Wielość wierzycieli lub dłużników

219

ROZDZIAŁ IV. WIELOŚĆ

DŁUŻNIKÓW

LUB

WIERZYCIELI

§ 1. Uwagi wstępne

Po stronie zobowiązanej (dłużnika) bądź po stronie uprawnionej

(wierzyciela) może występować więcej niż jeden podmiot i to zarów-
no od początku zobowiązania, jak i wskutek zdarzeń późniejszych.

Ze względu na wpływ, jaki wielość dłużników albo wierzycieli

wywiera na stosunek obligacyjny, kodeks cywilny wyróżnia trzy spo-
soby ukształtowania tego stosunku. W zależności od tego czy przed-
miotem  stosunku zobowiązaniowego  jest  świadczenie  podzielne,  czy
niepodzielne,  kodeks  cywilny  rozróżnia  zobowiązania  podzielne
i  niepodzielne.  Dodatkowo  kodeks  cywilny  normuje  zobowiązania
solidarne, które wyróżniają się szczególnego rodzaju właściwościami
niezależnie od tego czy jego przedmiotem jest świadczenie podzielne
czy niepodzielne.

§ 2. Zobowiązania solidarne

Solidarność stanowi wyjątek od zasady podzielności zobowiązań,

bowiem zobowiązanie dzieli się na tyle odrębnych i niezależnych od
siebie zobowiązań ilu jest dłużników lub wierzycieli.

Solidarność charakteryzuje się tym, że zarówno odpowiedzialność

każdego z dłużników jak i uprawnienie każdego z wierzycieli mają za
przedmiot cały dług i całą wierzytelność, całość świadczenia jest na-
leżna każdemu z wierzycieli od każdego z dłużników. Zarówno soli-
darność bierna, jak i czynna ma na celu ochronę interesów wierzycie-
la. W odniesieniu do solidarności biernej ochrona polega na tym, że
każdy z dłużników odpowiada za cały dług, co zmniejsza ryzyko nie-
ściągalności i zarazem ułatwia realizacje wierzytelności. W odniesie-

Zdzisław Gawlik

220

niu do solidarności czynnej realizacja wierzytelności jest ułatwiona
poprzez możliwość poszukiwania wierzytelności przez każdego z wie-
rzycieli.

1. Solidarność bierna

I. Solidarność bierna, zwana także solidarnością dłużników (art. 366

k.c.)  polega  na  tym,  że  wierzycielowi  przysługuje  wierzytelność
o  spełnienie  jednego  świadczenia,  do  spełnienia  którego  zobowiąza-
nych jest kilku dłużników. Wierzyciel może według własnego wyboru
żądać spełnienia całości lub części świadczenia od wszystkich dłużni-
ków łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie
wierzyciela  przez  któregokolwiek  z  dłużników  zwalnia  pozostałych.
Każdy z dłużników odpowiada za całość długu, aż do zupełnego za-
spokojenia  wierzyciela.  Wierzyciel  ma  prawo  decydować  od  kogo
i  w  jakim  rozmiarze  chce  dochodzić  zaspokojenia.  Całkowite  zaspo-
kojenie  wierzyciela  przez  któregokolwiek  z  dłużników  solidarnych
zwalnia tego i wszystkich pozostałych z zobowiązania i umarza je.

II. Solidarność bierna ma miejsce wówczas, gdy wynika to ze

szczególnej podstawy prawnej, którą stanowią:

– wyraźne postanowienia ustawy, np. odpowiedzialność kilku

osób za szkodę wyrządzona czynem niedozwolonym, odpo-
wiedzialność wspólników za zobowiązania spółki cywilnej,
odpowiedzialność współspadkobierców za długi spadkowe;

– odpowiednie postanowienia czynności prawnej z reguły zawar-

te w umowach;

– przepisy prawne, które łączą powstanie odpowiedzialności so-

lidarnej z określonymi umowami np. kilka osób zaciągnęło zo-
bowiązanie dotyczące ich wspólnego mienia, gdy kilka osób
podjęło się w umowie kontraktacji wytworzenia produktów
rolnych w ramach wspólnego gospodarstwa rolnego, gdy kilka
osób dało lub przyjęło zlecenie, odpowiedzialność poręczyciela
i dłużnika głównego.

