IV w. Persowie stracili panowanie nad Egiptem. Równocześnie pojawi-
ła się nowa potęga – Macedonia. Aleksander Wielki (336-323), król tego państwa, zniszczył potęgę
perską. Palestyna dostała się pod jego panowanie. Po jego śmierci władzę przejęli jego dowódcy. Izrael
dostał się najpierw w ręce władców Egiptu – Ptolemeuszy, a na Seleucydów – władców Syrii.

Izraelici bez większych oporów zaakceptowali władzę Aleksandra i jego następców. Nic się nie zmie-
niło w stosunku do rządów perskich. Arcykapłan uchodził za przywódcę wspólnoty, ale coraz bardziej
stawał się władcą świeckim. Dla Palestyny był to okres pokoju i względnego dobrobytu. Jednak na-
stępstwem tej sytuacji był fakt, iŜ wspólnota izraelska ulega coraz bardziej wpływom kultury greckiej.
Spowodowało to gwałtowne konflikty wewnętrzne.

wiątynię jerozolimską.

Prowadzący: Jak była sytuacja Izraelitów bezpośrednio przed przyjściem Mesjasza?

Wykładowca:  Przez  bardzo  długi  okres  czasu  Egipt  utrzymywał  panowanie  nad  Palestyną.  Sytuacja
zmieniła  się,  gdy  władzę  w  państwie  Seleucydów  przejął  Antioch  IV  Epifanes.  Nakazał  wszystkim
obywatelom uznać  Zeusa za bóstwo naczelne, któremu  są podporządkowane inne bóstwa świata. Za-
groził przy tym represjami, aŜ do kary śmierci włącznie, na wypadek sprzeciwu. Wspólnota izraelska
znalazła  się  w  niebezpieczeństwie.  Niektórzy  przyjęli  nawet  z  entuzjazmem  hellenizm  i  próbowali
przeszczepić  tę  kulturę  na  teren  Palestyny.  Gdy  władca  Syrii  postanowił  zhellenizować  Palestynę  i
zniszczyć  religię  MojŜeszową,  znalazł  we  wspólnocie  izraelskiej,  a  nawet  wśród  kapłanów,  bardzo
wielu gorliwych zwolenników. Król wydał ustawę zabraniająca izraelskich praktyk religijnych, a świą-
tynię  jerozolimską  poświęcił  Zeusowi  Olimpijskiemu.  Sam  uwaŜał  się  za  widzialne  objawienie  tego
bóstwa. Wskazuje na to jego przydomek Epifanes (= Bóg widzialny).

Tego  rodzaju  postępowanie  doprowadziło  do  wybuchu  powstania.  Hasło  dał  kapłan  z  Modin,  Mata-
tiasz. Uciekł razem z synami w Góry Judzkie i tutaj przyłączyło się do niego bardzo wielu Izraelitów.
Szczególnie mocno poparli go tzw. chasidim, czyli grupa poboŜnych Izraelitów, całkowicie oddanych
Prawu  i  kultowi.  Matatiasz  umarł  w  r.  166,  ale  juŜ  wcześniej  powierzył  dowództwo  synowi  Judzie,
zwanemu Machabeuszem (166-160). Powstaniu przewodzili kolejni synowie Matatiasza, którzy ginęli
w walce. W r. 142 przed Chrystusem Izraelici odnieśli jednak definitywne zwycięstwo.

W następnych latach władzę przejęli królowie z rodziny Machabeuszy, nazywani Hasmonejczykami.
Rządzili aŜ do 63 przed Chrystusem. Wtedy Jerozolimę zdobyli Rzymianie.

Prowadzący: Część Izraelitów Ŝyła poza Ziemią Obiecaną. Jak wyglądało ich Ŝycie na obcej ziemi?

Wykładowca: Część Izraelitów Ŝyła w diasporze. Ten termin oznacza rozproszenie. W ten sposób
określa się sytuację wszystkich Izraelitów Ŝyjących poza Palestyną. Bardzo wielu Izraelitów wolało
pozostać w Babilonie niŜ skorzystać z wolności, jaką dawał im dekret Cyrusa. Dlatego Babilon stał się
jednym z centrów judaizmu.

