PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA  

Genetyka. 
Czym się zajmuje psychologia wychowawcza? 
Psychologia wychowawcza -obejmuje całokształt zagadnień związanych z wychowaniem i 
nauczaniem. Ale wiemy, Ŝe psychologia wychowawcza jest bardzo ściśle związana z psychologią 
rozwojową. 
Rozwój warunkowany jest czynnikami środowiskowymi i czynnikami wewnętrznymi. 
ROZWÓJ  

Ś

RODOWISKO CZYNNIKI WEWNĘTRZNE  

GENY 

Mimo najlepszych chęci, rozwój nie zawsze przebiega tak jak byśmy chcieli. 
I. Genetyczne i środowiskowe czynniki rozwoju człowieka. 
Wszystkie  moŜliwe  do  zaobserwowania  właściwości  organizmu  powstają  w  wyniku  współdziałania 
informacji zawartych w genach (odziedziczonych po naszych przodkach) i środowisku. 
Ze środowiska organizm czerpie budulec i energię. 
KaŜdy  organizm  dzięki  przemianom  chemicznym  (metabolizm)  przetwarza  pokarmy  na  właściwe  dla 
swego gatunku białka, których jakość i ilość zapisana jest w genach. W procesie biosyntezy -powstają 
białka  budulcowe,  odpornościowe,  hormonalne,  enzymatyczne.  A  ich  róŜnorodność  zaleŜy  od 
informacji zawartych w komórce, która je wytwarza. Wynika z tego, Ŝe białka mają decydujący wpływ 
na  wykształcenie  swoistych  cech  gatunkowych.  Aby  zrozumieć  mechanizm  tego  procesu  musimy 
poznać w jaki sposób jest przekazywana informacja w genach. 
II. Przekazywanie materiału genetycznego. 
Podstawy  naukowe  koncepcji  przekazywania  substancji  dziedzicznych  powstały  juŜ  w  pał.  XIX  w 
kaŜda  komórka  organizmu  ma  bardzo  złoŜoną  budowę  i  wymaga  bardzo  dokładnych  informacji  o 
swoim  rozwoju  aŜ  do  osiągnięcia  postaci  końcowej.  PoniewaŜ  organizm  człowieka  składa  się  z 
ogromnej  liczby  komórek,  dlatego  teŜ  potrzebna  jest  ogromna  liczba  informacji  (kaŜda  komórka  musi 
dostać informację). Plan budowy komórek znajduje się w chromosomach. KaŜdy gatunek rna określoną 
liczbę chromosomów, co nazywamy kanotypem. Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów, są to 
23  pary.  Jest  to liczba  kontrybutna.  Jaja  i  plemniki  mają  tylko  po  23  chromosomy.  Czyli  po  jednym z 
kaŜdej  pary.  Poza  zapłodnieniu  powstaje  z  nich  46  chromosomowa  zygota,  która  początkiem  nowego 
organizmu.  W  chromosomach  w  określonych  miejscach  zlokalizowany  jest  kwas  DNA 
(dezoksyrybonukleinowy), który jest substancją dziedziczną. 
DNA składa się z 4 rodzajów zasad azotowych: 

•

 

adeniny (A )  

•

 

guanina ( G ) B  

•

 

cytozyna ( C )  

•

 

tymina ( T )  

Zasady  te  umieszczone  są  we  wnętrzu  podwójnej  spirali,  to  znaczy  dwóch  nici  skręconych  wokół 
wspólnej  osi,  które  na  zewnętrznej  powierzchni  zawierają  cząsteczki  dezoksyrybozy,  kwasu 
fosforowego. Te zasady nie mogą się łączyć jak one chcą. Są pewne prawa, które doprowadzają do tego, 
Ŝ

e: 

• adenina zawsze łączy się z tynina 
• guanina zawsze łączy się z cytozyna 
i to właśnie, ta specyfika łączenia się w pary gwarantuje Ŝe cząsteczki potomne DNA są zawsze 
identyczne z pierwowzorem. 
Jeśli podwójna spirala DNA rozplecie się, na kaŜdej z uwolnionych nici rozpoczyna się odbudowa 
tych nici brakującej (replikacja). 
Replikacja spirali 2 spirale 
W  efekcie  tego  procesu  powstają  2  spirale  i  kaŜda  z  nich  zawiera  starą  nić  od  DNA  i  nową.  Taka 
dokładna  replikacja  powstaje  przy  kaŜdym  podziale  komórki.  Przy  kaŜdym  podziale  komórek 
wytwarzanie  wiernych  kopii  DNA  uzaleŜnione  jest  od  obecności  i  działania  odpowiednich  enzymów. 
Pojedyncza  nić  z  rozplatającej  się  spirali  DNA  słuŜy  jako  matryca  do  wytwarzania  cząsteczek  i 

matrycowego  RNA,  które  przekazują  (cząsteczki  RNA)  zaszyfrowaną  informację  z  DNA  o  kolejności 
ułoŜenia  zasad  powstających  w  aminokwasach.  Obok  wspólnych  cech  DNA  z  RNA  występują  takŜe 
róŜnice.  A  mianowicie  -  RNA  jest  jednoniciowy,  zamiast  cukru  dezoksyrybozę  ma  w  swoim  składzie 
rybozę. Z 4 zasad występujących w DNA, 3 są identyczne: 
cytozyna,  guanina,  adenina,  natomiast  miejsce  tyniny  pojawia  się  -uracyn.  Zadaniem  matrycy  (RNA) 
jest  przekazywanie  informacji,  czyli  kodu  genetycznego  z  DNA  do  miejsc,  w  których  odbywa  się 
synteza  białka,  gdzie  inne  cząsteczki  RNA  odczytując  kolejno  po  3  zasady  tłumaczą  zapis  na  język 
aminokwasów,  z  których  jest  zbudowane  białko.  I  właśnie  odcinek  DNA  odpowiadający  zabudowie 
konkretnego  białka  nazwano  gen.  DNA  przechowuje  informację  genetyczną  i  jest  chemiczną  postacią 
substancji  dziedzicznej.  A  dzięki  replikacji  DNA  (czyli  zdolności  do  wytwarzania  wiernych  kopii) 
moŜliwe  jest  zachowanie  genotypu  -jest  to  zespól  wrodzonych  właściwości  osobnika.  Informacja 
genetyczna  przekazana  za  pośrednictwem  RNA  lub  rybosomu  warunkuje  jakie  aminokwasy  moŜe 
wytwarzać  komórka  i  jakie  białka  uwidocznią  się  w  fenotypie.  Fenotyp  jest  to  zbiór  obserwowanych 
cech  jednostki  w  jej  zachowaniu  i  będących  rezultatem  współdziałającymi  wpływów  wrodzonych  i 
wpływów  środowiskowych.  Czyłi  genotyp  to  zbiór  właściwości  wrodzonych.  Zachowanie  osobnika 
nazywa się fenotypem, a składy genetyczne nazywa się genotypem. 
Co  decyduje  o  róŜnicach

  ?