Szczególny przypadek powstania solidarności biernej z ustawy,

opartej na domniemanej woli stron reguluje art. 370 k.c. Jeżeli bo-
wiem kilka osób zaciągnęło zobowiązanie dotyczące ich wspólnego

Wielość dłużników lub wierzycieli

221

mienia,  są  one  zobowiązane  solidarnie,  chyba  że  strony  w  umowie
postanowią inaczej. Zobowiązanie to może zostać zaciągnięte zarów-
no  przez  czynność  prawną  jednostronną,  jak  i  dwustronną.  Dla  po-
wstania  solidarności  konieczne  jest  spełnienie  następujących  dwu
przesłanek:  zobowiązanie  musi  dotyczyć  wspólnego  mienia  dłużni-
ków oraz powstaje na skutek czynności dokonanej przez osoby posia-
dające udział we wspólnym mieniu.

III. Pomiędzy dłużnikami solidarnymi istnieje wspólna więź w sto-

sunku do wierzyciela.  Więź ta przejawia się w tym,  że zaspokojenie
w jakikolwiek sposób wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników
solidarnych  zwalnia  z  zobowiązania  pozostałych.  Najczęstszym  spo-
sobem zaspokojenia wierzyciela jest spełnienie przez dłużnika świad-
czenia zgodnie z treścią zobowiązania. Ten sam skutek wywołują tak-
że inne czynności któregokolwiek z dłużników, jeżeli tylko spowodu-
ją zaspokojenie wierzyciela, jak np. złożenie przedmiotu do depozytu
sądowego, świadczenie w miejsce wypełnienia, potracenie czy odno-
wienie.  Zaspokojenie  wierzyciela  jest  skuteczne,  niezależnie  od  tego
czy następuje ono dobrowolnie, czy też w drodze egzekucji

IV. Między współdłużnikami obowiązuje zasada reprezentacji na

ich korzyść wobec wierzyciela. Dlatego odnowienie dokonane między
wierzycielem, a jednym z dłużników solidarnych zwalnia pozostałych
dłużników solidarnych, chyba że wierzyciel zastrzegł, że odnowienie
odnosi się tylko do danego dłużnika. Odnowienie bowiem nie prowa-
dzi do zaspokojenia wierzyciela i w jego interesie może leżeć również
zachowanie nadal praw względem współdłużników. Skutkiem takiego
zastrzeżenia będzie istnienie dotychczasowego zobowiązania  ze stro-
ny współdłużników, a ponadto istnienie nowego zobowiązania, które-
go dłużnikiem jest kontrahent umowy odnowienia. Jeżeli świadczenie
spełni  jeden  z  pozostałych  współdłużników,  to  dłużnik  dokonujący
nowacji zobowiązany jest  do pokrycia przypadającej  na niego części
świadczenia.

Zwłoka wierzyciela wobec jednego z dłużników solidarnych ma

również skutek względem pozostałych. Z chwila nastąpienia zwłoki,
każdy z dłużników solidarnych może złożyć przedmiot świadczenia

Zdzisław Gawlik

222

do depozytu sadowego oraz domagać się od wierzyciela wynagrodze-
nia szkody spowodowanej przez zwlokę.

V. Działania i zaniechania jednego z dłużników solidarnych nie

mogą  szkodzić  pozostałym  dłużnikom.  Przerwanie  lub  zawieszenie
biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych
nie  ma  skutku  względem  współdłużników,  co  oznacza,  iż  jeżeli
w  stosunku  do jednego  lub  niektórych  z  dłużników  solidarnych  bieg
przedawnienia  zostanie  przerwany  lub  zawieszony,  to  jednak  w  sto-
sunku  do  współdłużników  roszczenie,  jeżeli  upłynie  termin  jego
przedawnienia,  przedawni  się.  Jeżeli  współdłużnicy  podniosą  zarzut
przedawnienia  wierzyciel  nie  będzie  mógł  w  stosunku  do  nich  sku-
tecznie  dochodzić  roszczenia.  Również  zwolnienie  z  długu  lub  zrze-
czenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużni-
ków  solidarnych  nie  ma  skutku  względem  pozostałych  współdłużni-
ków.