Inna kolonia izraelska powstała w Egipcie. W epoce hellenistycznej miał miejsce szybki wzrost liczeb-
ności Izraelitów w tym kraju. Zamieszkiwali między innymi Aleksandrię, która wkrótce stała się waŜ-
nym centrum ich Ŝycia religijnego. Pod koniec epoki perskiej w całej Azji zachodniej daje się odczuć
wpływ kultury greckiej. Aleksander Wielki świadomie i konsekwentnie realizował swoją politykę. Ję-
zyk grecki oraz filozofia zaczęły znajdować wielu zwolenników. W krótkim czasie język grecki stał się
językiem międzynarodowym cywilizowanego świata. Izraelici w diasporze bez większych oporów
poddali się wpływom hellenistycznym. Na początku III w. śydzi z Aleksandrii przetłumaczyli na język
grecki najpierw Prawo MojŜeszowe, a wkrótce potem całą Biblię. To tłumaczenie, zwane Septuagintą
(LXX), stało się Biblią diaspory, a później pierwotnego Kościoła.

Mimo  duŜych  nieraz  odległości  Izraelici  z  diaspory  utrzymywali  ścisły  kontakt  z  Jerozolimą.  Jednak
kaŜda  z  grup  zachowała  własną  odrębność.  Struktura  poszczególnych  wspólnot  uzaleŜniona  była  od
warunków  lokalnych,  a  zwłaszcza  od  statusu  prawnego  udzielanego  Izraelitom  przez  poszczególne
miasta czy państwa. Na czele kaŜdej wspólnoty stała rada zwana archon. RóŜna była liczba jej człon-
ków i róŜny takŜe zakres władzy. Zajmowała się sprawami wspólnoty.

Na  pozapalestyński  judaizm  oddziaływała  silnie  hellenistyczna,  a  później  rzymska  kultura.  śydzi  w
diasporze znali filozofię hellenistyczną, a takŜe dramaty, które wystawiano w amfiteatrach ich  miast.
Brali  teŜ  udział  w  zawodach  sportowych,  które  rozgrywano  na  stadionach.  Zainteresowanie  nowymi
gałęziami  nauki, sportem, róŜnymi rodzajami rozrywki (np. kult ciała w gimnazjach) –  niosło jednak

ze  sobą  niemałe  niebezpieczeństwa  dla  Izraelitów.  ZagraŜało  przede  wszystkim  czystości  wiary  i  su-
rowej moralności MojŜeszowej. Grecy prowadzili przecieŜ swobodny tryb Ŝycia. Znani byli przy tym z
nieszczerości, zakłamania i obłudy (osławiona fides grecka). śydzi  Ŝyjący  w kręgach kultury helleni-
stycznej  nie  wykazywali  tendencji  separatystycznych.  Nie  byli  wrogami  rzymskiego  władcy,  jak  np.
palestyńscy  zeloci.  Ich  myśl  przenikał  uniwersalizm  imperium  rzymskiego,  byli  dumni  z  jego  osią-
gnięć,  jednocześnie  jednak  byli  przekonani,  Ŝe  religia  Ŝydowska  i  Mesjasz,  który  przyjdzie,  mają  do
spełnienia  wielkie  zadanie  i  misję  wobec  całej  ludzkości.  Diaspora  spełniła  rzeczywiście  opatrzno-
ś

ciową rolę. Prozelityzm przygotowywał drogę ideom chrześcijaństwa. Poganie, których pociągał mo-

noteizm i wysoka moralność, znaleźli w judaizmie to wszystko, czego szukali.

Ks. Piotr Łabuda

Co to znaczy, Ŝe mamy w Biblii szukać „sensów”?

Prowadzący: Dziś rozpoczynamy omawianie ostatniego traktatu nazywanego hermeneutyką. Co ozna-
cza ta nazwa?
Wykładowca:  KaŜdy  tekst  literacki  wymaga  wyjaśnienia.  Dotyczy  to  szczególnie  tekstów  staroŜyt-
nych, które zostały napisane w innym języku, pochodzą od ludzi o innej mentalności i kulturze, dzieli
ich od nas nie tylko połoŜenie geograficzne, odległość historyczna, ale takŜe środowisko społeczne. W
przypadku Biblii dochodzi jeszcze jej charakter natchniony, który powoduje, Ŝe jest ona dla nas normą
wiary i Ŝycia. Wszystko to sprawia, Ŝe Pismo Święte tym bardziej potrzebuje objaśniania.
Nauka,  która  się  zajmuje  objaśnianiem  Pisma  Świętego,  nazywa  się  hermeneutyką  biblijną.  Nazwa
pochodzi  od  greckiego  czasownika  hermeneuein,  czyli  „wyjaśniać,  tłumaczyć,  wykładać”.  Stąd  teŜ  i
zadaniem greckiego boga Hermesa, który był wysłannikiem Zeusa, było wyjaśnianie poleceń bogów w
zrozumiałych słowach..
Hermeneutyka biblijna posiada trzy działy:

- noematykę – czyli naukę o sensach biblijnych – od greckiego wyrazu noema – myśl,
- heurystykę – czyli naukę, jak te sensy znajdować, od heuriskein – znajdować,
- proforystykę – czyli naukę, jak te znalezione sensy wykładać, od proferein – wyłoŜyć.

Prowadzący: Zajmijmy się zatem noematyką.
Wykładowca: Wypowiedź, szczególnie ta na piśmie, jest naraŜona na niebezpieczeństwo niezrozumie-
nia, czy teŜ złego jej zrozumienia. Trzeba zatem dobrze dobrać klucz interpretacji. Celem bowiem in-
terpretacji  jest  odnalezienie  sensu  wypowiedzi,  który  zamierzał  nadać  jej  autor.  Chcemy  poznać,  co
autor  zamierzał  powiedzieć.  Zadaniem  właśnie  hermeneutyki  jest  odnaleźć  zamierzony  przez  autora
sens wypowiedzi.
Prowadzący:  To  poszukiwanie  sensu,  znaczenia  słów  znajdujących  się  w  Biblii  odbywało  się  chyba
zawsze?
Wykładowca: W Starym Testamencie Pismo Święte wyjaśniali prorocy, kapłani i hagiografowie. Au-
tor Księgi Nehemiasz napisze: „A lewici objaśniali ludowi Prawo, podczas gdy cały lud trwał na miej-
scu: Czytano więc z tej księgi, księgi Prawa BoŜego, dobitnie, z dodaniem objaśnień, tak Ŝe lud rozu-
miał czytanie” (Ne 8,5-8). W Nowym Testamencie Pismo objaśniał Pan Jezus, apostołowie, ewangeli-
ś

ci i ich uczniowie. Chrystus, towarzysząc uczniom w drodze do Emaus, „zaczynając od MojŜesza po-

przez wszystkich proroków wykładał im, co we wszystkich Pismach odnosiło się do Niego” (Łk 24,27).
Diakon Filip, spotkawszy urzędnika królowej Etiopii czytającego księgę Izajasza, musi mu wyjaśniać
sens proroctwa DeuteroIzajasza (Iz 53,7-8): A Filip wychodząc z tego Pisma opowiedział mu Dobrą
Nowinę o Jezusie (Dz 8,34-35).

W czasach poapostolskich Kościół, na mocy swego charyzmatu, kontynuował misję apostołów. Pismo
Ś

więte wyjaśniano najpierw w czasie liturgii. Jednak w II w. powstały szkoły rozwijające całą teorię

interpretacji Pisma Świętego. Pierwsza z nich powstała w Aleksandrii w 180 r. – św.  Klemens Alek-
sandryjski  i  Orygenes.  Stosowała  alegoryczny  wykład  Biblii.  Nie  pomijała  wprawdzie  sensu  dosłow-
nego, ale stawiała go na drugim miejscu. Drugą wielką szkołą była szkoła antiocheńska załoŜona w III
w. W przeciwieństwie do szkoły aleksandryjskiej podkreślała wartość sensu dosłownego, choć nie ne-
gowała istnienia sensu duchowego, gdy był oparty na podstawie sensu literalnego. Reprezentantem tej
szkoły był św. Jan Chryzostom.
Swoistą syntezę nauczania obu szkół stworzył św. Augustyn. Oparł się zasadniczo na sensie wyrazo-
wym,  ale  starał  się  takŜe  wyszukiwać  sens  duchowy  (alegoryczny).  Swoje  przemyślenia  hermeneu-
tyczne zebrał w dziele „De doctrina Christiana”. Scholastyka wypracowała teorię o poczwórnym sen-
sie  Pisma  Świętego.  Prócz  sensu  dosłownego  mamy  według  niej  trzy  sensy  duchowe:  tropologiczny,
który zajmuje się prawdami moralnymi, anagogiczny, dotyczący Ŝycia wiecznego i alegoryczny, który
zajmuje się prawdami dogmatycznymi.
Od XVII w. zaczęła się rozwijać krytyka filologiczna, historyczna i literacka Biblii. Znaczącą postacią
był Richard Simon, który słusznie jest dziś nazywany „ojcem krytyki”. Kontynuatorem jego prac był
Ŝ

yjący na przełomie XIX i XX w. O. Maria Józef Lagrang, twórca Szkoły Biblijnej w Jerozolimie.

