1. Polityka Społeczna; definicja, przedmiot P.S., funkcje, cele, instrumenty, uwarunkowania, kierunki, zadania 



 

definicja  –  rodzaj  polityki  publicznej,  wiążący  się  z  instrumentalnym  wykorzystaniem  władzy  w  państwie  do 
osiągania  wszechstronnego  dobrobytu  wszystkich  obywateli,  z  uwzględnieniem  nierówności  socjalno-
ekonomicznych oraz nierówności władzy między różnymi grupami obywateli 



 

przedmiot – zabezpieczenie społeczne, sprawy pracy i zatrudnienia, zdrowia, oświaty i wychowania, mieszkalnictwa i 
kultury (szerokie rozumienie) 
o polityka socjalna (wąskie rozumienie) – świadczenia pieniężne 



 

cele  
o wszechstronność dobrobytu i jego równomierny rozkład wśród obywateli i ich grup 
o wzmocnienie pozycji grup zdominowanych 
o zmniejszenie dystansu między biednymi a bogatymi 
o eliminacja ubóstwa, 
o osiąganie równości 
o zapewnienie ładu społecznego 



 

instrumenty 
o ekonomiczne 

 polityka konsumpcyjna 
 kształtowanie stosunków własnościowych 
 ochrona wszelkich form własności 

o prawne 

 prawa i wolności obywatelskie oraz prawa socjalne zapisane w dokumentach międzynarodowych, Konstytucji i 

ustawach 

 regulacje prawne dotyczące poszczególnych dziedzin życia – prawo pracy, prawo rodzinne, prawo cywilne 

o informacyjne 

 informacje przekazywane za pośrednictwem systemu szkolnego,  
 informacje publikowane za pośrednictwem mediów masowych 
 poradnictwo indywidualne 

o kadrowe (zasoby ludzkie, kapitał ludzki) – politycy, służby społeczne, wolontariusze 
o kształtowanie przestrzeni 
o gospodarowanie czasem 



 

uwarunkowania 
o wewnętrzne 

 ustrojowo-polityczne  –  stopień  centralizacji/decentralizacji  państwa,  stan  instytucji  demokratycznych,  ranga 

polityki społecznej w polityce państwa 

 materialne 



 

ekonomiczne – poziom rozwoju gospodarczego, sytuacja na rynku pracy 



 

infrastrukturalne – sytuacja mieszkaniowa społeczeństwa, stan infrastruktury komunikacyjnej 

 związane z czynnikiem ludzkim 



 

demograficzne – stan i struktura wiekowa ludności 



 

społeczne – struktura społeczna, wykształcenie i kwalifikacje 

 wynikające z realizowanego modelu polityki społecznej 

o zewnętrzne 

 wyzwania wynikające z uczestnictwa w światowym systemie ekonomicznym 
 zobowiązania związane z uczestnictwem w organizacjach międzynarodowych 



 

kierunki - współczesne kierunki polityki społecznej określają problemy priorytetowe w polityce społecznej, a są nimi: 
o problemy demograficzne 
o niski poziom aktywności ekonomicznej 
o przeciwdziałanie powiększaniu się sfery ubóstwa rodzin 
o problemy migracyjne 
o niski okres aktywności zawodowej 

 

2. Definicja „polityki” 



 

politikos – działalność instytucji państwowych 



 

walka o zdobycie władzy nad państwem, jej utrzymanie, utrwalanie i  powiększanie 



 

2 aspekty: 
o politykowanie – władza jest celem 
o rządzenie – władza środkiem lub instrumentem do realizacji innych celów 



 

proces decyzyjny służący wspólnocie 



 

środki zarządzania państwem – sztuka rządzenia 



 

władza i autorytet, rozwiązywanie problemów społecznych, umiejętności, kompetencje, wiedza 

 
3. Nierówności społeczne 



 

nierówności społeczne są formą zróżnicowania społecznego, która występuje w postaci hierarchii pozycji i zasobów 



 

występowanie  nierówności  społecznych  oznacza,  że  jedni  ludzie  mają  pewnych  rzeczy  więcej  od  innych,  czego 
konsekwencją są nierówności pozycji; najwyraźniej widać to w dziedzinie dostępu do dóbr materialnych 



 

przedmiotowa klasyfikacja: nierówności dochodów, władzy, prestiżu, stylu życia i uczestniczenia w kulturze 



 

rodzaje (modele) nierówności, odwołujące się do: 
o równości wobec prawa – każdy człowiek podlega tym samym regułom i powinien być karany w ten sam sposób, 

niezależnie od pochodzenia społecznego, narodowości, wyznania czy płci 

o równości  szans  –  każdy  człowiek  powinien  mieć  równe  możliwości  osiągania  pozycji  i  dóbr;  nierówności 

dopuszczane są tylko w tym stopniu, w jakim są rezultatem niejednakowego wysiłku, zdolności i własnych zasług 

o równości warunków – każda jednostka powinna w tym samym stopniu uczestniczyć w podziale dóbr, niezależnie 

od wydatkowanych przez siebie nakładów oraz posiadanego talentu, zasług i własnych zdolności 

 
4. Polity, policy i politics 



 

Policy 
o działanie  praktyczne  dla  zdobycia  i  utrzymania  władzy  nie  wiążące  się  z  walką  o  zdobycie  i  utrzymanie  się  przy 

władzy; zarządzanie sprawami publicznymi 

o podejmowanie  decyzji  przez  jednostkę  bądź  grupę,  które  dotyczą  wyboru  celów  i  metod  ich  osiągania  w  ściśle 

określonych granicach uprawnień, jakimi dysponuje polityk 

o sfera praktycznej działalności, zbiór praktycznych działań politycznych podejmowanych przez różne podmioty 



 

Politics 
o namysł nad polityką, problematyka sprawowania władzy 
o proces zachodzący w systemie społecznym, polegający na selekcjonowaniu i porządkowaniu podstawowych celów 

tego  systemu  według  kryteriów  ich  ważności  i  możliwości  realizacji,  w  aspekcie  czasu  i  alokacji  zasobów 
społecznych 

o sfera stanowienia i realizacji decyzji dotyczących ekonomicznych, politycznych, socjalnych i kulturowych obszarów 

systemu ogólnospołecznego, która obejmuje formułowanie celów, dobór środków, podjęcie decyzji, jej realizację 
oraz kontrolę działań wykonawczych 



 

Polity 
o zbiorowość polityczną, ustrój polityczny 
o instytucjonalne aspekty dotyczące porządku polityczno-społeczno-prawnego 
o partie polityczne, normy, system, konstytucja 
o społeczność oparta o struktury polityczno-prawne 

 

5. Polityka społeczna a polityka gospodarcza; jakie są relacje pomiędzy nimi 



 

są  do  siebie  zbliżone,  ich  cele  i  zadania  pokrywają  się,  bo  realizują  ideę  państwa  odpowiedzialnego  za  dobrobyt 
obywateli 



 

dobrobyt w znaczeniu ekonomicznym to wysoki poziom zaspokojenia potrzeb obywateli 



 

ale trwały sukces gospodarczy nie wystarczy do zapewnienia dobrobytu wszystkim obywatelom, gdyż zaspokajanie 
potrzeb ma pozagospodarczy wymiar 



 

poza tym, podział produktu wg pracy nie daje gwarancji dobrobytu dla wszystkich 



 

polityka  społeczna  wyrosła  ze  świadomości  ograniczeń  polityki  gospodarczej  w  osiąganiu  ideału  państwa 
wszechstronnego dobrobytu dla wszystkich obywateli 



 

rozwój społeczny jest wypadkową wzrostu gospodarczego, ale wzrost gospodarczy może hamować rozwój społeczny 

 

6. Uwarunkowania ekonomiczne polityki społecznej 
Uwarunkowania ekonomiczne: 



 

wspólne korzenie 



 

wspólne cele (np. walka z bezrobocie, budownictwo mieszkaniowe, cele ekologiczne) 



 

wzajemne oddziaływanie 



 

związki krótko- i długookresowe 



 

odmienne punkty widzenia (polityka społeczne patrzy na świat przez pryzmat pojedynczego człowieka, 
polityka gospodarcza – na makro-zjawiska) 



 

konkurencja o ograniczone środki 

a)  Paradoks Martineza: 

Ze społecznego punktu widzenia sytuacja pełnych sklepów i pustych kieszeni oraz pustych sklepów i pełnych kieszeni 
jest podobna – jest to konkluzja paradoksu: 
- są to sytuacje niezaspokojonych potrzeb społeczeństwa – społeczeństwo jest niezadowolone, 
- polityka społeczna stoi przed tym problemem, 
- nie wymyślono jeszcze sytuacji pełnych sklepów i pełnych kieszeni. 

b)  Zasoby i uprawnienia 



 

zasoby to dobra i usługi oraz infrastruktura z nimi związana, 



 

uprawnienia to status, pozycja socjalna i poziom dochodów (bilet wstępu do korzystania z zasobów), 
- w gospodarkach rynkowych wpływ państwa na zasoby jest pośredni, 
- państwo ma większy wpływ na uprawnienia. 

c)  Zawodność rynku (teoria dóbr publicznych): 



 

rejestruje potrzeby za którymi stoi siła nabywcza, 



 

nie zawiera mechanizmów wyrównawczych dochodów (chodzi o nadmierne i nieuzasadnione dysproporcje w 
dochodach), 



 

reaguje na aktualne relacje 



 

efekty zewnętrzne (niepożądane, np. zanieczyszczenie środowiska – generuje to koszty społeczne), 



 

dobra publiczne 



 

monopolizacja 

d)  Ograniczenia interwencjonizmu: 



 

wolności gospodarcze (interwencjonizm nie powinien przekroczyć granic wolności gosp.) 



 

swobodna konkurencja (działalność państwa powinna jak najmniej ograniczać swobodną konkurencję), 



 

istotne zadania gospodarcze 



 

wzrost ekonomiczny (polityka społeczna nie powinna stępiać przedsiębiorczości. 

e)  Ekonomiczne formy działań: 



 

Ubezpieczenia (nie wszystkie problemy społeczne można ubezpieczyć, trzeba to organizować inny sposób, np. 
przez świadczenia) 



 

świadczenia nieskładkowe 

 
7. Proszę scharakteryzować demograficzne uwarunkowania polityki społecznej 
 

Sytuacja demograficzna powinna obiektywnie wyznaczać zakres przyszłych zadań w polityce społecznej 

państwa. W szczególności dotyczy to szkolnictwa, zatrudnienia, ochrony zdrowia, ochrony pracy, ubezpieczeń 
społecznych i zabezpieczenia społecznego, mieszkalnictwa. Jednocześnie procesy i zjawiska demograficzne stanowią 
najbardziej obiektywny, syntetyczny sprawdzian osiągnięć i zaniechań polityki społecznej. 
 

W ostatnich latach demografowie sygnalizują występowanie w Polsce szeregu niepokojących zjawisk i 

procesów ludnościowych. Stanowić one mogą: 
- główną przesłankę polityki ludnościowej państwa eliminującą (lub ograniczającą) zagrożenia prawidłowego przebiegu 
procesów ludnościowych (mogą stanowić podstawę konstruowania programów doraźnych) 
- narzędzie oceny skuteczności zastosowanych dotychczas w polityce ludnościowej środków 
- instrument syntetycznej oceny rezultatów wieloletniej polityki społecznej, 
- podstawowy czynnik wyznaczający długofalowe zadania polityki społecznej państwa. 
 

Z punktu widzenia polityki społecznej państwa, zjawiska i procesy demograficzne stanowią ważne narzędzie 

zarówno oceny skutków podejmowanych działań, jak i programowania działań długofalowych. Ocena skutków polityki 
społecznej na podstawie wskaźników demograficznych jest wprawdzie możliwa dopiero po dłuższym czasie, lecz jej 
zasadniczym walorem jest mierzalność i obiektywny charaktet ocen. Dzięki tym cechom zjawiska i procesy 
demograficzne stanowić powinny zasadniczą przesłankę konstruowania długofalowych programów polityki społecznej 
państwa. 
Główne źródło syntetycznych informacji o stanie i przebiegu procesów ludnościowych stanowią: GUS, ZUS, PIP. 
 

W Polsce utrzymują się niekorzystne tendencje zmian wskaźników: umieralności, przeciętnego trwania życia, 

zachorowalności, urodzeń i migracji. Zniesienie ograniczeń w publikowaniu danych, wzmogło zainteresowanie wielu 
badaczy analizą zjawisk i poszukiwaniem przyczyn utrwalania się tych niekorzystnych tendencji.  
 

Współczesną sytuacje demograficzną Polski charakteryzują następujące zjawiska i procesy: 

- osłabienie tempa rozwoju ludności - spada liczba urodzeń, wzrasta liczba zgonów 
- systematyczne skracanie się przeciętnego dalszego trwania życia mężczyzn i kobiet, 
- zwiększa się odsetek osób pracujących w warunkach szkodliwych i uciążliwych dla zdrowia, 
- obniża się dynamika przemieszczeń ludności wewnątrz kraju. 

 

Ocena sytuacji demograficznej stanowi jedno z podstawowych źródeł na podstawie których kształtowane są 

obecne i przyszłe zadania polityki społecznej oraz oceniane jej dotychczasowe osiągnięcia. 
 
8. Problem społeczny 
R. Maris definiuje problemy społeczne jako ogólne wzory zachowania ludzkiego lub warunków społecznych, które są 
postrzegane jako zagrożenia dla społeczeństwa przez znaczącą liczbę ludności, przez silne grupy, bądź  przez 
charyzmatyczne jednostki, oraz które mogą być rozwiązane czy też którym można jakoś zaradzić. 
Jest to taki stan społeczny, który znaczna część społeczeństwa definiuje jako łamanie norm społecznych, będących dla 
nich szczególnie cennymi. Problemy społeczne mogą stanowić przeszkodę dla efektywnego funkcjonowania państwa, 
utrudniają, bądź nawet uniemożliwiają realizację celów społecznych. Problem społeczny stanowi rozdźwięk między 
uznanymi wzorami a aktualnym stanem rzeczy. Warty podkreślenia jest fakt, że żadne warunki społeczne nie mogą być 
uznane za problem społeczny, jeśli nie zostaną one określone za pomocą uznanych wartości jako problem przez 
znaczącą liczbę ludności. 
Do najpowszechniejszych problemów społecznych można zaliczyć: wojny, przemoc, ubóstwo, 
długotrwałe bezrobocie, bezdomność, nierówności społeczne, choroby cywilizacyjne, prostytucję, marnotrawstwo 
pieniędzy publicznych, niedemokratyczny system polityczny, brak suwerenności politycznej. 
Problem społeczny może być opisywany pod względem wielu aspektów, do których należą m.in.: liczebność 
dotkniętych nimi populacji, jej pozycja w strukturze społecznej, liczba osób zajmujących się zawodowo danym 
problemem społecznym, rodzaj i charakter zjawisk postrzeganych jako problem (np. Zmiany społeczne, instytucje, 
zachowania), miejsce problemu na skali ocen („małe zło”, „bardzo wielkie zło”), czy czas trwania problemu. 
 
9. Różnica pomiędzy polityką społeczną a polityką socjalną 
 

J. Rosner proponował, aby Sozialpolitik tłumaczyć jako „polityka socjalna” a Gesellschaftspolitik jako „polityka 

społeczna” przypisując przy tym inne znaczenie obu pojęciom. Polityka społeczna ma „wielkie zadania 
makroustrojowe, z zasadniczym celem przebudowy panującego systemu społecznoekonomicznego”, a polityka 
socjalna „ogranicza swe zamierzenia do poprawy zakresu i poziomu świadczeń społecznych”. 
 

Polityka społeczna różni się więc „od wąsko pojętej polityki socjalnej, ograniczającej się do badania 

poszczególnych elementów poziomu życia w powiązaniu z istniejącym i postulowanym systemem świadczeń i służb 
socjalnych”. Istotne też wydaje się w tym kontekście odróżnienie poziomu życia (głównie zagadnienie konsumpcji) i 
jakości życia (twórcza samorealizacja, rozwijanie i stosowanie zdolności i umiejętności oraz zagadnienia 
ponadindywidualne związane z organizacją życia zbiorowego)18. Poziom życia byłby domeną polityki socjalnej, a jakość 
życia – polityki społecznej. 
 

Polityka socjalna to rozwiązywanie problemu zaspokojenia potrzeb rzeczywistych, a polityka społeczna to 

regulowanie procesu rozwoju potrzeb. 
 

 

 

 
10. Polityka socjalna; definicja, cele, przedmiot, funkcje, obszar 

Definicja 

Środki, metody działania i instytucje, które służą wywieraniu bezpośredniego 
wpływu na materialne warunki życia, a przede wszystkim na poziom dochodów 
pieniężnych ludzi czy gospodarstw domowych, w tym szczególnie tych o niskich 
zarobkach lub pozbawionych ich w ogóle 

Cele 

Poprawa materialnych warunków bytu (szczególnie najbiedniejszych), wzrost 
konsumpcji, "pokój socjalny", łagodzenie kwestii socjalnych 

Przedmiot 

Materialne warunki bytu, konsumpcja towarów i usług, dochody pieniężne, poziom 
życia 

Funkcje 

Doraźne ratownictwo, interwencja, ochrona za pomoca wytwarzania i rozdzielania 
świadczeń społecznych 

Obszar 

Dotyczy głównie grup słabych względnie lub absolutnie 

 
11. Koncepcja socjalnej funkcji państwa 
 

Socjalna funkcja państwa to całokształt działalności w socjalnej sferze stosunków społecznych zmierzająca do 

zabezpieczenia społecznego jednostek ludzkich. Obejmuje ona przede wszystkim działania na rzecz

 

ubezpieczeń 

społecznych,

 

ochrony zdrowia,

 

pomocy społecznej, a także rozwiązania problemu wykorzystania

 

zasobów ludzkich, 

stworzenia odpowiednich warunków pracy i bytowania ludzkiego. Państwo jest zainteresowane w zapewnieniu pokoju 
społecznego i przeciwdziałaniu powstawania niepokojów społecznych. Podejmując kwestie zabezpieczenia 
społecznego zmierza do zapewnienia

 

minimum socjalnego

 

jednostkom ludzkim i znośnego bytowania grupom ludzkim. 

Poziom tego zabezpieczenia zależny jest od możliwości świadczeń państwa na drodze odpowiedniego ustawodawstwa 
i poprzez działania instytucji socjalnych. W ostatecznej instancji, zabezpieczenia społeczne zależą od stopnia

 

rozwoju 

gospodarczego

 

państwa, który pozwala na wzięcie pod opiekę mniejszej lub większej liczby obywateli potrzebujących 

pomocy, a także polityki redystrybucji dochodu narodowego. 
 
12. Dobrobyt a polityka społeczna i polityka socjalna; zależności 
Polityka społeczna to szersze pojęcie, zawiera w sobie politykę socjalną. 
Polityka społeczna ma zadania „makroustrojowe”, natomiast polityka socjalna ogranicza swe zamierzenia do poprawy 
zakresu świadczeń społecznych.  
Przedmiotem polityki społecznej jest społeczeństwo w szerokim rozumieniu, stosunki społeczne i organizacja życia 
społecznego. Jej celem jest postęp społeczny, dobro wspólne, równowaga społeczna, harmonia między celami 
osobistymi a społecznymi. 
Przedmiotem polityki socjalnej są materialne warunki bytu, konsumpcja towarów i usług, dochody pieniężne i poziom 
życia. Jej cel to poprawa materialnych warunków egzystencji, zwłaszcza wśród najbiedniejszych i najbardziej 
potrzebujących (chorzy, bezdomni, niepełnosprawni).  
Dobrobyt – jest osiągalny i możliwy tylko przy pomocy działań społecznych. Istota dobrobytu jest taka, że ludzie mają 
potrzeby, które wymagają społecznej reakcji. Marginalizacja i ubóstwo będące wynikiem niewłaściwej polityki 
społecznej i/lub socjalnej uniemożliwiają osiągnięcie dobrobytu. Jeśli natomiast polityka społeczna wraz z socjalną 
przyczyniają się do zwiększania dobrobytu, to wówczas ów dobrobyt umożliwia redystrybucję dochodów, będącą 
warunkiem sprawiedliwości społecznej. 
Istotnym zagrożeniem dla całego procesu jest uznanie prymatu polityki socjalnej nad społeczną, co hamuje rozwój i w 
tym kontekście dobrobyt, ponieważ cele tak skonstruowanej polityki zawężone są do zapewniania najbardziej 
potrzebującym pewnego minimum egzystencjalnego, co wyklucza osiągnięcie dobrobytu.  
 
13. Kwestia społeczna 
Jest to pojęcie szerokie, historycznie sięga czasów rewolucji przemysłowej i początku wielkich przemian społecznych w 
Europie, a więc XVIII/XIX wiek. Wówczas odnosiło się do wielu znaczeń i kontekstów, miało rozliczne konotacje, takie 
jak „tragedia społeczna”, „próba trwałości systemu”, „nędza mas”, itd.  

W każdym przypadku była nierozerwalnie związana z tym, co działo się w rozwoju przemysłowym. Powstanie i rozwój 
badań nad kwestią społeczną wiązały się z tym, że ludzie przestali wierzyć, iż na świecie musi panować nędza.  
Ogólnie, definicji „kwestii społecznej” jest po prostu pierdyliard, ale w największym, syntetycznym uproszczeniu – jest 
to taki stan, czy „proces”, który zachodzi wówczas, gdy organizacja życia społecznego jest niedostosowana do 
indywidualnych lub zbiorowych potrzeb lub sytuacja, w której podstawowe procesy społeczne nabierają cech 
patologicznych.  
Kwestie społeczne mogą mieć wymiar globalny, państwowy lub lokalny.  
Na przestrzeni wieków występowały rozmaite kwestie społeczne – np. dostosowanie się społeczeństw do nowego, 
industrialnego porządku (upadek feudalizmu i społeczeństw stanowych), kwestia praw kobiet, konflikty, masowe 
migracje, etc.  
W Polsce jako sztandarową „kwestię społeczną” wymienia się zubożenie społeczeństwa, jako iż jest to problem 
dotykający szerszej grupy społecznej.  
 
14. Wpływ społecznej nauki Kościoła na politykę społeczną 
Społeczna natura kościoła rozwinęła się w okresie ostatniego stulecia nie stoi ona na gruncie indywidualizmu, czy 
kolektywizmu. Jej zwolennicy uważają, że rozwój społeczny może zostać oceniony pozytywnie tylko wtedy gdy sprzyja 
rozwojowi rodziny i realizacji jej funkcji. Zmiana roli rodziny, czy inaczej zwana jej funkcji w warunkach rozbudowanych 
świadczeń socjalnych powodują, że zwolennicy społecznej nauki kościoła przyjmują krytyczne stanowisko nie tylko 
wobec kolektywistów, ale także liberałów i instytucjonalistów. Istotą społecznej nauki kościoła jest akcentowanie 
pewnych uniwersalnych zasad, których wdrożenie powinno poprawić jakość życia społecznego. Należą do nich: zasada 
dobra wspólnego, solidarności społecznej, pomocniczości, uczestnictwa. 



 

Godność ludzka - Fundamentalną zasadą KNS jest świętość ludzkiego życia oraz nienaruszalność godności istoty 
ludzkiej. Życie ludzkie musi być oceniane nieporównywalnie wyżej od rzeczy materialnych. Papież Jan Paweł II 
wielokrotnie wspominał o tej kwestii w jednej ze swoich głównych encyklik Evangelium Vitae (łac. Ewangelia Życia). 
Akty atakujące i zagrażające ludzkiemu życiu, takie jak morderstwo, aborcja, eutanazja i inne, zawsze muszą 
spotykać się ze sprzeciwem katolików. Wojnie i karze śmierci należy sprzeciwiać się w prawie każdym przypadku 



 

Rodzina, jednostka społeczna - Człowiek jest istotą społeczną, a rodzina jest pierwszą i podstawową jednostką 
społeczną. Rodziny razem tworzą wspólnotę, a wspólnoty tworzą państwo. To, w jaki sposób wspólnoty te 
zorganizują się politycznie, ekonomicznie i socjalnie, jest sprawą najwyższej wagi. Każda z instytucji w ten sposób 
powstałych musi zostać oceniona ze względu na to, jaki wpływ ma na życie i godność osoby ludzkiej.KNS sprzeciwia 
się kolektywistycznemu podejściu, takiemu jak np. prezentuje komunizm. Jednocześnie odrzuca niczym 
nieskrępowany leseferyzm, zakładający iż wolny rynek gwarantuje sprawiedliwość 



 

Prawa - Każda osoba ma fundamentalne prawo do życia i do zaspokojenia podstawowych potrzeb. Każdy człowiek 
ma prawo do tego, co potrzebne mu jest do prowadzenia godnego życia, do zatrudnienia, opieki zdrowotnej i 
edukacji. 