Konsekwencją zwolnienia z długu lub zrzeczenia się solidarności

przez  wierzyciela  względem  jednego  z  dłużników,  jest  niemożność
dochodzenia roszczenia przeciwko temu dłużnikowi w ogóle (przypa-
dek  zwolnienia  z  długu)  oraz  możność  dochodzenia  tylko  tej  części
długu, jaka przypada na tego dłużnika (przypadek zrzeczenia się soli-
darności).

Zrzeczenie się solidarności lub zwolnienie z długu jednego z dłuż-

ników solidarnych nie rozciąga się na pozostałych, którzy nadal od-
powiadają solidarnie za cały dług. Dłużnik zaś zwolniony z długu lub
ten w stosunku do którego wierzyciel zrzekł się solidarności jest nadal
zobowiązany do pokrycia przypadającego na niego udziału w długu
wobec współdłużnika, który zaspokoił wierzyciela.

2. Solidarność czynna

I. Solidarność czynna, zwana także solidarnością wierzycieli (art.

367  k.c.)  polega  na  tym,  że  po  stronie  wierzyciela  występuje  kilka
podmiotów. Każdy z wierzycieli osobno, albo kilku z nich, albo wszy-
scy  razem  mogą  żądać  od  dłużnika  spełnienia  świadczenia  w  całości
lub części, a spełnienie świadczenia do rąk któregokolwiek z wierzy-
cieli  powoduje,  że  zobowiązanie  w  całości  lub  części  wygasa  w  sto-

Wielość dłużników lub wierzycieli

223

sunku do wszystkich wierzycieli. Prawo wyboru wierzyciela, do rąk
którego ma być spełnione świadczenie, przysługuje dłużnikowi. Dłuż-
nik prawo wyboru traci w razie wytoczenia przeciwko niemu powódz-
twa, chociażby przez jednego z wierzycieli.

Solidarność czynna powstaje wyłącznie z mocy czynności praw-

nej, a nie z mocy prawa, ponieważ nie ma przepisów szczególnych
kreujących ten rodzaj zobowiązania.

II. Między współwierzycielami obowiązuje zasad wzajemnej re-

prezentacji na ich korzyść wobec dłużnika. Oznacza to, iż zwłoka wie-
rzyciela,  któremu  dłużnik  zaofiarował  świadczenie  odnosi  skutek
względem wszystkich wierzycieli, także tych, którzy wcześniej żądali
spełnienia świadczenia, a nie wytoczyli powództwa przeciwko dłużni-
kowi.  Jeżeli  dłużnik  zaofiaruje  świadczenie  jednemu  z  wierzycieli,
wówczas  wyłączone  jest  popadnięcie  dłużnika  w  opóźnienie  w  sto-
sunku  do  wszystkich  wierzycieli,  także  tych  którzy  uprzednio  żądali
spełnienia  świadczenia.  Przerwanie  lub  zawieszenie  biegu  terminu
przedawnienia,  które  nastąpiło  wobec  jednego  z  wierzycieli  solidar-
nych ma skutek wobec pozostałych.

§ 3. Roszczenia regresowe

I. W odniesieniu do zobowiązań solidarnych, dla wzajemnych sto-

sunków między współzobowiązanymi lub współuprawnionymi istotne
znaczenie mają roszczenia regresowe (zwrotne), które mają miejsce
wówczas, gdy jeden z kilku dłużników zaspokaja wierzyciela, lub gdy
jeden z kilku wierzycieli otrzymuje świadczenie zamiast wszystkich.

Istnienie i zakres roszczeń regresowych między dłużnikami soli-

darnymi uzależnione jest od treści wiążącego ich stosunku wewnętrz-
nego, który może być określony w umowie, ustawie, bądź wynikać
z orzeczenia sądu..