Do czasu wydania „Instrukcji Papieskiej Komisji Biblijnej o interpretacji Pisma Świętego”, która uka-
zała się w 1993 r., nie było zgodności co do klasyfikacji i nazewnictwa sensów biblijnych. Po opubli-
kowaniu powyŜszej instrukcji, moŜemy zasadniczo rozróŜniać sensy biblijne i pozabilijne. Do biblij-
nych naleŜą sens wyrazowy i duchowy, do pozabiblijnych sens wywnioskowany i przystosowany.

ENS WYRAZOWY

Sens wyrazowy (literalny) dzielimy na dosłowny i przenośny.

ENS DOSŁOWNY

Wynika  on  ze  znaczenia  poszczególnych  wyrazów  i  kontekstu.  Jest  to  sens  wyraŜony  bezpośrednio
przez  hagiografów  i  zamierzony  przez  Boga,  autora  głównego  Pisma  Świętego.  Odnalezienie  go  sta-
nowi zasadniczy cel pracy biblisty. W ramach sensu dosłownego występują: porównania, przypowieści
i bajki.
Porównania mają za zadanie uwypuklić właściwości jakiegoś podmiotu i w tym celu uŜywają spójni-
ków: jak, niby, podobnie, itp. Na przykład: Eliasz, prorok jak ogień (Syr 48,1).
Przypowieść (parabola jest rozbudowanym porównaniem). Jest ona opowieścią zmyśloną, ale moŜliwą
do  zaistnienia,  w  której  są  porównywane  dwa  elementy.  Jej  istotą  jest  tzw.  „element  porównawczy”
czyli  główna  idea,  która  przez  to  opowiadanie  zostaje  odmalowana.  Przykładem  są  przypowieści
ewangeliczne.
Bajka jest opowiadaniem wymyślonym i nierealnym, w którym występują zwierzęta lub rośliny, cha-
rakteryzujące się cechami ludzi i mówiące po ludzku. Celem bajki jest pouczenie jakie są, lub powinny
być, działania i postawy ludzkie.

ENS PRZENOŚNY

Sens wyrazowy przenośny występuje wówczas, gdy słowa nie są rozumiane według ich oryginalnego
znaczenia, ale w części, albo w całości, według znaczenia wywodzącego się, lub podobnego do podsta-
wowego znaczenia. Jest to sens często spotykany w Biblii. Spotykamy się z nim w następujących figu-
rach stylistycznych (tropach): metaforze, metonimii, alegorii, ironii, hiperboli, peryfrazie i symbolu.