  A  więc  organizmy  róŜnią  się  między  sobą  z  powodu  zmiennego 

oddziaływania  środowiska  z  jednej  strony,  a  z  drugiej-  z  powodu  róŜnic  między  genami  obecnymi 
gametach, z których się rozwija organizm. Jednak tylko róŜnice między genami mogą być dziedziczone 
i  one  mogą  wpływać  na  zróŜnicowanie  prawdopodobieństwa  przeŜycia  i  reprodukcji.  Właśnie  dlatego 
mogą  się  zmieniać  z  pokolenia  na  pokolenie  róŜne  genotypy.  [  szczur  -jeśli  damy  truciznę,  następne 
pokolenie juŜ się na nią uodporni]. 
III. Geny a cechy.  
NIE DZIEDZICZYMY CECH. 
My dziedziczymy pewne predyspozycje. To jest jak dziedziczenie pewnego “szkieletu". A jakie 
będą treści to zaleŜy od oddziaływania środowiska. 
My moŜemy dziedziczyć typ układu nerwowego. Określamy go za pomocą 2 procesów: 
hamowanie i pobudzanie. Mogą być takie 3 sytuacje: 
• H = P silny, zrównowaŜony typ układu nerwowego B 
H  >  P  jednostka  jest  zahamowana  w  pewnym  sensie,  moŜe  to  ograniczać  jej  aktywność,  bierna, 
wycofująca 
• H < P jednostka nadpobudliwa. 
Dzieci  dziedziczą  po  rodzicach  geny,  a  nie  cechy.  Dlatego  leŜ  zrozumienie  genetycznego  sterowania 
rozwojem  tych  cechy  jest  podstawą  znajomości  przemian  zachodzących  w  rozwoju  osobniczym. 
ZaleŜność  gen  -  cecha  wynika  ze  współzaleŜności  czynników  wpływających  na  rozwój.  Dla  cech 
monogenicznych, za które jest odpowiedzialny jeden gen odpowiada gen dominujący nad pozostałymi. 
JednakŜe  większość  cech  określana  jest  wieloma  genami,  np.  wymiary  ciała  kontroluje  wiele  genów. 
Dzieje  się  w  ten  sposób,  Ŝe  wpływ  kilku  genów  kumuluje  się  i  w  ten  sposób  oddziałują  one  na  daną 
cechę.  Jednostkowe  działanie  kaŜdego  z  genów  biorących  udział  w  kontroli  rozwoju  danej  cechy  jest 
tym  pilniejsze,  im  więcej  genów  wchodzi  w  skład  danego  zespołu  genów.  Ale  moŜe  się  zdarzyć,  Ŝe 
następuje  mutacja  jednego  z  genów,  dominuje  on  pozostałe  geny,  co  doprowadza  do  drastycznych 
zmian  warunkowanej  cechy,  np.  zmian  w  proporcjach  ciała.  [  istnieje  moŜliwość  wyodrębnienia  genu 
odpowiedzialnego  za  chorobę  Alzheimera,  uwaŜano,  Ŝe  za  homoseksualizm  odpowiedzialne  jest 
ś

rodowisko- dominująca matka]. Informacje o sile genetycznej kontroli uzyskujemy dwiema drogami: 

a) bada się korelację między rodzicami a dziećmi 
b) bada się bliźnięta 
z tych badań wynika, Ŝe pewne cechy dzieci ściśle korelują z cechami rodzicami, czyli są 
przekazywane; a są cechy które nie wykazują korelacji. 
Z dotychczasowych badań wynika, Ŝe silnie genetycznie jest kontrolowana kolejność etapów 
rozwoju, a niŜeli tempo rozwoju. Aczkolwiek tempo rozwoju jest takŜe pod kontrolą. Fazy są 
silnie kontrolowane przez geny. 
IV. Wzajemne oddziaływanie czynników środowiskowych i dziedzicznych 

Człowiek  jest  układem  energetycznym  otwartym  i  jego  egzystencje  biologiczną  utrzymuje  ciągły 
przepływ  materii  i  energii  miedzy  środowiskiem  a  organizmem,  np.  potrzeba  stymulacji  (wewnętrzne 
czynniki  i  są  uwarunkowane  sytuacjami  zewnętrznymi  -  wychowanie,  ale  zaspokojenie  potrzeby 
stymulacji jest waŜne dla funkcjonowania naszego mózgu). DąŜenie jest  
takie aby przy najmniejszym wydatku energetycznym, osiągać jak największe efekty naszego działania -
tu jest rola potrzeby stymulacji. Tak jest w kaŜdym momencie Ŝycia, podlega wpływom środowiska w 
tym  Ŝywienia,  aktywność  ruchowa,  tryb  Ŝycia,  dynamika,  praca  itd.  Te  czynniki  są  modyfikatorami 
genów, np. otyłość ~ gimnastyka, dieta = modyfikujemy. 
*Czy nabyte cechy mogą być przekazywane przyszłym pokoleniom? 
Do  niedawna,  większość  odpowiadała  Ŝe  nie.  JednakŜe  w  ostatnich  czasach  opisano  następujące 
zjawisko; geny podzielono na 2 kategorie; 
1. geny dziedziczone pionowo od przodków (większość genów) 
2.  zaczęto  badać  geny  nabyte  poziomo  w  róŜnych  okresach  Obecnie  część  biologów  stwierdza,  Ŝe  w 
naturze geny bywają przekazywane poziomo między organizmami uwaŜanymi za nie spokrewnione, np. 
z bakterii do roślin. Związku z tym moŜemy powiedzieć, Ŝe natura wyprzedziła inŜynierię genetyczną. 

PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA (20.XII. ORAZ 17.1.) N R 2 

Literatura: 
l. Przetacznikowa, Włodarski - “Psychologia wychowawcza" 
Wychowanie  -jest  to  najogólniej  mówiąc  kształtowanie  osobowości.  DąŜymy  do  oryginalnej 
osobowości.  Człowiek  o  osobowości  oryginalnej  jest  to  człowiek,  który  ma  własne  postawy,  własne 
oceny, własne poglądy i potrafi ich bronić. 
Podstawowym obowiązkiem osób wychowujących jest to, Ŝe nie wolno sterować, manipulować, mamy 
stymulować rozwój. WiąŜe się to z rodzajem porozumiewania się: 
l. STYL DYFERENTNY: 
• polecenia dominują 
• komunikaty sterujące 
• komunikaty oznajmujące 
• komunikaty pseudoznajmujące (te komunikaty wprowadził Obuchowski) 
grupa dzieli się na 2 podgrupy : 
izolacja  (-)kara(nie chcą się podporządkować ------- (+)nagroda (wykonują polecenia) 
Musi funkcjonować system kar i nagród (nagradzać dobrych, karać złych) Manipulacja polega na tym, 
Ŝ

e  się  steruje,  realizuje  ten  styl,  w  ten  sposób  wychowanek  nie  ma  świadomości  tej  manipulacji.  2. 

STYL OFERENTNY: 
• oferowanie czegoś 
przekazywanie róŜnych systemów wartości, tak by nasi wychowankowie mogli wybrać ten, który im 
najbardziej odpowiada albo na podstawie tej przekazywanej wiedzy stworzyć własny system wartości. 
Od niego zaleŜy, który on wybiera, [teraz wartością jest pieniądz, upadek moralności następuje - 
zabójstwa dzieci dokonywane przez dzieci]. 
Trzeba coś przekazać: 
• styl oznajmujący 
• tworzenie systemu wartości 
• wytwarzanie sfery moralnej (normy) 
Jest taka uogólniona opinia, Ŝe wychowuje się dziecko od początku szkoły - jest to BŁĘDEM. Bo 
naprawdę powinniśmy wychowywać dziecko od urodzenia. Od urodzenia do 3 roku Ŝycia dzieją się 
bardzo waŜne rzeczy w psychice dziecka. 
Celem wychowawczym jest kształtowanie osobowości (jest to proces dynamiczny), ale osobowość 
kształtuje się do końca Ŝycia = są to dwie rzeczy sprzeczne ze sobą. 
Doskonalenie własnych moŜliwości jest ideą psychologu humanistycznej. 
W ukształtowaniu osobowości waŜną rolę odgrywają wychowawcy. Gdy ukaŜemy moŜliwości 
dziecka, potencjał - gdy wzbudzimy ich motywację do wykształcenia i doskonalenia moŜliwości = 
mamy wpływ na jego rozwój - prof. Dąbrowski. Wymienia kilka poziomów rozwoju - dziecko do 3 
lat-  osiągnięcie  kaŜdego  następnego  poziomu  jest  związane  z  dezintegracją  osobowości  (dezintegracja 
pozytywna).  Dezintegracja  osobowości  charakteryzuje  się  rozpadem,  mogą  wystąpić  objawy  nerwic, 

obniŜenie nastroju, depresje. Wejście na kolejny poziom - następuje silna integracja = jest to tzw. nowy 
stan osobowości. PrzeŜywamy kryzysy, ale odnajdujemy się na wyŜszym poziomie. 
 