II. Przesłanką powstania roszczenia regresowego jest spełnienie

przez jednego z dłużników solidarnych przynajmniej takiej części
świadczenia należnego wierzycielowi, która według treści stosunku
prawnego istniejącego między dłużnikami przekracza część, do której
był zobowiązany ten dłużnik. Jeżeli z treści stosunku prawnego istnie-

Zdzisław Gawlik

224

jącego pomiędzy dłużnikami solidarnymi nie są wyłączone roszczenie
regresowe  między  nimi  i  z  treści  tego  stosunku  nie  wynika  zakres
roszczeń regresowych, dłużnik, który spełnił świadczenie, może żądać
od  pozostałych  dłużników  zwrotu  w  częściach  równych  tj.  w  części
odpowiadającej  wysokości  spełnionego  świadczenia,  jaka  wynika
z  jego  podziału  przez  liczbę  dłużników.  Przedmiotem  roszczenia
zwrotnego jest w zasadzie to, co dłużnik uiścił wierzycielowi tytułem
wykonania  zobowiązania.  Dłużnik  uprawniony  do  roszczeń  regreso-
wych  może  domagać  się  zwrotu  odsetek  z  tytułu  zwłoki,  jedynie  od
współdłużników, którzy również znajdowali się w zwłoce; zwrotu zaś
kosztów procesu i postępowania egzekucyjnego jedynie od tych dłuż-
ników, którzy znajdując się w zwłoce wiedzieli o wytoczeniu procesu
i postępowaniu egzekucyjnym.

III. Jeżeli jeden z dłużników solidarnych zaspokoił wierzyciela

przez spełnienie innego świadczenia, o wartości wyższej od świad-
czenia do którego był zobowiązany, roszczenie regresowe ograniczo-
ne jest do wartości świadczenia pierwotnego. Jeżeli dłużnik zaspokoił
wierzyciela tylko częściowo, może się jedynie domagać zwrotu nad-
wyżki ponad część przypadająca na niego.

Między współdłużnikami zobowiązanymi do zaspokojenia rosz-

czenia regresowego nie zachodzi odpowiedzialność solidarna.

Podobnie sytuacja przedstawia się w przypadku, gdy świadczenie

na rzecz wierzyciela spełni kilku z dłużników solidarnych.

IV. Jeżeli jeden lub dłużników solidarnych jest niewypłacalnych,

należna wierzycielowi część świadczenia, przypadającą na jego część
rozkłada się na wszystkich pozostałych, i to w takim stosunku, w ja-
kim mają się między sobą rozliczać. Współdłużnik staje się niewypła-
calny, wówczas gdy jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie rosz-
czenia zwrotnego. Jeżeli stan majątkowy niewypłacalnego dłużnika
ulegnie zmianie, współdłużnicy którzy pokryli jego udział, mogą
przeciwko niemu kierować roszczenie o zwrot, pomimo bowiem swej
niewypłacalności pozostaje ona nadal wobec nich zobowiązany z tytu-
łu regresu.

V. Roszczenia regresowe między wierzycielami solidarnymi nor-

muje art. 378 k.c. O istnieniu i ich wysokości rozstrzyga wewnętrzny

Wielość dłużników lub wierzycieli

225

stosunek  prawny  istniejący  pomiędzy  wierzycielami  solidarnymi.  Je-
żeli  współwierzyciele  nie  uregulowali  w  umowie  wzajemnych  rozli-
czeń,  wówczas  zgodnie  z  postanowieniami  art.  378  k.c.  wierzyciel
solidarny, który otrzymał świadczenie, jest zobowiązany do zaspoko-
jenia  pozostałych  wierzycieli  w  częściach  równych.  Jeżeli  wierzyciel
otrzymał  świadczenie  jedynie  częściowo,  obowiązany  jest  wydać
współwierzycielom stosunkowe części.

Odpowiedzialność wierzyciela solidarnego względem współwie-

rzycieli powstaje z chwilą przyjęcia przez niego całego świadczenia
lub jego części.

VI. Roszczenia regresowe przedawniają się z upływem lat dziesię-

ciu, a gdy jest to związane z prowadzeniem działalności gospodarczej
z upływem  lat trzech,  chyba że istniejący między  wierzycielami sto-
sunek  prawny  uzasadnia  przyjęcie  innego  terminu  przedawnienia.
Jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynika co innego, bieg terminu
rozpoczyna się od dnia spełnienia świadczenia przez dłużnika w przy-
padku solidarności  biernej,  zaś w przypadku solidarności  czynnej  od
dnia, w którym wierzyciel przyjął świadczenie.