Metafora, czyli przenośnia, zachodzi wówczas, gdy podmiotowi zostają przypisane właściwości, któ-
rych nie  posiada np.  Chrystusowe słowa skierowane do apostołów:  wy  jesteście światłem  świata (Mt
5,14). Słowa te oznaczają, Ŝe apostołowie mają w swym Ŝyciu spełniać to zadanie, które spełnia świa-
tło we wszechświecie.
Synegdocha to rodzaj metafory, w której część zastępuje całość, bądź odwrotnie, np.: Oczyść swe ser-
ce z nieprawości Jerozolimo (Jr 4,14). Słowo „Jerozolima” oznacza tutaj wszystkich mieszkańców kró-
lestwa judzkiego.
Alegoria  jest  rozbudowaną  metaforą,  obejmującą  opowieść  lub  nawet  cały  utwór.  Treść  dosłowna
opowiadania jest tylko obrazowym przedstawieniem treści pouczeniowej o charakterze uogólnionym.
W alegorii jakiś przedmiot stale zastępuje dane pojęcie, np. winnica w Piśmie św. jest alegorycznym
obrazem Izraela.
Metonimia (zamiennia) to zamienne uŜycie dwóch wyrazów, które pozostają ze sobą w pewnej relacji:
przyczynowej,  logicznej,  czasowej,  przestrzennej,  itp.,  dla  uzyskania  skrótu  myślowego.  Np.  czy  nie
mam pić kielicha który dał mi Ojciec (J 18,11) zamiast „wypić wino z kielicha”.
Ironia wyraŜa w słowach myśl przeciwstawną zamierzonej przez autora, np.: oto człowiek stał się jako
jeden z nas (Rdz 3,22). Bóg powtarza w ironiczny sposób obietnicę węŜa, która nie tylko się nie speł-
niła, człowiek nie stał się, jak Bóg”, ale pójście za nią przyniosło odwrotny skutek – człowiek stracił
wszystko.
Hiperbola (przesadnia) jest to figura stylistyczna przesadnie wyolbrzymiająca jakiś przedmiot lub zja-
wisko. Przykładem hiperboli są słowa Chrystusa do uczniów: „Łatwiej przejść wielbłądowi przez ucho
igielne” (Mt 19,24). Chrystus chce powiedzieć tylko, Ŝe bardzo trudno jest bogaczowi wejść do Króle-
stwa Niebieskiego, ale nie mówi, jakby wynikało z dosłownego rozumienia tekstu, Ŝe jest to niemoŜli-
we.
Animizacja przypisuje przedmiotom martwym właściwości istot Ŝywych. Jedną z form animizacji jest
personifikacja (uosobienie) przypisująca im cechy człowieka.
Peryfraza, czyli omówienie, to zastąpienie jednego wyrazu przez szereg innych, równoznacznych zna-
czeniowo.  Szczególną  formą  peryfrazy  jest  eufemizm,  który  ma  na  celu  złagodzenie  znaczenia  pew-
nych słów brzmiących dla czytelnika zbyt ostro.

YMBOLIZM

Specyficzną postacią sensu przenośnego są symbole. O symbolu mówimy wtedy, gdy jedna rzeczywi-
stość reprezentuje inną, gdy jakiś wyraz oznacza nie tylko swoją treść, ale takŜe pośrednio inną treść.
Symbole są naturalne lub umowne. Symbol naturalny spontanicznie powoduje skojarzenie z inną rze-
czywistością,  np.  klucze  są  naturalnym  symbolem  władzy,  stąd  słowa  Chrystusa:  „tobie  dam  klucze
królestwa niebieskiego” (Mt 16,9), mówią o przekazaniu władzy. Prócz symboli słów jest teŜ symboli-
ka  wydarzeń.  W  Biblii  mamy  opisy  licznych  czynności  symbolicznych  proroków,  których  zadaniem
było wzmocnienie wypowiedzi przez ich symboliczne zobrazowanie.
Symbole umowne występują wtedy, gdy jedna rzeczywistość reprezentuje drugą na podstawie pewnej
konwencji  przyjętej  w  danej  społeczności  czy  kulturze.  Mogą  być  reprezentowane  przez  przedmioty
(frędzle na szatach mające przypominać przykazania), imiona (Kefas – opoka), i liczby (siedem – do-
skonałość, pełnia).

ENS DUCHOWY

Papieska Komisja Biblijna określa sens duchowy jako „sens wyraŜony przez teksty biblijne, gdy są one
odczytywane pod wpływem Ducha Świętego w kontekście misterium paschalnego Chrystusa i nowego
Ŝ

ycia, które wypływa z tego misterium”. Z definicji wynika, Ŝe nie zawsze sens wyrazowy musi być

róŜny od sensu duchowego. „Gdy dany tekst biblijny odnosi się bezpośrednio do misterium paschalne-
go  Chrystusa  lub  wypływającego  z  niego  nowego  Ŝycia,  jego  sens  literalny  jest  sensem  duchowym”.
Zazwyczaj  tak  jest  w  Nowym  Testamencie,  dlatego  mówiąc  „sens  duchowy”,  myślimy  zasadniczo  o
Starym  Testamencie.  Jednak  jeśli  w  Starym  Testamencie  sens  duchowy  jest  róŜny  od  sensu  wyrazo-
wego, nigdy nie jest pozbawiony związku z nim. Zawsze sens wyrazowy stanowi jego fundament. Dla-
tego nie naleŜy nazywać sensem duchowym – w myśl Instrukcji Papieskiej Komisji Biblijnej – subiek-
tywnych, często zupełnie dowolnych interpretacji, czy swoistych spekulacji intelektualnych.
Do sensów duchowych, lub raczej moŜliwych aspektów sensu duchowego, naleŜą tzw. sens integralny,
sens typiczny i sens pełniejszy.