 

Godność pracy i prawa pracownicze - Społeczeństwo musi dążyć do sprawiedliwości ekonomicznej, a gospodarka 
musi służyć ludziom, nie na odwrót. Robotnicy mają prawo do pracy, aby zarobić na życie, jak również do zakładania 
związków zawodowych w celu ochrony własnych interesów. Wszyscy pracujący mają prawo do godnych i 
sprawiedliwych płac oraz bezpiecznych warunków pracy 

 
15. Czym jest państwo opiekuńcze, jak powstała ta koncepcja i w jakim celu 
Państwo opiekuńcze (ang. welfare state), także: państwo dobrobytu, państwo bezpieczeństwa socjalnego – koncepcja 
państwa oraz społeczeństwa powstała pod wpływem tzw. ekonomii dobrobytu, ukształtowana po II wojnie światowej. 
Była głoszona w szczególności w latach 50.-80. XX wieku. Państwo opiekuńcze to państwo kapitalistyczne z silnym 
interwencjonizmem państwowym, będącym przeciwieństwem liberalizmu ekonomicznego, ma kłaść szczególny nacisk 
na rozwiązywanie problemów społecznych. 
Popierają ją najczęściej partie socjaldemokratyczne i centrowe. 
Cel państwa opiekuńczego: 
Prawodawstwo państwa opiekuńczego ma służyć przede wszystkim zabezpieczeniu przeciwko podstawowym ryzykom 
życiowym, takimi jak: starość, choroba, niepełnosprawność czy bezrobocie. Stąd powszechny dostęp do państwowego 
szkolnictwa i służby zdrowia, osłony socjalne w postaci ulg różnego rodzaju, zasiłki dla bezrobotnych, budownictwo 
komunalne, wyższe emerytury i renty, dotacje do eksportu itp. Wydatki socjalne finansowane są wysokimi podatkami. 
Współcześnie duża część wydatków realizowana jest poprzez finansowanie organizacji pozarządowych. 
W analizach porównawczych modeli państwa dobrobytu rozwinięto rozmaite typologie. Esping-Andersen rozróżnia na 
przykład trzy typy państwa dobrobytu: reżimy liberalne (np. USA), reżimy konserwatywne (np. Niemcy) oraz reżimy 
socjaldemokratyczne (np. Szwecja). Kategoryzacja ta bazuje na trzech czynnikach: zależności między państwem a 

rynkiem w oferowaniu usług społecznych, jakości i rodzaju tych usług oraz oddziaływaniu polityki społecznej na 
społeczne uwarstwienie i społeczny podział władzy. 
 
16. Modele polityki społecznej na wybranych przykładach państw 
Model skandynawski (nordycki) posiada wiele elementów przypisywanych kategorii instytucjonalno-
redystrybucyjnego modelu polityki społecznej. Kraje skandynawskie charakteryzuje największa ingerencja państwa w 
sferę polityki społecznej. Państwo prowadzi aktywną politykę w tej materii. Programy socjalne obejmują wszystkie 
główne rodzaje ryzyka socjalnego. Opieka państwa rozciąga się nad każdym obywatelem od kolebki aż po grób, 
występuje też duży stopień instytucjonalizacji uprawnień socjalnych - obywatele państw skandynawskich posiadają 
prawo świadczeń społecznych a także „prawo” do odpowiedniego poziomu życia: wiele spośród świadczeń socjalnych 
przysługuje im z tytułu obywatelstwa lub zamieszkania w danym kraju. Takie czynniki jak dotychczasowe zatrudnienie, 
uzyskiwane dochody czy wysokość płaconych składek na świadczenia społeczne nie decydują o przyznaniu świadczeń. 
Ponadto, kryteria rynkowe w dostępie do opieki społecznej nie odgrywają w tym modelu większego znaczenia. 
Istotnym kryterium, stosowanym w modelu skandynawskim, jest zasada społecznej odpowiedzialności, a jednym z 
głównych celów jest stworzenie takiego systemu polityki społecznej, w którym dzięki solidarnej współpracy obywateli 
potrzeby wszystkich członków wspólnoty zostaną zaspokojone na odpowiednio wysokim poziomie. Charakterystyczną 
cechą przypisaną do modelu skandynawskiego jest założenie, iż to przede wszystkim państwo ponosi 
odpowiedzialność za bezpieczeństwo socjalne jednostek, ponieważ żadna inna instytucja (rynek prywatny, rodzina) nie 
są w stanie zapewnić realizacji niezbędnych potrzeb na odpowiednim poziomie. Dodatkowo, zasadą nie jest 
zagwarantowanie tylko niezbędnego minimum potrzeb, lecz jak najlepsze i najpełniejsze ich zaspokojenie bowiem 
uznaje się, iż każda jednostka uprawnion jest do godziwego życia na odpowiednio wysokim poziomie. W systemie 
skandynawskim  nie występuje korelacja pomiędzy wkładem własnym jednostki (np. podatki) a możliwością 
otrzymania świadczeń. Występuje natomiast powszechny i zasadniczo bezpłatny system ochrony zdrowia i system 
oświaty. Ponadto, emerytury i renty socjalne przysługują wszystkim ludziom starszym i niepełnosprawnym, bez 
wyjątku. W tym typie polityki społecznej występuje również bardzo rozbudowany system publicznych usług dla osób 
starych, chorych czy dla rodzin z dziećmi, itp. . Model skandynawski występuje w Danii, Szwecji, Finlandii, Norwegii a 
także w Holandii. 
Drugą kategorią omawianej typologii jest model anglosaski, realizowany w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Niejednokrotnie 
jest prezentowany wraz z modelem skandynawskim. Należy jednak podkreślić, iż posiada on pewne elementy, które 
pozwalają odróżnić go od innych typów polityki społecznej: główną grupą adresatów pomocy społecznej są osoby w 
wieku produkcyjnym. Ponadto, zapewnienie stałego zatrudnienia to jeden z istotnych celów przeznaczanych przez 
państwo środków finansowych. Dalszymi wyróżnikami tego typu polityki społecznej są: relatywnie niewielka rola 
związków zawodowych, stosunkowo duża różnorodność płac i częste występowanie niskich wynagrodzeń. 
Charakterystycznym elementem jest też szeroki zakres świadczeń adresowanych do osób bezrobotnych, niemal tak 
rozwinięty jak w modelu skandynawskim. 
Kolejnym rodzajem polityki społecznej jest występujący w Austrii, Belgii, Francji, Niemczech i w Luksemburgu model 
kontynentalny (powiązany z modelem motywacyjnym i korporacyjnym), odwołujący się do tradycji modelu 
społecznego dziewiętnastowiecznych Niemiec Otto von Bismarcka. W modelu tym dopuszcza się ingerencję państwa w 
sferę polityki socjalnej, jednak granicą obecności państwa w tej dziedzinie jest niezakłócanie funkcjonowania 
gospodarki rynkowej i niehamowanie rozwoju gospodarczego. Podstawą otrzymania świadczeń socjalnych jest 
kryterium stażu pracy, zasług i wydajności - decydującą rolę odgrywa więc status jednostki na rynku pracy. Z zasady 
świadczenia skierowane są, przede wszystkim do osób pokrzywdzonych z powodu wykonywanej pracy (wypadki przy 
pracy, choroby zawodowe), w dalszej kolejności do kobiet na urlopie macierzyńskim, osób starszych i inwalidów. 
Ostatnią grupą objętą najniższym zakresem świadczeń są osoby bezrobotne. System ten uznać można za 
nieegalitarystyczny, różnicuje on bowiem potencjalnych pracowników i ich dostęp do rynku pracy od cech 
indywidualnych, na przykład wieku, płci, kwalifikacji. Dodatkowo, największe świadczenia otrzymują pracownicy 
sektora publicznego, co jeszcze bardziej pogłębia istniejące na rynku pracy nierówności. 
Ostatnim omawianym rodzajem polityki społecznej jest model śródziemnomorski, charakteryzujący się najsłabiej 
rozwiniętym systemem polityki społecznej. Ten typ występuje w Grecji, Hiszpanii, Portugalii oraz we Włoszech. W 
literaturze przedmiotu jest on niekiedy określany jako model krajów pasa łacińskiego, model elementarny, 
południowoeuropejski  lub też model katolicki, ze względu na silną w wymienionych powyżej krajach rolę Kościoła 
katolickiego w dziedzinie działalności charytatywnej i opiekuńczej. Do głównych cech tego modelu zaliczyć należy: 
wynaturzenia programów gwarantowania dochodów (bardzo szczodre świadczenia dla niektórych grup przy 
niewystarczającym poziomie ochrony innych grup, np. niski minimalny poziom rent i emerytur, brak świadczeń dla 
osób bezrobotnych, które nie ukończyły 18 roku życia, niski poziom świadczeń dla samotnych rodziców), odejście od 
rozwiązań korporacyjnych na rzecz częściowego uniwersalizmu w ochronie zdrowia, niski stopień udziału państwa w 
sferze pomocy społecznej, szczególny typ relacji pomiędzy podmiotami publicznymi i niepublicznymi w tej sferze, 

obecność zjawiska klientelizmu, system patronacki w dystrybucji świadczeń pieniężnych obecny w niektórych strefach, 
słabość instytucji państwowych, umacnianie się partii politycznych jako głównych wyrazicieli interesów społecznych. 
Świadczenia przyznawane są w szczególności osobom starszym, występuje też wysokie zróżnicowanie w odniesieniu 
do uprawnień do pobierania świadczeń socjalnych. Model śródziemnomorski charakteryzuje się także silną ochroną 
socjalną osób zatrudnionych i dość niskim zakresem świadczeń z tytułu bezrobocia. W modelu tym występuje też 
stosunkowo liczna populacja osób nieobjętych zabezpieczeniem socjalnym. 
 
17. Reżim 
 ściśle określony i unormowany tryb postępowania ograniczający swobodę jego uczestników. Tak rozumiany reżim 
jawi się de facto jako każdy typ ładu społecznego oraz politycznego. 
Klasyfikacja Esping-Andersena – zaproponowała zmianę określenie „modele” na „reżimy”  
Reżim liberalny: są to państwa, w których dominują świadczenia o charakterze opieki społecznej, które przysługują 
obywatelom o niskich dochodach; 
Reżim konserwatywno-korporacyjny: są to państwa, w których dominuje dążenie do zachowania różnic w statusie 
społecznym; 
Reżim socjaldemokratyczny: są to państwa, w których powszechne i bezwarunkowe prawa socjalne zostały także 
przekazane klasom średnim. 
 
18. Ekskluzja społeczna 
Termin ekskluzja w odniesieniu do zjawisk społecznych jest stosunkowo młody. Pojawił się we Francji w latach 
sześćdziesiątych XX wieku, a upowszechnił w Europie pod koniec lat osiemdziesiątych. W rozumieniu dosłownym 
oznacza on „usunięcie, wyłączenie, wykluczenie”. Socjologiczne znaczenie ekskluzji odnosi się, najogólniej mówiąc, do 
zjawiska braku udziału w życiu społecznym. Termin ten  jest używany zamiennie z określeniem marginalizacja. 
Według Kazimierza Frieske ludzie zmarginalizowani to tacy, „którzy -  z rozmaitych powodów – biorą udział w życiu 
zbiorowym w stopniu mniejszym niż jego pozostali uczestnicy".  
Najczęściej marginalizowani są: 



 

Długotrwale bezrobotni i bezrobotni z krótkimi okresami zatrudnienia. 



 

Zatrudnieni w niepewnych warunkach i na miejscach pracy nie wymagających kwalifikacji. 



 

Nisko opłacani i ubodzy. 



 

Chłopi bez ziemi. 



 

Bez kwalifikacji, analfabeci, osoby przerywające naukę w szkole. 



 

Umysłowo i fizycznie upośledzeni i niesprawni. 



 

Uzależnieni od substancji psychoaktywnych. 



 

Przestępcy, więźniowie, ludzie z kryminalną przeszłością. 



 

Samotni rodzice. 



 

Wykorzystywane dzieci, wyrastające w problemowych rodzinach. 



 

Młodzież, szczególnie bez doświadczeń zawodowych lub dyplomów szkolnych. 



 

Pracujące dzieci. 



 

Kobiety. 



 

Cudzoziemcy, uchodźcy, i imigranci. 



 

Rasowe, religijne, językowe i etniczne mniejszości. 



 

Pozbawieni praw obywatelskich. 



 

Odbiorcy pomocy społecznej. 



 

Potrzebujący, ale nie uprawnieni do pomocy społecznej. 



 

Mieszkańcy budynków nadających się do generalnego remontu lub wyburzenia, lub mieszkający w złych 
sąsiedztwach. 



 

Osoby, których poziom konsumpcji jest poniżej potrzebnego do przetrwania. 



 

Ci, których konsumpcja, spędzanie czasu wolnego, lub inne praktyki są napiętnowane lub uznane za dewiacyjne 
(alkoholicy, narkomani, przestępcy, inaczej ubrani, mówiący). 



 

Przemieszczający się w dół drabiny społecznej. 



 

Społecznie izolowani, bez przyjaciół i rodziny. 

W ostatnim czasie coraz częściej mamy do czynienia z ekskluzją społeczną spowodowaną bezrobociem.  
Osobom marginalizowanym brak motywacji do zmiany swojej sytuacji. Często dzieci osób marginalizowanych w 
dorosłym życiu idą w ślady rodziców. Z powodu braku odpowiedniego wzorca zjawisko ekskluzji społecznej może 
„przechodzić” z pokolenia na pokolenie, co znacznie utrudnia eliminację tego zjawiska, a wręcz powoduje jego 
rozprzestrzenianie się.  

 
19. Inkluzja społeczna 
Inkluzja społeczna to proces odwrotny do ekskluzji społecznej. Jest to proces wtórnej socjalizacji, odzyskiwania dla 
społeczeństwa jednostek i całych grup środowiskowych. Osoby wcześniej marginalizowane zmieniają swoją sytuację i 
zaczynają normalnie funkcjonować w społeczeństwie.  
 
20. Co to jest ubóstwo?  
 

Brak jednej i ogólnie przyjętej definicji ubóstwa, ponieważ jest to kategoria zmienna w czasie i zróżnicowana 

terytorialnie. Najogólniej można powiedzieć, że ubóstwo to brak środków lub możliwości zaspokojenia podstawowych 
potrzeb ludzkich. Dotyczy ono wszystkich ludzi, którzy nie mogą zaspokoić swoich potrzeb bytowych i funkcjonalnych 
(szeroki zakres), niezależnie od miejsca, gdzie usytuowana jest miara poziomu ubóstwa. W wąskim zakresie odnosi się 
tylko do tej grupy ludzi, którzy nie mogą zaspokoić potrzeb uznanych w danej społeczności za podstawowe i wymagają 
w tym zakresie pomocy.  
W zależności od czynników, które bierzemy pod uwagę oraz mierników, istnieje wiele definicji tego zjawiska. Zgodnie z 
definicja Banku Światowego, ubóstwo to poziom dochodów poniżej tzw. „granicy ubóstwa”, koniecznej dla 
zaspokojenia podstawowych potrzeb. Granica ubóstwa różni się w zależności od czasu i miejsca, poszczególne państwa 
używają granicy właściwej dla ich poziomu rozwoju, norm społecznych i wartości. Ubóstwo oznacza głód, brak 
schronienia, choroby i brak opieki medycznej, brak dostępu do edukacji i analfabetyzm, brak pracy, strach o przyszłość. 
Definicja Organizacji Narodów Zjednoczonych z 1998 roku głosi natomiast, że ubóstwo jest odebraniem wyboru i 
szans, pogwałceniem godności ludzkiej. Oznacza brak możliwości efektywnego uczestnictwa w życiu społeczeństwa, 
brak wystarczającej ilości pożywienia oraz ubrań, brak szkół i szpitali, brak ziemi pod uprawy oraz pracy, a także 
dostępu do kredytów. Oznacza brak bezpieczeństwa, bezsilność i ekskluzję jednostek, gospodarstw i społeczeństw. 
Często oznacza ono ekspozycję na przemoc, życie w niebezpiecznym środowisku, bez dostępu do wody pitnej i 
warunków sanitarnych 
`Według definicji przedstawionej przez Petera Townsenda ubóstwo oznacza brak środków na utrzymywanie pewnej 
diety, aktywności oraz standardu życia zwykłego lub szeroko popieranego w społeczeństwie, w którym żyją dane 
jednostki, rodziny czy grupy. Zasoby te, będące w znaczącym stopniu poniżej średniej, grożą wyłączeniem z życia 
społecznego. Kategoria wykluczenia społecznego jest również dominująca w unijnym pojmowaniu ubóstwa („social 
handicap”). 
 
21. Przyczyny i skutki ubóstwa 
PRZYCZYNY. Ogólnie rzecz ujmując, we współczesnej literaturze przedmiotu przyczyny ubóstwa dzieli się na trzy 
podstawowe grupy.  



 

Do pierwszej grupy należą te teorie, które przyczyn ubóstwa doszukują się w zachowaniu samych zainteresowanych. 
Zwolennicy tego poglądu przyjmują, że ubóstwo jest najczęściej lub głównie powodowane cechami osobowymim 
zachowaniem, niezależnie od czynników, które je kształtowały. Wyraża się to brakiem odpowiedniej motywacji do 
produktywnego działania, nieumiejętnością, niemożnością lub niechęcią do starań, które mogą przynieść poprawę 
sytuacji własnej i swojej rodziny obecnie a przede wszystkim w przyszłości (vide badania Oscara Lewisa w Meksyku – 
wyróżnione cechy: fatalizm, brak wiary w możliwość samodzielnego kształtowania swojego losu, niechęć do 
oszczędzania, brak skłonności do operacyjnego myślenia o przyszłości, postawa carpe diem). 



 

Druga grupa tłumaczy powstawanie biedy czynnikami sytuacyjnymi – istniejącymi strukturami społecznymi, 
gospodarczymi. Ograniczają one mobilność społeczną, powoduję, że czynniki środowiskowe wywierają istotny 
wpływ na trwałość i reprodukcję ubóstwa. Zwolennicy tej teorii zdają sobie sprawę z trudności czy ograniczeń 
związanych z przekształcaniem struktur. Upatrują oni jednak w funkcjonowaniu instytucji, głównie edukacyjnych, 
szans na powolne zmiany tego stanu rzeczy. Powoduje to wzrost znaczenia polityki społecznej – przypisuje się jej 
możliwość koordynacji realizacji działań instytucjonalnych, zmierzających do ograniczenia skali i trwałości ubóstwa. 
Zasługą zwolenników tej teorii jest pomiar ubóstwa.  



 

Trzecia grupa teorii, w związku z trwałością występowania ubóstwa na całym świecie (w tym w krajach bogatych), 
upatruje jego przyczyn w polityce socjalnej. Winna jest nie tylko zła realizacja świadczeń społecznych, nadmierna 
instytucjonalizacja czy wysokie nakłady (których niewielka część dociera do potrzebujących), ale samo założenie 
obowiązku pomocy, które osłabia dążenie osób ją otrzymujących do poprawy sytuacji. Zmniejsza to poczucie 
odpowiedzialności za swój los i rodzi postawy roszczeniowe. Zwolennicy tej teorii opowiadają się za bardzo 
selektywnym udzielaniem pomocy, jej koncentracją na osobach, które same nie mogą starać się o poprawę sytuacji. 
Uważają że polityka socjalna w państwach opiekuńczych jest zbyt sformalizowana.  

SKUTKI.  



 

Niski standard życia 



 

Pogorszenie stanu zdrowia 



 

Zaniżenie aspiracji edukacyjnych 



 

Brak dostępu do dóbr kultury, do wypoczynku 



 

Poczucie poniżenia, bezradności, obniżenie poczucia własnej wartości 



 

Wzrost ryzyka patologii społecznej (alkoholizm, przestępczość, rozbicie rodziny, przemoc domowa) 



 

Zepchnięcie na margines życia społecznego 



 

ograniczenie perspektywy życiowej dzieci, 



 

zagrożenie bezpieczeństwa publicznego, 



 

wzrost przestępczości  



 

konflikty między ludźmi 



 

nierówności w dostępie do systemu edukacji,  



 

ograniczenia aktywności obywatelskiej i ekonomicznej,  



 

ograniczenia w dostępie do opieki zdrowotnej 

Skutki ubóstwa można rozpatrywać w perspektywie globalnej, lokalnej i indywidualnej. 

W perspektywie globalnej ubóstwo jest największym i najpowszechniejszym niepowodzeniem człowieka. 

Powoduje ono wiele cierpień, głód, choroby, a nawet konflikty wewnętrzne i wojny. Skutkami ubóstwa jest również 
występowanie terroryzmu, międzynarodowej przestępczości oraz handel żywym towarem, międzynarodowa korupcja, 
niszczenie naturalnego środowiska, rozprzestrzenianie się chorób oraz nielegalna imigracja i niewolnicza praca.  

W literaturze przedmiotu jako jedyny skutek pozytywny wymienia się to, że życie w ubóstwie uaktywnia 

bezrobotnych do szukania pracy. Poza tym jego skutki mają tylko negatywny charakter. Są nimi między innymi 
negatywny stosunek do ograniczenia zasiłku, spadek popytu i produkcji oraz opóźnienie rozwoju gospodarczego. 
 

W perspektywie indywidualnej bierze się pod uwagę osobno skutki ubóstwa absolutnego i ubóstwa 

względnego. Długotrwałe przebywanie w sytuacji ubóstwa absolutnego prowadzi do trwałych deficytów rozwojowych i 
śmierci. Zwykle towarzyszą temu żebractwo, drobna przestępczość i lekkomyślne zachowania. Skutkiem przebywania 
w takiej sytuacji jest deprywacja siebie jako osoby i deprywacja osoby w społeczeństwie, co uwidacznia się przez 
nadanie etykiety typu: żebrak, przestępca, chory, nienormalny. Ta inność ludzi ubogich powoduje pewnego rodzaju 
wykluczenie z możliwości komunikowania się w społeczności, poza grupami wsparcia, instytucjami opieki społecznej, 
zainteresowaniem przez media. Skutkiem tego procesu jest samotność, która czasami traktowana jest jako wybór, ale i 
często jako wyrok lub jako pogodzenie się z daną sytuacją. 
Funkcjonowanie w ramach minimum socjalnego również prowadzi do deprywacji potrzeb. Skutkiem długiego 
przebywania w tej sferze może być uzależnienie się od instytucji pomocowych. Zjawisko ubóstwa jest szczególnie 
groźne dla życia rodzinnego. Jego skutkiem może być występowanie i narastanie konfliktów wewnątrzrodzinnych. Te, z 
kolei, mogą wywołać problemy wychowawcze, a nawet doprowadzić do rozbicia rodziny. Problemem są zjawiska 
patologiczne, takie jak alkoholizm, chuligaństwo czy złodziejstwo. Są one wyjątkowo groźne dla prawidłowego rozwoju 
dzieci i młodzieży, świadczą o obniżeniu poziomu wypełniania przez rodzinę funkcji: socjalizacyjnej, opiekuńczo-
wychowawczej i ekonomicznej Niewystarczające zaspokojenie potrzeb materialnych prowadzi do pogorszenia 
ogólnych warunków bytu, a to – do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego i fizycznego. Ponadto może być przyczyną 
wzrostu poczucia zagrożenia, pogorszenia wyników w nauce, zaniżenia aspiracji edukacyjnych i zmniejszenia szans 
kształcenia. Występowanie tych zjawisk może w rezultacie doprowadzić do zjawiska dziedziczenia bezrobocia, co 
sprzyja marginalizacji społecznej rodziny i grozi społecznym wykluczeniem. Itp., itd… 
 
22. Ubóstwo absolutne, umiarkowane, względne 
 

Minimum egzystencji stanowi miarę ubóstwa skrajnego (absolutnego), a najczęściej nędzy – określa ono 

możliwość zaspokojenia jedynie najniezbędniejszych, wyraźnie określonych potrzeb, tj. takich, których zaspokojenie 
nie może zostać odłożone w czasie. W ich zakres wchodzi skromne wyżywienie, bardzo małe mieszkanie, najbardziej 
podstawowe artykuły gospodarstwa domowego i bielizny osobistej, leki oraz wytwory i usługi niezbędne do realizacji 
obowiązku szkolnego. W zestawie dóbr nie uwzględnia się żadnych potrzeb związanych z wykonywaniem pracy 
zawodowej, komunikacją i kulturą czy wypoczynkiem. 
 

Ubóstwo umiarkowane – minimum socjalne. Mierzy koszty utrzymania gospodarstw domowych 

umożliwiających zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych człowieka i jego uczestnictwo w życiu społecznym. 
Jest to wartość wyższa niż minimum egzystencji i wyznacza górną granicę ubóstwa. Określa się ja na podstawie koszyka 
dóbr bytowo-konsumpcyjnych na niskim poziomie. (tego punktu nie jestem pewna, będę wdzięczna za komentarz albo 
sprecyzowanie  )  
 

Ubóstwo względne (subiektywne) określa się, biorąc pod uwagę opinię przedstawicieli badanych gospodarstw, 

a dotyczącą ich potrzeb w zakresie dochodów. Istotą tej metody (metody lejdejskiej) jest tzw. dochodowa funkcja 
dobrobytu, czyli zależność satysfakcji z konsumpcji od uzyskiwanego dochodu. Wiąże się z pogorszeniem 
dotychczasowych warunków życia.  
 

23. Minimum egzystencji a minimum socjalne 
 

Jak wyżej – jest też odpowiedni slajd z wykładu. 

 
24. Czym jest deprywacja? 
 

DEPRYWACJA – ciągłe niezaspokojenie jakiejś potrzeby biologicznej lub psychologicznej (częściej); jest jednym 

z głównych przyczyn stresu. 
 

Pojęcie deprywacji wiąże ubóstwo z wykluczeniem społecznym. Ubóstwo relatywne lub deprywacja relatywna 

oznacza niedobrowolne niezaspokojenie tych potrzeb, których zaspokojenie uznaje się w danym społeczeństwie za 
warunki uczestnictwa w normalnych aktywnościach czy odgrywania ról społecznych zgodnie z przypisanymi im przez 
kulturę oczekiwaniami (obowiązki społeczne).  
Ubóstwo absolutne tym się różni od relatywnego, że bierze się pod uwagę wyłącznie niezaspokojenie potrzeb 
warunkujących przetrwanie biologiczne (oczywiście jest to jeden z elementarnych warunków uczestnictwa, ale nie 
jedyny, tzn. nie wystarczy żyć, żeby uczestniczyć). Koncepcję ubóstwa relatywnego spopularyzował Peter Townsend, 
ale już Adam Smith zauważył, że człowiek bez przyzwoitej koszuli wstydzi się pokazać publicznie, chodziło więc nie o 
ubóstwo grożące życiu, ale przeszkadzające w godnym (bez narażenia się na wstyd) uczestnictwie w sferze publicznej.  
 