 
 
 
Zasadą wyznaczającą zachowanie dziecka od urodzenia do 3 roku Ŝycia jest zasada przyjemności. 
ZACHOWANIE DZIECKA 
utrwalanie (+)dostarczanie przyjemności  
wygaszanie (-) chce uniknąć przykrości  
Zachowania  dziecka  skierowane  są  na  dostarczanie  sobie  przyjemności,  zdobywanie  doświadczeń 
pozytywnych, a chce unikać przykrości. 
Pierwsza  potrzeba  psychiczna,  która  się  wyzwala  to  potrzeba  kontaktu  emocjonalnego,  od  której 
zaleŜy rozwój późniejszy w aspekcie osobowościowym. Wyzwala się w prozaiczny sposób: pokarm dla 
dziecka to pierwszy sposób wychowania (plus czynności towarzyszące, dziecko widzi matkę -uśmiecha 
się,  wyciąga  rączki,  chce  być  przytulone).  Gdy  dziecko  będzie  zaspokajało  te  potrzebę  kontaktu 
emocjonalnego płaczem to przeniesie to na inne obszary. Są te małe dzieci bardzo sprytne -to co będzie 
chciało,  będzie  wymuszało  płaczem,  krzykiem.  Co  robić  gdy  płacze  tak,  Ŝe  dostaje  konwulsji?  Nie 
potrafi się Jeszcze koncentrować więc moŜna je czymś innym zainteresować: czymś dzwoni, coś co jest 
kolorowe == przeŜuci uwagę na to coś (kierujemy zachowaniem dziecka). Co się dzieje w strukturach 
rozwoju? 
 
Kora  mózgowa;  doświadczenie  dziecka  jest  zapisywane  w  postaci  śladów  pamięciowych.  Do  3  roku 
Ŝ

ycia  nie  mamy  Ŝadnych  połączeń.  Dziecko  nie  jest  partnerem,  bo  nie  wyciągają  wniosków  z 

doświadczeń  (dzieci  popełniają  duŜo  tych  samych  błędów)  ==  taki  jest  mechanizm  działania.  Pojawia 
się poczucie własnej toŜsamości (poczucie własnego ja) - kim jest dziecko, jaki jest, kształtuje się do 3 
roku Ŝycia - dynamiczny proces kształtowania poczucia toŜsamości. Okres symbiozy z matką - kończy 
się  ok.  6-go  miesiąca  Ŝycia  dziecka  (poczucie  odrębności  się  pojawia).  Podstawą  ukształtowania  się 
toŜsamości jest poczucie odrębności. Dziecko przechodzi wiele sytuacji konfliktowych. 
Sytuacje  konfliktowe:  matka  zaspokaja  wszystkie  potrzeby  dziecka  i  dziecko  jej  potrzebuje,  ale  z 
drugiej strony chce być samodzielne (unika matki, ale nie na długo) == wewnętrzne konflikty dziecka. 
Rejkowski -uwaŜa, Ŝe dziecko stanowi wartość: 
• bezwzględną - od urodzenia od 3 roku Ŝycia dziecko powinno być wartością bezwzględną, powinno 
sieje kochać za to Ŝe jest (strona emocjonalna) 
• względną - od 3 roku Ŝycia, między śladami pamięciowymi tworzą się szlaki skojarzeniowe. 
dynamiczny  rozwój  intelektualny,  juŜ  dziecko,  moŜe  być  postrzegany  jako  partner,  kończy  się  okres 
wartości bezwzględnej 
Kształtujemy  doświadczenia  dziecka  -  musi  kojarzyć,  gdy  dziecko  zrobi  coś  dobrego  to  dostaje  coś 
dobrego  ze  środowiska.  Zasada  przyjemności  -  zamienia  się  w  zasadę  ogólną  (co  powinno,  jakie 
podejmuje działania). 
Wiemy  o  tym,  Ŝe  proces  wychowania  zachodzi  w  róŜnych  środowiskach.  Środowiskiem  nazywamy 
względnie trwały układ elementów waŜny dla Ŝycia i zachowania się człowieka. Tylko sytuacje waŜne 
oddziaływają  na  człowieka.  Aby  zaistniała  sytuacja  waŜna  to  człowiek  musi  aktywnie  w  niej 
uczestniczyć. Problem: podmiotowe traktowanie dziecka. Wyraźnie zaznacza się pęd do wolności, okres 
buntu, okres aktywności, negacji - zaznaczą, Ŝe jest to waŜne. Przy uwzględnianiu jego autonomiczności 
-  ukształtuje  odpowiedzialnego  człowieka  (będzie  miał  swoje  oceny,  postawy,  światopogląd).  Taki 
maluch  musi  mieć  poczucie  sprawstwa  i  wtedy  to  będą  sytuacje  oddziaływujące  na  pewne  sytuacje 
wychowawcze.  W  róŜnych  warunkach  mogą  się  kształtują  róŜne  cechy.  Od  czego  to  zaleŜy?  Od 
warunków: 
• wewnętrznych - typ układu nerwowego, typ temperamentu, określona wraŜliwość itp. 
• zewnętrznych - sytuacje, w której się wychowuje. 
Siła wpływu wychowawczego nie zaleŜy tak bardzo od stopnia pokrewieństwa dziecka z osobami 
wychowującymi, ale od udziału w zaspokajaniu potrzeb dziecka. 

Problem przystosowania. W oddziaływaniach zamierzonych dąŜymy by dziecko było w Ŝyciu dorosłych 
jak  najlepiej  przystosowane  do  rzeczywistości.  Stopień  przystosowania  -  to  co  osiąga  celami  jakie 
realizuje,  zaspokajanie  własnych  potrzeb,  ale  teŜ  co  osiąga,  dostrzeganie  potrzeb  innych  ludzi  (m.in. 
socjalizacja). 
Jeśli  przekazuje  się  Jasiowi  normy  niezgodne  z  naszymi  ogólnymi  obowiązującymi  to  nasz  Jaś  jest 
przystosowany  do  środowiska  rodzinnego,  to  nie  jest  przystosowany  do  społeczeństwa,  bo  nie 
funkcjonuje  zgodnie  z  oczekiwanymi  normami.  Co  robić?  Działania  resocjalizujące  (przywrócić  do 
ś

rodowiska), on jest związany związkami uczuciowo -  emocjonalnymi, jest to przystosowanie i jest to 

rzecz wzruszająca. 
 
warunki zewnętrzne , sytuacja wychowawcza w rodzinie  
przystosowany do środowiska rodzinnego - nie przystosowany społecznie  
Pierwsza podstawowa zasada - tylko te osoby, które zdobywają autorytet mają moŜliwość 
wywierania wpływu wychowawczego. 
Badacze zadali sobie pytanie od czego zaleŜy autorytet - zaleŜy od stopnia zaspokajania potrzeb. 
Badano związek między autorytetem a postawami -jeśli chodzi o postawy reprezentowane przez 
wychowawców, to 2 grupy postaw światopoglądowych mają związek, natomiast postawy moralne nie 
(rodzina je kreuje). 
NajwaŜniejszą potrzebę: akceptacja - okazywać ją trzeba dziecku bez względu jakie ono jest, jest 
podstawą do tego by zacząć cokolwiek robić. 