ENS INTEGRALNY

Teksty biblijne powstałe w zamierzchłej przeszłości w nowych kontekstach historycznych i literackich
objawiają powoli i sukcesywnie nowe znaczenia. Nowe wydarzenia, nowy kontekst religijny i nowe
księgi biblijne pokazują nowy sens dawnych tekstów natchnionych. Wypowiedzi Starego Testamentu
czytane w świetle Nowego Testamentu odkrywają sens integralny. Cała historia zbawienia zmierza
bowiem do Chrystusa i to Jego Osoba wiąŜe oba Testamenty w całość i nadaje im sens integralny.

ENS TYPICZNY

Jednym  z  aspektów  sensu  duchowego  jest  typologia.  Wprawdzie  ani  Konstytucja  o  BoŜym  Objawie-
niu, ani Instrukcja Papieskiej Komisji Biblijnej nie uŜywają terminu „sens typiczny”, jednak tradycyjne
określenie na typologię biblijną jest sens typiczny.  WyŜej wspomniana Konstytucja Soborowa  mówi:
„Ekonomia  zbawienia  w  Starym  Testamencie  na  to  była  przede  wszystkim  nastawiona,  by  przygoto-
wać, proroczo zapowiedzieć i rozmaitymi obrazami typicznymi oznaczyć nadejście Chrystusa Odkupi-
ciela wszystkich oraz Królestwa mesjańskiego” (KO 15).
Sens typiczny występuje wówczas, gdy osoba, rzecz lub  wydarzenie w Stałym Testamencie  ma poza
sensem wyrazowym jeszcze inny sens, wydobyty przez Nowy Testament Zapowiada on i oznacza inną
osobę,  rzecz  lub  wydarzenie  z  czasów  nowotestamentalnych.  Te  osoby,  rzeczy  lub  wydarzenia  w  ST
nazywane są „typami”, albo „figurami”, a ich realizacja w Nowym Testamencie nazywana jest „anty-
typami”.  Ze względu na przedmiot rozróŜnia  się trzy  rodzaje sensu  typicznego: dogmatyczny  (alego-
ryczny),  moralny  (tropologiczny)  i  anagogiczny,  którego  przedmiotem  jest  Ŝycie  wieczne.  Np,  wyraz
„Jeruzalem”  dosłownie  oznacza  stolicę  Judei,  w  sensie  dogmatycznym  „Kościół”  moralnym  „duszę
człowieka”, anagogicznym „niebo”.
Do  zaistnienia  sensu  typicznego  trzeba  spełnienia  trzech  warunków:  typ  jest  rzeczywistością  histo-
ryczną  lub  przynajmniej  literacką.  Dalej,  między  typem  i  antytypem  jest  podobieństwo,  choćby  pod
pewnym względem. Podobieństwo to wynika z postanowienia BoŜego o czym dowiadujemy się z tek-
stów  Nowego  Testamentu.  Przykładem  typu  osobowego  jest  Melchizedek,  król  i  kapłan,  który  zapo-
wiada Chrystusa, Króla-Arcykapłana (zob. Ps. 110). Izaak złoŜony w ofierze przez swego ojca Abra-
hama zapowiada Chrystusa, Syna BoŜego (zob. Rz 8,32). Wody potopu są przykładem typu rzeczowe-
go i zapowiadają chrzest (zob. 1 P 3,21). Manna jest figurą Eucharystii (zob. J 6,32n.).

S

ENS PEŁNIEJSZY

Instrukcja Komisji Biblijnej określa sens pełniejszy, „jako głębszy sens tekstu, zamierzony przez Boga,
ile nie wyraŜony jasno przez autora biblijnego. Odkrywa się jego istnienie w danym tekście biblijnym,
gdy bada się go w świetle Innych tekstów biblijnych, które go wykorzystują, albo w jego powiązaniu i
wewnętrznym rozwojem objawienia”.

Biblia posiadając dwóch autorów umoŜliwia istnienie dwóch sensów w Jednym stwierdzeniu. Sens
wyrazowy nadawany tekstowi przez autora ludzkiego czasem posiada zakrytą przed nim treść, którą
Bóg chciał przekazać. Ten sens jest odczytywany przez późniejszego czytelnika Biblii.