25. Rozwarstwienie społeczne i jego miernik. 
Jest to pojęcie oznaczające istnienie w danym społeczeństwie dużych różnic statusowych pomiędzy poszczególnymi 
warstwami społecznymi, wiążącymi się przede wszystkim z takimi czynnikami jak zamożność czy wykształcenie. 
Rozwarstwienie oznacza, iż istnieją w danym społeczeństwie całe grupy społeczne, charakteryzujące się podobnym 
poziomem statusu, znacząco różnym od innych grup. Im różnica pomiędzy grupami większa, tym mamy do czynienia z 
większym rozwarstwieniem. Może ono jednak przebiegać nie tylko pomiędzy poszczególnymi grupami społecznymi 
(klasami czy warstwami) ale także regionami. Jako wzorcowy przykład wskazuje się Włochy, gdzie silnie 
uprzemysłowiona północ kraju wyróżnia się znacznie wyższym statusem swoich mieszkańców niż rolnicze południe. 
Jednak dla zobrazowania tego fenomenu nie trzeba szukać aż we Włoszech. Od czasu upadku komunizmu i zmian 
transformacyjnych w Polsce po 1989 roku podkreśla się, iż tzw. ściana wschodnia ma znacznie wyższy współczynnik 
bezrobocia i podaży miejsc pracy, niż w innych rejonach kraju. Przekłada się to rzecz jasna na poziom życia, a co za tym 
idzie także frustracje społeczne. 
Trudność tej sytuacji polega na tym, iż ta niekorzystna sytuacja ma tendencje do stabilizowania się. Brak pracy nie ma 
bowiem charakteru jednostkowego, ale dotyka bardzo znaczącego odsetka danej społeczności. To sprawia, iż brak 
środków do życia i rozwoju powiela te same schematy funkcjonowania społecznego w kolejnych pokoleniach. Reszta 
kraju rozwija się, a w rejonach ogarniętych stagnacją zapaść się pogłębia. W efekcie dystanse społeczne dodatkowo się 
wydłużają, a poziom bezradności wzrasta. 
Rozwarstwienie społeczeństwa mierzy się za pomocą Współczynnika Giniego 
W ekonometrii indeks Giniego nosi też nazwę Wskaźnik Nierówności Społecznej. Indeks Giniego stosowany jest często 
w ekonometrii do liczbowego wyrażania nierównomiernego rozkładu dóbr, w szczególności nierównomiernego 
rozkładu dochodu np. gospodarstw domowych. 
Rozkład dochodów w społeczeństwach jest bardzo zróżnicowany, a przyczyny jego występowania bardzo złożone. 
Wysokość dochodów zależy bowiem od poziomu wykształcenia, wykonywanego zawodu, intensywności pracy, miejsca 
zamieszkania, wielkości rodziny, predyspozycji fizycznych i umysłowych.  
Współczynnik Giniego należy interpretować w ten sposób, że im jest wyższy tym nierówności w dochodach w danym 
kraju są większe. 
Wskaźnik Giniego, oparty na krzywej Lorenza, pokazuje nierówności w dochodach danego społeczeństwa. W Stanach 
wynosił on w 2011 roku 0,45. W Polsce w 2008 roku ten wskaźnik kształtował się na poziomie 0,34. Od początku lat 90. 
obserwowano jego systematyczny wzrost, jednak tendencja ta uległa odwróceniu, a współczynnik Giniego osiągnął w 
Polsce w 2011 r. poziom 0,325. 
 
26. Zasada rozwoju zrównoważonego i jej miejsce w polityce społecznej 
Rozwój zrównoważony – rozwój, który zapewnia zaspokojenie potrzeb obecnych pokoleń, nie przekreślając 
możliwości zaspokojenia potrzeb pokoleń następnych. 
Rozwój zrównoważony cechuje się wielopłaszczyznowym charakterem – występuje w obszarze ekonomii, 
społeczeństwa i środowiska. Jego podstawowym założeniem jest zrównoważenie tych trzech podstawowych 
elementów kształtujących otoczenie człowieka, tak, aby rozwój jednego z elementów nie zagrażał pozostałym.  
W doktrynie prawnej przyjęte jest, że ZR opiera się na następujących zasadach: 



 

obowiązku państw zapewnienia zrównoważonego użytkowania zasobów naturalnych; 



 

sprawiedliwości i wykorzenienia ubóstwa 



 

wspólnej, lecz zróżnicowanej odpowiedzialności 



 

przezorności w podejściu do zdrowia ludzkiego, zasobów naturalnych i ekosystemów;  



 

udziału społeczeństwa oraz dostępu do informacji i wymiaru sprawiedliwości;  



 

dobrego rządzenia 



 

integracji i współzależności 

Reasumując, zasada zrównoważonego rozwoju daje podwaliny prawne i instytucjonalne pod implementację 
określonych rozwiązań w polityce społecznej, która jest nieodzownym elementem szerszej układanki związanej ze 
„zrównoważonym rozwojem”.  
 
27.  Marginalizacja a ubóstwo 
Pojęcia nie są tożsame 
Definicje 



 

Marginalność – zjawisko wieloaspektowe, związane z różnymi polami aktywności ludzkiej, takimi jak: 
o Sfera wytwórczości (zatrudnienie, bezrobocie jawne i ukryte, działalność gospodarcza na własny rachunek) 
o Sfera spożycia (wysokość dochodów i dostęp do dóbr i usług) 
o Sfera kultury (kod zachowań uniemożliwiający odgrywanie określonych ról społecznych) 
o Sfera oświaty (dostęp do literatury, sztuki) 
o Sfera polityki (partycypacja w wyrażaniu opinii i podejmowaniu decyzji odnośnie realizacji praw obywatelskich) 
o Sfera socjalna (dostęp do opieki zdrowotnej, społecznej, mieszkania). 



 

Marginalizacja natomiast to nic innego jak kumulowanie się braku uczestnictwa w wyżej wskazanych sferach. 



 

Definicja ubóstwa na modłę UE: „ubóstwo odnosi się do osób, rodzin lub grup osób, w których środki (materialne, 
kulturalne i socjalne) są ograniczone w takim stopniu, że poziom ich życia obniża się poza akceptowane minimum w 
kraju zamieszkania”. 



 

Marginalizacja to zjawisko dotyczące wielu sfer życia społecznego, w tym materialnego. Ubóstwo natomiast to niski 
poziom życia materialnego, którego istotną cechą jest marginalizacja, ponieważ niski poziom dochodów wpływa 
negatywnie na pozostałe dziedziny życia. 

Marginalizacja i ubóstwo zachodzą na siebie, ale nie ma jednoznacznego kierunku zależności. Nie jest rozstrzygnięte, 
czy to ubóstwo decyduje o marginalizacji, czy na odwrót, jest jej skutkiem. Przykład – biedny może mieć pracę, rodzinę, 
żonę, pieska, kotka i legitymację klubu hokejowego i jego marginalność wiąże się wyłącznie z niskim dochodem, 
poniżej przyjętej granicy. Z drugiej strony, osoby niepełnosprawne mogą nie być ubogie, a mimo to są narażone na 
marginalizację w wielu dziedzinach. 
Stan permanentnego ubóstwa jest czynnikiem sprzyjającym marginalizacji; zwłaszcza, jeśli ubóstwo spowodowane jest 
bezrobociem, mieszkaniem na obszarze wiejskim lub niskim poziomem wykształcenia.  
 
28. Bezrobocie; definicja, rodzaje, przyczyny, skutki indywidualne i społeczne 
Bezrobocie jest zjawiskiem społecznym i gospodarczym polegającym na tym, iż część ludzi zdolnych i gotowych do 
podjęcia pracy nie może jej podjąć. Są oni gotowi pracować na warunkach, które występują w gospodarce w danym 
czasie, lecz nie mają możliwości pracowania ze względu na to, iż nie ma dla nich pracy.  
Rodzaje bezrobocia 



 

Bezrobocie frykcyjne - rezultat opóźnień w dostosowaniu struktury podaży i popytu na pracę, które to związane są z 
niedoskonałym funkcjonowaniem rynku pracy. Powodami tego niedopasowania są ciągłe zmiany, w dynamicznie 
rozwijającej się gospodarce, struktury popytu na pracę i podaży pracy. Prowadzi to do jednoczesnego powstawania 
bezrobocia i wakatów. 



 

Bezrobocie strukturalne powstaje na skutek niedopasowań struktury podaży i popytu na siłę roboczą. Staje się to na 
skutek upadku lub rozwoju pewnych gałęzi przemysłu, spowodowanego postępem technicznym. Ma ono charakter 
kwalifikacyjny, zawodowy i regionalny. Ten rodzaj bezrobocia jest trudny do zlikwidowania, gdyż ma trwały 
charakter ze względu na to, iż by nie być jego składnikiem trzeba np. zmienić zawód, miejsce zamieszkania, zdobyć 
nowe kwalifikacje. 



 

Bezrobocie cykliczne ma podstawy do powstania w momencie zmiany koniunktury. Gdy maleje popyt globalny, a 
ceny i płace nie przystosowują się do niego, następuje ten moment. Ze względu na silny związek ze stanem 
gospodarki sposobem na zlikwidowanie tego rodzaju bezrobocia jest poprawienie koniunktury, tzn. przejście od 
recesji do ekspansji. W czasie takiego postępowania bezrobocie cykliczne będzie malało, aż kompletnie zniknie. 



 

U podwalin bezrobocia sezonowego leży możliwość wykonywania pewnych prac tylko w określonych porach roku. 
Ludzie, którzy pracują w takich zawodach jak np. obsługa turystyczna, budownictwo, zbieranie owoców, przez część 
roku są bezrobotni, gdyż nie ma możliwości wykonywania ich pracy. 



 

Bezrobocie klasyczne - związane z tym, że poziom płac w gospodarce jest wysoki i nie równoważy podaży i popytu 
na pracę. Taki stan może wynikać z rządowych nakazów dla pracodawców dotyczących poziomu płac minimalnych, 

bądź z działalności związków zawodowych, które bardzo mocno dążą do tego, by wzrost płac był wyższy niż wzrost 
cen, czym nakręcają mechanizm inflacyjny. 



 

Bezrobocie ukryte - Może ono być przemysłowe (zatrudnianie pracowników w niepełnym wymiarze czasu i na 
stanowiskach nie odpowiadających ich kwalifikacjom, lub nie w pełni je wykorzystujących), lub rolnicze, gdy zbyt 
duża liczba osób utrzymuje się z jednego gospodarstwa rolnego. 



 

Bezrobocie dobrowolne - związane z małą atrakcyjnością prac oferowanych na rynku. Wtedy, gdy płaca jest niewiele 
większa od zasiłku dla bezrobotnych wiele osób wybiera tę drugą możliwość, która pozwala im mieć czas wolny i 
ewentualnie dorabiać „na czarno”. Ze względu na pobieranie zasiłku nie tracą świadczeń, są dalej ubezpieczeni i 
mają dostęp do rynku pracy.  



 

Bezrobocie naturalne, na które składają się osoby, które przy danym poziomie płac nie są zainteresowane podjęciem 
pracy, czekają na wzrost płac. Ten rodzaj bezrobocia jest najmniej szkodliwy, gdyż występuje w momencie, gdy 
rynek pracy jest zrównoważony. Stopa naturalnego bezrobocia odzwierciedla bezrobocie dobrowolne, w skład 
którego wchodzi bezrobocie frykcyjne i strukturalne.  

Przyczyny bezrobocia: Istotne znaczenie miało tutaj duże „zatrudnienie socjalne”, które istniało w czasach realnego 
socjalizmu i niemożliwe było jego utrzymanie w czasach gospodarki rynkowej. Na pewno można też znaleźć efekty 
załamania się polskiej gospodarki w początku lat 90-tych, na skutek jej słabości i programów dążących do jej poprawy. 
Zróżnicowanie bezrobocia w Polsce to wynik zacofania wielu regionów kraju w stosunku do innych, a także opóźnienia 
w procesie restrukturyzacji wielu kluczowych gałęzi gospodarki i duże ograniczenie zatrudnienia w tzw. 
„zbrojeniówce”. Wzrost technologii i szybki postęp techniczny obniża też zatrudnienie i powoduje zwalnianie części 
pracowników, których praca jest zastępowana przez maszyny. Także to, iż nowoczesny pracodawca potrzebuje wysoko 
kwalifikowanej kadry powoduje bezrobocie, gdyż wielu pracowników nie przejawia chęci do zmiany zawodu lub 
kształcenia. Nie ma również możliwości lokalowych dla nowych firm, które mogłyby dać pracę i dochody. Nie wolno 
zapomnieć też o tym, że wieść o możliwości zatrudnienia w danym miejscu powoduje wzrost bezrobocia związanego z 
napływem siły roboczej do tego miejsca. Dużo zaszkodził nam poprzedni system państwa, który wyplenił w 
obywatelach samodzielność i zaradność. Nie potrafią oni zaryzykować i prowadzić własnej działalności. Nie pozostaje 
tu też bez wpływu obecna polityka państwa, które nakłada na próbujących pracować na własny rachunek nadmierne 
obciążenia fiskalne i ZUS–owskie. Także sama struktura rynku pracy powoduje bezrobocie, gdyż jest jeszcze słaba i brak 
na nią pieniędzy, głównie na jej część aktywnie zapobiegającą bezrobociu. 
Skutki bezrobocia - można je podzielić na dwie  grupy – społeczne i ekonomiczne. 



 

Społeczne skutki bezrobocia dotyczą przede wszystkim strony materialnej samego bezrobotnego i jego najbliższych, 
a co za tym idzie zaburzeń w funkcjonowaniu rodziny. Utrata pracy przez członka rodziny prowadzi do spadku jej 
dochodów. Długotrwałe zaś pozostawanie bez pracy może doprowadzić do ubóstwa. Wiele analiz wykazało ścisły 
związek między ubóstwem a utratą pracy przez członka rodziny. Pozostawanie bez źródła dochodu może prowadzić 
do wyzbywania się dóbr trwałego użytkowania, ograniczenia lub zaprzestania ich zakupu, oraz zużycia posiadanego 
sprzętu wobec braku perspektyw zakupu nowego, a nawet braku środków na naprawy. Występuje również 
ograniczenie wydatków na artykuły żywnościowe. Bezrobocie, zwłaszcza trwające powyżej jednego roku wywołuje 
negatywne skutki zarówno w sferze psychicznej jak i zdrowia fizycznego. Na skutek długotrwałego pozostawania bez 
pracy obniża się samoocena bezrobotnego, co widoczne jest w jego izolacji, czy też ucieczce w alkoholizm lub 
narkomanię. 



 

Najistotniejszym ekonomicznym skutkiem bezrobocia, a jednocześnie największym kosztem społecznym 
wynikającym z tego zjawiska jest strata produktu krajowego brutto (PKB).  Wielkość tej straty mierzona jest za 
pomocą tzw. luki PKB. Luka PKB jest to różnica między potencjalnym PKB, tj. występującym w warunkach pełnego 
zatrudnienia przy istnieniu jedynie bezrobocia dobrowolnego, a rzeczywistym PKB, czyli wielkością faktycznie 
osiągniętą w danym czasie. 

 
29. Społeczna gospodarka rynkowa  
– termin zawarty w polskiej Konstytucji RP. Jej art. 20 stwierdza, że: "Społeczna gospodarka rynkowa, oparta na 
wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych 
stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej" 
Pojęcie społecznej gospodarki rynkowej wywodzi się od przedstawicieli ordoliberalizmu Waltera Euckena oraz A. 
Mullera-Armacka, który po raz pierwszy użył terminu Soziale Marktwirtschaft. Według ordoliberałów miał to być 
system ekonomiczny oparty na wolnym rynku i własności prywatnej. Rynek, rozumiany jako dobro wspólne całego 
społeczeństwa, nie powinien być zawłaszczony ani przez państwo ani przez żadne grupy interesów. Pomysłodawcy idei 
społecznej gospodarki rynkowej byli przeciwnikami ręcznego sterowania przez państwo gospodarką, jednak rolę 
państwa określali jako większą niż bycie "nocnym stróżem". 
Koncepcja społecznej gospodarki rynkowej została wprowadzona w życie przez Ludwiga Erharda, niemieckiego 
ministra gospodarki w rządzie K. Adenauera. Celem społecznej gospodarki rynkowej nie jest znalezienie złotego środka 

pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem, ale takie gospodarowanie w ramach wolnorynkowego systemu gospodarczego, 
aby utrzymać wysoki wzrost gospodarczy, niski wskaźnik inflacji oraz niski poziom bezrobocia przy jednoczesnym 
zapewnieniu dobrych warunków pracy, systemie zabezpieczeń socjalnych i dostarczania dóbr publicznych na wysokim 
poziomie. 
W celu realizacji tej koncepcji państwo ingeruje w gospodarkę odpowiednią polityką konkurencji i uzupełniania rynku, 
oraz tworzy politykę socjalną i podziałową. 
 
II OPRACOWANIE 
Społeczna gospodarka rynkowa jest systemem ekonomicznym opartym na wolnym rynku i własności prywatnej, w 
którym rynek, rozumiany jest, jako dobro wspólne całego społeczeństwa. Tym samym sprzeciwia się silnej roli zarówno 
państwa, jak i poszczególnych grup interesów. Głównym celem społecznej gospodarki rynkowej jest takie 
gospodarowanie z poziomu państwa w ramach wolnorynkowego systemu gospodarczego, aby możliwe było 
utrzymanie wysokiego wzrostu gospodarczego, przy jednoczesnym niskim wskaźniku inflacji oraz niskiego poziomu 
bezrobocia wraz z zapewnieniem dobrych warunków pracy, systemu zabezpieczeń socjalnych i dostarczania dóbr 
publicznych. W celu realizacji tej koncepcji państwo ingeruje w gospodarkę odpowiednią polityką konkurencji oraz 
tworzy politykę socjalną. 
Termin ten poprzez umieszczenie go w Konstytucji RP z 1997r. określa charakter polskiej gospodarki. 
Art. 20. Konstytucji RP z 1997r. 
Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, 
dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej. 
 
30. Czym jest ludność bierna zawodowo 
Osoby niepracujące i nieposzukujące pracy. W grupie osób nieaktywnych zawodowo znajdują się: osoby niewykazujące 
chęci do zatrudnienia mimo posiadania zdolności do podjęcia pracy, osoby starsze (w wieku emerytalnym) lub takie, 
które są w wieku produkcyjnym, ale uzyskały uprawnienia rentowe i nie zamierzają powrócić na rynek pracy. Stan 
bierności zawodowej dotyczy także osób niepełnosprawnych oraz młodzieży, która nie rozpoczęła jeszcze kariery 
zawodowej lub czasowo wycofała się z rynku pracy z powodu kontynuowania edukacji lub konieczności opieki nad 
dzieckiem, rodziną. 
Zgodnie z definicją GUS i metodologią kwartalnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) za biernych 
zawodowo uważa się osoby w wieku 15 lat i więcej, które w badanym tygodniu: 



 

nie pracowały, nie miały pracy i jej nie poszukiwały, 



 

nie pracowały, poszukiwały pracy, ale nie były gotowe do jej podjęcia w ciągu dwóch tygodni następujących 
po tygodniu badanym, 



 

nie pracowały i nie poszukiwały pracy, ponieważ miały pracę załatwioną i oczekiwały na jej rozpoczęcie w okresie: 
- dłuższym niż 3 miesiące, 
- do 3 miesięcy, ale nie były gotowe tej pracy podjąć 

 
31. Czym jest płaca minimalna i jaka aktualnie jest wysokość minimalnego wynagrodzenia w Polsce? 
Jest to najmniejsze możliwe wynagrodzenie jakie może osiągnąć pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu 
pracy w ciągu miesiąca. Wynagrodzenie to pozostaje niezależne od poziomu kompetencji pracownika, a także 
pozostałych składników wynagrodzenia. Wynagrodzenie minimalne ustalane jest corocznie w ramach Komisji 
Trójstronnej. Jej wysokość ustalana jest w taki sposób, aby przeciętna wysokość minimalnego wynagrodzenia w danym 
roku wzrastała w stopniu nie niższym niż prognozowany na dany rok wskaźnik cen. Obecnie wynosi 1680 zł brutto. 
 
32. Kim jest bezrobotny i jak można uzyskać status osoby bezrobotnej? 
(USTAWA z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy)  
Za bezrobotną uznaje się osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia 
zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy 
zarobkowej, albo jeżeli jest osobą niepełnosprawną, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia co najmniej w połowie 
tego wymiaru czasu pracy, nieuczącą się w szkole, z wyjątkiem uczącej się w szkole dla dorosłych lub przystępującej do 
egzaminu eksternistycznego z zakresu tej szkoły lub w szkole wyższej gdzie studiuje w formie studiów 
niestacjonarnych, zarejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania stałego lub czasowego powiatowym 
urzędzie pracy oraz poszukującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jeżeli:  
a) ukończyła 18 lat,  
b) nie osiągnęła wieku emerytalnego, 
c) nie nabyła prawa do emerytury lub renty 
d) nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej  (ponad  2 ha) 

e) nie uzyskuje przychodów podlegających opodatkowaniu podatkiem dochodowym z działów specjalnych produkcji 
rolnej  
f) nie złożyła wniosku o wpis do ewidencji działalności gospodarczej 
g) nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia wolności  
h) nie uzyskuje miesięcznie przychodu w wysokości przekraczającej połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę  
i) nie pobiera na podstawie przepisów o pomocy społecznej zasiłku stałego,  
j) nie pobiera, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, świadczenia pielęgnacyjnego 
k) nie pobiera po ustaniu zatrudnienia świadczenia szkoleniowego  
(i tak to skróciłam -.-) 
Aby uzyskać status bezrobotnego lub poszukującego pracy należy dokonać rejestracji w Urzędzie Pracy właściwym, ze 
względu na zameldowanie w miejscu pobytu stałego lub czasowego. Jeśli osoba nie posiada żadnego zameldowania, 
zgłasza się do Urzędu Pracy, na obszarze którego przebywa i składa tam oświadczenie, że nie jest zarejestrowana w 
innym Urzędzie Pracy. W Urzędzie wypełnia wniosek ze swoimi danymi, w tym wykształceniem, odbytymi kursami, 
przebiegiem dotychczasowego zatrudnienia itd. Przedkłada do wglądu pracownikowi Urzędu Pracy świadecta szkoły i 
pracy. 
 
33. Jaki wpływ ma bezrobocie na funkcjonowanie rodziny 
Prawidłowo rozwijająca się rodzina powinna spełniać szereg funkcji. Bezrobocie jest zjawiskiem, które uniemożliwia 
prawidłowe wypełnianie tych zadań. 
Funkcja ekonomiczno – konsumpcyjna rodziny jest najbardziej załamana przez bezrobocie. Rodzina musi ją spełniać, 
jeśli ma trwać i wychowywać dzieci. Ludzie muszą się prawidłowo odżywiać, posiadać mieszkanie, ponosić koszty jego 
utrzymania, organizować wypoczynek dla siebie i dzieci czy korzystać z dóbr kultury. Tymczasem z polskich badań 
wynika, że prawie wszystkie rodziny dotknięte bezrobociem nie mają dochodów na poziomie minimum socjalnego. W 
najgorszej sytuacji znajdują się samotne, bezrobotne matki. Zasiłek dla bezrobotnych nie pozwala nawet na 
zaspokojenie osobistych potrzeb jednej osoby w rodzinie. Bezrobotne rodziny, aby zaspokoić podstawowe potrzeby 
najpierw wykorzystują oszczędności, potem sprzedają rzeczy, następnie się zadłużają. Rezygnują z zakupów odzieży i 
obuwia, ograniczają spożycie żywności, nie prowadzą życia towarzyskiego, nie korzystają z usług, dóbr kultury, urlopu. 
W opinii bezrobotnych najbardziej uciążliwe są wydatki mieszkaniowe. Wysokość czynszu uniemożliwia ich regularne 
opłacanie. Przez co zaległości narastają a wraz z nimi narasta zagrożenie eksmisją. Najdotkliwiej odczuwają tę sytuację 
rodziny ludzi młodych, na których ciąży spłata wysokiego kredytu. Najdłużej ochraniane są potrzeby dzieci. Jednak w 
przypadku długotrwałego bezrobocia tych potrzeb nie można zaspokoić. Artykuły prasowe z rejonów gdzie bezrobocie 
jest szczególnie wysokie, pełne są opisów dzieci niedożywionych, nie korzystających z zajęć pozaszkolnych, nie 
mających przyborów do nauki. Tymczasem zaspokojenia potrzeb dzieci nie wolno odkładać w czasie. Niezaspokojenie 
potrzeb ekonomicznych rodziny wpływa też na realizację funkcji opiekuńczo – wychowawczej. Większość 
bezrobotnych to ludzie znajdujący się w wieku aktywnego rodzicielstwa. Utrata pracy z reguły oznacza odebranie 
dziecka z przedszkola ze względu na niemożność ponoszenia związanych z tym kosztów. Przedszkole pełni funkcję nie 
tylko opiekuńczą, ale przede wszystkim wychowawczą. Jego zadaniem jest między innymi pełnienie funkcji 
wyrównawczej, niemożność pójścia dziecka do przedszkola pozbawia go elementów edukacyjnych, które stymulują 
jego rozwój intelektualny. Dzieci bezrobotnych mają bardzo ograniczony dostęp do zajęć pozalekcyjnych, ważne formy 
rozwoju są dla nich niedostępne. W rodzinach bezrobotnych obserwuje się obniżenie aspiracji edukacyjnych dzieci 
starszych, co może powodować dziedziczenie bezrobocia. 
Funkcja emocjonalno – ekspresyjna, która również jest ważna dla prawidłowego funkcjonowania rodziny też podlega 
załamaniu, szczególnie przy bezrobociu długookresowym. Z badań wynika, że w pierwszej fazie bezrobocia następuje 
zacieśnienie więzi rodzinnych. Starsze dzieci wykazują chęć pomocy rodzicom poprzez wcześniejsze podjęcie pracy. 
Jednak wraz z wydłużaniem się okresu bezrobocia narastają konflikty w rodzinach. Bezrobotny mężczyzna, jeśli jego 
żona pracuje, źle odczuwa tę zmianę ról. W naszym społeczeństwie zarabianie na rodzinę to głównie rola męża i ojca. 
Nie wywiązywanie się z tej roli rodzi frustrację, która przenoszona jest na żonę i dzieci. Powoduje to konflikty, które są 
największe w rodzinach wielodzietnych i w rodzinach będących w fazie stabilizacyjnego rozwoju. 
Kobiety będące w stanie bezrobocia starają się bardziej zająć domem niż dotychczas, ale szybko zaczynają odczuwać 
materialne skutki pozbawienia pracy zawodowej. Stres z tego powodu jest tym większy im wyższe jest wykształcenie 
kobiet. 
Bezrobotny traci swoją pozycję w rodzinie. Nieprawidłowo zaczynają układać się stosunki rodziców z dziećmi, 
ponieważ rodzice nie mogą zaspokoić potrzeb konsumpcyjnych potomstwa. Rynek oferuje mnóstwo atrakcyjnych 
towarów a media lansują określony poziom konsumpcji, któremu ubodzy nie mogą sprostać. Przez to dzieci 
bezrobotnych zaczynają czuć się gorsze w środowisku rówieśniczym. Narasta poczucie lęku o przyszłość własną i dzieci. 
Konflikty, nie wypełnianie ról społecznych, stres, bezsilność, utrata autorytetu u dzieci to wszystko naraża trwałość 
rodziny, nie pomaga wypełnianiu istotnej funkcji rodziny, jaką jest zapewnienie bezpieczeństwa. 