Osobowość 

 

Zmiana osobowości 

zachowanie zaburzone 

manifestacja 

 

W  naszych  zachowaniach  wyraŜa  się  nasza  osobowość  jeŜeli  stwierdzamy,  Ŝe  jest  jakieś  zachowanie 
zaburzone wobec tego w tej osobowości musiała nastąpić zmiana. Powiedzmy, Ŝe nasz Jaś jak na wiek 
ma  nieprawidłowe  normy  nie  kradnij,  no  to  u  niego  obowiązuje  norma  kradnij  (co  się  często  dzieje  w 
rodzinach  patologicznych).  Te  zachowanie  zaburzone  jest  manifestacją.  My  nie  moŜemy  oddziaływać 
na  zachowanie,  musimy  powiedzieć  jaka  nastąpiła  zmiana  w  osobowości,  która  nam  się 
zamanifestowała  tym  zaburzonym  zachowaniem.  Występuje  agresja  -  przy  zaburzonych  stosunkach 
międzyludzkich (napada na nas, bo ma np. osobowość psychopatyczną lub moŜe być członkiem grupy 
przestępczej  i  chce  zaimponować  kolegom  =  agresja  instrumentalna).  JeŜeli  dostaniemy  takiego 
wychowanka, który realizuje agresją cde, potrzeby - wtedy naleŜy oddziaływać na tę agresję. 
PRZEDSZKOLE  -  musimy  sobie  uświadomić  warunki  w  jakich  Ŝyją  dzieci,  czy  rodzina  jest 
niekompletna  (inna  jest  sytuacja  dziecka,  które  mieszka  w  M-2,  inna  dziecka  mieszkającego  we  wsi). 
Przedszkole ma w pewnym sensie zrekompensować warunki mieszkaniowe (większa przestrzeń, więcej 
zabawek,  wchodzi  w  grupę  -  waŜny  moment  w  socjalizacji).  Przedszkole  -  kiedyś  były  placówkami 
społecznymi; muszą być uwzględnione pewne rzeczy: 
• do 3 roku Ŝycia - dziecko powinno być wychowywane przez matkę. Jakie jest wtedy dziecko - 
egoistyczne i egocentryczne, nie potrafi się znaleźć w grupie, nie potrafi nawiązywać kontaktów. Cały 
rozwój  społeczny  zaczyna  się  od  kontaktów,  przedszkole  daje  tę  moŜliwość,  zmniejsza  się  rola  matki. 
Od tego czy jest zrównowaŜona emocjonalnie zaleŜy cały rozwój emocjonalny, społeczny dziecka. 
• WaŜnym momentem jest 2-3 rok Ŝycia - zaczyna się okres negatywizmu (kończy się w 4 roku 
Ŝ

ycia), ma znaczenie dla rozwoju (związany jest z rozwojem toŜsamości). Automatyzm - mówi nie 

nawet wtedy gdy ma na coś ochotę. 

Nie wszyscy rodzice zdają sobie sprawę z tego, Ŝe jest to naturalna faza rozwoju, są tacy którzy ostro na 
to reagują, tłumią to w dziecku. W przyszłości ma to wpływać na rozwój jego osobowości. W tym teŜ 
czasie  dziecko  ok.  3  roku  Ŝycia  -  moŜe  być  partnerem.  3-4  letnie  dziecko  zdobywa  najwięcej 
doświadczeń  poprzez  działanie  i  dlatego  teŜ  rolę  wychowawczą  by  dziecko  przez  cały  czas  miało  jak 
najwięcej  takich  zabawek,  odpowiednich  elementów  aby  jak  najczęściej  zdobywało  doświadczenie  w 
trakcie działania. Musimy  zdawać sobie sprawę,  Ŝe dla rozwoju w tym okresie  gdy  chodzi dziecko do 
przedszkola ma zabawa; okres gdy dominuje zabawa symboliczna - ogromne znaczenie ma, Ŝe dziecko 

przeŜywa róŜne swoje lęki, odreagowuje, przedstawia swoje sytuacje problemowe - obserwując zabawy 
dziecka 
moŜemy się zorientować w problemach dziecka i jak im przeciwdziałać. Zabawa ma Ŝalem i 
odreagowującą i diagnostyczną rolę. Jaka powinna być rola dorosłych w zabawie

7

 Dorośli nie powinni 

ingerować, powinni pozwolić bawić się dziecku samodzielnie, ale mają podsuwać pomysły zabawy 
(wpływać poprzez pomysły na rozwój dziecka). 
Dzieci fantazjują, zabawa ma funkcję, która wpływa na stopniowe przystosowywanie wyobraźni 
dziecka do realnej rzeczywistości, czyli urealnienie jego fantazji podczas zabawy. 
Znaczenie bajek dla rozwoju emocjolialno - uczuciowego: wczuwa się dziecko w stany uczuciowe 
bohatera, przezywa to wszystko co bohater. Bajki w pewnym stopniu powinny wywoływać strach, 
obawy bo wtedy uczy opowiadania uczuć i ich kontrolowania. 
Bajka jest nie tylko środkiem przyjemnościowym, ale mają znaczenie w rozwoju emocjonalno - 
uczuciowym. Dziecko powinno chodzić do przedszkola - jest to pierwsza grupa społeczna, z którą się 
dziecko spotyka, gdy minie okres egocentryczny i egoistyczny, przyswaja sobie zachowania 
oczekiwane. 
Jeśli chodzi o potrzeby dziecka, Ŝe w okresie zanim pójdzie do szkoły, to jest tak: 

1. wszystko związane z obrazem własnego ja 
2. obok tego jest grupa innych. Na przełomie 5-6 roku Ŝycia w procesach wartościowania waŜną rolę 
odgrywają inni dlatego Ŝe znów funkcjonuje na dwóch przeciwstawnych biegunach: 

a) odrębność 
b) przynaleŜność - kształtowanie w przedszkolu (podobny jest, taki sam). 
Dziecko  powinno  chodzić  do  przedszkola,  odgrywa  waŜną  rolę  w  rozwoju  dziecka,  ale  nie  powinno 
chodzić do niego przed 3 rokiem Ŝycia. śłobek - powinien być wykluczony. Przedszkole jest waŜne dla 
rozwoju  osobowości,  dlatego  Ŝe  tam  dziecko  kształtuje  pojęcia  Ja-  inni",  ma  to  znaczenie  dla  procesu 
wartościowania, porównuje się z rówieśnikami). 
Rola  wychowawcy-  powinni  inspirować  dzieci  do  róŜnego  rodzaju  zabaw  i  zajęć,  ale  teŜ  powinni 
pozostawić dzieciom swobodę. 
SZKOŁA  -  będziemy  mówili  w  aspekcie  patologizacji  zachowań,  czyli  jak  niepowodzenia  w  szkole 
wpływają  na  zaburzenia.  Było  wiele  przeprowadzonych  na  ten  temat  badań  -  Skolny,  Spłonek, 
Konopnicki - materiał jest bogaty i niepowtarzalny. Mówiąc o szkole - musimy zadać sobie sprawę, na 
którą zwraca uwagę prof. Szewczuk 

nauczyciel zaleŜność pionowa 

uczniowie zaleŜność pozioma 

Po pierwsze wymienia : zaleŜność pionową - polega na tym, Ŝe uczeń jest całkowicie uzaleŜniony od 
nauczyciela, uczeń nie 
ma Ŝadnego wyboru (teraz się to zmienia: są szkoły prywatne, państwowe) szkoły, nauczyciela, 

