architektura starozytnego egiptu

MATERIAŁY BUDOWLANE

Podstawowymi materiałami budowlanymi stosowanymi w najstarszym okresie

historii Egiptu były muł nilowy a oprócz niego trzcina. Pó

niej z mułu formowano

cegły wysuszane na sło

cu. Drewno stosowano rzadko. Nie było ono w dawnym

Egipcie tak

rzadko

, jak dzi

, niemniej było surowcem drogim, a ze wzgl

du na

twarde gatunki trudnym w obróbce. Kamie

natomiast wyst

puje w kilku odmianach.

Do reprezentacyjnych budowli zwo

ono delikatny wapie

z Pustyni Libijskiej oraz

ró

owy granit z Górnego Egiptu. Dobry, zwarty piaskowiec zapewniał materiał trwały i

o du

ej wytrzymało

ci na

ciskanie.

KONSTRUKCJE

Konstrukcje egipskie były proste i stateczne. Składały si

z belek oraz

wspieraj

cych je

cian lub słupów. Stropy wykonywano z

belek drewnianych, przylegaj

cych do siebie. Uszczelnione

glina i plecionka z trzciny spełniały funkcje stropodachów. W
budynkach monumentalnych stosowano kamienne belki
stropowe.

wzgl

stosunkowo

niewielka

wytrzymało

ść

kamienia na zginanie nie mogły one mie

ej rozpi

ci. Konieczno

ść

podpierania krótkich i bardzo

ęż

kich belek sprawiała,

e słupy budowli były przysadziste

– ich wysoko

ść

nie przekraczała czterech do sze

ciu

rednic

i rozstawiano je w niewielkich odległo

ciach. Pierwotne

mieszkania Egipcjan, si

gaj

c okresu przedhistorycznego,

były lepiankami z gliny o kształcie kopulastym. Pó

niej

dopiero rozwija si

prymitywna chata o kształcie,

czworo

ciennym, lepiona lub murowana z cegieł. Cegły formowano w skrzynkach

drewnianych. Egipcjanie umieli wypala

cegł

, poniewa

jednak w suchym, ciepłym

klimacie cegła schła na powietrzu szybko i łatwo uzyskiwała potrzebna wytrzymało

ść

natomiast wypał był

mudny i drogi, zadawalano si

z małymi wyj

tkami cegł

surow

. Domy nie były wysokie, zwykle parterowe lub jednopi

trowe, wytrzymało

ść

nie palonej cegły była wystarczaj

ca, tym bardziej,

e mury stawiano t

gie, grube u

dołu a zw

ęż

ce si

ku górze. Dla wzmocnienia naro

ników i górnej kraw

dzi

wpuszczano drewniane beleczki. Podobnie obramione były okna i drzwi pr

tami

drewnianymi. Strop układano z belek
przylegaj

cych

siebie.

Taki

stropodach

uszczelniano

glin

zmieszan

z sieczka, li

ść

mi, słom

Egipscy

budowniczowie

posiadali

umiej

tno

ść

wykonywania ceglanych

sklepie

małej rozpi

ci. Ze wzgl

na gor

ce, ostre sło

ce ograniczano

ilo

ść

i wielko

ść

okien do minimum,

zadawalaj

c si

dla dopływu powietrza i

wiatła samymi drzwiami. Pojawiała si

natomiast konstrukcja trójk

ta obci

ąż

cego, której ide

jest zmniejszenie nacisku

na poziome, zginane elementy budowli. W celu uzyskania nad belkami lub płytami
pustej przestrzeni, wykonywano nad nimi rodzaj daszka z dwóch uko

nie

ustawionych kamieni, które kierowały na boki, ku podporom, siły nacisku warstw
górnych.

- 3 -

Szpaler sfinksów prowadzący do świątyni

FORMA,RZEZBA, KOLUMNY

W sztukach plastycznych, tak

e w architekturze, obowi

zywał kanon, czyli

niezmienna zasada kształtowania dzieł według okre

lonych wzorców i reguł. W

architekturze egipskiej kanon objawiał si

podobie

stwem i obiektów, i sposobu

organizowania przestrzeni. D

ąż

ono do czytelnej, zamkni

tej formy, monumentalnej

obiektach sakralnych i sepulkralnych. Wyst

powały układy symetryczne wzgl

dem

osi podłu

nej i składaj

ce si

ze zró

nicowanych członów architektonicznych. W

malarstwie i reliefie schemat postaci ludzkiej polegał na przedstawieniu tułowia i oka
na wprost, a głowy i nóg z profilu. Ustalone te