Funkcja socjalizacyjna – biorąc pod uwagę, że w rodzinach bezrobotnych częściej występuje bieda, konflikty, napięcia, 
jest to stan, który nie sprzyja właściwemu rozwojowi dziecka, kształtowania się pozytywnych wartości, wzorców i norm 
postępowania. Istnieje niebezpieczeństwo, że w wyniku zaniedbań w wypełnianiu funkcji socjalizacyjnych i 
wychowawczych nastąpić może dziedziczenie przez dzieci i młodzież upośledzonego statusu społecznego rodziny. 
Jeżeli to nastąpi, może to zadecydować o całej przyszłości następnego pokolenia. Wielką role powinny tu odegrać 
szkoły i organizacje pozarządowe w przeciwdziałaniu degradacji społeczeństwa. 
Funkcja prokreacyjna – jak wynika z badań młodzi ludzie deklarują zamiar rezygnacji z zawarcia małżeństwa i 
przesunięcie w czasie decyzji urodzenia dziecka.  
 
34.  Czym jest polityka zatrudnienia i polityka rynku pracy 
Polityka zatrudnienia – dyscyplina naukowa opisująca, analizująca i uogólniająca warunki i zasady skuteczności 
realizacji pełnego i racjonalnego zatrudnienia. Ma na celu stworzenie warunków umożliwiających: 



 

zatrudnienie wszystkich osób zdolnych do pracy i jej poszukujących 



 

zapewnienie najbardziej racjonalnego zatrudnienia przy danym poziomie postępu technicznego i miejsc pracy 



 

wolny wybór zawodu i miejsca pracy, oznaczający możliwość zdobywania przez każdego najlepszych form 
kwalifikacji i wykorzystania ich w pracy 

Polityka rynku pracy – koncentruje się na działaniach państwa zapobiegających powstawaniu bezrobocia oraz 
łagodzeniu jego skutków, co objawia się w pasywnych i aktywnych formach przeciwadziałania bezrobociu 
(interwencjonizm państwowy - inwestycje, obniżanie stopy procentowej albo przeciwnie, liberalnie: ograniczanie 
wydatków państwa, zniesienie płacy minimalnej, ograniczenie możliwości związków zawodowych i pobudzanie 
gospodarki w te sposób). Obecnie używane instrumenty polityki rynku pracy mają charakter prozatrudnieniowy: 



 

prymat pracy nad bezrobociem (wszelkiej pracy) 



 

prymat dochodu nad zasiłkiem 



 

prymat szkolenia nad bezrobociem 

 
35. Skąd można uzyskać dane na temat bezrobocia? 
Statystyki Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Powiatowych Urzędów Pracy, GUSu, Eurostatu 
 
36. Co to jest stopa bezrobocia? 
(def. GUS) Procentowy udział liczby bezrobotnych w liczbie ludności aktywnej zawodowo (tzn. pracującej i 
bezrobotnej).W przypadku bezrobocia rejestrowanego definicja odnosi się do osób bezrobotnych zarejestrowanych w 
powiatowych urzędach pracy i aktywnych zawodowo będących sumą zarejestrowanych osób bezrobotnych i 
pracujących w jednostkach sektora publicznego i prywatnego. (Liczba pracujących nie uwzględnia osób odbywających 
czynną służbę wojskową oraz pracowników jednostek budżetowych prowadzących działalność w zakresie obrony 
narodowej i bezpieczeństwa publicznego.) 
 
37. Idea flexicurity- na czym polega, jakie jest zastosowanie 
Model zatrudnienia polegający na połączeniu elastyczności pracy i bezpieczeństwa socjalnego. Elastyczność 
zatrudnienia przejawia się w łatwym procesie zatrudniania i  zwalniania pracowników, a bezpieczeństwo socjalne 
oznacza rozbudowany system zabezpieczeń społecznych oraz wysokie świadczenia socjalne. Ochrona zatrudnienia jest 
niewielka, ale zwalniani pracownicy szybko znajdują nową pracę. 
Określenie flexicurity tłumaczy się jako ‘elastyczne bezpieczeństwo’. Neologizm ten powstał w wyniku połączenia 
wyrazów flexibility ‘elastyczność, giętkość’ oraz security ‘bezpieczeństwo, ochrona’. 
Flexicurity to zintegrowana strategia równoczesnego zwiększania elastyczności i bezpieczeństwa pracy. Termin 
flexicurity pochodzi od angielskich wyrazów: „flexibility” – elastyczność i „security” – bezpieczeństwo. Celem flexicurity 
jest zagwarantowanie wysokiego poziomu pewności pracy (możliwości szybkiego znalezienia pracy na każdym etapie 
życia zawodowego) i szans rozwoju zawodowego w warunkach szybko zmieniającej się gospodarki. Model flexicurity 
zakłada wprowadzenie rozwiązań umożliwiających szybkie zmiany w życiu zawodowym, stanowiące bardziej korzystne 
rozwiązania dla pracobiorcy. 
Elastyczność to możliwość zmiany pracy na lepszą, optymalny rozwój indywidualnych zdolności, elastyczna organizacja 
pracy ułatwiająca szybkie i skuteczne zaspokojenie potrzeb pracownika i pracodawcy. Bezpieczeństwo to wyposażenie 
pracownika w nowe umiejętności (poprzez szkolenia), które umożliwią nie tylko rozwój zawodowy i utrzymanie 
dotychczasowego stanowiska pracy, lecz także znalezienie nowej pracy, jeżeli zajdzie taka potrzeba, oraz 
zabezpieczenie świadczeń ułatwiających przetrwanie okresu przejściowego. 
Strategia flexicurity opiera się na czterech filarach formułujących zasady dostosowania życia zawodowego pracownika i 
potrzeb pracodawców do naturalnych etapów życia i sytuacji na rynku pracy. 
    * aktywna polityka rynku pracy – czyli bezpośrednie działania na rynku pracy, których celem jest nie tylko tworzenie 

nowych miejsc pracy, ale również zapewnienie pracownikom możliwości przekwalifikowania, doradztwa zawodowego 
oraz pośrednictwa pracy. 
    * elastyczność prawna i organizacyjna – czas i forma zatrudnienia pracowników są dostosowane do sytuacji 
panującej na rynku, elastyczne i przewidywalne warunki umów osiągane dzięki nowoczesnemu prawu pracy, układom 
zbiorowym i organizacji pracy. 
    * kształcenie ustawiczne – pracownicy mają możliwość szybkiego przekwalifikowania się oraz podniesienia poziomu 
wykształcenia. 
    * system zabezpieczenia społecznego pracowników – ubezpieczenia od bezrobocia czy wysokie świadczenia do czasu 
znalezienia nowej posady. 
Prekursorem oraz jednym z liderów w wykorzystywaniu flexicurity jest Dania. Tzw. duński model flexicurity nazywany 
jest również „złotym trójkątem”. Łączy on elastyczność zatrudnienia z aktywną polityką rynku pracy przy 
rozbudowanym systemie państwa opiekuńczego. 
Nie zakłada się stworzenia jednolitego modelu flexicurity we wszystkich krajach Unii Europejskiej, gdyż państwa mają 
różne uwarunkowania prawne, ekonomiczne i historyczno-kulturowe. Unia Europejska wyznacza tylko pewne ramy 
modelu, pozostawiając dobór strategii państwom członkowskim zgodnie z ich potrzebami. 
 
38. Jakie są rodzaje zatrudnienia: 
Kodeks pracy wymienia następujące rodzaje umów o pracę: 
    * umowa na czas nieokreślony 
    * umowa na czas określony 
    * umowa na czas wykonywania określonej pracy 
    * umowa na czas próbny 
    * dodatkowo pracodawca może zawierać tzw. umowę na zastępstwo; nie jest to jednak nowy rodzaj umowy o pracę, 
a typ umowy na czas określony 
Tylko umowa na czas nieokreślony jest umową bezterminową. Pozostałe zawiera się na określony czas. 
Umowa o pracę na czas nieokreślony 
Jest najkorzystniejszą formą zatrudnienia dla pracownika, zapewnia bowiem pracownikowi najlepszą ochronę stosunku 
pracy, np. pracodawca wypowiadając umowę zawartą na czas nieokreślony musi podać przyczynę uzasadniającą 
rozwiązanie umowy, a o zamiarze wypowiedzenia umowy pracownikowi musi zawiadomić zakładową organizację 
związkową. 
Umowa na czas określony 
Jest jedną z najpopularniejszych umów terminowych. Czas trwania umowy ustalają strony stosunku pracy w drodze 
negocjacji. 
Umowy na czas określony rozwiązują się z upływem terminu na jaki zostały zawarte (w zasadzie nie mogą być 
wypowiadane). Wypowiedzenie może nastąpić gdy: 
    * umowa była zawarta na dłużej niż 6 miesięcy 
    * gdy pracodawca jest w stanie likwidacji lub upadłości 
Umowy o pracę na czas określony są bardzo wygodne dla pracodawcy a znacznie mniej dla pracownika. Pracownik jest 
bowiem pozbawiony poczucia bezpieczeństwa oraz uprawnień związanych ze stałym zatrudnieniem. Ustawodawca 
wprowadził do kodeksu zasadę, zgodnie z którą jeżeli te same strony zawarły dwukrotnie umowę o pracę na czas 
określony na następujące po sobie okresy, to zawarcie trzeciej umowy w ciągu 30 dni od rozwiązania drugiej jest 
równoznaczne w skutkach z zawarciem umowy na czas nieokreślony. 
Umowę taką zawiera się w pracach dorywczych i sezonowych oraz w celu wykonania przez pracownika ściśle 
określonego zadania, np. wybudowania obiektu, zorganizowanie szkolenia, sporządzenie bilansu itp. 
Umowa na czas wykonywania określonej pracy 
Umowę taką zawiera się w pracach dorywczych i sezonowych oraz w celu wykonania przez pracownika ściśle 
określonego zadania, np. wybudowania obiektu, zorganizowanie szkolenia, sporządzenie bilansu itp. 
Praca jest wykonywana pod kierownictwem pracodawcy. 
Przy umowie zawartej na czas określania wykonywania pracy nie jest możliwe ścisłe określenie terminu jej 
zakończenia, a ustanie stosunku pracy uzależnione jest od przyszłego zdarzenia. 
Omawiana umowa rozwiązuje się z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była zawarta. Może być także 
rozwiązana na mocy porozumienia stron lub bez wypowiedzenia: 
    * z winy pracownika 
    * bez winy pracownika 
    * z winy pracodawcy 
Umowa na czas wykonywania określonej pracy nie może być rozwiązana w drodze wypowiedzenia chyba, że zakład 
jest w stanie upadłości lub likwidacji oraz z przyczyn dotyczących zakładu pracy (zwolnienia grupowe). 

Umowa na okres próbny 
Umowa na okres próbny może poprzedzać każdą z pozostałych umów o pracę na okres nie przekraczający trzech 
miesięcy 
Zawarcie tej umowy zależy wyłącznie od woli stron stosunku pracy. Umowę na okres próbny pracodawca może 
zawrzeć z każdym pracownikiem tylko raz. Od pracodawcy zależy czas umowy (do 3 miesięcy). 
Rozwiązanie takiej umowy może nastąpić za wypowiedzeniem. Okres wypowiedzenia umowy zależy od czasu jej 
trwania: 
    * trzy dni robocze jeżeli okres próbny nie przekracza dwóch tygodni 
    * jeden tydzień jeżeli okres próbny jest dłuższy niż 2 tygodnie 
    * dwa tygodnie jeżeli czas próby wynosi 3 miesiące 
 
39. Podział bezrobocia ze względu na czas jego trwania 
Bezrobocie ze względu na czas jego trwania:  
- krótkookresowe- do 3 miesięcy 
-średniookresowe- od 3 miesięcy do roku 
-długookresowe ponad rok 
Im wyższa jest stopa bezrobocia, tym wyższy w niej udział bezrobocia długookresowego, dlatego ważne jest żeby ten 
poziom utrzymywać na poziomie 10% 
Bezrobocie długoterminowe jest bardzo niebezpieczne. Jest groźne ze względu na swoje społeczne konsekwencje. 
Możliwość powrotu na rynek pracy po takiej przerwie jest znikoma. Wynika to zarówno z kosztów (koszt przywrócenia 
do pracy osoby, która długo nie pracowała, jest kilkukrotnie wyższy niż tej, która niedawno utraciła pracę) jak i 
lokalizacja tego bezrobocia w regionach, gdzie występuje niewielkie zapotrzebowanie na nowych pracowników- 
powstaje konieczność tworzenia nowych miejsc pracy, a nie modyfikacja kompetencji bezrobotnych do już istniejących 
miejsc pracy. 
 
40. Co to jest Europejski Model Społeczny? 
Europejski Model Społeczny - rozbudowany zestaw celów, instrumentów i polityk zabezpieczenia społecznego, 
rozwiniętych i powszechnie stosowanych w państwach europejskich w okresie po II wojnie światowej, opartych na 
wartościach, takich jak solidarność, sprawiedliwość społeczna, poszanowanie godności i zapewnienie możliwości 
swobodnego rozwoju jednostki; 
EMS odnosi się do rozbudowanego zestawu celów i instrumentów polityki społecznej realizowanej w państwach 
europejskich. Rozwój EMS jest procesem ewolucyjnym trwającym od Traktatów Rzymskich do Traktatu Lizbońskiego. 
Również w koncepcjach jak strategia „Europa 2020” Unia Europejska 
 podtrzymuje europejski model społeczny. EMS jest osadzony w prawie unijnym n.p. W Traktacie o funkcjonowaniu 
Unii Europejskiej, gdzie czytamy: 

Artykuł 9: Przy określaniu i realizacji swoich polityk i działań Unia  bierze pod uwagę wymogi związane ze wspieraniem wysokiego  
poziomu zatrudnienia, zapewnianiem odpowiedniej ochrony 
 socjalnej, zwalczaniem wykluczenia społecznego, a także z  wysokim poziomem kształcenia, szkolenia oraz ochrony zdrowia  
ludzkiego. 
Artykuł 152: Unia uznaje i wspiera rolę partnerów społecznych na  swoim poziomie, uwzględniając różnorodność systemów  
krajowych. Ułatwia ona dialog między nimi, szanując ich  autonomię.

 

Główne cechy EMS 



 

Państwo z szerokim zakresem interwencjonizmu i odpowiednio wysokim poziomem fiskalizmu 



 

Bezpłatna i obowiązkowa edukacja 



 

Solidny system ochrony socjalnej 



 

Ograniczenie nierówności 

 Główne zadania EMS 



 

Ograniczenie nierówności dochodowych i ubóstwa 



 

Ochrona przed ryzykiem związanym z działaniem rynku pracy 



 

Wspieranie aktywności zawodowej 

 
41.  Czym jest Otwarta Metoda Koordynacji 
Otwarta metoda koordynacji (ang. Open Metod of Coordination - OMC) jest międzyrządową metodą zarządzania w 
Unii Europejskiej, opierająca się na dobrowolnej współpracy państw członkowskich. Stosowana jest ona w dziedzinach, 
w których z różnych powodów trudno stosować akty bezwzględnie wiążące (dyrektywy, rozporządzenia). 
Wprowadzona w ramach procesu lizbońskiego jest stosowana w niektórych obszarach, jak np. sprawy społeczne i 
zatrudnienia. Celem tej metody jest ustanowienie wspólnych celów i wytycznych w dziedzinach, gdzie UE nie ma 
kompetencji lub posiada tylko kompetencję łączną lub kompetencje do stosowania środków wspierających. 

Etapy: 
1. Uzgodnienie wspólnych celów 
2. Przeniesienie celów do programów narodowych, regionalnych 
3. Uzgodnienie sposobów mierzenia realizacji tych celów 
4. monitorowanie, ocena i porównywanie przykładów 
Cele: 
- wzmocnienie organów zdministracji rządowej oraz mobilizacji innych grup zaangażowanych w zwalczanie biedy oraz 
wykluczenia społecznego; 
- określenie rozmiarów biedy I wykluczenia społecznego, ustalenie głównych problemów, z jakimi boryka się każde 
państwo na tle sytuacji społeczno-gospodarczej; 
- zbudowanie systemu zbierania informacji statystycznych dotyczących spraw społecznych oraz przyjęcie 
ustandaryzowanych wskaźników społecznych; 
- określenie długofalowych wyzwań stojących przed polityką

 

integracji społecznej; 

 
42. Współczesne problemy demograficzne 
Kierunek i głębokość zmian procesów ludnościowych to jedno z głównych wyzwań współczesnego świata, a zwłaszcza 
Europy i większości państw UE. Zmiany demograficzne mają przełożenie na priorytety gospodarcze w przyszłości, w 
tym konkurencyjność gospodarek państw. Perspektywy demograficzne światai jego poszczególnych regionów są 
uwarunkowane obniżającą się płodnością kobiet, spadkiem umieralności oraz wydłużaniem się życia ludności, a w 
przypadku niektórych krajów również migracjami. Prognoza ludnościowa ONZ z 2008 r. przewiduje wzrost zaludnienia 
wszystkich regionów świata w rożnym tempie – najszybciej w Afryce i Oceanii.  Może to prowadzić do przeludnienia i 
problemów z zaopatrzeniem tak dużej liczny ludności w podstawowe artykuły, jak woda czy żywność. Innym 
problemem może być zbyt mała liczba miejsc pracy. To z kolei może doprowadzić do migracji zarobkowej do inych 
części świata, głównie do Europy. Wyjątek stanowi Europa, w której mają dominować procesy depopulacyjne. Według 
ekspertów ONZ liczba mieszkańców tego regionu przez następne 40 lat zmniejszy się o 17,5 mln osób (o około 3%). 
Zmniejszy się udział Europejczyków wśród mieszkańców globu. Głównym wyzwaniem dla Europy, wynikającym ze 
zmian w strukturze ludności, w tym w strukturze wieku, jest skala starzenia się jej społeczności oraz zmiany w wielkości 
i strukturze zasobów pracy. W perspektywie 40 następnych lat ludność Europy będzie się charakteryzowała 
najgłębszym w skali świata zaawansowaniem procesu starzenia się. 
 
43. Przyczyny i skutki niskiej dzietności: 
Przyczyny 
- polityka antynatalistyczna państwa 
-niskie zarobki rodziców- sytuacja ekonomiczna 
-chęć dalszej nauki, rozwoju, robienie kariery 
-niskie zasiłki 
-niedostateczna liczba żłobków i przedszkoli 
emancypacja kobiet, feminizacja społeczeństwa 
-dostępność antykoncepcji, możliwość aborcji 
-niekorzystny system urlopów macierzyńskich- strach przed wykluczeniem z rynku pracy 
Skutki: 
-starzenie się społeczeństwa 
-opieka nad osobami starszymi spada na państwo 
-wykluczenie, osamotnienie osób starszych- brak rodziny, która mogłaby zaopiekować się osobą starszą 
-w niektórych sektorach brakuje rąk do pracy- pojawia się zjawisko imigracji, a to z kolei może prowadzić do konfliktów 
społecznych 
-coraz więcej osób w wieku bezproduktywnym- koszty dla państwa, kwestia opieki zdrowotnej 
 
44. Definicje: gerontofobia, ageizm, polityka anty i pronatalistyczna 
gerontofobia- chorobliwy lęk przed starością. Pojawia się przede wszystkich u młodych ludzi, a objawami jest 
dyskryminacja osób starszych i zaprzeczenie starzenia. Sprowadza się to do negatywnego odbioru osób starszych, 
które postrzega się jako bezużyteczne, niedołężne i bierne, które już nic nie mogą wnieść do współczesnego 
społeczeństwa. Zostały już jednak podjęte odpowiednie działania- rok 2012 został ogłoszony Rokiem Solidaryzmu 
Międzypokoleniowego. Celem jest pokazanie modelu rodziny, w którym jest miejsce dla rodziców, dzieci i dziadków. 
ageizm- Termin ageizm (ang. ageism) - przez analogię do takich terminów jak "rasizm" i "seksizm" - to dyskryminacja 
oraz wyznawanie irracjonalnych poglądów i przesądów dotyczących jednostek lub grup społecznych opartych na ich 
wieku. Przyjmuje się stereotypowe założenia na temat fizycznych lub umysłowych cech ludzi z określonej grupy 

wiekowej i zwykle wyraża się je w sposób poniżający. Najczęściej dotyczy to ludzi starszych. W języku polskim angielski 
termin ageism upowszechniany jest jako "wiekizm" lub "ageizm". Najczęściej, choć nie zawsze, dotyczy problemów na 
rynku pracy (tak z jej znalezieniem jak i utrzymaniem). Widoczny jest także w lekceważącym traktowaniu osób 
starszych oraz braku oferty rozrywkowej i rekreacyjnej. Dotyka ludzi starych, postrzeganych jako niepotrzebnych. Gdy 
dyskryminacja odnosi się do ludzi młodych nazywana jest adultyzmem. W Polsce ofiarami ageizmu najczęściej padają 
kobiety po 35 roku życia oraz mężczyźni po 45. 
Polityka pronatalistyczna – polityka ludnościowa, mająca na celu zwiększenie liczby urodzeń. Polityka ta wyraża się w 
tworzeniu przez państwo różnego rodzaju zachęt materialnych i moralnych do powiększania liczby dzieci w rodzinach i 
w otaczaniu szczególną opieką rodzin wielodzietnych. Państwo tworzy pod tym kątem instytucjonalno-prawne, 
organizacyjne i fiskalne rozwiązania systemowe, zachęcające rodziców do posiadania więcej niż dwojga dzieci (np. 
różnego typu zasiłki; ulgi – np. na bezpłatną edukację, zakup przyborów szkolnych; wydłużanie urlopu macierzyńskiego 
itp.). Polityka pronatalistyczna stosowana była

 

m.in. we Francji i w Polsce po wielkich stratach ludnościowych 

poniesionych w czasie pierwszej wojny światowej. Obecnie prowadzą ją kraje skandynawskie (Norwegia, Dania, 
Szwecja). Polska obecnie znalazła się w grupie krajów o najniższych współczynnikach płodności kobiet. W obliczu 
narastania demograficznego kryzysu podjęcie polityki pronatalistycznej staje się jednym z najważniejszych wyzwań dla 
polskiej polityki społeczno-ekonomicznej. 
Polityka antynatalistyczna – polityka ludnościowa nastawiona na ograniczanie liczby urodzeń i zmniejszanie tempa 
przyrostu naturalnego. Polityka antynatalistyczna stała się popularna w drugiej połowie XX wieku w krajach o wysokim 
tempie przyrostu naturalnego w wyniku rozpowszechnianych opinii o możliwości przeludnienia naszego globu. 
Działania z zakresu polityki antynatalistycznej prowadziły kraje o największym w świecie potencjale demograficznym: 
Chiny i Indie. W Chinach polityka ta posługiwała się także środkami administracyjnymi (m.in. ustalanie przez władze 
dopuszczalnej liczby dzieci w rodzinach, którym zapewniano zaopatrzenie w towary reglamentowane i dostęp do 
różnych świadczeń). polityka władz państwa zmierzająca do hamowania nadmiernego wzrostu zaludnienia poprzez 
obniżenie → rodności. A.p. prowadzona jest w sytuacji, gdy przyrost liczby ludności jest szybszy niż możliwości 
produkcji żywności, rozwoju budownictwa mieszkaniowego, rozwoju placówek ochrony zdrowia, tworzenia miejsc 
pracy w gospodarce narodowej itd. Polityka ta polega na zachęcaniu ludności do ograniczania liczby potomstwa. W 
tym celu propaguje się model → małodzietnej rodziny, metody planowania rodziny, upowszechnia konsumpcyjny styl 
życia, zachęcając do realizacji własnych aspiracji i celów życiowych, kształcenia się, → aktywności zawodowej kobiet. 
Instrumentami a.p. są: podnoszenie prawnego wieku zawierania małżeństw (→ wiek matrymonialny), legalizacja 
aborcji, prowadzenie kampanii na rzecz kontroli urodzeń, np. możliwość posiadania jednego dziecka w rodzinie w 
Chinach (zalecenie obowiązywało w miastach, gdyż na wsi można było posiadać dwoje dzieci), preferencje dla 
jedynaków przy przyjmowaniu na studia, do pracy. Niekiedy oprócz zachęt stosowane są środki przymusu, np. wyższe 
podatki dla rodzin wielodzietnych. A.p. stosowana jest w krajach objętych → eksplozją demograficzną. 
 