§ 4. Solidarność nieprawidłowa (in solidum)

I. Solidarność nieprawidłowa (określana również mianem solidar-

ności niewłaściwej, przypadkowej, pozornej, niezupełnej, in solidum)
ma  miejsce  wówczas,  gdy  jednej  i  tej  samej  osobie  przysługuje  wie-
rzytelność o to samo świadczenie do dwóch lub więcej osób z różnych
tytułów  prawnych,  a  z  przepisów  ustawy,  ani  z  umowy  nie  wynika
aby  istniała  miedzy  nimi  solidarność  bierna.  Każdy  z  dłużników  od-
powiada  wówczas  wobec  wierzyciela  wg  ogólnych  zasad  za  całość
świadczenia,  a  zaspokojenie  wierzyciela  przez  jednego  z  dłużników
umarza  długi  pozostałych  (np.  roszczenie  przysługujące  pracodawcy
przeciwko pracownikowi na podstawie umowy o pracę z tego powo-
du, że nie dopełnił on obowiązku pieczy nad jego mieniem, a ponadto
ma drugie roszczenie przeciwko złodziejowi rzeczy należącej do pra-
codawcy;  odpowiedzialność  za  szkodę,  w  której  jedna  osoba  odpo-
wiada  ex  contractu,  a  druga  ex  delicto,  odpowiedzialność  za  szkodę

Zdzisław Gawlik

226

w której jedna osoba odpowiada ex delicto, a druga jako ubezpieczy-
ciel).

II. W odniesieniu do solidarności nieprawidłowej na zasadzie ana-

logii  można  stosować  przepisy  art.  371–373  k.c.  odnoszące  się  do
skutków  działań  jednego  ze  współdłużników  solidarnych  oraz  prze-
rwania  i  zawieszenia  biegu  przedawnienia  w  stosunku  do  jednego
z dłużników solidarnych, zwolnienia z długu lub zrzeczenia się soli-
darności  przez  wierzyciela  w  stosunku  do  jednego  ze  współdłużni-
ków.  Pozostałe  przepisy  odnoszące  się  do  solidarności  biernej,  nie
mają analogicznego zastosowania do solidarności niewłaściwej.

III. W odniesieniu do roszczeń regresowych, w przypadku speł-

nienia  świadczenia  przez  jednego  z  dłużników  zastosowanie  będą
miały  ogólne  reguły  prawa  cywilnego,  bądź  też  przepisy  szczególne
odnoszące  się  do  poszczególnych  stosunków  zobowiązaniowych  np.
odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem
pojazdów mechanicznych.

§ 5. Zobowiązania podzielne i niepodzielne

I. Podstawę do rozróżnienia świadczeń podzielnych i niepodziel-

nych stanowi charakter świadczenia. Podział na świadczenia podziel-
ne  i  niepodzielne  odnosi  się  do  wszelkich  świadczeń  zarówno  tych
w których da się wyróżnić przedmiot  świadczenia (np. zapłata ozna-
czonej  sumy  pieniężnej,  wydanie  rzeczy,  wykonanie  dzieła)  jak  i  do
tych  w  których  jest  to  niemożliwe  (zaniechanie  wykonywania  okre-
ślonych czynności).

II. Świadczenie jest podzielne, jeżeli może być spełnione częścio-

wo bez istotnej zmiany przedmiotu świadczenia lub jego wartości.

Świadczenie pieniężne jest zawsze podzielne. Świadczenie, które-

go przedmiotem są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, jest z regu-
ły podzielne. Na ogół niepodzielne są świadczenia, którego przedmio-
tem są rzeczy oznaczone co do tożsamości oraz świadczenia polegają-
ce na zaniechaniu dokonywania określonych czynności.

Wielość dłużników lub wierzycieli

227

W przypadku, gdy świadczenie jest podzielne, a po stronie dłużni-

ków lub wierzycieli  występuje wiele osób i nie zachodzi solidarność
bierna lub czynna, zarówno dług jak i wierzytelność dzielą się na tyle
niezależnych  od  siebie  części,  ilu  jest  dłużników  lub  wierzycieli
(art. 379 § 1 k.c.).