programu. Całkowite podporządkowanie. Nasz uczeń wchodzi w skład grupy klasowej; w tej 
grupie jest wielu kolegów (ci słabsi są podporządkowani silniejszym - zjawisko zaleŜności 
poziomej). 
zaleŜność pozioma - równa się nieformalnej strukturze grupy. 
Nauczyciel  tez  był  w  sytuacji  pełnej  zaleŜności  -  od  dyrektora,  kuratorium,  nie  ma  wpływu  na 
formalną  strukturę  szkoły  i  szkolnictwa,  ale  moŜe  mieć  wpływ  na  to  co  się  dzieje  w  jego  klasie. 
Czyli  podstawą  pracy  powinny  być  badania  socjologiczne  dzięki  którym  nauczyciel  się  zorientuje 
kto jest w klasie akceptowany, odrzucany, kto dominuje, a kto jest podporządkowany. Tego się nie 
robi  -a  powinno  to  być  punktem  wyjścia  +  inne  badania,  o  których  będziemy  mówić.  Uczniowie 
mają  niepowodzenia,  czyli  kłopoty  z  nauką  z  badań  wynika,  Ŝe  moŜemy  podzielić  na  dwie  grupy 
uczniów: 
• klasy I, n, m 
• klasy IV, V, VI i wzwyŜ 
Uczniowie  klas  początkowych  nie  wykazują  jeszcze  zaburzeń  zachowania,  dzieci  w  I  semestrze  I 
klasy uczą się dla rodziców, ale od II semestru I klasy, II i III - uczą się dla nauczyciela. Dopiero na 
przełomie  ffl  i  IV  klasy  wzbudzają  się  potrzeby  poznawcze  i  dopiero  wtedy  dziecko  zaczyna  się 

uczyć dla samej nauki i zaczyna zdobywać z tego uczenia jakąś satysfakcję. W klasach poczynając 
od IV i V występują trudności w nauce i juŜ są sprzęŜone z zaburzeniami zachowania. 
U  tych  małych  dzieci  -1,  II  i  DI  kl.  -  występują  zaburzenia  procesów  nerwowych:  występuje 
nerwica,  moczenie,  jąkanie,  tiki  -  nie  ma  zewnętrznych  objawów  zaburzeń  zachowania,  ale 
występują  te  objawy  nerwicowe.  Dlaczego  tak  się  dzieje  -  moŜe  to  być  spowodowane  słabą 
dojrzałością społeczną, mogą to być dzieci nadpobudliwe, nadpobudliwe i jednocześnie infantylne. I 
te dzieci jeŜeli takie są -przeszkadzają w czasie lekcji, są ruchliwe, zaburzają tok lekcji, nie uwaŜają, 
mają  kłopoty  z  koncentracją,  ale  naleŜy  pamiętać,  Ŝe  te  dzieci  nie  robią  tego  specjalnie,  po  prostu 
mają ogromne trudności z podporządkowaniem się rygorowi szkolnemu. To są rzadkie przypadki - 
Ŝ

e robią to specjalnie, Ŝe są agresywne, aroganckie - i nawet takie są to zachowania raczej wyuczone 

w domu, a nie wywoływane tym. Ŝe dziecko chce specjalnie zrobić przykrość czy kłopot. Natomiast 
u  dzieci  poczynając  od  kl.  IV,  tam  jest  to  jak  gdyby  specjalne  kierowanie  zachowaniami.  Agresja 
przejawia się nie tylko w stosunku do nauczyciela, ale teŜ w stosunku do kolegów dobrze uczących 
się.  Oni  wzbudzają  w  nich  te  uczucia,  u  uczniów  mających  trudności  w  nauce,  które  wywołują 
agresję.  W  tym  teŜ  okresie  wzrasta  liczba  wagarów  i  ucieczek  z  domów,  źródłem  niepowodzenia 
szkolne. Zachowania te  są konsekwencją niepowodzeń w nauce. TakŜe bywa, Ŝe te dzieci stają się 
członkami  grup  chuligańskich,  zdemoralizowanych.  Tylko  musimy  zdawać  sobie  sprawę,  Ŝe  obok 
tych  zaburzeń,  takŜe  występują  zachowania  nerwicowe  czyli  one  współwystępują.  Zaczyna  się 
kształtować  (w  kl.  V,  VI)  osobowość  neurotyczna.  Te  dzieci  mają  silnie  zaznaczone  poczucie 
krzywdy,  poczucie  zmniejszonej  wartości  (chociaŜ  są  aroganckie)  i  poczucie  nieprzydatności 
społecznej, a takŜe zdarza się, Ŝe tracą poczucie sensu Ŝycia (na niczym im nie zaleŜy). Dlaczego tak 
się  dzieje-  nauka  szkolna  jest  podstawową  formą  nawiązywania  kontaktów  społecznych  -jeśli 
dziecko  ma  duŜe  kłopoty  z  nauką  takie  dziecko  zawsze  jest  oceniane  jako  gorsze,  często  jest 
odrzucane przez kolegów, ciągle jest oceniane negatywnie, wobec tego nie moŜe zaspokoić potrzeby 
stymulacji,  przynaleŜności,  przeŜycia  sukcesu.  Co  robią  najczęściej  nauczyciele  -starają  się 
piętnować  tych  uczniów,  takim  dzieciom  nadaje  się  róŜne  etykietki.  Jeśli  chodzi  o  wywiadówki  - 
wobec  wszystkich  rodziców  nauczyciel  piętnuje  te  dzieci,  mówi  o  nich  jak  najgorzej.  W  domach 
takie dzieci są karane. Szkoła i dom są miejscami niepowodzeń. Sytuacja tego dziecka jest tragiczna, 
a musimy sobie uświadomić, Ŝe takie dzieci (źli uczniowie) nie są dopuszczam do pełnienia Ŝadnych 
funkcji  ani  w  klasie  ani  w  szkole.  Są  całkowicie  izolowani.  W  domach  takie  dzieci  się  bije, 
ogranicza  im  się  kontakty  z  rówieśnikami,  nie  mają  prawa  do  zabawy.  Bywa  i  tak  Ŝe  rodzice 
zaczynają  okazywać  chłód  uczuciowy,  przestają  je  akceptować,  za  wzór  stawiają  za  wzór  dobrze 
uczących się - zwiększa się tym  
samym agresja do tych dobrze uczących się i bardzo dobrych kolegów. Jak wynika z badań, ze 
zaburzenia zachowania juŜ pojawiają się na przełomie HI-IY kl. moŜna przypuszczać, ze duŜą rolę 
w 
tym odgrywają rodzice, którzy w ten sposób je karzą. 
To wszystko wzbudza lęk, a lęk doprowadza do bardzo powaŜnych zaburzeń: procesy poznawcze, 
utrudnia hierarchizowanie informacji od tych najwaŜniejszych do mniej waŜnych, uczenie jest 
powierzchowne. 
To co się dzieje w domu i w szkole -jeszcze bardziej utrudnia sytuację dziecka i pogłębia trudności 
w 
nauce. Te dzieci uruchamiają mechanizmy, które pozwolą im obniŜyć poziom lęku. I takim często 
spotykanym  jest  przypisywanie  winy  innym  za  swoje  niepowodzenia  -  nauczyciel  jest  niedobry, 
uwziął 
się, niesprawiedliwy. Obok tego drugim mechanizmem jaki zostaje uruchomiony jest bunt - agresja 
- 
a  więc  zaczyna  być  arogancki  w  stosunku  do  nauczyciela,  lekcewaŜy  obowiązki  szkolne, 
demonstruje 
wybryki - ale według badań towarzyszą temu objawy nerwicowe. 
JeŜeli proces postępuje dalej to dochodzi do zerwania więzi emocjonalnej z rodzicami (zaburzenie 
stosunków emocjonalnych). MoŜe być jeszcze inaczej - mimo tej sytuacji i niepowodzeń - uczeń nie 
obwinia wartości nauki i ma silnie pobudzoną potrzebę uczenia się, wobec tego nie moŜe osiągać 

zadowalających wyników to doprowadza do bardzo cięŜkiej nerwicy. 
Wynika,  Ŝe  rodzice  maj  ą  wpływ  na  pobudzenie  dziecka  do  nauki  i  teraz  jeŜeli  tacy  rodzice 
zaczynają 
odrzucać dzieci emocjonalnie wobec tego dzieci chcą za wszelką cenę odzyskać uczucia rodziców. 
Wobec tego i tak juŜ wysoki poziom motywacji do nauki jeszcze bardziej się zwiększa. 
Najkorzystniejszym  poziomem  do  działania  jest  średni  poziom  (wtedy  jest  działanie 
najskuteczniejsze). 
Coś  się  musi  stać  -  dziecko  nie  moŜe  Ŝyć  w  takiej  sytuacji,  dziecku  przestaje  zaleŜeć  na  nauce. 
Wiemy, 
Ŝ

e te sytuacje doprowadzają do powaŜnej deformacji uczuć (sytuacje dramatyczne). 