45. Proszę wyjaśnić zjawisko „bomby demograficznej” 
Określenie szybkiego tempa

 

przyrostu rzeczywistego

 

liczby ludności w danym regionie. Zasadniczą przyczyną tego 

zjawiska jest spadek liczby zgonów (wydłużenie czasu trwania życia) ludności, co jest wynikiem poprawy warunków 
życia, zwłaszcza rozwoju medycyny, przy zachowaniu dotychczasowego wysokiego

 

współczynnika urodzeń. 

Współcześnie zjawisko charakterystyczne dla krajów mniej rozwiniętych, gdzie dominuje tradycyjny model 
wielodzietnej rodziny, a jednocześnie poprawienie się poziomu i dostępności świadczeń medycznych, ogranicza liczbę 
zgonów, zwłaszcza wśród niemowląt i dzieci. 
  
46. Co to jest wiek produkcyjny 
Wiek produkcyjny

 

- wiek zdolności do pracy; w Polsce jako granicę wieku zdolności do pracy przyjęto: dla mężczyzn 18-

64 lata, dla kobiet 18-59 lat. 
Pojęcie "wieku produkcyjnego" jest jednym z ważniejszych w badaniu struktur społeczno-zawodowych, które to 
prowadzone są na pograniczu ekonomii (szczególnie ekonomiki zatrudnienia) i demografii. W Polsce w opracowaniach 
statystycznych z uwagi na wiek zdolności do pracy wyróżnia się trzy podstawowe grupy: 



 

ludność w wieku przedprodukcyjnym (0-17 lat), 



 

ludność w wieku produkcyjnym (18-59 dla kobiet oraz 18-64 dla mężczyzn), 



 

ludność w wieku poprodukcyjnym (60 i więcej dla kobiet oraz 65 lat i więcej dla mężczyzn). 

Międzynarodowe badania porównawcze są utrudnione z uwagi na różnice w granicach wieku produkcyjnego przyjęte 
w poszczególnych krajach.  
 
 
 
 

47. Proszę opisać formy opieki nad osobami starszymi 
Istnieją dwa zasadnicze kierunki opieki sprawowanej nad osobami starszymi i przewlekle chorymi: w ramach sektora 
opieki zdrowotnej (opieka instytucjonalna oraz opieka domowa) oraz trzy zasadnicze kierunki opieki sprawowanej w 
ramach sektora pomocy społecznej (opieka instytucjonalna, półstacjonarna oraz domowa). 
Opieka instytucjonalna w systemie opieki zdrowotnej realizowana jest w zakładach opiekuńczo-leczniczych na 
oddziałach szpitalnych, w hospicjach oraz poradniach. Opiekę domową w systemie opieki zdrowotnej sprawują pod 
nadzorem lekarza pierwszego kontaktu: pielęgniarki środowiskowo-rodzinne, pielęgniarki domowe na podstawie 
kontraktu na świadczenia pielęgniarskie oraz wielodyscyplinarne zespoły opieki długoterminowej. 
Opieka instytucjonalna w systemie pomocy społecznej realizowana jest w Domach 
Pomocy Społecznej. Opiekę półstacjonarną w systemie pomocy społecznej realizowana jest w Miejskim Dziennym 
Domu Pomocy Społecznej oraz w Ośrodkach Wsparcia dla Osób Starszych. Opieka domowa (usługi opiekuńcze oraz 
specjalistyczne usługi opiekuńcze dla osób z zaburzeniami psychicznymi) sprawowana jest przez wykwalifikowanych 
opiekunów. Diagnozowaniem sytuacji w celu ustalenia wskazania do przyznania formy pomocy zajmują się pracownicy 
socjalni MOPS. 
 

 
 
48. Proszę wyjaśnić pojęcia: migracja, emigracja, imigracja, readmisja 
Migracja

 

– wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie 

naturalnym zjawiskiem i występowało we wszystkich czasach. Nasilenie się migracji może nastąpić m.in. z przyczyn złej 
sytuacji gospodarczej w miejscu zamieszkania (migracje ekonomiczne) lub sytuacji politycznej nie odpowiadającej 
migrującym (migracje polityczne). 
Migracje można podzielić ze względu na: 



 

zasięg:migracje wewnętrzne,

 

migracje zewnętrzne 



 

czas trwania: czasowe, w tym

 

sezonowe

 

i

 

wahadłowe, trwałe. 



 

cel: turystyka, lecznictwo, pielgrzymki, zarobki, 



 

formy migracji: emigracja, imigracja, reemigracja

 

– powrót z emigracji czasowej, uchodźstwo, ewakuacja, 

repatriacja, przesiedlenie (transfer)

 

, deportacja 

Emigracja - dobrowolne opuszczenie kraju rodzimego, forma migracji ludzi. Zjawisko związane z przyczynami 
politycznymi lub ekonomicznymi. 
Emigracja polityczna jest wynikiem ucisku politycznego w kraju rodzimym, niezgody na akceptację 
istniejącego reżimu politycznego lub niemożności pozostania w kraju ze względu na opozycyjne poglądy. 
Emigracja ekonomiczna wiąże się z poszukiwaniem pracy niezbędnej do przeżycia lub dążeniem do polepszenia 
warunków życiowych. 
Imigracja - przyjazd do obcego kraju w celu osiedlenia się tam na stałe. Imigracja jest wynikiem emigracji i razem z nią 
tworzy procesy migracji ludności w świecie. 
Napływ imigrantów może być przyczyną problemów gospodarczych, społecznych i politycznych, dlatego państwa 

Opieka domowa

 

realizowana w ramach systemu opieki zdrowotnej przez:

 

pielęgniarkę środowiskowo-rodzinną pod nadzorem lekarza pierwszego kontaktu, 
pielęgniarkę domową (w oparciu o kontrakt na pielęgniarską opiekę długoterminową), 
wielodyscyplinarny zespół opieki długoterminowej 

w ramach pomocy społecznej przez:

 

opiekunkę środowiskową (usługi opiekuńcze gospodarcze i pielęgnacja podstawowa) i 
pielęgniarkę lub innego terapeutę (usługi opiekuńcze specjalistyczne), 
na wniosek pracownika socjalnego . 

Opieka instytucjonalna

 

realizowana w ramach systemu opieki zdrowotnej w:

 

oddziale szpitalnym dla przewlekle chorych, 
zakładzie opiekuńczo-leczniczym, 
zakładzie pielęgnacyjno -opiekuńczym, 
hospicjum; 

w ramach pomocy społecznej w:

 

domu pomocy społecznej. 

Opieka półstacjonarna

 

realizowana w ramach systemu opieki zdrowotnej

 

w dziennym oddziale chorób psychicznych; 

w ramach pomocy społecznej

 

dziennym domu pomocy społecznej. 

regulują zasady stałego pobytu. Ustawy imigracyjne mogą różnicować przybyszów, w zależności od politycznych czy 
ekonomicznych interesów państwa przyjmującego, wskazywać na preferowane kraje, zawody, poziom wykształcenia, 
określać limity pozytywnie rozpatrzonych wniosków w okresie roku.  
Readmisja - odsyłanie nielegalnych imigrantów do kraju, z którego przybyli na terytorium danego państwa lub, jeżeli są 
uchodźcami, do pierwszego bezpiecznego kraju, na którego terenie pozostawali po ucieczce z kraju rodzimego. Zasady 
postępowania w tej sprawie regulują umowy międzynarodowe zawierane między państwami (tzw. umowy o 
readmisji). 
 
49.Polityka rodzinna  i jej cele. 
Polityka rodzinna państwa -  działania rządu na rzecz dzieci i ich rodzin; zwłaszcza taka polityka, która ma na celu 
wywarcie wpływu na sytuację rodzin posiadających dzieci lub poszczególnych osób w ich rolach rodzinnych. 
Cele i instrumenty polityk rodzinnych poszczególnych krajów są uzależnione od procesów demograficznych i 
społeczno-ekonomicznych, a także od czynników kulturowych. Na istotę polityki rodzinnej we wszystkich rozwiniętych 
krajach uprzemysłowionych wpływają takie zjawiska jak: starzenie się społeczeństw, zmiany w strukturze rodziny, 
aktywność zawodowa kobiet i wynikająca stąd potrzeba znalezienia równowagi pomiędzy życiem zawodowym a 
życiem rodzinnym. W politykach rodzinnych państw zachodnioeuropejskich zauważalne są następujące tendencje: 
- wzmacnianie statusu prawnego dziecka i jego pozycji w rodzinie, 
- wprowadzenie środków mających na celu godzenie ról rodzicielskich i zawodowych, 
- wspieranie funkcji opiekuńczej rodziny i stwarzanie warunków do realizacji funkcji ekonomicznej. 
- Rozwój pieczy zastępczej, 
- Dostęp do usług zdrowotnych i edukacyjnych 
 
50.  Czym jest zasiłek rodzinny i jaka jest jego wysokość? 
Zasiłek, mający na celu częściowe pokrycie wydatków związanych utrzymaniem dziecka. 
Uzależniony od dochodu  



 

Od 1 listopada 2012 r. do  31 października 2014 r. - 539,00 zł – 128 EUR  



 

Jeżeli członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności (w umiarkowanym lub 
znacznym stopniu też) to kryterium wynosi 623,00 zł – 148 EUR.   



 

Od 1 listopada 2014 roku próg będzie stanowiła kwota wysokości - 664,00 zł – 158 EUR. 



 

Od 1 listopada 2014 roku zasiłek rodzinny będzie wypłacany w oparciu o nowe kryterium dochodowe, 
które wzrośnie do 574,00 zł – 136 EUR  

Wysokość zasiłku rodzinnego  



 

77zł (18 EUR) na dziecko w wieku do ukończenia 5. roku życia, 



 

106 zł (25 EUR) na dziecko w wieku powyżej 5. roku życia do ukończenia 18. roku życia, 



 

115 zł (27 EUR) na dziecko w wieku powyżej 18. roku życia do ukończenia 24. roku życia. 

Uwaga! - Osoba samotnie wychowująca dziecko, ale pobierająca alimenty, nie dostane zasiłku rodzinnego 
Dodatki do rodzinnego: 



 

urodzenie dziecka - obecnie to 1000 PLN (238 EUR) wypłacane jednorazowo- dochód rodziny nie może przekraczać 
85 tys. zł rocznie (20,219 EUR) 



 

dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego – 400 PLN (95 EUR) 



 

dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka -170,00 zł (40 EUR) miesięcznie na dziecko lub 250 PLN 



 

dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej - 80,00 PLN (19 EUR) miesięcznie na trzecie i na 
następne dzieci uprawnione do zasiłku rodzinnego 



 

dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka – 60,00 PLN lub 80,00 PLN 



 

dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego - 100,00 PLN (24 EUR) jednorazowo na dziecko 



 

Podjęcie nauki poza miejscem zamieszkania – 50 PLN (dojazd) lub 90 PLN (zamieszkanie z dojazdem) miesięcznie 

 
51. czym jest becikowe i jaka jest jego wysokość? 



 

Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. 



 

Becikowe przysługuje wszystkim, niezależnie od uprawnień do dodatku z tytułu urodzenia dziecka oraz od dochodu 
rodziny, w wysokości 1000 zł na dziecko. Wniosek o wypłatę jednorazowej zapomogi należy złożyć w terminie 12 
miesięcy od dnia narodzin dziecka. W przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką 
faktyczną albo dziecka przysposobionego wniosek składa się w terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką 
albo przysposobienia, nie później niż do ukończenia przez dziecko 18-go roku życia. Wniosek złożony po terminie 
organ właściwy pozostawia bez rozpoznania. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka przysługuje 
jeżeli matka dziecka pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do dnia porodu. 



 

Od 1 stycznia 2013 r. jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka przysługuje matce lub ojcu dziecka, 
opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie 
przekroczy kwoty 1922,00 zł netto. Powyższe zmiany wynikają z ustawy z dnia 12 października 2012 r. o zmianie 
ustawy o świadczeniach rodzinnych (poz. 1255). 



 

W przypadku urodzenia się żywego dziecka przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej tj. przed 1 stycznia 
2013 r.,  jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia się dziecka przyznaje się na podstawie przepisów 
dotychczasowych tj. bez kryterium dochodowego. Również w przypadku dziecka objętego opieką prawną, opieką 
faktyczną albo dziecka przysposobionego -  jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia się dziecka, przyznaje się na 
podstawie przepisów dotychczasowych, jeżeli dziecko zostało objęte tą opieką albo przysposobione przed dniem 
wejścia 

 
52. Proszę podać różnicę między świadczeniem pielęgnacyjnym a zasiłkiem pielęgnacyjnym. 
Obydwa świadczenie przyznawane są na podstawie jednego aktu prawnego, ustawy o świadczeniach rodzinnych. Oba 
są świadczeniami opiekuńczymi. Różni je przede wszystkim krąg osób uprawnionych do ich otrzymania oraz wysokość 
obu świadczeń. 
Zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia 
opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. 
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z 
koniecznością opieki nad dzieckiem, uprawnionemu, jeśli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy 
zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności. 
 

 

Świadczenie pielęgnacyjne  

Zasiłek pielęgnacyjny 

Up

rawni

eni

 

Od 1 stycznia 2013 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu 
rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, 
przysługuje: 
1) matce albo ojcu, 
2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną, w 
rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu 
rodziny i systemie pieczy zastępczej, 
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami 
ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i 
opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem 
osób o znacznym stopniu  niepełnosprawności 
– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub 
innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad 
osobą legitymującą się orzeczeniem o 
niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: 
konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy 
innej osoby w związku ze  znacznie ograniczoną 
możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności 
stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w 
procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą 
legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu 
niepełnosprawności. 
 
Osobom, o których mowa w pkt 4, innym niż 
spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą 
opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, w 
przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali 
pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub 
legitymują się orzeczeniem o znacznym  stopniu 
niepełnosprawności; 
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym 
stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o 
znacznym stopniu niepełnosprawności; 
3 )nie ma osób, o których mowa w pkt 2 i 3, lub 
legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu 
niepełnosprawności. 
  
Od 1 stycznia 2013 r. świadczenie pielęgnacyjne 
przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby 
wymagającej opieki powstała: 
1)   nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 
2)   w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak 
nie później niż do ukończenia 25. roku życia. 
  
 

niepełnosprawnemu dziecku; 
- osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 
16 roku życia, jeżeli legitymuje się 
orzeczeniem o znacznym stopniu 
niepełnosprawności; 
- osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 
16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o 
umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, 
jeżeli niepełnosprawność powstała w wieku 
do ukończenia 21 roku życia; 
- osobie, która ukończyła 75 lat. 
 
 
Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje: 
- osobie uprawnionej do dodatku 
pielęgnacyjnego; 
- osobie umieszczonej w instytucji 
zapewniającej nieodpłatnie całodobowe 
utrzymanie; 
- jeżeli członkowi rodziny przysługuje za 
granicą świadczenie na pokrycie wydatków 
związanych z pielęgnacją tej osoby, chyba że 
przepisy o koordynacji systemów 
zabezpieczenia społecznego lub dwustronne 
umowy o zabezpieczeniu społecznym 
stanowią inaczej. 

Waru

n

ki o

trzy

m

an

ia

 

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu 
rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. 
Uprawnieni mają prawo do zasiłku,  jeżeli nie podejmują 
lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej 
w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się 
orzeczeniem o niepełnosprawności 
łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub 
długotrwałej opieki lub 
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną 
możliwością samodzielnej 
egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co 
dzień opiekuna dziecka w 
procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą 
legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu 
niepełnosprawności. 
 

Zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu 
częściowego pokrycia wydatków 
wynikających z konieczności zapewnienia 
opieki i pomocy innej osoby w 
związku z niezdolnością do samodzielnej 
egzystencji. 
 

kw

o

ta

 

620 zł. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje 
niezależnie od dochodów rodziny. 

153 zl 

In

n

e 

Osoby otrzymujące świadczenie pielęgnacyjne 
spełniające nowe, obowiązujące od 1 stycznia 2013 r. 
warunki ustawowe, w okresie od kwietnia do grudnia 
2013 r. mają również prawo do przyznawanego z urzędu 
dodatku w wysokości 200 zł miesięcznie na podstawie 
rządowego programu wspierania osób otrzymujących 
świadczenie pielęgnacyjne. 
Łączna wysokość wsparcia dla osób otrzymujących 
obecnie świadczenie pielęgnacyjne wynosi więc 820 
zł miesięcznie. 
 

 

 

53. Dlaczego polityka rodzinna we Francji jest jedną z najbardziej skutecznych na świecie 
Francja znajduje się w bardzo dobrej, jak na warunki europejskie, sytuacji demograficznej. Liczba ludności od wielu lat 
systematycznie rośnie. Francja charakteryzuje się wysokim poziomem dzietności – obecnie oscylującym wokół 2,0.  
Okoliczność ta nakazuje ze szczególnym zainteresowaniem przeanalizować stosowane we Francji mechanizmy polityki 
prorodzinnej.  
1. Nakłady finansowe na politykę prorodzinną  
Francja charakteryzuje się najbardziej hojną wśród krajów Unii Europejskiej i wszystkich krajów wysokorozwiniętych 
polityką prorodzinną. Według danych OECD za 2007 r. państwo francuskie przeznacza ponad 3,7% PKB na rodzinę - 
wobec średniej krajów OECD na poziomie 2,2% PKB - łożąc istotne środki zarówno w formie zachęt podatkowych, 
bezpośrednich transferów pieniężnych jak i finansowania zastępczych form opieki nad dziećmi w wieku 
przedszkolnym.  
2. Urlopy macierzyńskie i wychowawcze  
We Francji każdej kobiecie która urodziła dziecko przysługuje 16-tygodniowy urlop macierzyński, z którego co najmniej 
trzy tygodnie powinny być wykorzystane przed dniem porodu. W przypadku ciąży bliźniaczej lub przedwczesnego 
urodzenia dziecka długość urlopu ulega przedłużeniu do 12 tygodni po porodzie. Kobieta, która rodzi trzecie lub 
kolejne dziecko jest uprawniona do 24-tygodniowego urlopu macierzyńskiego. Na urlopie macierzyńskim przysługuje 
zasiłek macierzyński w wysokości 100% zarobków z górnym ograniczeniem do 2946 euro miesięcznie (w przypadku 
osób zatrudnionych w sektorze publicznym i niektórych firmach prywatnych ograniczenie to nie obowiązuje).  

Ojcowie są uprawnieni do 11 dniowego urlopu ojcowskiego, który może być wykorzystany w ciągu 4 miesięcy od 
urodzenia dziecka. W trakcie tego urlopu ojciec uzyskuje zasiłek na analogicznych zasadach do matki na urlopie 
macierzyńskim.  
3. Świadczenia pieniężne  
W chwili urodzenia dziecka matce we Francji przysługuje jednorazowe świadczenie (becikowe) w wysokości 907,60 
euro.  
Podobne kryterium dochodowe obowiązuje w przypadku tzw. zasiłku podstawowego, który przysługuje do trzecich 
urodzin dziecka, o ile przestrzegane są regularne badania medyczne. Kwota takiego zasiłku wynosi 181,52 euro 
miesięcznie.  
Rodzicom z dwójką lub większą liczbą dzieci, niezależnie od osiąganego dochodu, przysługuje zasiłek na drugie 
wychowywane dziecko w wysokości 126,41 euro oraz na każde następne w wysokości 161,96 euro. Kwoty zasiłków 
ulegają podwyższeniu po osiągnięciu przez dzieci określonego wieku (11, 14 i 16 lat). Rodzinom spełniającym kryterium 
dochodowe z co najmniej trójką dzieci wieku od 3 do 21 lat przysługuje dodatkowy zasiłek w wysokości 164,53 euro 
miesięcznie. 7  
Oprócz opisanych zasiłków istnieje wiele dodatkowych świadczeń (dopłaty do mieszkań, zasiłki dla dzieci 
uczęszczających do szkół, zasiłki dla sierot, dla rodziców osób niepełnosprawnych) uzależnionych zwykle od kryterium 
dochodowego.  
4. Preferencje w systemie podatkowym  
Francja stosuje specyficzny system opodatkowania osób fizycznych biorący pod uwagę fakt funkcjonowania rodziny 
jako jednostki ekonomicznej. System ten przez zastosowanie tzw. kwot rodzinnych uwzględnia przy tym fakt, że 
rodziny wielodzietne ponoszą wyższe koszty utrzymania związane z wychowywaniem dzieci.  
5. Dostępność opieki zastępczej nad dziećmi  
Francja rozwinęła efektywny i odpowiadający potrzebom rodziców system opieki nad dziećmi. Edukacja przedszkolna 
jest bezpłatna i obejmuje praktycznie wszystkie dzieci w wieku od 3 lat. Opieka nad dziećmi w młodszym wieku 
odbywa się w dobrze rozwiniętym systemie składającym się z przedszkoli, żłobków oraz zarejestrowanych opiekunek. 
Właśnie opiekunki zapewniają opiekę największej liczbie dzieci (2/3 dzieci w wieku poniżej 3 lat, których oboje rodzice 
decydują się na powrót do pracy). Zarejestrowane opiekunki w dużej części utrzymywane są ze środków publicznych – 
państwo opłaca za nie w całości lub części składki na ubezpieczenia społeczne, a rodzice w razie zatrudnienia opiekunki 
otrzymują specjalny dodatek.  
 
54. Jakie są podstawowe różnice w polityce rodzinnej Francji, Wielkiej Brytanii i Polski 
 

 

Francja 

Wielka Brytania 

Polska 

Nakłady 
finansowe 

Francja charakteryzuje się 
najbardziej hojną wśród krajów Unii 
Europejskiej i wszystkich krajów 
wysokorozwiniętych polityką 
prorodzinną - ponad 3,7% PKB na 
rodzinę - łożąc istotne środki 
zarówno w formie zachęt 
podatkowych, bezpośrednich 
transferów pieniężnych jak i 
finansowania zastępczych form 
opieki nad dziećmi w wieku 
przedszkolnym.  
 

Według danych z 2007 roku 
Wielka Brytania jest drugim po 
Francji europejskim krajem pod 
względem procenta PKB 
przeznaczanego na wsparcie 
rodzin wychowujących dzieci - 
3,58% PKB. Większość (2,13% 
PKB) to transfer pieniężny 
przekazywany bezpośrednio do 
rodziny, zaś zdecydowanie 
mniejszą część stanowią usługi 
publiczne oraz ulgi podatkowe. 
Francja, przekazuje na pomoc 
rodzinie, bezpośrednio w postaci 
pieniędzy przeznacza jedynie 
1,33%, natomiast w postaci usług 
publicznych 1,66%. 

W Polsce, pieniądze wydawane na 
pomoc rodzinom, giną w chaosie i 
bezcelowych rozwiązaniach. 
Środki te trafiają w głównej mierze 
do instrumentów polityki 
społecznej. Nie są ani powszechne, 
ani nie są ukierunkowane na 
wsparcie rodziny. Raczej pełnią rolę 
interwencyjną. Co więcej, większość 
rodzin nie ma możliwości z nich 
skorzystać. Ze wszystkich 
instrumentów z założenia mających 
wspierać rodziny, tylko ulga 
podatkowa na dzieci spełnia wymogi 
instrumentu polityki prorodzinnej  
 

Urlopy 
macierzyńskie 
i 
wychowawcze 

Kobiecie która urodziła dziecko 
przysługuje 16-tygodniowy urlop 
macierzyński, z którego co najmniej 
trzy tygodnie powinny być 
wykorzystane przed dniem porodu.  
Na urlopie macierzyńskim 
przysługuje zasiłek macierzyński w 
wysokości 100% zarobków z górnym 
ograniczeniem do 2946 euro 
miesięcznie. Ojcowie są uprawnieni 

Długość urlopu to 52 tygodnie, z 
czego płatnych jest 39 tygodni. 
Przez pierwsze 6 tygodni 
pracodawca wypłaca 90% 
tygodniowego wynagrodzenia, a 
przez kolejne tygodnie (33) ok. 
150 Euro tygodniowo lub 90% 
tygodniowych zarobków (w 
zależności od tego, która z kwot 
jest niższa). Płatnikiem jest 

Matka lub ojciec dziecka urodzonego 
w 2014 roku mogą wykorzystać:  
* urlop macierzyński - 20 tygodni w 
przypadku urodzenia jednego 
dziecka (w tym 14 zarezerwowanych 
tylko dla matki) 
Rozpoczynając urlop 
macierzyński możesz zdecydować, 
czy chcesz otrzymywać zasiłek 
macierzyński w wysokości 100 

do 11 dniowego urlopu 
ojcowskiego, który może być 
wykorzystany w ciągu 4 miesięcy od 
urodzenia dziecka. W trakcie tego 
urlopu ojciec uzyskuje zasiłek na 
analogicznych zasadach do matki na 
urlopie macierzyńskim.  
 

pracodawca i wszystkie te 
parametry mogą w konkretnej 
umowie z pracodawcą różnić się 
na korzyść pracownika. 

procent przez pierwsze pół roku, a 60 
procent - przez kolejne pół roku, czy 
też przez cały rok otrzymywać 80 
procent zasiłku. Jeśli decydujesz się 
tylko na urlop macierzyński 
(rezygnujesz z urlopu rodzicielskiego) 
- zasiłek macierzyński otrzymasz w 
wysokości 100 procent.  