III. Jeżeli jest kilku wierzycieli lub dłużników, a zobowiązanie

dzieli  się  na  części,  każdy  z  wierzycieli  może  żądać  od  każdego
z  dłużników,  tylko  tej  części  jaka  na  niego  przypada.  W  przypadku
powstania niewypłacalności jednego z dłużników, wierzyciel nie mo-
że  dochodzić  przypadającej  nań  części  od  pozostałych  dłużników.
Ryzyko  związane  z  powstaniem  niewypłacalności  jednego  z  dłużni-
ków obciąża wierzyciela.

Jeżeli świadczenie jest niepodzielne, a po stronie dłużników lub

wierzycieli występuje wiele podmiotów, wówczas stosuje się przepisy
o  solidarności  biernej  oraz  zasady  roszczeń  regresowych  pomiędzy
dłużnikami solidarnymi (art. 380 k.c.). Wierzyciel świadczenia niepo-
dzielnego  może  żądać  całości  świadczenia  od  wszystkich  dłużników
łącznie, od niektórych z nich lub od każdego z osobna. Zaspokojenie
wierzyciela przez jednego z dłużników, zwalnia pozostałych

IV. Jeżeli źródłem powstania zobowiązania jest umowa wzajemna,

a przedmiotem świadczenia po stronie dłużników jest świadczenie
podzielne, a po stronie wierzyciela lub wierzycieli świadczenie niepo-
dzielne, za spełnienie takiego świadczenia dłużnicy odpowiadają soli-
darnie, mimo że jest ono podzielne (np. zobowiązanie współnajemców
do zapłaty czynszu, nabywców rzeczy oznaczonej co do tożsamości
do zapłaty ceny kupna).

V. Jeżeli przedmiotem stosunku zobowiązaniowego jest świadcze-

nie niepodzielne, a po stronie wierzyciela występuje kilka podmiotów,
każdy z wierzycieli może bez zgody i wiedzy pozostałych żądać speł-
nienia całego świadczenia do jego rąk, a dłużnik obowiązany jest za-
stosować się do tego żądania. W przypadku, gdy żaden z wierzycieli
nie wystąpi z takim żądaniem dłużnik może spełnić świadczenie we-
dług swego wyboru, do rąk któregokolwiek z nich. W przypadku
zgłoszenia sprzeciwu, chociażby przez jednego z wierzycieli, dłużnik
może wykonać zobowiązanie jedynie poprzez świadczenie łącznie

Zdzisław Gawlik

228

wszystkim  wierzycielom,  albo  poprzez  złożenie  przedmiotu  świad-
czenia  do  depozytu  sądowego.  Jeżeli  dłużnik,  wiedząc  o  sprzeciwie
spełni całe świadczenie na rzecz jednego z wierzycieli, to ponosi wo-
bec  pozostałych  odpowiedzialność  za  szkodę  spowodowaną  nienale-
żytym wykonaniem zobowiązania.

Współwierzyciele uprawnieni do świadczenia niepodzielnego są

wzajemnie  upoważnieni  do  żądania  i  odebrania  świadczenia  przez
jednego  wierzyciela,  jak  również  do  skutecznego  względem  wszyst-
kich  podejmowania  przez  każdego  z  nich  czynności  korzystnych  dla
wszystkich  współwierzycieli.  Upoważnienie  to  nie  obejmuje  nato-
miast  czynności  dla  wierzycieli  niekorzystnych.  Do  ich  podjęcia  ko-
nieczna jest zgoda wszystkich współwierzycieli. Zwolnienie dłużnika
z długu przez jednego z wierzycieli nie ma skutku względem współ-
wierzycieli.  Mimo  więc  zwolnienia  pozostali  wierzyciele  mogą  do-
chodzić przeciwko dłużnikowi spełnienia świadczenia.

Jeżeli jeden ze współwierzycieli uprawnionych do świadczenia

niepodzielnego przyjmie świadczenie, jest on odpowiedzialny wzglę-
dem pozostałych wierzycieli, którym przysługuje roszczenie regreso-
we według takich samych zasad jak wierzycielowi solidarnemu.