Badania  -  dzieci  z  wysoką  motywacją  do  nauki  -  potrzeby  funkcjonowania  działania,  tylko 
niemoŜność 
zaspokojenia doprowadziły do tego, Ŝe te potrzeby zostały zablokowane. Źródłem tego byli rodzice 
doprowadzało  to  nie  tylko  do  lekcewaŜenia  nauki,  ale  i  rodziców,  przestają  się  z  nimi  liczyć,  nie 
zaleŜy 
im na opinii rodziców. 
*Patologizacja zachowania związana z trudnością w nauce. 
Trzy konieczne warunki do wzbudzenia motywacji: 
1. wzbudzenie potrzeby do rozwiązania jakiegoś zadania 
2.  ale  jeśli  wzbudzamy  potrzebę,  to  musimy  wskazać  moŜliwość  zaspokojenia  tej  potrzeby. 
Wskazanie czynników umoŜliwiających zaspokajanie potrzeby, moŜliwości rozwiązania zadania 
3. ukazanie szansy zaspokojenia potrzeby. 
JeŜeli któryś z tych trzech czynników ma wartość zero ( O ) to motywacja upada - i w takiej sytuacji 
znajduje  się  ten  nasz  uczeń,  który  rozpoczyna  naukę  z  ogromną  chęcią  i  co  się  okazuje,  Ŝe  szansa 
jest zerowa; kl. I, II, Ul - nerwicowe objawy, które uniemoŜliwione zaspokojenie tej potrzeby, strach 
się przedłuŜa, w IV kl. - zaczyna się dziecko bronić. Zaburzenia zachowania musimy traktować jako 
obronę dziecka [nauczyciel karze, koledzy odrzucają go, rodzice karzą - ciągłe zero == motywuje do 
nauki zupełnie opada, ale potrzeby są- ale są całkowicie zepchnięte]. Co moŜemy robić- po pierwsze 
dziecku,  które  spotykają  niepowodzenia  szkolne,  które  ma  trudności  naleŜy  okazać  bardzo  duŜo 
Ŝ

yczliwości, zrozumienia - ze strony nauczyciela i rodziców. JeŜeli widzimy, Ŝe dziecko ma kłopoty 

-  to  moŜna  dzieciom  umoŜliwić  samorealizację  w  innych  obszarach.  Takie  dziecko  moŜe  mieć 
zdolności  artystyczne,  organizacyjne  -  nie  praktykuje  się  tego.  Takie  dziecko  nie  ma  Ŝadnej 
moŜliwości  kompensacji  swoich  niepowodzeń  w  drodze  zachowań  aprobowanych  społecznie. 
Wobec  tego  takie  dziecko  szuka  potwierdzenia  własnych  wartości  w  czynnościach  społecznie  nie 
aprobowanych [ te dzieci szybko się odnajdują i łączą się w grupy.  
Najpierw zaczyna się to od demonstracji na terenie klasy, a wzmocnieniem jest to. ze kilku kolegom 
10  się  podoba].  Takie  dzieci  uciekają  w  świat  fantazji  -  opowiadają  o  wspaniałych  domach, 
rodzicach,  a  rodzicom,  Ŝe  są  lubiani  przez  kolegów,  nauczycieli  -  szybko  wychodzi  na  jaw,  Ŝe  to 
kłamstwo  i  fantazja  -  koledzy  zaczynają  się  z  niego  śmiać,  nauczyciele  dokładają  mu  cech 
negatywnych)  Jedyne  środowisko  akceptujące  takie  dzieci  to  środowisko  dzieci  wykolejonych, 
znajdujących się w takiej samej sytuacji, jak nasz uczeń. 
Pierwsze  wagary  najczęściej  wywoływane  są  lękiem,  dziecko  boi  się  złej  oceny,  kary  w  domu  i 
sytuacja  nie  zostaje  rozwiązana,  ale  zostaje  odsunięta  w  czasie.  Dziecko  nie  myśli  o 
konsekwencjach, ale o tym Ŝe nie będzie go na klasówce nie dostaje dwójki. Jeśli pierwsze wagary 
nie  zostaną  ujawnione  -  to,  to  zachowanie  zostaje  utrwalone.  Te  pierwsze  wagary  -  osiągaj  ą 
pierwszą deprawację. Gdy zostaną surowo ukarane zaczyna się początek ucieczek z domu. Tak się 
wzmaga poziom lęku, Ŝe następuje podobna sytuacja dziecko ucieka. Ucieczka-początek konfliktu z 
prawem (kradzieŜe). 
Halina  Spionek  -  na  podstawie  wyników  badań  formułuje  następującą  zaleŜność:  “im  dziecko 
gorzej  czuje  się  w  środowisku  szkolnym  i  rodzinnym,  im  surowiej  jest  karane  z  powodu  swoich 
niepowodzeń,  a  zarazem  pozbawione  miłości,  opieki  i  kontroli,  tym  większe  zachodzi 
prawdopodobieństwo, Ŝe wykolei się i zdemoralizuje. Im natomiast silniej jest zawiązane uczuciowo 
z  rodzicami  i  im  większe  wymagania,  a  zarazem  naciski  jakie  stosują  wobec  niego  rodzice  nie 

udzielając  jednocześnie  pomocy,  tym  bardziej  samo  dziecko  dzięki  wychowawczym  zabiegom 
rodziców  chce  się  lepiej  uczyć,  a  nie  moŜe  mimo  to  osiągnąć  dobrych  wyników,  tym  większe 
prawdopodobieństwo tego, Ŝe zapadnie na nerwicę, a osobowość jego ulegnie neurotyzacji". Wiele 
zaleŜy  od  szkoły  (III  kl.  Jest  kryterium  przełomu).  Nauczyciel  -  badanie  w  Anglii,  w  których 
wynikają  duŜe  róŜnice  w  częstotliwości  kontaktów  ,  jakie  ma  nauczyciel  z  poszczególnymi 
uczniami. 
1. po pierwsze wśród nauczycieli istnieje tendencja, Ŝe wcześniej zwracają się do chłopców niŜ do 
dziewcząt.  Okazuje  się,  Ŝe  nauczyciel  w  czasie  pobytu  w  szkole  wchodzi  w  ok.  100  kontaktów 
interpersonalnych (badanie w USA) 
2.  osoby  do  których  nauczyciele  zwracają  się  częściej  są  to  osoby,  które  mają  wyŜszą  w  klasie 
pozycję (tłumaczy się to tym, Ŝe są częściej dostrzegani) 
3.  z  badań  wynika,  Ŝe  dla  częstotliwości  kontaktów  nauczyciela  z  uczniami  znaczenie  ma  miejsce, 
na 
którym  siedzi  uczeń  (  pierwsza  ławka,  środkowa,  ostatnie)  Gdy  autorzy  to  opublikowali,  to 
nauczyciele byli zdziwili się, Ŝe imputuje się im takie rzeczy. Jest to jak gdyby skaza wynikająca z 
zawodu(ocena  związana  z  tym  czy  dobry,  grzeczny  czy  zły,  niegrzeczny  -  narastające  poczucie 
krzywdy). Robiono badania w USA - na uczniach - jakie cechy nauczyciela najbardziej są przez nich 
cenione: 
1. umiejętność nauczania 
2. pogodny, cierpliwy ,łagodny, nie daj się byle czym zdenerwować 
3. przyjacielski, koleŜeński, nie trzyma się na uboczu 
4. interesuje się uczniami, rozumie ich 
5. bezstronny, nie ma pupili 
6. sprawiedliwy przy stawianiu stopniu i ocenianiu 
Jaki  człowiek  moŜe  być  taki  -  zdrowy  psychicznie,  o  prawidłowej  osobowości,  prawidłowej 
strukturze  pracy.  Tacy  ludzie  realizują  styl  nauczania  -  charakteryzuj  się  "tym,  Ŝe  jest  więcej 
dwustronnych interakcji (nauczyciel - uczeń), dopuszczają do dyskusji, posiadają większą pewność 
siebie,  są  nastawieni  ekstrawersyjnie,  są  raczej  optymistami,  bardziej  zrównowaŜeni  emocjonalnie, 
przywiązują  