Świadczenia 
pieniężne 

Jednorazowe świadczenie 
(becikowe) w wysokości 907,60 
euro.  
Podobne kryterium dochodowe 
obowiązuje w przypadku tzw. 
zasiłku podstawowego, który 
przysługuje do trzecich urodzin 
dziecka, o ile przestrzegane są 
regularne badania medyczne. Kwota 
takiego zasiłku wynosi 181,52 euro 
miesięcznie.  
Oprócz opisanych zasiłków istnieje 
wiele dodatkowych świadczeń 
(dopłaty do mieszkań, zasiłki dla 
dzieci uczęszczających do szkół, 
zasiłki dla sierot, dla rodziców osób 
niepełnosprawnych) uzależnionych 
zwykle od kryterium dochodowego.  
 

Kwota na dziecko (Child benefit). 
Jest to nieopodatkowana kwota 
płacona rodzicom w związku z 
wychowywaniem przez nich 
dzieci. Wysokość świadczenia jest 
co roku rewaloryzowana. W 
chwili obecnej wynosi 25 euro 
tygodniowo na pierwsze dziecko 
oraz 16 euro tygodniowo na 
każde kolejne dziecko.  
Po urodzeniu dziecka rodzinom 
wypłacany jest jednorazowy 
zasiłek (Sure Start Maternity 
Grant) – odpowiednik naszego 
becikowego. Zasiłek ten nie ma 
charakteru powszechnego – 
wypłacany jest jedynie rodzinom 
gorzej sytuowanym - 
korzystającym z różnych form 
pomocy społecznej. Jego 
wysokość to 500 funtów, czyli ok. 
600 euro. 

Zasiłek w wysokości 1000 zł 
wypłacany rodzicom po urodzeniu 
dziecka pod warunkiem 
udokumentowania, że w trakcie ciąży 
kobieta korzystała z opieki lekarskiej 
od 10 tygodnia ciąży3.  
Od 2013 przysługuje rodzinom 
spełniającym kryterium dochodowe – 
ich dochody muszą być niższe niż 
1922 zł na osobę.  
Od dnia 1 listopada 2012r. wysokość 
zasiłku rodzinnego wynosi 
miesięcznie: 
77,00zł na dziecko w wieku do 
ukończenia 5 roku życia; 
106,00zł na dziecko w wieku powyżej 
5 roku życia do ukończenia 18 roku 
życia; 
115,00zł na dziecko w wieku powyżej 
18 roku życia do ukończenia 24 roku 
życia. 
Zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli 
dochód rodziny w przeliczeniu na 
osobę albo dochód osoby uczącej się 
nie przekracza kwoty539,00zł. 

Preferencje 
podatkowe 

System ten przez zastosowanie tzw. 
kwot rodzinnych uwzględnia przy 
tym fakt, że rodziny wielodzietne 
ponoszą wyższe koszty utrzymania 
związane z wychowywaniem dzieci.  
 

W Wielkiej Brytanii nie ma 
specjalnych ulg podatkowych dla 
rodzin wychowujących dzieci  
Jako preferencje w systemie 
podatkowym dla rodzin można 
natomiast uznać obowiązującą w 
Wielkiej Brytanii 0% stawkę VAT 
na artykuły dziecięce. 

Biorąc pod uwagę kryteria 
powszechności, progresywności i 
neutralności jest to również jedyny 
instrument polityki prorodzinnej w 
Polsce (choć przez swoją konstrukcję, 
nie może być wykorzystany przez 
rodzinę wielodzietną o niskich 
dochodach). 

Dostępność 
opieki 
zastępczej 
nad dziećmi 

Edukacja przedszkolna jest 
bezpłatna i obejmuje praktycznie 
wszystkie dzieci w wieku od 3 lat. 
Opieka nad dziećmi w młodszym 
wieku odbywa się w systemie 
składającym się z przedszkoli, 
żłobków oraz zarejestrowanych 
opiekunek. Właśnie opiekunki 
zapewniają opiekę największej 
liczbie dzieci (2/3 dzieci w wieku 
poniżej 3 lat, których oboje rodzice 
decydują się na powrót do pracy). 
Zarejestrowane opiekunki w dużej 
części utrzymywane są ze środków 
publicznych – państwo opłaca za nie 
w całości lub części składki na 
ubezpieczenia społeczne, a rodzice 
w razie zatrudnienia opiekunki 
otrzymują specjalny dodatek.  
 

Rodzice dzieci w wieku 3-4 lat (od 
5 roku pojawia się obowiązek 
uczęszczania do szkoły) mają 
możliwość skorzystania z 
bezpłatnej opieki przez 12,5 h 
tygodniowo (2,5 h dziennie) przez 
38 tygodni roku szkolnego. 
Pozostały czas jest z reguły 
płatny. Rodziny, których dochód 
roczny nie przekracza określonej 
kwoty mogą otrzymać zwrot 
kosztów opieki nad dzieckiem – 
jest to element systemu working 
tax credit i ostateczna wysokość 
otrzymywanej kwoty zależy 
głównie od dochodów rodziny. 

Opieka przedszkolna zaczyna się w 
momencie skończenia przez dziecko 
3 lat lub jeśli data urodzin dziecka 
przypada w miesiącach wrzesień – 
grudzień wraz z rozpoczęciem roku  
szkolnego (1 września) roku, w 
którym dziecko kończy 3 lata. 
Państwo zapewnia opiekę 
przedszkolną na dwa różne sposoby. 
Po pierwsze, finansując koszt 
funkcjonowania placówek 
publicznych (bezpłatne zajęcia przez 
5 godzin dziennie). A w przypadku 
placówek niepublicznych, poprzez 
wypłatę subwencji przedszkolnej „na 
każde dziecko” 

 
 

55. Czym jest polityka edukacyjna i jakie są jej cele? 
Polityka oświatowa/polityka edukacyjna - „dyscyplina naukowa zajmująca się podstawami teoretycznymi działalności 
w systemie edukacji i wychowania” 
LUB 
„celowa i zorganizowana działalność władz państwowych i samorządowych zapewniająca dzieciom, młodzieży i 
dorosłym zdobywanie wiedzy, umiejętności zawodowych, rozwijanie osobowości oraz zaspokajanie aspiracji i dążeń” 
Polityka oświatowa jest integralną częścią polityki społecznej. Obejmuje ona całokształt problemów dotyczących 
ustroju szkolnictwa, organizacji procesu nauczania, metod kształcenia i wychowania. Jako dyscyplina naukowa „ (...) 
zajmuje się ustalaniem optymalnych zasad upowszechniania oświaty wśród dzieci, młodzieży i dorosłych z punktu 
widzenia przygotowania ich do życia, zawodu i aktywnego uczestnictwa w kulturze (...)” . W praktyce polityka 
oświatowa oznacza działania państwa w dziedzinie szkolnictwa i wychowania, realizowanie celów kształcenia oraz 
podstawy materialno-techniczne funkcjonowania przyjętego systemu oświatowego jak i zarządzanie instytucjami 
zajmującymi się tą dziedziną. W temacie kształcenia zawodowego istotnym jest przygotowanie takiej liczby kadr w 
poszczególnych zawodach i specjalnościach, która będzie mogła być wykorzystana przez gospodarkę i odpowiadać jej 
potrzebom w celu ograniczenia bezrobocia . 
CELE POLITYKI EDUKACYJNEJ  



 

Określenie celów i zadań kształcenia. 



 

Określenie wychowania i opieki w różnych horyzontach czasowych 



 

określenie sposobów i dróg zapewnienia efektywnej realizacji przyjętych celów, zadań i standardów 
edukacyjnych CELE OGÓLNE 

CELE SZCZEGÓŁOWE związane są z poprawą warunków bytu, poziomu życia uwaniem nierówności społecznych jak i 
podnoszeniem kultury życia, w związku z działaniami: 



 

wyrównanie szans rozwoju młodego pokolenia 



 

zwiększenia zdolności do zatrudnienia młodzieży 



 

organizowanie przedszkoli, 



 

zapewnienie możliwości umieszczenia dzieci w domach dziecka oraz rodzinach zastępczych, 



 

rozbudowa specjalnych szkół zawodowych dla dzieci z niedorozwojem fizycznym i umysłowym 



 

zapewnienie dożywiania w szkołach, 



 

zabezpieczenie środków finansowych na rozwój zajęć pozalekcyjnych (świetlicowych) dla uczniów, 



 

prowadzenie internatów i domów studenckich, 



 

utworzenie funduszy stypendialnych 



 

przywrócenie do szkól opieki medycznej, 



 

organizowanie dowożenia dzieci i młodzieży do szkół zbiorowych, 



 

doradztwo wychowawcze, szkolne i zawodowe   

 
56. Struktura polskiego systemu edukacyjnego 
System edukacji w Polsce jest centralnie zarządzany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Nauki i 
Szkolnictwa Wyższego. Podstawą prawną obowiązującego systemu oświaty jest Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 
września 1991 roku z późniejszymi zmianami.  
Zgodnie z nią system oświaty tworzą:  



 

przedszkola, w tym z oddziałami integracyjnymi oraz przedszkola specjalne; 



 

szkoły podstawowe, gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne ogólnokształcące i zawodowe, w tym z oddziałami 
integracyjnymi oraz szkoły specjalne, szkoły sportowe oraz mistrzostwa sportowego i szkoły artystyczne; 



 

placówki oświatowo-wychowawcze, placówki pracy pozaszkolnej, w tym ogniska artystyczne oraz placówki 
kształcenia ustawicznego i praktycznego umożliwiające uzyskanie i uzupełnienie wiedzy ogólnej i kwalifikacji 
zawodowych, zdobywanie umiejętności, kształtowanie i rozwijanie zainteresowań i uzdolnień a także 
korzystanie z różnych form wypoczynku; 



 

poradnie psychologiczno-pedagogiczne oraz inne poradnie specjalistyczne udzielające dzieciom, młodzieży, 
rodzicom i nauczycielom pomocy psychologiczno-pedagogicznej, a także pomocy uczniom w wyborze kierunku 
kształcenia i zawodu; 



 

placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne, zapewniające opiekę i wychowanie dzieciom i młodzieży 
pozbawionym całkowicie lub częściowo opieki rodzicielskiej oraz inne działające stosownie do potrzeb w 
zakresie pomocy i opieki nad dziećmi i młodzieżą; 



 

ośrodki adopcyjno-opiekuńcze inicjujące i wspomagające zastępcze formy wychowania rodzinnego; 



 

ochotnicze hufce pracy; 



 

zakłady kształcenia i placówki doskonalenia nauczycieli; 



 

biblioteki pedagogiczne.  

Zgodnie z obowiązującą ustawą o systemie oświaty wszystkie szkoły podstawowe, gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne 
mogą być zarówno publiczne jak i niepubliczne. Szkoły niepubliczne są zakładane i prowadzone przez osoby prawne 
lub fizyczne, szkoły publiczne - przez jednostki administracji państwowej oraz samorządu terytorialnego. 
Zgodnie z definicją zawartą w ustawie szkoła publiczna to placówka, która:  



 

zapewnia bezpłatne nauczanie w zakresie ramowych planów nauczania, 



 

przeprowadza rekrutację uczniów w oparciu o zasadę powszechnej dostępności, 



 

zatrudnia nauczycieli posiadających kwalifikacje określone w odrębnych przepisach, 



 

realizuje ustalone przez ministra właściwego ds. oświaty i wychowania zasady oceniania, klasyfikowania i 
promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów,  



 

umożliwia uzyskanie świadectw lub dyplomów państwowych. 

Szkoła niepubliczna może uzyskać ww. uprawnienia szkoły publicznej, jeżeli: 



 

realizuje programy nauczania uwzględniające ww. podstawy programowe, 



 

stosuje ww. zasady oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów i 
sprawdzianów, z wyjątkiem egzaminów wstępnych, 



 

prowadzi dokumentację przebiegu nauczania ustaloną dla szkół publicznych,  



 

zatrudnia nauczycieli przedmiotów obowiązkowych posiadających kwalifikacje określone dla nauczycieli szkół 
publicznych. 

Obowiązek szkolny dotyczy dzieci i młodzieży w wieku 6-16 lat, natomiast obowiązek nauki, który może być 
realizowany w formach szkolnych lub pozaszkolnych, odnosi się do młodzieży w wieku 16-18 lat.  
Kształcenie obowiązkowe obejmuje ostatni rok edukacji przedszkolnej, 6-letnią szkołę podstawową oraz 3-letnie 
gimnazjum (szkołę średnią I stopnia). Przedszkola, szkoły podstawowe i gimnazja są zarządzane przez władze gminne.  
Do szkół średnich II stopnia, których nie obejmuje kształcenie obowiązkowe, uczęszcza znaczna większość młodzieży w 
wieku 16-19/20 lat. Szkoły te są zarządzane przez władze powiatowe.  
Autonomiczne uczelnie prowadzą głównie studia pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia (wyjątek stanowią jednolite 
studia magisterskie, prowadzone jedynie na wybranych kierunkach).  
Edukacja dorosłych odbywa się w ośrodkach kształcenia ustawicznego, ośrodkach kształcenia praktycznego oraz 
ośrodkach dokształcania i doskonalenia zawodowego. 
 
57. Czym jest proces boloński, czego dotyczy 
Proces Boloński zapoczątkowany został 19 czerwca 1999 roku. Wtedy to ministrowie odpowiedzialni za szkolnictwo 
wyższe z 29 krajów Europy podpisali Deklarację Bolońską. Zobowiązali się do utworzenia do 2010 roku wspólnego 
Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego (EuropeanHigherEducationArea). 
Ministrowie edukacji na spotkaniach w Bolonii (1999), Pradze (2001) i Berlinie (2003) określili cele szczegółowe. 
Zobowiązali się również do koordynacji polityki edukacyjnej, tak aby europejskie systemy szkolnictwa wyższego stały 
się łatwiej porównywalne oraz były bardziej konkurencyjne i atrakcyjne w skali światowej. 
W ciągu czterech lat od podpisania Deklaracji Bolońskiej liczba krajów uczestniczących w Procesie Bolońskim wzrosła z 
29 do 40, co również nadaje dodatkowego znaczenia temu Procesowi. 
Cele Procesu Bolońskiego 
W Deklaracji Bolońskiej (1999) określono następujące cele: 
– przyjęcie systemu „czytelnych” i porównywalnych dyplomów; 
– wprowadzenie systemu studiów dwustopniowych, opartego na dwóch cyklach kształcenia (licencjat – magister); 
– wprowadzenie punktowego systemu zaliczania osiągnięć studentów (ECTS); 
– rozwój mobilności studentów i pracowników uczelni; 
– rozwój współpracy europejskiej w zakresie zapewnienia jakości kształcenia; 
– wzmocnienie wymiaru europejskiego szkolnictwa wyższego. 
W Komunikacie Praskim (2001) wprowadzono dodatkowo jeszcze trzy cele: 
– rozwój kształcenia przez całe życie (lifelong learning); 
– zwiększenie zaangażowania studentów na rzecz realizacji Procesu Bolońskiego; 
– promowanie atrakcyjności Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego poza Europą. 
W Komunikacie Berlińskim (2003), uznając znaczenie badań jako integralnej części szkolnictwa wyższego, przyjęto dwa 
cele: 
– rozszerzenie systemu studiów o trzeci stopień – studia doktoranckie; 
– współpraca Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego z Europejską Przestrzenią Badawczą. 
Kraje zaangażowane w Proces Boloński: Albania, Andora, Austria, Belgia – Wspólnota Francuska i Flamandzka Belgii, 
Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, 
Holandia, Irlandia, Islandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Niemcy, Norwegia, Macedonia, Malta, Polska, Portugalia, Rosja, 

Rumunia, Serbia i Czarnogóra, Słowacja, Słowenia, Szwajcaria, (Lichtenstein), Szwecja, Turcja, Watykan, Węgry, Wielka 
Brytania, Włochy. 
Działania związane z Procesem Bolońskim realizowane są na płaszczyznach: 
– współpracy na poziomie rządów państw sygnatariuszy w dziedzinie dostosowania regulacji prawnych w sferze  
   szkolnictwa wyższego, a także współpracy komisji akredytacyjnych uznawanych przez rządy państw sygnatariuszy; 
– działań podejmowanych bezpośrednio przez instytucje szkolnictwa wyższego, w tym konferencje rektorów,  
   prowadzących do wdrożenia zmian w szkolnictwie wyższym; 
– współpracy organizacji studenckich działających w poszczególnych krajach w celu upowszechniania problematyki  
związanej z Procesem Bolońskim wśród studentów. 
REALIZACJA PROCESU BOLOŃSKIEGO 
Suplement do dyplomu.Informuje o poziomie oraz określi nakład pracy studenta wyrażony w punktach ECTS, 
charakterze uzyskanych kwalifikacji (profil akademicki, profil zawodowy) i efekcie kształcenia (zakres wiedzy i 
umiejętności). Suplement do dyplomu ułatwia obiektywną ocenę kwalifikacji absolwentów przez ich przyszłych 
pracodawców oraz przebieg kształcenia – zarówno w kraju, jak i za granicą. Struktura suplementu do dyplomu jest 
regulowana w każdym kraju odpowiednim dokumentem prawnym. 
Wprowadzanie studiów dwustopniowych. Dwustopniowy system studiów oparty jest na dwóch cyklach kształcenia: 
– I stopień (licencjat/inżynier); 
– II stopień (magister lub równorzędne, np. lekarz). 
System ten wpływa na uelastycznienie studiów, umożliwia podjęcie pracy po I cyklu kształcenia i powrót na uczelnię w 
terminie późniejszym w celu kontynuacji studiów w II cyklu kształcenia. Sprzyja również mobilności studentów 
zarówno między uczelniami, jak i kierunkami studiów i zwiększa dostęp do szkolnictwa wyższego. 
Punktowy system zaliczania osiągnięć studentów (ECTS) System punktów ECTS (EuropeanCredit Transfer System) jest 
coraz częściej stosowanym w Europie sposobem oceny postępów studenta w zdobywaniu wiedzy. Liczba punktów 
odzwierciedla nakład pracy studenta wymagany do zaliczenia danego przedmiotu.System ECTS został wprowadzony w 
1989 roku w ramach programu Erasmus jako system transferu punktów. Ułatwiał on uznawanie okresów studiów w 
kraju i za granicą oraz przyczynił się do zwiększenia mobilności studentów w Europie.  
Zwiększenie mobilności 
W skali Europy, w ramach programu Sokrates-Erasmus, ponad 120 000 studentów rocznie realizuje część programu 
studiów na uczelni zagranicznej. W liczbie tej jest ponad 5400 polskich studentów.  
Zapewnianie jakości kształcenia 
– ocena wewnętrzną i zewnętrzną programów lub instytucji kształcenia, przy udziale studentów, oraz publikację  
   wyników oceny, 
– akredytacja lub certyfikacja instytucji szkolnictwa wyższego, 
– udział ekspertów zagranicznych w procesach oceny jakości . 
Kształcenie ustawiczne – Powinno być ono jednym z zasadniczych elementów Europejskiego Obszaru Szkolnictwa 
Wyższego. Zwrócono uwagę na konieczność kształcenia ustawicznego na poziomie wyższym, jako integralnej części 
działań uczelni. Podkreślono potrzebę wprowadzania ułatwień w zakresie uznawania wcześniejszych okresów nauki i 
poprawy dostępności tego typu kształcenia dla wszystkich obywateli. Kształcenie ustawiczne na poziomie wyższym 
obejmuje najczęściej studia zaoczne i wieczorowe, studia podyplomowe i kursy specjalistyczne. Coraz częściej uczelnie 
europejskie oferują kursy doskonalenia zawodowego realizowane wspólnie przez uczelnie i firmy zainteresowane 
szkoleniem swoich pracowników. 
 
58. Polski system emerytalny 
Na system obowiązkowy składają się:  



 

I filar, o charakterze redystrybucyjnym (zreformowany ZUS). W praktyce ZUS pełni funkcję instytucji 
gromadzącej składki oraz wypłacającej świadczenia emerytalne, 



 

II filar działający w oparciu o powszechne towarzystwa emerytalne, zarządzające otwartymi funduszami 
emerytalnymi (pracownik wybiera otwarty fundusz emerytalny spośród kilkunastu działających obecnie na 
polskim rynku, do tego funduszu przekazuje, za pośrednictwem ZUS składki, a po przejściu na 
emeryturę  środki zgromadzone w funduszu uzupełnią emeryturę z I filara.  

I filar stanowi główne źródło świadczeń: 



 

Emerytalnych (dożywotnia emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego – który do 2012 roku wynosił 60 lat 
dla kobiet oraz 65 lat dla mężczyzn i który stopniowo wzrasta od 2013 roku, tak, aby osiągnąć docelowy 
poziom 67 lat w 2020 roku (dla mężczyzn) oraz w 2040 roku (dla kobiet), 



 

Rentowych (renta z tytułu orzeczonej niezdolności do pracy), 



 

Wypadkowych (odszkodowania i inne świadczenia przysługujące z tytułu wypadków przy pracy oraz w drodze 
do i z pracy), 



 

Chorobowych (zasiłek chorobowy po zaprzestaniu wypłacania przez pracodawcę wynagrodzenia za czas 
choroby). 

W ramach I filara składki przeznaczone na świadczenia emerytalne zapisywane są na kontach osób ubezpieczonych. W 
praktyce system działa na zasadzie Pay As You Go (czyli redystrybucji: świadczenia dla obecnych emerytów wypłacane 
są z obecnych składek pracowników) co oznacza, iż na kontach nie ma środków (istnieje jedynie zobowiązanie Państwa 
ograniczone do wysokości zapisanej kwoty). Podobnie, dopisywany do rachunków zysk nie jest parametrem 
rynkowym, a jest jedynie naliczany na bazie odpowiednich wskaźników (dla większej części składki w oparciu o wzrost 
płac oraz inflacji, dla mniejszej części - będącej w przeszłości częścią składki do OFE - więcej szczegółów poniżej - w 
oparciu o wzrost PKB) -  jest to tzw. waloryzacja polegająca na pomnożeniu zaewidencjonowanych na koncie 
ubezpieczonego składek przez odpowiedni wskaźnik waloryzacji). 
II filar dostarcza wyłącznie świadczeń emerytalnych (emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego – 60 lat dla kobiet 
oraz 65 lat dla mężczyzn - docelowo 67 lat). Składki przeznaczone na świadczenia emerytalne z II filara inwestowane są 
przez powszechne towarzystwa emerytalne na rynku inwestycyjnym, a zgromadzone środki (składki plus zyski) 
wypłacane będą przyszłym emerytom. W odróżnieniu od I filara, zgromadzone w ramach II filara środki podlegają 
dziedziczeniu. 
Obowiązkowe filary systemu emerytalnego opierają się na zdefiniowanej składce, co oznacza, iż znany jest poziom 
składki (% wynagrodzenia), nieznany jest natomiast poziom przyszłych świadczeń. 
Na system dobrowolny składają się III oraz IV filar. Stanowią one dobrowolne formy gromadzenia oszczędności na cele 
emerytalne (organizowane przez pracodawców oraz indywidualnie, przez samych „ubezpieczonych") 
 
Nasze przyszłe emerytury finansowane są ze składek, które w takiej samej wysokości opłacają pracodawcy i 
pracownicy (uwaga – w przypadku pozostałych składek na ubezpieczenia społeczne taka „idealna” równowaga 
pomiędzy obciążeniami ponoszonymi przez pracodawców i pracowników nie musi występować). Ich wysokość oraz 
sposób podziału pomiędzy I i II filar systemu przedstawić można w sposób następujący: 
 

 

 
 
59. IKE a IKZE 
 (ekonomistka ze mnie żadna, więc posłużę się artykułem portalu finansowego, który nawet mi wyjaśnił o co chodzi) 
Żeby wyjaśnić sprawę różnić między IKE a IKZE trzeba zacząć od wyliczenia zbieżności dwóch rozwiązań…  
IKE to Indywidualne Konto Emerytalne, które jest rodzajem planu emerytalnego w III filarze i sposobem oszczędzania 
pieniędzy na dodatkową emeryturę. Ma zabezpieczyć naszą przyszłość i zapewnić nam jak najwyższy standard życia na 
emeryturze. Podlega przepisom Ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych. 
IKZE to Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Razem z Indywidualnym Kontem Emerytalnym oraz 
Pracowniczymi Programami Emerytalnymi wchodzi w pakiet rozwiązań “trzeciofilarowych” propagowanych przez 
rząd.  
Oba rozwiązania są częścią nieobowiązkowego trzeciego filaru, który pozwala na oszczędzanie na prywatną emeryturę 
z wykorzystaniem ulg podatkowych. Za ich konstrukcję odpowiada państwo, ale odkładając na przyszłość w ten sposób 
mamy w każdym momencie pełny dostęp do naszych pieniędzy.  Czyli po pierwsze, założenie takiego konta jest 
dobrowolne, a po drugie, w przeciwieństwie do ZUS-u czy OFE - gdzie środki zostaną nam wypłacone po osiągnięciu 
wieku emerytalnego - możemy w każdej chwili sięgnąć po nasze pieniądze. 
Zarówno IKE, jak i IKZE są oferowane przez te same placówki: banki, fundusze inwestycyjne, firmy ubezpieczeniowe, 
biura maklerskie oraz otwarte fundusze emerytalne. Na obu kontach można zacząć oszczędzać od 26 roku życia, albo 
później. 