ENSY POZABIBLIJNE

Sensy pozabiblijne to takie, których nie potrafimy znaleźć w samym tekście biblijnym i na pewno nie
były zamierzone przez hagiografów. NaleŜą do nich sens wywnioskowany i przystosowany.

S

ENS WYWNIOSKOWANY

Wydobywamy go z wyrazów za pomocą wnioskowania. Jest to wniosek wyciągnięty z jakiegoś twier-
dzenia biblijnego przy pomocy dodanej przesłanki rozumowej. Weźmy tekst z Ps 14,1: Mówi głupi w
sercu swoim: «Nie ma Boga» - jako pierwsza przesłankę, biblijną. Dodajmy drugą przesłankę będącą
stwierdzeniem o charakterze współczesnym: „Mój znajomy twierdzi, Ŝe nie ma Boga”. Jako wniosek, a
więc sens wywnioskowany z Biblii, otrzymamy zdanie: „Mój znajomy jest głupi”. Do sensu wywnio-
skowanego odwołał się św. Paweł w pierwszym liście do Koryntian 9,7-9. Czy ktoś uprawia winnicę i
nie spoŜywa z niej owoców? Lub czy pasie ktoś trzodę, a nie posila się jej mlekiem ? [...] Napisane jest
wiośnie w Prawie MojŜesza: «Nie zawiąŜesz pyska wołowi młócącemu». CzyŜ o woły troszczy się
Bóg, czy teŜ powiedział to przede wszystkim ze względu na nas?

ENS PRZYSTOSOWANY

Jest to sens nadawany  słowom Pisma Świętego przez zastosowanie ich do zupełnie innych osób, rze-
czy lub wydarzeń niŜ te, o których  mówi tekst biblijny. Akomodacja moŜe następować przez rozsze-
rzenie lub przez aluzję.
Z pierwszym wypadkiem spotykamy się, gdy jakiś tekst biblijny stosujemy do postaci lub wydarzenia
podobnego do tego, o którym mówi hagiograf. Taką akomodację stosują często teksty liturgiczne. Np.
w formularzu Mszy św. o Wyznawcy czytamy tekst Mdr 10,10: „Ona sprawiedliwego po drogach pro-
stych prowadziła i dala znajomość rzeczy świętych”. Tekst biblijny dotyczył mędrca. Liturgia rozsze-
rzyła  jego  zakres  na  świętych  wyznawców.  Na  dzień  św.  Stanisława  Kostki  czytamy  w  lekcjonarzu
tekst z Mdr 4,13-18: „Wcześnie osiągnąwszy doskonałość przeŜył czasów wiele”. Tekst biblijny odnosi
się do człowieka mądrego – liturgia zalicza św. Stanisława do ludzi, którzy umieli mądrze przeŜyć swe
Ŝ

ycie.

Sens  przystosowany  przez  aluzję  ma  miejsce  wtedy,  gdy  tekstowi  biblijnemu  przypisuje  się  go  ze
względu na skojarzenie, czasem czysto zewnętrzne. Np. w formularzu mszy św. na 30 grudnia mamy
tekst  z  Mdr  18,14-15:  „Gdy  głęboka  cisza  zalegała  wszystko,  a  noc  w  swoim  biegu  dosięgła  polowy,
wszechmoc  Twe  słowo  Panie,  zstąpiło  z  nieba,  z  królewskiej  stolicy”.  W  sensie  dosłownym  słowa  te
odnoszą się do nocy, gdy na Egipt spadła dziesiąta plaga. Tekst liturgiczny odnosi je do nocy BoŜego
Narodzenia, ale w sensie przystosowanym przez aluzję.

Prowadzący:  Dziękujemy  za  dzisiejszy  wykład  i  spotkanie.  Dziś  kolejne  pytanie  konkursowe,  które
odnosi się do wykładu ks. Piotra. Pytanie zaś brzmi. Co to jest noematyka i czym się zajmuje? Odpo-
wiedzi  prosimy  nadsyłać  tradycyjnie  drogą  elektroniczną,  bądź  teŜ  listownie  na  adres  naszego  radio-
wo-internetowego  studium  biblijnego.  Za  tydzień  ostatnie  w  tym  semestrze  nasze  spotkanie.  Za  ty-
dzień  zakończymy  wykłady  z  dwóch  pierwszych  działów  nauk  biblijnych  –  geografię  i  archeologię
oraz wprowadzenie do Pisma Świętego - Introdukcję. Zapraszamy.