większą wagę do wartości o charakterze społecznym. Nauczyciele stosujący styl autokratyczny 
są  przeciwieństwem  tego  o  czym  powiedzieliśmy.  Próby  w  USA  polegające  na  tym,  ze  na 
samym początku nauczania - czy moŜna postawić diagnozę prognostyczną - praktyka weryfikuje 
nauczycieli, kto Jest dobry, a kto jest zły.  
PSYCHOLOGIA WYCHOWAWCZA (31.01) N 3 
“Geny  a  charakter'";  artykuł  Hammera  i  Ocanta  -  przeprowadzono  badania  nad  bliźniakami  - 
trwały  one  20  lat,  przebadali  1000  rodzin.  Porównywali  biologiczne  dzieci  rodziców  mających 
problemy z prawem; alkoholem, narkotykami z dziećmi wolnymi od takich nałogów. Wszystkie 
te dzieci, które były badane zostały oddzielone od rodziców biologicznych i były wychowywane 
przez rodziców adopcyjnych. Podstawowym pytaniem, które zadali sobie autorzy badań było to: 
czy dzieci adoptowane są bardziej podobne do rodziców biologicznych, którzy wyposaŜyli je w 
geny,  czy  do  rodziców  adopcyjnych;  którzy  wyposaŜyli  je  w  środowisko?  Odpowiedź: 
jednocześnie  ani  do  tych  (biologicznie),  ani  do  tych  (środowiskowo)  i  równocześnie  podobni  i 
do  jednych  i  do  drugich.  Te  dzieci,  którym  nie  przekazywano  problemów  w  genach  (rodzice 
biologiczni  byli  tzw.  społecznie  prawidłowi)  środowisko  miało  bardzo  niewielki  wpływ,  nawet 
zdarzały  się  i  takie  historie,  Ŝe  rodzice  adopcyjni,  którzy  początkowo  stanowili  rodzinę 
prawidłowo,  popadali  w  problemy  (alkohol,  narkotyki,  problemy  z  prawem)  i  nawet  jeśli 
zaistniała  taka  sytuacja,  to  te  tzw,  “dobre"  dzieci  wyposaŜone  w  “dobre"  geny  nie  ponosiły 
Ŝ

adnych konsekwencji tych sytuacji. Natomiast jeśli były to dzieci, których rodzice wyposaŜyli, 

jak  autorzy  tu  uŜyli  określenia  “złe"  geny,  okazało  się  Ŝe  na  te  dzieci  środowisko  jeŜeli  się 
zmieniło  i  zmienili  się  rodzice  adopcyjni  miało  to  ogromny  wpływ.  Jednak  dzieci  jak  gdyby 
przejmowały te problemy. Jesteśmy na etapie, Ŝe geny “dobre" i “złe" wyznaczają późniejszy los 
tych  dzieci.  U  tych  dzieci  zarysował  się  wysoki  poziom  agresji,  w  okresie  dzieciństwa  a  w 
dojrzewaniu  zdecydowanie  wzrastał,  T  to  notowano  u  dzieci  ze  “złymi"  genami,  których 

ś

rodowisko  rodziców  adopcyjnych  okazywało  się  później  nieprawidłowym.  Wniosek-  autorzy 

twierdzą,  Ŝe  te  wyniki  świadczą  o  tym,  Ŝe  nie  dziedziczymy  złego  zachowania  aspołecznego, 
dziedziczymy  podatność  na  wpływy  środowiska.  To  nie  geny  spowodowały  zachowania 
antyspołeczne, ale te geny uczyniły te dzieci podatnymi na złe wpływy środowiska. Prawidłowe 
wpływy  środowiska  mogą  doprowadzić  do  sukcesu  wychowawczego  nawet  u  dzieci 
wyposaŜonych w te ,,złe" geny czyli wyposaŜone na podatność wpływu złego środowiska. 
Frederik Gudwin - psychiatra; zainteresował się grupą komandosów amerykańskich. Komandosi 
mają  opinię  w  społeczeństwie  ludzi  bardzo  agresywnych,  napastliwych  (są  z  tego  dumni)  - 
przestudiował  dane  na  temat  czym  się  objawia  ta  agresja  u  komandosów  i  zadał  sobie  pytanie 
czy  u  tych  właśnie  jednostek  (wyselekcjonował  grupę  wyjątkowo  agresywnych)  czy  ta  grupa 
czymś  się  róŜni  od  ludzi  nie  wyposaŜonych  w  taki  poziom  przemocy.  Pytanie  konkretne:  czy 
chemia centralnego ukł. nerwowego była u tych ludzi inna, czy ona się czymś róŜniła od chemii 
ludzi  nie  aŜ  tak  agresywnych?  Badania  polegały  na  tym,  Ŝe  przeprowadzał  funkcję  rdzenia  i 
badał płyn mózgowo-  rdzeniowy (jest bogato wyposaŜony w róŜne substancje przekaźnikowe). 
Badania długo trwały, grupa była liczna. UZYSKAŁ: 
u  bardzo  wielu  stwierdził  obniŜony  poziom  serotoniny  (jest  związkiem  chemicznym 
powstającym  w  organizmie,  związek  ten  zaliczany  jest  do  neurohormonów,  wykazuje  silne 
działanie na tkankę nerwową i mięśnie gładkie, m.in. powoduje skurcze mięśni gładkich). Silne 
powiązanie między serotoniną a poziomem agresji - zaczęto prowadzić badania na zwierzętach: 
polegające na tym, Ŝe u zwierząt manipulowano poziomem serotoniny. Okazało się, Ŝe (myszy, 
szczury,  małpy)  podniesienie  poziomu  serotoniny  powoduje  obniŜenie  poziomu  agresywności. 
JeŜeli  u  tych  komandosów  był  obniŜony  poziom  serotoniny  to  moŜemy  powiedzieć,  Ŝe  to 
powodowało  podwyŜszenie  agresywności.  Badacze  zadali  pytanie:  wiadomo,  Ŝe  złe  warunki 
Ŝ

ycia,  niedobór  pewnych  składników  -  powodują  obniŜenie  serotoniny  wobec  tego  kaŜda 