Ponadto ustawa jasno precyzuje, że można posiadać oba te konta jednocześnie. Co więcej, oba można łączyć także 
z Pracowniczymi Programami Emerytalnymi. 
A teraz wreszcie trzy zasadnicze różnice między IKE a IKZE... 
1. Ulga podatkowa 
W przypadku IKE nasza korzyść podatkowa polega na tym, że przy wypłacie środków nie zapłacimy podatku od zysków 
kapitałowych. Cała zebrana kwota (wpłaty + ewentualny zysk) będzie do wzięcia jednorazowo lub w ratach. Jest to 
w tej chwili jeden z niewielu powszechnie dostępnych sposobów unikania podatku Belki (19% od zysku). 
Dla odmiany w przypadku IKZE po prostu roczna składka pomniejsza nasz podatek dochodowy. Odpisujemy ją od 
podstawy opodatkowania, więc w zależności od tego, jaką płacimy stawkę podatku, w naszej kieszeni zostanie 
odpowiedni procent wartości składki. Należy jednak pamiętać, że IKZE pozwala odpisać część oszczędności od podatku 
dzisiaj, ale przy wypłacie z konta będziemy musieli go i tak uiścić. Od wpłat oraz zysku. Czyli tak naprawdę jest to 
odroczenie podatku w czasie. Ryzyko? Dziś wiemy, ile wynoszą stawki podatku dochodowego, ale nie wiadomo, jak się 
zmienią do czasu, kiedy będziemy wypłacać pieniądze z IKZE. Bo pod uwagę będzie brana stawka podatkowa na dzień 
wypłaty. 
2. Roczny limit wpłat 
Trzykrotność średniego prognozowanego miesięcznego wynagrodzenia w danym roku - tyle możemy wpłacić na IKE 
w ciągu roku. I ta kwota wynosi tyle samo dla każdego oszczędzającego. Oczywiście można wpłacić też kwotę mniejszą. 
Zgodnie z treścią projektu ustawy budżetowej na 2013 r., prognozowane przeciętne wynagrodzenie miesięczne brutto 
wynosić ma 3713 zł. 
Z kolei na IKZE możemy co roku odłożyć do 4% wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne. Najczęściej oznacza to 
do 4% rocznych zarobków brutto (wyjątkiem są m.in. przedsiębiorcy płacący najniższe składki na ZUS). Prosta zasada - 
im więcej zarabiamy, tym więcej możemy odłożyć.  
3. Czas 
Jeśli nasze oszczędności dotrwają z nami na IKE do 60 roku życia, to skorzystamy z ulgi podatkowej. To warunek 
konieczny. Wypłata środków w wieku 55 lat jest możliwa, ale tylko jeśli przysługują nam prawa emerytalne (np. 
policjantom). Wydłużenie wieku emerytalnego od 2013 r. nic tu nie zmienia. Jeśli wypłacimy pieniądze wcześniej (bo 
możemy to zrobić), potrącony zostanie podatek od zysków kapitałowych. 
W przypadku IKZE jest trochę inaczej - oszczędności możemy odpisywać od podstawy opodatkowania do 65 roku życia, 
a zakończenie oszczędzania przed czasem nie ma specjalnego znaczenia. Przecież podatek dochodowy od wpłaconego 
kapitału oraz ewentualnego zysku musimy zapłacić tak czy siak. 
 
60. Jaka jest różnica pomiędzy systemem repartycyjnym a kapitałowym? 
Repartycyjny system emerytalny opiera się na założeniu, że pracująca część społeczeństwa bierze na siebie utrzymanie 
wszystkich emerytów i rencistów. Kapitał emerytalny części pracującej nie jest gromadzony. Tego typu system 
emerytalny może pozostać stabilny w dłuższym terminie, pod warunkiem utrzymania tej samej proporcji osób 
pracujących do emerytów i rencistów. W przypadku starzenia się społeczeństwa, grozi on destabilizacją finansów 
państwa. Repartycyjny system emerytalny funkcjonował w Polsce do 1998 r. 
W przypadku kapitałowego systemu emerytalnego każdy pracownik wpłaca składki na własne konto w funduszu 
emerytalnym, który później będzie wypłacał świadczenie (emeryturę). Największe zagrożenia dla rozwiązania 
kapitałowego to wysoka inflacja i kryzysy, obserwowane na rynkach finansowych. System ten jest za to odporny na 
takie zjawiska, jak starzenie się społeczeństwa czy bezrobocie. 
 
61. Czym jest ubezpieczenie rentowe? 
Ubezpieczenie rentowe gwarantuje świadczenia pieniężne, w przypadku utraty dochodów pieniężnych związanej z 
wystąpieniem ryzyka inwalidztwa (niezdolność do pracy lub śmierć żywiciela). W takiej sytuacji osoby opłacające 
składki na ubezpieczenie rentowe otrzymują rentę, która zastępuje im utracone wynagrodzenie lub dochód a w 
przypadku śmierci ubezpieczonego żywiciela wypłacane są renty rodzinne. 
 
62. Jaka jest różnica pomiędzy funduszem chorobowym a funduszem wypadkowym? 
Składki wpłacane na fundusz chorobowy przeznaczane są na finansowanie wypłat: 



 

Zasiłków chorobowych – z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą. 



 

Świadczeń rehabilitacyjnych – dla osób, które po wyczerpaniu zasiłku chorobowego są nadal niezdolne do 
pracy, a dalsze leczenie i rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy. 



 

Zasiłków wyrównawczych dla osób będących pracownikami, których wynagrodzenie uległo obniżeniu w skutek 
stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. 



 

Zasiłków macierzyńskich – z tytułu urodzenia dziecka lub przyjęciu go na wychowanie. 



 

Zasiłków opiekuńczych – w razie konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. 

Składki wpłacane na fundusz wypadkowy przeznaczane są na finansowanie wypłat: 



 

Zasiłków chorobowych – dla ubezpieczonych, których niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem 
przy pracy lub chorobą zawodową. 



 

Świadczeń rehabilitacyjnych – dla ubezpieczonych, którzy po wyczerpaniu okresu wypłaty zasiłku 
chorobowego byli niezdolni do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja rokują odzyskanie zdolności do pracy. 



 

Zasiłków wyrównawczych - dla ubezpieczonych będących pracownikami, których wynagrodzenie uległo 
obniżeniu w skutek, stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. 

 
63. Proszę podać wysokość następujących składek i źródło ich finansowania: składka zdrowotna, składka emerytalna, 
fundusz pracy 
a) Składka na ubezpieczenie zdrowotne wynosi obecnie 9% podstawy wymiaru. W przypadku przedsiębiorców 
podstawę ustalenia składki na ubezpieczenie zdrowotne stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 75 % 
przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w czwartym kwartale roku poprzedniego, 
włącznie z wypłatami z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS. 
Podstawą wymiaru składki na ubezpieczenie zdrowotne w całym 2014 roku stanowi 75% przeciętnego miesięczna 
wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, włącznie z wypłatami z zysku, w czwartym kwartale 2013 roku. 75% z 
4005,97 zł wynosi 3004,48 zł. 
Ze względu na to, że składka zdrowotna wynosi 9% podstawy powyższego wymiaru, to kwota składki zdrowotnej 
obowiązującej w okresie styczeń - grudzień 2014 roku dla przedsiębiorców będzie wynosiła 270,40 zł. 

 

 

 

 

 

 

b) Składka emerytalna jest obowiązkową składką z tytułu ubezpieczeń społecznych comiesięcznie odprowadzaną do 
ZUS. Obecnie wynosi ona 19,52 proc. podstawy wymiaru składki. 
Konkretna kwota, jaka jest opłacana do ZUS zależy od wysokości podstawy ubezpieczenia, od której liczy się składkę 
emerytalną. 

 

c) Składka na Fundusz Pracy wynosi 2,45% podstawy wymiaru składki. 

 

 

 

 
 
 

64. Czym jest Fundusz Rezerwy Demograficznej 
Fundusz Rezerwy Demograficznej (FRD) – fundusz, w którym mają być gromadzone środki na wypłatę świadczeń 
emerytalnych w czasie niekorzystnych zmian na rynku pracy po roku 2020.  
FRD utworzony został w 2002 r. w wyniku reformy emerytalnej. Po roku 2020 w wyniku kompensacji wyżu 
demograficznego liczba osób pobierających emerytury może wzrosnąć nawet o 60 %. W tym czasie środki 
zgromadzone w Funduszu Rezerwy Demograficznej powinny wspomagać system emerytalny poprzez uzupełnianie 
niedoborów w FUS. Według założeń reformy emerytalnej, fundusz miał być zasilany środkami z prywatyzacji spółek 
państwowych.  
 
65. Co to jest prewencja rentowa? 
Prewencja rentowa to program rehabilitacyjny prowadzony przez ZUS. Kluczowym zadaniem tego programu 
jest przywrócenie osobom ubezpieczonym zdolności do pracy, która jest zagrożona trwałą lub długotrwałą 
niesprawnością spowodowaną urazami lub chorobami. Aby osoba została objęta programem rehabilitacyjnym 
koniecznie musi rokować odzyskaniem zdolności do pracy po zastosowaniu odpowiedniej procedury diagnostyczno- 
leczniczo- rehabilitacyjnej. Cały program skierowany jest wyłącznie do osób ubezpieczonych: 



 

zagrożonych częściową lub całkowitą niezdolnością do pracy, 



 

uprawnionych do świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku chorobowego, 



 

pobierających rentę okresową z tytułu niezdolności do pracy. 

Aby zostać skierowanym do ośrodka rehabilitacyjnego, należy uzyskać orzeczenie o potrzebie rehabilitacji leczniczej, 
które powinno być wydane przez lekarza orzecznika ZUS.  
 
66. Kiedy i w jakim celu powstał OFE? 
OFE istnieją od 1999r. Ich zadaniem jest gromadzenie środków pieniężnych i ich lokowanie z przeznaczeniem na 
wypłatę członkom funduszu emerytury po osiągnieciu przez nich wieku emerytalnego oraz emerytury częściowej lub 
okresowej emerytury kapitałowej. Składki do OFE mogą wpływać tylko za pośrednictwem ZUS. Jeśli pracujesz to z 
twojej pensji brutto, co miesiąc, jest potrącana składka emerytalna w wysokości 19,52%. Trafia ona ZUS, a jeśli 
wybrałeś OFE, wówczas ZUS część tej składki przekazuje do OFE. 
 
67. Czym są zasiłki chorobowe i komu przysługują? 
Zasiłek chorobowy jest świadczeniem wypłacanym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznychosobie niezdolnej do pracy, 
która jest objęta ubezpieczeniem społecznym (obowiązkowym lub dobrowolnym). Przysługuje on po upływie tzw. 
okresu wyczekiwania. W przypadku ubezpieczenia obowiązkowego wynosi on 30 dni, natomiast przy ubezpieczeniu 
dobrowolnym 90 dni. Dopiero po tym czasie nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego, pracownik uzyskuje prawo 
do zasiłku chorobowego.Do okresu ubezpieczenia chorobowego wlicza się także poprzednie jego okresy, jeżeli przerwa 
między nimi nie przekroczyła 30 dni lub była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo 
odbywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego. Wyjątkowo prawo do zasiłku chorobowego 
przysługuje po spełnieniu określonych warunków już od pierwszego dnia ubezpieczenia. Obejmuje ono absolwentów 
szkół lub szkół wyższych, posłów i senatorów i osoby niezdolne do pracy w skutek wypadku w drodze do pracy lub z 
pracy. Dotyczy to również osób ubezpieczonych obowiązkowo, które mają wcześniejszy co najmniej 10-letni okres 
obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego. Zasiłek chorobowy przysługuje przez okres maksymalnie 182 dni, a w 
przypadku gruźlicy oraz gdy niezdolność do pracy przypada na okres ciąży 270 dni. 
Zgodnie z regulacjami Kodeksu pracy, zasiłek chorobowy przysługuje określonym osobom czasowo niezdolnym do 
pracy. Dotyczy to chorych, poszkodowanych w wypadkach przy pracy, a także chorych w czasie ciąży. 
 
68. Co to jest zasiłek wyrównawczy? 
Zasiłek wyrównawczy przysługuje ubezpieczonemu będącemu pracownikiem ze zmniejszoną sprawnością do pracy, 
którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek poddania się rehabilitacji zawodowej w celu adaptacji lub 
przyuczenia do określonej pracy. Zasiłek wyrównawczy przysługuje wówczas przez okres rehabilitacji, nie dłużej jednak 
niż przez 24. miesiące. 
 
69. Na czym polegał tzw. „program czterech reform zdrowotnych” rządu Jerzego Buzka 
Program czterech reform – opracowany i wprowadzony przez rząd Jerzego Buzka program złożony z czterech reform: 
oświatowej, emerytalnej, administracyjnej i zdrowotnej. 
Reforma oświatowa 
Reforma oświatowa miała na celu upowszechnienie średniego wykształcenia i podniesienie jego poziomu. Skrócono o 
2 lata (do 6 klas) czas nauki w szkole podstawowej i wprowadzono nowy typ szkoły gimnazjum, w którym nauka trwa 
trzy lata. Kolejnym elementem systemu oświaty są szkoły ponadgimnazjalne. Należą do nich trzyletnie licea 

ogólnokształcące, czteroletnie technika, dwuletnie lub trzyletnie szkoły zawodowe (czas trwania nauki zależny jest od 
wybranego przez ucznia zawodu) oraz nowy typ szkoły – trzyletnie licea profilowane. 
Nowym elementem było wprowadzenie systemu zewnętrznych egzaminów, które przeprowadzane są przez Centralną 
Komisję Egzaminacyjną. W ostatnim roku nauki w szkole podstawowej i w gimnazjum uczniowie przystępują 
odpowiednio do zewnętrznego sprawdzianu lub do egzaminu gimnazjalnego. Przystąpienie do nich jest warunkiem 
niezbędnym do ukończenia wymienionych szkół. Absolwenci liceów ogólnokształcących, liceów profilowanych, 
techników przystępują do egzaminu maturalnego. Absolwenci szkół zawodowych przystępują do zewnętrznych 
egzaminów potwierdzających kwalifikacje zawodowe. Wprowadzanie systemu egzaminów zewnętrznych było 
procesem długofalowym. Pierwszy sprawdzian na zakończenie szóstej klasy szkoły podstawowej oraz pierwszy egzamin 
gimnazjalny odbył się w roku 2002 (rok szkolny 2001/2002). Egzaminy kończące szkoły kładą nacisk na stosowanie 
zdobytych umiejętności i rozumienie poleceń. 
Reforma emerytalna 
Reforma emerytalna zakładała uzupełnienie dotychczasowej metody finansowania rent i emerytur tworząc trzy filary 
emerytalne — pierwszy oparty o FUS, drugi oparty o Otwarte Fundusze Emerytalne (OFE) i trzeci oparty 
o IKE, IKZE i PPE. 
Według początkowych założeń reforma emerytalna miała doprowadzić do stworzenia systemu powszechnego, to 
znaczy łączącego wszystkie grupy zawodowe wcześniej korzystające z rozmaitych przywilejów w ramach oddzielnych 
systemów emerytalnych. Po 2000 roku rząd SLD i PSL przywrócił wcześniejsze wyłączenia m.in. w stosunku do służb 
mundurowych (2003), następnie górników (2005) oraz sędziów i prokuratorów. Z opóźnieniem zlikwidowano 
także emerytury pomostowe. 
Reforma administracji 
Reforma administracji zastąpiła dawny dwustopniowy podział administracyjny (gminy i 49 województw) nowym, 
trójstopniowym podziałem, w którym podstawową jednostką administracji jest gmina (na czele gminy wiejskiej 
stoi wójt, gminy miejsko-wiejskiej lub mniejszej miejskiej burmistrz, a większej miejskiej prezydent miasta), większą 
jednostką jest powiat, na którego czele stoi starosta, a największą jednostką organizacyjną jest województwo. Według 
nowego podziału administracyjnego województw jest 16. 
Reforma służby zdrowia 
Reforma służby zdrowia decentralizowała system ubezpieczeń zdrowotnych i wprowadzała kasy chorych, regionalne 
lub branżowe instytucje podpisujące umowy o finansowaniu z zakładami opieki zdrowotnej. Wprowadzała także 
instytucję lekarza rodzinnego. 
 
70. Jaka jest różnica pomiędzy Medicare, Medicaid 
Medicare i Medicaid to publiczne programy opieki zdrowotnej w USA, dostępne dla określonej grupy osób. 
Medicaid to program prowadzony wspólnie przez władze federalne i stanowe na rzecz osób o niskich dochodach. 
Każdy stan ma swoje własne przepisy Medicaid. Medicaid pokrywa koszty usług medycznych, takich jak wizyty 
lekarskie i pobyty w szpitalu. Stali rezydenci, którzy wjechali do Stanów Zjednoczonych przed 22 sierpnia 1996 r. mogą 
uzyskać Medicaid po spełnieniu pewnych warunków. Stali rezydenci, którzy wjechali do Stanów Zjednoczonych w dniu 
22 sierpnia 1996 r. lub później mogą uzyskać Medicaid, jeżeli przemieszkają w USA co najmniej 5 lat i spełnia pewne 
warunki. 
Medicare -Jest to publiczny program zdrowotny działający od 1966 roku. Medicare jest programem ubezpieczenia 
zdrowotnego dla osób, które ukończyły 65. rok życia lub które cierpią na pewne określone schorzenia ( choroby nerek). 
Medicare pokrywa koszty usług w przypadku choroby lub obrażeń lecz nie pokrywa kosztów opieki okresowej (takiej 
jak badania kontrolne u lekarza), opieki dentystycznej i okulistycznej. Na Medicare składa sie szereg części od A do D. I 
tak np.: 
 Medicare Part A (Ubezpieczenie Szpitalne) 
-Pomaga w pokryciu oplat szpitalach 
-Pomaga  w pokryciu hospicjum, domowej opieki zdrowotnej, itp 
Medicare Part B (Ubezpieczenie Medyczne) 
-Pomaga w pokryciu usług lekarskich, badan ambulatoryjnych oraz domowej opieki zdrowotnej 
-Pomaga w pokryciu usług profilaktycznych w celu utrzymania dobrego zdrowia 
itd. to raczej nieistotne. 

RÓŻNICE 

Medicaid 

Medicare 

Dla osób o niskich dochodach 

Dla osób po 65 roku życia 
Dla osób przewlekle chorych 
Dla osób niepełnosprawnych poniżej 65 roku życia 

Pokrywa koszty okresowej opieki medycznej np. 
leczenie szpitalne, wizyty lekarskie, szczepienia 

Pokrywa koszty leczenia przewlekłego np. 
hospicjum 

 
 
71. Proszę podać definicję patologii społecznej, rodzaje i przyczyny 
Patologie społeczne to zachowania, które zakłócają równowagę społeczną. Patologia to nieprzestrzeganie ogólnie 
przyjętych norm i wartości. Dotyczy ona jednostek lub grup społecznych. Czynniki wywołujące zachowania 
patologiczne są różnorodne. Niektóre z nich to np. mikro uszkodzenia mózgu podczas porodu, a następnie braki w 
wychowaniu jednostek, czy wpływ środowiska i jego oddziaływanie na jednostkę. Do najbardziej powszechnych zjawisk 
patologicznych w Polsce należą: alkoholizm, narkomania, przestępczość. Inne zjawiska patologiczne to dewiacje 
seksualne, samobójstwa, czy prostytucja 
Przykładami są właśnie alkoholizm, narkomania i przestępczość.  
 Pojęcie „patologia” (z greckiego pathos – cierpienie, logos – nauka) używane jest od dawien dawna w medycynie dla 
oznaczenia czynników wywołujących chorobę. Dopiero w końcu XIX wieku zaczęto używać pojęcia „patologia 
społeczna” dla określenia zachowań ludzkich skierowanych przeciwko powszechnie akceptowanym wartościom i 
normom społecznym. Zjawiska te określa się także terminami bliskoznacznymi, takimi jak: „dewiacja społeczna”, 
„dezorganizacja”, „anomia”, „zachowanie dysfunkcjonalne”. 
Skutkami opisanych patologii jest: 



 

rozpad rodziny, 



 

przemoc w rodzinie, 



 

wzrost przestępczości, 



 

agresja, 



 

wypadki drogowe, 



 

wypadki przy pracy, 



 

rozboje, 



 

brak poczucia bezpieczeństwa wśród społeczeństwa, 



 

degradacja i śmierć jednostek itp. 

W miarę jak społeczeństwa powiększają się, stają się bardziej złożone i zróżnicowane, poziom patologii wzrasta, 
ponieważ przestają wystarczać dotychczasowe formalne i nieformalne czynniki społecznej kontroli, a czasem wręcz 
mogą one przyczynić się do powstawania patologii  
Teoria napięć strukturalnych opisuje sytuację, w której typowe normy kierujące zachowaniem nie są już dłużej 
odpowiednie ani skuteczne. W każdym społeczeństwie istnieją kulturowo zdefiniowane pojęcia sukcesu oraz 
prawomocne środki służące do jego osiągnięcia. Wysoki poziom patologii społecznej pojawia się wówczas, kiedy 
legalne możliwości osiągania sukcesów są ograniczone, co prowadzi do napięcia strukturalnego między środkami a 
celami u tych, którzy nie mają dostępu do prawomocnych środków.  
Teoria konfliktu akcentuje, iż „osoby należące do klas niższych, kobiety i wiele mniejszości etnicznych nie mają takiego 
samego dostępu do środków zapewniających osiąganie sukcesu jak na przykład bo-gaci biali mężczyźni. Dostęp do 
legalnych środków jest zatem warstwowym dobrem, które staje się przyczyną konfliktów.  
Teoria naznaczania (etykietowania) głosi, że zachowanie jedno-stek kształtowane jest przez reakcje innych ludzi. 
„Kiedy komuś przy-czepi się etykietę dewianta-zbrodniarza, przestępcy, wariata, narkomana czy alkoholika – wówczas 
często zaczyna się on zachowywać tak by spełniać oczekiwania z nią związane  
Na podstawie przedstawionych teorii wyjaśniających źródła patologii społecznej można krótko powiedzieć, iż tkwią one 
głównie w:  
1. osłabieniu więzi społecznych, zakłóceniu w stosunkach międzyludzkich i zachwianiu społecznej kontroli zachowań 
ludzi i ich poczucia dobra i zła;  
2. wzroście napięcia między potrzebami i aspiracjami a możliwościami ich urzeczywistnienia na określonym poziomie i 
w określonym czasie, przy jednocześnie niesprawiedliwym podziale już wytworzonych dóbr;  
3. zagrożeniu bezpieczeństwa jednostki, a zwłaszcza potęgowaniu się jego zagrożenia;  
4. nasilaniu się różnorodnych i sprzecznych interesów grup ludzi o charakterze etnicznym, językowym, kulturowym, 
religijnym  
 
72. Czym są dewiacje i jakie są typy dewiacji 
Dewiacja z łaciny znaczy deviare – zboczyć z drogi – dlatego etymologicznie oznacza zboczenie.  
Dewiacja stanowi przeciwieństwo normalności. Na jej podstawie istnieje dychotomiczny podział faktów społecznych. 
Pierwszą grupą są fakty naturalne, drugą – nienaturalne. Naturalne to fakty powszechne i przeciętne, nienaturalne 
wręcz przeciwnie. Łamanie norm normalności będzie istnieć zawsze i ma pozytywny wpływ na doskonalenie się 
systemu normatywnego i rozwój społeczny.  
Jest to rodzaj odchyleń od przyjętych norm, nakazów, zakazów. Polega na nieprzestrzeganiu norm prawnych, 
społecznych, religijnych.  

Dewiacja to odróżnienie od szarego zwykłego człowieka. Oznacza niezwykłość, nadzwyczajność, wyjątkowość czy 
nienaturalność.  
Dewiacje, czyli odstępstwa od normy dzielimy na pozytywne i negatywne. A o tym w kolejnym pytaniu . 
Dorzucam jeszcze z encyklopedii WIEM 
Dewiacja, forma jednostkowego lub grupowego zachowania, które przez większość członków danej grupy społecznej 
jest postrzegane i definiowane jako odstępstwo od akceptowanych norm, wzorów i oczekiwań, a jednocześnie nie jest 
w ramach danej zbiorowości tolerowane. 
Dewiacja jest w wielu przypadkach zjawiskiem kulturowo zrelatywizowanym, co przejawia się w tym, iż to, co w jednej 
kulturze traktowane jest jako zachowanie dewiacyjne (np. prostytucja, homoseksualizm), w innej uznawane być może 
za nieprzekraczające obowiązujących standardów obyczajowych. 
Z socjologicznego punktu widzenia dewiacje podzielić można na: dewiacje pierwotną (zachowanie sprzeczne z 
normami, które nie zostało zauważone lub nie zostało społecznie napiętnowane) oraz dewiacje wtórną (zachowanie 
łamiące obowiązujące normy, które zostało społecznie napiętnowane, zaś osoby je podejmujące "naznaczone" zostały 
mianem dewianta). 
Innego rodzaju podział odwołuje się do zróżnicowania zachowań dewiacyjnych, wyróżniając pośród nich m.in.: 
niektóre choroby umysłowe, dewiacje seksualne (np. ekshibicjonizm, sadyzm), zachowania autodestrukcyjne 
(alkoholizm, narkomania, samobójstwo), przestępczość (jednostkową i zorganizowaną). 
Do podstawowych sposobów objaśniania przyczyn kształtowania się zachowań dewiacyjnych zalicza się: teorie 
biologiczne (odwołujące się np. do zaburzeń chromosomalnych), teorie psychologiczne (powołujące się np. na 
socjopatyczne zaburzenia osobowości) oraz teorie socjologiczne (np. teoria naznaczania społecznego, traktująca 
dewiacje jako skutek przypisania jednostce przez otoczenie społeczne etykietki dewianta). 
 