były proporcje postaci, a osoby

zajmuj

ce wy

pozycj

w hierarchii społecznej uwidoczniano w wi

kszej skali i

postawie bardziej dostojnej. Sceny z

ycia

bogów i ludzi były przeplatane hieroglifami;
wyst

powała jedno

ść

pisma i obrazu, malarstwo

czyło si

z rze

, rze

ba z architektur

Monumentaln

rze

w pełnej bryle

wykonywano z granitu lub piaskowca, ujmuj

postacie bóstw i władców w sposób zwarty,
lekko zgeometryzowany i nadaj

c pos

gom

cechy spokoju, surowo

ci i dostoje

stwa. Cz

sto

powtarzano

wielokrotnie

ten

sam

motyw

rze

biarski, np. do

prowadziły szpalery

jednakowych sfinksów, przed

tyni

Abu Simbel ustawiono cztery identyczne pos

Ramzesa II, a w zachodnich Tebach przed

tyni

Amenhotepa III – dwie ogromne jego

podobizn, zwane kolosami Memnona.

Kolumna egipska nie pojawia si

od razu

w gotowym kształcie. Pocz

tkowo podpor

stropu jest czworograniasty filar. Z czasem,
przez

cie kraw

dzi, filar otrzymuje profil

mioboczny. Dalsze

cinanie kraw

dzi daje kolejno przekrój szesnastok

tny, w

cu przechodzi w koło. Kolumny, jakie wypieraj

filary pod koniec epoki s

gie,

grubsze u dołu i oparte na płaskim kr

ąż

ku zwanym baza. Górna cz

ęść

kolumny

uformowana jest w głowic

–kapitel, która za po

rednictwem gładkiej kostki d

wiga

belk

stropu. Głowica otrzymuje form

zdobnicza wykonan

po kamieniarsku i

malowana. Motywy dekoracyjne czerpano
przede wszystkim ze

wiata ro

linnego.

Przedstawiaj

one w sposób uproszczony

cie, p

czki i kwiaty, korony palm. Pó

niej

pojawiaj

rzadkie głowice z twarzami

zwróconymi w cztery strony

wiata (rys.2.), w

wielu  wypadkach  jest  ozdobiona  płasko
wyrytymi wizerunkami bogów i królów, scenami
historycznymi  lub  religijnymi,  uzupełnionymi
opisem w hieroglifach.

Abu Simbel – posągi Ramzesa II

rys.1 rys 2

GROBOWCE

Grobowce odgrywały w Egipcie wielk

rol

, a ich na ogół solidne wykonanie

umo

liwiało i umo

liwia nadal badania.

Proste groby znaczniejszych osób w
czasach bardzo dawnych, na pocz

tku

Starego Pa

stwa, były podziemnymi

komorami

małych

rozmiarach,

wyło

onymi

cegł

lub

drewnem,

zabezpieczonymi od góry stropem.
Nieco pó

niej pojawia si

nadbudowa

w formie prymitywnej chatki. Wreszcie
ukształtowuje si

grób nadziemny jako

blok o lekko pochyłych

cianach i

płaskim dachu, wykonany z kamienia
lub

cegły.

Pó

niejsi

mieszka

Egiptu, arabowie, nazwali te groby –
mastaba (ławka). Starsze mastaby
zawieraj

tylko jedno pomieszczenie,

pó

niej pomieszcze

jest kilka albo

kilka mastab tworzy rodzinny zespół.

Piramida była grobowcem faraona. Jest to

ostrosłup prosty o podstawie kwadratowej,

cianach

nachylonych pod k

tem około 50° do poziomu,

pełny

wyj

tkiem

paru

niewielkich

komór

poł

czonych korytarzami. Główna komora po

rodku

przeznaczona jest na mumie króla. Spo

ród

kilkudziesi

ciu piramid kilka zasługuje na nieco

szersze omówienie. S

to przede wszystkim dwie

nietypowe, najstarsze piramidy: D

esera w Sakkara

i piramida w Dahszur.

Pierwsza zbudowana na

prostok

cie z małych bloków kamiennych, nadaj

jej kształt sze

cianu zmniejszaj

cych si

stopni.

Wygl

da ona tak jakby sze

ść

coraz

mniejszych mastab ustawiono jedna na drugiej. Piramid

w Dahszur nazwano

‘’łamana’’, poniewa

lica jej mniej wi

cej w

połowie wysoko

ci s

załamane i biegn

wierzchołkowi z mniejszym nachyleniem. S

domniemania,

e obawiaj

c si

zawalenia

piramidy o zbyt stromych

cianach, ju

w czasie

jej budowy zmniejszono k

t nachylenia

cian

górnej partii o przeszło 10°. Nauka uwa

a obie

te piramidy za wyraz formy przej

ciowej mi

dzy

mastabami a piramid

wła

ciw

- 5 -

Sakkara - pimida Dżesera

Dahszur - piramida Snofru

Najliczniejsze były piramidy na planie kwadratu zorientowanego według

czterech stron

wiata, ukształtowane jako regularne ostrosłupy. Zostały one uznane

przez staro

ytnych za pierwsze z siedmiu cudów

wiata. Urzekały zawsze prostot

statecznych

brył

tak

uformowanych,

aby

mogły

przetrwa

wieki. Wi

kszo

ść

z nich

imponuje

wielko

których

wymiary z upływem czasu na
skutek zniszcze

i tak uległy

zmianie, s

obecnie o par

metrów

mniejsze od pierwotnych.
Trzy wa

ne piramidy wznosz

koło wsi Giza, w pobli

u Kajro.

Piramida króla Chufu (Cheopsa)
zało

ona na kwadracie, o boku

233m długim, 145m wysoka, jest
najwi

ksza.

Ten

symbol

despotycznych rz

dów królewskich

jest najbardziej masywn

budowl

kamienn

jak

kiedykolwiek

wzniesiono.

Druga,

faraona

Chabra, liczy 135m wysoko

ci, trzecia Menkaure jest tylko 66m wysoka.

Komora królewska w piramidzie Chufu (Cheopsa) ma kształt izby

redniej

wielko

ci. Interesuj

co rozwi

zano strop, który składa si

z pi

ciu jednolitych płyt

kamiennych, jedna nad drug

, poprzedzielanych pustymi przestrzeniami. Nad

najwy

płyt

uło

ono rodzaj daszka z kamienia, o dwóch połaciach. Chodziło tu

wida

o zabezpieczenie sarkofagu przed ewentualnym obsuni

ciem wy

poło

onych mas kamiennych (rys. wy

ej). Konstrukcje tego rodzaju, wbudowan

mas

muru nazywamy trójk

tem obci

ąż

cym. Do komory głównej prowadzi w

ski,

stromy korytarz. Poszerza si

on i podwy

sza przed wej

ciem do komory na kształt

skiej, do

ść

wysokiej sali, około 50

m długiej. Przed ni

oddziela si

korytarz poziomy do komory królowej
oraz trzeci, biegn

cy w dół, do

podziemnej

komory

nieznanego

przeznaczenia.

Rozmiary

wielkiej

piramidy,

system

podziemnych

korytarzy,

odci

ąż

enie

komory

grobowej

wiadczy o du

ej wiedzy

technicznej egipskich budowniczych.
Znakomite

dopasowanie

ciosów

kamiennych układanych bez spoiwa i
precyzja

wykonania

drobnych

szczegółów,

zdumiewaj

zestawieniu z masywem kolosalnej piramidy, s

dziełem ludzi dysponuj

cych jedynie

prymitywnymi narz

dziami. Do dzi

niezupełnie rozeznano, w jaki sposób potrafili

przemieszcza

bloki skalne wa

żą

ce kilkadziesi

t ton.

- 6 -

Piramida Chufu (Cheopsa)

Pó

niejsze piramidy, wczesnego okresu

teba

skiego, s

znacznie mniejsze i nie

zawsze solidnie budowane. W Abydos, na
zachodnim brzegu Nilu, powstaje jeszcze kilka
małych piramid z cegły. Jednak górzysty teren
Górnego Egiptu daje pocz

tek grobowcom

skalnym. S

to pomieszczenia wykute w skale,

z wej

ciem od strony stoku. W najprostszej

formie grobowiec taki składa si

z płytkiego

przedsionka, z kolumnami lub pos

gami

podpieraj

cymi strop, i niezbyt obszernej sali.

W gł

bi, czasem nieco ni

ej, mie

ci si

trumna

w małej komorze grobowej. Niektóre grobowce
skalne okresu pó

niejszego zawieraj

po kilka

mniejszych

lub

kszych

komór,

uszeregowanych jedna za drug

. Do takich nale

y wielokomorowy grobowiec

faraona Seti I z XIII w. p.n.e. o ł

cznej długo

ci około 150m. Słynny grobowiec

Tutank-Amena z XIV w. p.n.e. odkryty w roku 1922 przez ekspedycj

angielsk

składał si

z długiego korytarza i czterech komór nie uszeregowanych wzdłu

jednej

linii.