73. Jaka jest różnica pomiędzy dewiacją negatywną a dewiacją pozytywną 
Istnieje dewiacja pozytywna i negatywna. Dewiacja pozytywna przynosi korzyści społeczeństwu a negatywna jest 
źródłem anomii. Paradoks dewiacji polega na tym, że na pozytywna ma korzystne cechy dla społeczeństwa, co wydaje 
się sprzeczne z definicją samej dewiacji.  
Pozytywna ma miejsce wtedy gdy swoim działaniem usuwa normalność negatywną, patologiczną – często związaną z 
obawami dla nowych, niezbędnych rozwiązań w różnych strefach życia społecznego.  
Dwa typu dewiacji, tzn. pozytywna i negatywna.  
Pierwsza z nich dotyczy takiego naruszenia norm, które nie ma na celu wyrządzenia szkody lecz przeciwnie – rozwój, 
dobrostan. Utożsamiana jest z takimi zachowaniami jak: nonkonformizm, twórczy niepokój, altruizm, pozytywne 
nieprzystosowanie. Charakteryzują ją następujące cechy: odstępstwo od normy powinności, nieegoistyczna 
motywacja, bunt i pozytywna reorganizacja w sferze skutków.  
Dewiacja negatywna natomiast jest odstępstwem od normy obowiązku, jest szkodliwa i destruktywna zarówno w 
sferze motywacji, jak i konsekwencji.  
Dewiacja pierwotna i wtórna: (Lemert), pierwsza z nich polega na przekroczeniu przez jednostkę normy, nierzadko w 
wyniku zadziałania pewnych mechanizmów zewnętrznych.  
Z kolei wtórna rozpoczyna się z chwilą pojawienia się reakcji społecznej na owe naruszenie normy i stanowi właściwy 
proces stygmatyzowania (naznaczania). Cechą charakterystyczną tego procesu jest to, że jednostka zaczyna reagować 
na to, co na jej temat sądzą i głoszą inni ludzie. Nierzadko efektem jest dostosowanie się do owych ocen, które 
wyznaczają status dewianta. 
 
74. Dewiacja a demoralizacja – różnice i miejsce w polityce społecznej 
Demoralizacja, obniżenie akceptowanego w danej zbiorowości społecznej poziomu moralności, polegające głównie na 
łamaniu określonych norm obyczajowych czy zasad współżycia społecznego. W skrajnych przypadkach, gdy dotyczy 
szerszej rzeszy osób, demoralizacja prowadzić może do pojawienia się dezorganizacji społecznej. 
Demoralizacja – odrzucanie oraz negowanie przyjętych wartości, norm, zasad etyki, praw życia zbiorowego i 
indywidualnego. Łamanie przyjętych norm prowadzić może do przekroczenia zasad zapisanych w przepisach prawa, 
np. gwałt popełniony pod wpływem pornografii. Absolutnie błędna jest rozpowszechniona opinia, że demoralizacja 
jest aktem świadomym 
Oby dwie definicje encyklopedyczne. Na zdrowy chłopski łeb ja to rozumiem tak, że dewiacja to przeciwstawianie się 
pewnym zachowaniom czy normom, może być pozytywne i negatywne. Natomiast demoralizacja nie dość że zawsze 
jest negatywna, jest częściowo pierwotna ( ponoć każdy jest od urodzenia zdemoralizowany, dopiero edukacja nas 
tego wyzbywa) to jeszcze nie stanowi alternatywny dla jakichś zastanych norm a jest efektem ich zapuszczenia, 
obniżenia, lekceważenia.  
 
 

75. Proszę podać przykłady zachowań patologicznych oraz zagrożeń z nimi związanych. 
Przykładowe zachowania patologiczne: 



 

przestępczość nieletnich i młodocianych 



 

alkoholizm i nadużywanie alkoholu 



 

uzależnienia lekowe, toksykomania 



 

samobójstwa i zamachy samobójcze 



 

prostytucja nieletnich i młodocianych --> zachorowalność na choroby weneryczne 



 

ucieczki z domów rodzinnych, zakładów wychowawczych, zakładów poprawczych 



 

pasożytnictwo społeczne 



 

agresja i przemoc rówieśnicza 

Wymienione zachowania mają negatywny wpływ tak na samą jednostkę, jak i na daną grupę społeczną w obrębie 
której zjawiska te występują. Mogą prowadzić do rozpadów rodzin i więzi społecznych pomiędzy członkami grupy, 
niebezpiecznych, agresywnych zachowań, chorób czy nawet przypadków śmiertelnych. 
 
76. Czym jest społeczna i indywidualna odpowiedzialność. 
Odpowiedzialność społeczna - postawa, która charakteryzuje się dobrowolnym i aktywnym działaniem na rzecz 
pozytywnych zmian w najbliższym otoczeniu społecznym. Najkrócej ujmując to zaangażowanie każdego człowieka w 
kreowanie lepszej rzeczywistości społecznej. Obywatele mają nie tylko prawa, ale także obowiązki względem 
społeczeństwa i wspólnoty. 
Postawa społecznie odpowiedzialna przyczynia się do lepszej jakości życia i dobrostanu społecznego. Pomaga w 
kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego, w którym każda osoba ma wpływ na toczące się na różnych poziomach 
procesy decyzyjne i działania. Tym samym odpowiedzialni, aktywni obywatele kreują zmianę w jakości życia w 
społeczeństwie, która prowadzi do większej szczęśliwości. 
Odpowiedzialność indywidualna– w przeciwieństwie do odpowiedzialności społecznej, jednostka odpowiada tutaj 
indywidualnie za swoje czynny orazich skutki społeczne nimi wywołane. Wiążę się także z tym, iż nie należy obarczać 
innych winą za nasze własne działania  
 
77. Patologie społeczne a wykluczenie społeczne. 
Patologię społeczną definiuje się najczęściej jako negatywne zjawisko społeczne, które musi uwzględniać warunki: 



 

naruszania norm i wartości 



 

destruktywność zachowania mierzoną skalą potępienia społecznego 



 

występowanie w większej zbiorowości lub skali masowej 



 

konieczność wykorzystania zbiorowej siły w celu przeciwstawienia się tego rodzaju problemom 

Patologie społeczne – określa się jako ogół przypadków śmierci, obniżenia poziomu moralnego, pogorszenia 
samopoczucia i start materialnych spowodowanych naruszeniem reguł prakseologicznych, moralnych i prawnych oraz 
postępowaniem autodestruktywnym (J.Malec, 1986). 
Wykluczenie społeczne, zwane też marginalizacja społeczną czy ekskluzją, oznacza wyłączenie jednostek lub grup 
społecznych z uczestnictwa w podstawowych instytucjach porządku społecznego. 
Pojęcia wykluczenie społeczne, często używane jest opisywania szeroko pojętego ubóstwa strukturalnego czy nawet 
systemowego. 
Istnieje wiele obszarów wykluczenia społecznego: 



 

Wykluczenie ekonomiczne – wiąże się z biedą, bezrobociem, bezdomnością. 



 

Wykluczenie ze sfery edukacji i kultury – najczęściej związane z brakiem środków lub dostępu do edukacji, 
odpowiedniego przygotowania do zawodu lub poruszania się na rynku pracy. Brak dostępu do dobrych szkół 
czy środków na kształcenie w dużym stopniu ogranicza możliwości jednostki do korzystania z dóbr 
wypracowanych przez społeczeństwo.  



 

Wykluczenie przestrzenne – odnosi się do społeczności żyjących w dzielnicach slumsów, blokowiskach 
wielkiego miasta, ale także w gettach czy do innych społeczności wyizolowanych. 



 

Wykluczenie strukturalne – dotykające przede wszystkim niepełnosprawnych, mniejszości etnicznych, 
rasowych czy płciowych 

Wykluczenie społeczne w szerszym ujęciu oznacza wyłączenie z aktywnego życia w społeczeństwie. 
Dodatkowo można wymienić jeszcze: 



 

Wykluczenie religijne – dotyczy ludzi, którzy z powodu swoich przekonań religijnych, nie są w stanie sprostać 
wymaganiom życia w innej kulturze. 



 

Wykluczenie mentalnościowe – ujawniające się w trudnościach dostępu do niektórych przywilejów, zawodów 
lub funkcji z powodu przynależności do grupy mniejszościowej lub rasowej. 



 

Wykluczenie psychiczne – np. związane z poczuciem alienacji kulturowej imigrantów. 

Patologie społeczne w dużym stopniu mogą przyczynić się do wystąpienia wykluczenia społecznego, np. rodziny 
patologiczne, w których pojawia się problem alkoholizmu bądź narkomanii, poprzez ciągłe zapotrzebowanie finansowe 
na używki, mogą doprowadzić chociażby do kłopotów finansowych, co z kolei skutkować może wykluczeniem 
ekonomicznym oraz dotyczącym edukacji. Podobny schemat można zastosować do wielu innych przypadków patologii 
społecznych. 
 
78. Czym jest mobbing, jakie są rodzaje mobbingu, przyczyny mobbingu, jakie są taktyki mobbingu i skutki społeczne 
Mobbing jest to rodzaj przemocy psychicznej, stosowanej przez jedną lub kilka osób przeciwko przeważnie jednej, 
rzadziej przeciwko grupie osób. Najogólniej mobbing można określić jako długotrwałe nękanie, dokuczanie, poniżanie, 
prześladowanie, straszenie wybranej osoby (osób) przez przełożonych lub współpracowników.  
Rodzaje mobbingu: 
poziomy”- gdy pracownik „mobbuje” innego pracownika 
„pionowy”-  gdy podwładny staje przeciw przełożonemu 
„pochyły”- gdy przełożony występuje przeciwko podwładnemu  
Przyczyny mobbingu  
- Społeczne, wśród których wymienia się bezrobocie, stałe zagrożenie utraty pracy, co zmusza podwładnego do 
wykonywania wszelkich poleceń. Zły zwyczaj zatrudniania jak największej liczby pracowników na umowy zlecenie, 
dzieło, zabierający im poczucie pewności i bezpieczeństwa. Przyczyny mobbingu leżą też w sztywnych strukturach 
społecznych, umożliwiających sprawowanie władzy z pozycji siły.  
- Cechy zarządzającego organizacją, czyli niedorzeczne polecenia wydawane podwładnym, obarczanie pracownika dużą 
odpowiedzialnością przy równoczesnym ograniczeniu podejmowania decyzji. Kompleksy i silne poczucie wyższości 
osoby zarządzającej, podkreślającej codziennie swoją przewagę nad pracownikami.  
- Szczególna pozycja społeczna ofiary mobbingu. Wpływ na gorsze traktowanie ma niejednokrotnie kolor skóry, 
niepełnosprawność, odmienność seksualna. Mobbigowane są często osoby, które jedną z tych cech odróżniają się od 
reszty zespołu pracowników.  
Taktyki mobbingu: 



 

taktyka upokorzenia 



 

taktyka zastraszenia 



 

taktyka pomniejszania kompetencji 



 

taktyka izolacji 



 

taktyka poniżania 

Skutki mobbingu: 
Wpływ na procesy komunikacji i na możliwości wyrażania poglądów. 
Zaliczamy tutaj: ograniczenie możliwości wyrażania własnego zdania, permanentne przerywanie wypowiedzi, krytyka 
pracy i życia prywatnego, głośne upominanie, krzyczenie, werbalne groźby, pisemne groźby, przemoc przez telefon. 
Ataki na relacje społeczne. 
Obszar ten obejmuje: nieformalne wprowadzenie zakazu rozmów z ofiarą, oczernianie za plecami, uniemożliwienie 
komunikacji z innymi, odizolowanie miejsca pracy, ofiara jest „niewidzialna”. 
Ataki na reputację. 
Do takich działań należą: zlecanie zadań skrajnie różnych, niepowiązanych ze sobą, rozgłaszanie plotek i pomówień, 
wyśmiewanie, traktowanie ofiary jako niepoczytalnej, zmuszenie do badań psychiatrycznych, wyśmiewanie „choroby”, 
przedrzeźnianie np. sposobu chodzenia, głosu itp., wyśmiewanie poglądów politycznych i religijnych, kierowanie do 
prac obniżających samoocenę (za trudne lub za łatwe), kwestionowanie kompetencji, kwestionowanie decyzji, 
insynuacje seksualne, stosowanie obrażających przezwisk. 
Pogarszanie warunków pracy i zamieszkania. 
W skład kategorii wchodzą: zmuszanie do wyczerpujące pracy, odsunięcie od odpowiedzialnych i złożonych zadań, 
zlecanie zadań niemających znaczenia, zlecanie zadań poniżej kwalifikacji, wyrządzanie krzywd mających wpływ na 
efekt finansowy, niszczenie dóbr materialnych miejscu pracy. 
Bezpośrednie ataki na zdrowie. 
Do tego obszaru Leymann zaliczył: stosowanie pogróżek dotyczących przemocy fizycznej, stosowanie niegroźnych 
aktów agresji dla zastraszenia, nadużycia fizyczne, przemoc seksualna. 

Często u osoby represjonowane występują typowe objawy związane ze stresem tj. przewlekłe przemęczenie, napięcie 
nerwowe, lęki, bóle głowy i brzucha. Wszystkie te psychosomatyczne objawy mogą być początkiem choroby 
wrzodowej, zawału mięśnia sercowego, astmy lub udaru mózgu.  Leczenie terapeutyczne depresji i nerwic może trwać 
wiele lat. Skutki mobbingu ponosimy my wszyscy:  
-za tolerowanie mobbingu płaci każdy z nas w związku z kosztami, jakie ponosi państwo za leczenie  

-spada jakość pracy, gdyż represjonowany pracownik pracuje mniej wydajnie  
-firma ponosi koszty związane z nową rekrutacją. 

 
79. Czym są zachowania o podłożu psychospołecznym, jakie są przyczyny, rodzaje i skutki społeczne takich zachowań. 

UWAGA! 

Na to pytanie nigdzie nie mogłam znaleźć odpowiedzi, a spędziłam w sobotę prawie pół dnia w bibliotece… Jak na złość 
w necie też nie znalazłam prawie nic, prócz tego, że do zachowań o podłożu psychospołecznym zaliczyć można 
zaburzenia psychiczne oraz nerwice, więc w dalszej części bazuję tylko na tym. Nie mam pojęcia czy to jest dobrze… 
Zanurzenia psychiczne można zdefiniować jako utrudnienia funkcjonowania społecznego lub psychicznego jednostki. 
Pojęcie zaburzenia wiąże się z pojęciami zdrowia psychicznego, normalności zachowania oraz jego patologii. 
Zaburzenia psychiczne mogą wynikać z przyczyn: 
biologicznych (urazy, wypadki, zażywanie narkotyków, alkoholu),  
psychologicznych (frustracja, znęcane psych, agresja słowna, przykre wydarzenia)  
bądź środowiskowych (nadmierny stres, problemy finansowe, w pracy, szkole lub rodzinie). 
Wśród zaburzeń psychicznych wymienia się m.in.: zaburzenia psychiczne i zachowania spowodowane używaniem 
środków (substancji) psychoaktywnych (np. alkoholizm), schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii (schizotypowe) i 
urojeniowe, zaburzenia nastroju (afektywne) (np. depresja), zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią 
somatyczną (np. fobie), zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych (np. osobowość dyssocjalna, zaburzenia 
preferencji seksualnych). 
Określone zaburzenia psychiczne, np. zaburzenia osobowościowe czy na tle seksualnym, mogą przyczynić się do 
innego, często negatywnego, postrzegania jednostek w społeczeństwie, ich odsunięcia od życia społecznego lub 
wykluczenia. Zachowania osób cierpiących na te zaburzenia odbiegają od normy i różnią się od zachowań ludzi 
zdrowych, przez co mogą być one napiętnowane i alienowane. 
 
80. Proszę opisać zjawisko prostytucji wśród mężczyzn i jego skutki społeczne. 
Prostytucję definiuje się jako świadczenie usług seksualnych za pieniądze, bez zaangażowania uczuciowego ze strony 
osoby je świadczącej, często bez możliwości wyboru. 
Prostytucja męska jest zjawiskiem dużo rzadszym niż kobieca. Można również wyróżnić tu dwa rodzaje męskiej 
prostytucji: heteroseksualną oraz homoseksualną. 
Z badań przeprowadzonych w Polsce na grupie osób w wieku 15-22 lata, wynika, że chłopcy w porównaniu do 
dziewcząt zdecydowanie częściej uprawiają prostytucję homoseksualną lub biseksualną, niż heteroseksualną. 
Większość obsługuje po więcej niż dwóch partnerów, natomiast ponad połowa badanych swoją aktywność w tym 
obszarze rozpoczęła przed 17 rokiem życia. 
Najczęściej deklarowanym powodem uprawiania prostytucji w przypadku chłopców uprawiający prostytucję 
homoseksualną są względy ekonomiczne, ponadto namowa kolegów, narkotyki, pragnienie przygody oraz konieczność. 
Zaś wśród chłopców uprawiających prostytucję heteroseksualną najczęstszą przyczyną jest pragnienie przeżyć 
seksualnych, a także konieczność, żądza i przypadek. 
Osoby młode świadczące takie usługi, często przynależą do grup przestępczych czy chuligańskich, mają problemy w 
szkole, mają styczność z alkoholem i narkotykami. 
Prostytucja jest z reguły negatywnie odbieranym przez społeczeństwo zjawiskiem. Ujawnienie faktu uprawiania 
prostytucji przez daną osobę może skutkować wyalienowaniem jednostki, zaburzenia jej relacji z innymi ludźmi, 
odseparowaniem się od niej grana znajomych czy nawet wykluczenia z życia społecznego zarezerwowanego dla 
„normalnych ludzi”. Pojawić się mogą głosy jasno potępiające jej działania, będą pojawiać się opryskliwe żarty bądź 
szyderstwa ze strony innych osób. 
 
81. Kwestia równouprawnienia kobiet i mężczyzna na rynku pracy 
Rosnące uczestnictwo kobiet w rynku pracy jest pozytywną zmianą i stanowi ważny wkład we wzrost gospodarczy w 
UE, równy jednej czwartej rocznego wzrostu gospodarczego od 1995 r. W ciągu ostatniej dekady stopa zatrudnienia 
kobiet wzrosła o 7,1 punktów procentowych, osiągając w 2008 r. poziom 59,1 %, który jest bliski docelowemu 
poziomowi określonemu w strategii lizbońskiej (60 % w 2010 r.). 
Tę pozytywną tendencję przerwał jednak kryzys gospodarczy, który bardzo poważnie wpłynął na dane liczbowe 
dotyczące rynku pracy i bezrobocia. Oprócz tego w kilkunastu państwach członkowskich bezrobocie utrzymuje się na 
wyższym poziomie wśród kobiet. Ponadto ze względu na fakt, że zatrudnienie kobiet skupia się w sektorze publicznym, 
mogą być one niewspółmiernie narażone na utratę zatrudnienia z powodu cięć budżetowych. Doświadczenie z 
poprzednich kryzysów pokazuje, że zatrudnienie mężczyzn zasadniczo wraca do poprzedniego poziomu szybciej niż 
zatrudnienie kobiet. W przypadku osób, które straciły pracę, ryzyko, że nie znajdą nowego zatrudnienia jest wyższe 
wśród kobiet. Poświęcenie szczególnej uwagi zmianom stóp bezrobocia podczas recesji jest ważne, ale może 

przesłonić mniej widoczne tendencje, w tym nadmierną liczbę kobiet wśród osób nieaktywnych zawodowo lub wśród 
osób częściowo bezrobotnych, które nie zawsze są zarejestrowane jako bezrobotne. 
W przypadku kobiet istnieje większe prawdopodobieństwo znalezienia się w niekorzystnej sytuacji na rynku pracy, 
np. z powodu częstszego zawierania umów na niepewnych warunkach, niedobrowolnego podejmowania pracy w 
niepełnym wymiarze czasu pracy i utrzymującej się niekorzystnej różnicy w wynagrodzeniach, co negatywnie wpływa 
na ich dochody w okresie całego życia, zabezpieczenie społeczne i emerytury, prowadząc do wyższego wskaźnika 
zagrożenia ubóstwem, w szczególności po przejściu na emeryturę. W 2007 r. wskaźnik zagrożenia ubóstwem był 
wyższy w przypadku kobiet (17 %) niż mężczyzn (15 %). Ponadto gospodarstwa domowe w krajach, w których nadal 
dominuje model mężczyzny jako „żywiciela rodziny”, w znacznie większym stopniu ucierpią z powodu utraty 
dochodów (w wyniku straty pracy), co podkreśla potrzebę dalszego wspierania modelu, w którym gospodarstwo 
domowe utrzymują dwie osoby.  
Oprócz obecnego kryzysu gospodarczego i jego skutków dla kobiet i mężczyzn należy uwzględnić wyzwania 
długoterminowe, które mają wpływ na równość płci na rynku pracy. Chociaż w ostatnich latach znacząco zwiększył się 
poziom wykształcenia wśród kobiet, a liczba kobiet wśród absolwentów szkół wyższych jest większa niż mężczyzn nadal 
przeważają one w tradycyjnie „kobiecych” i często gorzej wynagradzanych sektorach (usługi zdrowotne i usługi w 
zakresie opieki, edukacja itp.), zajmując mniej odpowiedzialnych stanowisk we wszystkich sferach społecznych. Brak 
dostępu do usług w zakresie opieki dla osób wymagających opieki (dzieci, osoby niepełnosprawne, osoby starsze), 
odpowiednich systemów urlopowych i elastycznych form zatrudnienia dla obojga rodziców często utrudnia kobietom 
uczestniczenie w rynku pracy lub podjęcie pracy w pełnym wymiarze czasu pracy.  
Kobiety posiadające dzieci pracują mniej) w porównaniu z kobietami nieposiadającymi dzieci, podczas gdy mężczyźni 
posiadający dzieci pracują więcej niż mężczyźni nieposiadający dzieci (stopa zatrudnienia wyższa o 6,8 punktów 
procentowych). Silny wpływ rodzicielstwa na uczestnictwo w rynku pracy wiąże się z tradycyjnym podziałem ról ze 
względu na płeć oraz z brakiem placówek opieki nad dziećmi w wielu państwach. Zajmowanie się innymi osobami 
wymagającymi opieki również ma znaczący wpływ na możliwość utrzymania się na rynku pracy kobiet i mężczyzn; 
wyzwanie to jest jeszcze większe ze względu na starzenie się społeczeństwa. Brak odpowiednich środków na rzecz 
równowagi między życiem zawodowym i prywatnym może także wpływać na decyzję kobiet i mężczyzn o 
nieposiadaniu dzieci lub posiadaniu mniejszej liczby dzieci, co stanowi problem w odniesieniu do starzenia się 
społeczeństwa i podaży na rynku pracy w przyszłości, a w konsekwencji – w odniesieniu do wzrostu gospodarczego. W 
krajach, w których istnieją korzystne warunki w zakresie opieki nad dziećmi, urlopów rodzicielskich i elastycznych form 
zatrudnienia, zarówno stopa zatrudnienia kobiet, jak i wskaźniki urodzeń są wyższe.  
Mimo że w ostatnich latach w UE nastąpił wzrost liczby kobiet uczestniczących w procesach decyzyjnych lub 
wyznaczanych na stanowiska decyzyjne, to w sferze gospodarczej i politycznej władza pozostaje niezmiennie w rękach 
mężczyzn. W UE średnio zaledwie jeden na czterech członków parlamentów narodowych i ważniejszych ministrów 
rządów krajowych jest kobietą, chociaż sytuacja ta różni się w poszczególnych państwach członkowskich. 
Zakazuje się bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji  kobiet i mężczyzn w odniesieniu do warunków: 



 

rekrutacji, dostępu do zatrudnienia oraz prowadzenia działalności, 



 

zwolnienia, 



 

kształcenia i awansu zawodowego, 



 

członkostwa 

w organizacjach pracowników lub pracodawców. 

Na mocy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zakazuje się ponadto dyskryminacji ze względu na płeć w 
odniesieniu do wynagradzania za jednakową pracę lub pracę o jednakowej wartości. Zasada ta ma zastosowanie 
również do systemu zaszeregowania pracowników przy ustalaniu wynagrodzenia. Niemniej jednak odmienne 
traktowanie kobiet i mężczyzn można uznać za niedyskryminacyjne, jeżeli ze względu na rodzaj danej działalności 
podjęte środki są zgodne z prawem i proporcjonalne. 
 
82. Dyskryminacja 
„Każdy człowiek jest uprawniony do korzystania z wszystkich praw i wolności, bez względu na różnice rasy, koloru 
skóry, płci, języka, religii, poglądów politycznych, lub innych przkonań, narodowości, pochodzenia społecznego, 
majątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice” (art.2) – Powszechna Deklaracja Praw Człowieka 
Dyskryminacja odnosi  się do zachowań jednostki lub grupy wobec innych grup bądź jednostek, w efekcie których 
pewne możliwości dochodzenia do dóbr i wartości społecznie cenionych pozostają zarezerwowane dla członków jednej 
grupy czy zbiorowości ludzi, kosztem innych. Cechą praktyk dyskryminacyjnych jest długotrwałość, systematyczność i 
naruszenie zasady sprawiedliwości. Dyskryminacja bazuje na uprzedzeniach (wyrażanie sztywnych i negatywnych opinii 
jednych jednostek, grup, zbiorowości na temat innych, występowanie postaw niechęci wobec drugiego człowieka. W 
kształtowaniu uprzedzeń kluczową rolę odgrywają stereotypy). 
Wyróżniamy następujące wymiary dyskryminacji: 
a) d. bezpośrednia – kiedy ze względu na cechy różnicujące ludzi – pewną osobę (grupę ludzi) traktuje się mniej 

przychylnie niż traktowałoby się inną osobę w podobnej sytuacji. 
b) d. pośrednią – kiedy pewne przepisy, kryteria czy działania prowadzą w sposób niezamierzony do dyskryminacji 
pewnych kategorii osób czy grup w stosunku do innych osób czy grup znajdujących się w podobnej sytuacji; 
c) d. prawna – kiedy obowiązujące w danym kraju przepisy normatywne stwarzają podstawy do dyskryminacji 
pośredniej i bezpośredniej jednostek czy grup; 
d) d. faktyczna – kiedy działania instytucji czy obywateli wobec wyodrębnionych ze względu na cechy różnicujące 
jednostek czy grup mają charakter dyskryminujący, pomimo istnienia przepisów prawnych zakazujących takich praktyk. 
e) d. pozytywna – kiedy wprowadza się zasady regulujące stosowanie szczególnych przywilejów wobec grup, które 
doświadczają dyskryminacji bezpośredniej lub pośredniej, w celu zniesienia istniejących dla tych grup ograniczeń i 
zrównania ich sytuacji z grupami uprzywilejowanymi w tej sytuacji.