SWIATYNIE

tynie, zarówno grobowe, jak równie

wiecone kultowi ró

nych bóstw,

wznoszono z kamienia ciosowego lub wykuwano w zboczach skalistych gór. Z
okresu Starego Pa

stwa, zwanego te

memfickim, pochodz

usytuowane przy

piramidach

tynie

ałobne, w których odbywał si

cowy ceremoniał przed

ostatecznym pochówkiem mumii. Obiekty te, o nieprawdopodobnie masywnych

cianach w stosunku do przestrzeni wn

trza, mie

ciły: przedsionki, sal

szeroka,

sal

dług

, dziedziniec, komory na wizerunki zmarłego i miejsce

te.

Do połowy II tysi

clecia p.n.e. nie

wytworzył si

jednolity typ

tyni

cony bogom. Wznoszono obiekty

kne,

ró

norodne,

ale

ogół

niewielkie.

Rozkwit

egipskiego

budownictwa sakralnego nast

pił w

okresie

Nowego

stwa,

kiedy

Amenhotep syn Hapu ustalił kanon
budowy

wolno stoj

cych. W

licznych obiektach powtarzał si

ten

sam układ pomieszcze

. Od kaplicy-

przystani, stoj

cej nad Nilem lub

kanałem, prowadziła aleja sfinksów do pylonów, czyli wie

flankuj

cych bram

tyni. Za pylonami znajdował si

dziedziniec otoczony z trzech stron podcieniami,

a dalej sala hypostylowa o stropie podpartym wieloma kolumnami, równomiernie
rozstawionymi na całej powierzchni.

- 7 -

W du

ych

tyniach sala hypostylowa

bywała podwy

szona w

rodkowej cz

ęś

ci i miała

układ bazylikowy, umo

liwiaj

cy do

wietlenie

mrocznego wn

trza górnymi okienkami.

sali

hypostylowej

przej

cie prowadziło do sali,

gdzie przechowywano bark

której

pos

bóstwa

odbywał procesje, a nast

pnie

kaplicy

miejsca

przechowywania

posagu

bóstwa. Za tym zasadniczym
kompleksem,

usytuowanym

wzdłu

jednej osi, znajdowały

liczne

pomieszczenia

przeznaczone

skarbce,

archiwa, magazyny i miejsca
zebra

kapłanów. Im dalej od

bramy głównej, tym wy

szy był

poziom posadzek, wskutek czego kolejne pomieszczenia były coraz ni

sze. Ró

nice

poziomów pokonywano za pomoc

pochylni. Lud miał wst

p na dziedziniec,

urz

dnicy do sali hypostylowej, a sanktuarium z pos

giem bóstwa dost

pne były

tylko dla kapłanów.

Kanon

tyni egipskiej był stosowany bardzo długo, o czym

wiadczy

tynia Horusa w Edfu z okresu ptolomejskiego. Niekiedy w ramach zasadniczego

nast

pstwa poszczególnych cz

ęś

ci budowli zdarzały si

pewne uzupełnienia i

modyfikacje, np. kilka dziedzi

ców

i pylonów, a tak

e dwa lub trzy

hypostyle. Najbardziej typowym
przykładem

tyni ,,klasycznej” ,

wzniesionej według kanonu jest

witania Chansu w Karnaku.

PAŁACE

Mieszkania faraonów nie były ani w cz

ęś

ci tak solidnie budowane, jak

tynie. Do wyj

tków zalicza

na pałac Amenofisa IV z ciosowego kamienia,

wzniesiony w XIV w. p.n.e. w dzisiejszej miejscowo

ci Tel.-el-Amaran. Król ten był

reformatorem na ka

dym polu

ycia Egiptu, nie wył

czaj

c religii. Zorganizował on i

zmodernizował warsztaty rze

biarskie i malarskie, popierał rzemiosło. Po jego

mierci kolegium kapłanów przywróciło dawn

religi

i dawny porz

dek rzeczy.

mieszkania

Dom mieszkalny okresu tebia

ńś

kiego, szczególnie zamo

nego Egipcjanina,

tylko form

konstrukcyjn

przypominał chat

z okresu memfickiego. Wy

urz

dnicy, dworzanie, bogaci kupcy budowali dwory o kilku lub kilkunastu pokojach,

nie licz

c zabudowa

na pomieszczenia słu

by, trzody, sprz

tu, magazynów

ywno

ci, a nawet kapliczki ogrodowej. Dwór taki otoczony był murem i stanowił

wyodr

bnion

zagrod

miasta

Miasta były g

sto zabudowane i chronione

bardzo grubymi murami z suszonych cegieł. Cz

ęść

zewn

trzn

miasta, bli

ej murów obronnych,

zamieszkiwała biedota i rzemie

lnicy. W centralnej

ęś

ci mieszkali urz

dnicy i kupcy.

- 9 -

Luksor – miasto położone na

wschodnim

brzegu Nilu.