jednostka  .Ŝyjąca  w  takich  warunkach  powinna  być  agresywna  (bo  obniŜa  się  poziom 
serotoniny), a jednak tak nie jest. Zaczęto badać: poziom testosteronu [związek  
z  grupą  sterydów]  (poziom  agresywności  u  męŜczyzn  jest  większy),  wiadomo,  Ŝe  poziom 
testosteronu 
wpływa na zachowania społeczne, agresję itd. 
Dzieci, które mają podwyŜszony poziom testosteronu wykazują te zachowania antyspołeczne, 
rywalizację - kaŜde zwycięstwo podnosi im ten poziom; wobec tego zwiększają się zachowania 
agresywne  i  rywalizujące.  Agresja,  rywalizacja,  zwycięstwo  dają  uczucie  zadowolenia, 
podwyŜszają 
poziom testosteronu, a to powoduje zwiększenie agresji (moment samo stymulujący). 
Badania  nad  bliźniakami  jednojąjowymi,  które  są  wychowywane  w  tym  samym  środowisku, 
przez tych 
samych rodziców- potrafią się róŜnić swoim zachowaniem. Rodzice postępują tak często 
nieświadomie,  traktują  jedno  dziecko  trochę  inaczej,  to  te  dzieci  są  bardzo  wraŜliwe  na  te 
róŜnice tak, 
Ŝ

e moŜe to powodować róŜnice zachowania. Często niezrozumiałe dla rodziców. 

By  w  wychowaniu  osiągać  sukcesy  trzeba  okazywać  miłość,  akceptować,  rozumieć,  traktować 
po 
partnersku. 
Wykryto:  jeśli  badamy  związek  prawidłowego  wpływu  wychowawczego  z  sukcesem 
wychowawczym, 
czyli  prawidłowo  się  wszystko  rozwija  i  dziecko  prawidłowo  funkcjonuje  to  jest  to  słabszy 
związek 
między  niewłaściwym  stylem  wychowania  (autokratycznym,  dzieci  nie  są  kochane)  a 
zachowaniami 
aspołecznymi  dziecka  =  odpowiedzią  jest  większy  wachlarz  zachowań  aspołecznych  niŜ  przy 
dobrym 
stylu wachlarzu zachowań dobrych (zły - większą krzywdę wyrządza). Wszystko zaleŜy od 
ś

rodowiska, jak się to dziecko wychowuje, jaka jest atmosfera wychowawcza. 

RODZINA - jest to grupa o niepowtarzalnym charakterze; dlaczego: 

1.  jest  to  jedyna  grupa  społeczna,  która  bazuje  na  czynnikach  naturalnych  i  biologicznych, 
której więzi miłości i pokrewieństwa nabierają najwyŜszego znaczenia 
2. jest to jedyna grupa zbudowana na miłości gdzie prawo interweniuje wyjątkowo 
3. tworzy najmniejszą społeczność ludzką naturalną, a zarazem najkonieczniejszą. 

Wg.  Ochmańskiego  .struktura  rodziny  powstaje  w  wyniku  wzajemnych  interakcji  między  jej 
członkami.  Ulega  ona  przemianom  w  wyniku  zmian  w  składzie  osobowościowym  w  zakresie 
celów, zdarzeń (przemiany), układ stosunków miedzy rodzicami rzutuje na funkcjonowanie całej 
rodziny, na wytwarzanie właściwej atmosfery w domu rodzinnym. 
Bardzo  waŜna  jest  pozycja  ojca  lub  matki,  która  wynika  z  władzy  sprawowanej  czy  przez  ojca 
czy matkę w rodzime, zaleŜy od tego kto dominuje w rodzinie, kto podejmuje decyzje, kto ma 
określone cechy osobowości preferujące do dominacji, kto ma autorytet w rodzinie. 
Ze względu na wartości uznawane przez rodziców prof. Zaborowski - wyróŜnia następujące typy 
rodzin: 

1.  rodziny  kultywujące  wartości  materialne  i  konsumpcyjne  -  rodzice  i  dzieci  Ŝyją  w 
atmosferze  ustawicznej  troski  o  zwiększenie  dobrobytu.  Członkowie  takiej  rodziny 
przejawiają  najczęściej  postawy  egocentryczne  (sam  dla  siebie  jest  najwyŜszą  wartością)  i 
egoistyczne (zaspokaja własne potrzeby bez względu na potrzeby innych). 
2. rodziny kultywujące wartości duchowe - społeczne, naukowe, artystyczne itp. Rodzice są 
nie  tylko  opiekunami  ale  i  nauczycielami.  W  takich  rodzinach  akceptuje  się  określoną 
hierarchię wartości i obowiązuj ą tam normy wzajemnego szacunku. 
3.  rodziny  kultywujące  wartości  duchowe  i  równocześnie  materialne  -  obok  koncepcji 
konsumpcji preferowane są wartości związane z nauką i wykształceniem (ale są traktowane 
jako środek do zdobywania dóbr konsumpcyjnych).  
potrzeby.  U  dziewczynek  utoŜsamianie  z  matka  jest  trwałe.  Chłopcy  po  pewnym  czasie 
zaczynają identyfikować się z ojcem. Proces identyfikacji z płcią: syn - ojciec, córka - matka. 
Najkorzystniejsze warunki dla przebiegu procesu identyfikacji: 
+ akceptacja dziecka 
+ przyjacielskie odnoszenie się do dziecka 
+ uczestniczenie w Ŝyciu dziecka (podmiotowe traktowanie, dzielnie jego smutków; radości) 
takie zachowania wytwarzają w dziecku pozytywny stosunek do świata. 
RóŜne  są  funkcje  miłości  matki  i  ojca  w  rozwoju  dziecka.  Prof.  Pospieszył  -  najbardziej 
znaczące cechy miłości matki: 

• bezwarunkowość - dziecko aby być kochanym przez matkę nie musi spełniać Ŝadnych 
warunków (wystarczy, Ŝe jest jej dzieckiem) 
• wszechogarniającość - matka kocha wszystkie cechy swego dziecka 
• wszechobecność - bez względu na okoliczności i sytuacje matka kocha swoje dziecko 
• nieustajność - nigdy nie przestaje kochać swego dziecka 

Miłość ojca - związana jest z wieloma warunkami: 

ojciec kocha dziecko dlatego, Ŝe spełnia jego oczekiwania 

kocha je za te cechy, które uczynią z jego dziecka wartościującego i pracowitego człowieka 

ojciec przestaje kochać dziecko gdy nie spełnia tych oczekiwań 
nie umie kochać bezustannie 

miłość  ojca  ma  tendencje  do  zmniejszania  się  (zamykania,  zanikania)  w  miarę  jak  dziecko 
staje się 

człowiekiem dorosłym.  
Stanisław Kowalski - podział biorąc pod uwagę więzi rodzinne: 

1.  rodziny  normalne  oparte  na  więzi  biologicznej  między  rodzicami  i  dziećmi 
odznaczające się dobra atmosferą, spójnością kontaktów. Rodziny te ukierunkowane 
są  na  zaspokajanie  wszystkich  potrzeb  swoich  członków  rodziny,  a  szczególnie  na 
właściwe wychowanie dzieci (optymalny model rodziny) 

2. rodziny rozbite w skutek trwałej nieobecności któregoś z rodziców, spowodowane 
ś

miercią,  rozwodem,  separacją.  Sytuacja  ta  moŜe  implikować  trudności 

wychowawcze 
3.  rodziny  zreorganizowane  prze  zawarcie  następnego  związku  po  rozbiciu 
pierwszego 
4. rodziny zdezorganizowane, w których panują konflikty 
5. rodziny zdemoralizowane pozostające w konflikcie z prawem, moralnością; które 
są źródłem demoralizacji dzieci 
6.  rodziny  zastępcze  -  oparte  na  więzi  współŜycia  i  funkcji  opiekuńczo  - 
wychowawczych przy świadomości braku więzi biologicznej. 

Niepełność  rodziny  a  zaburzenia  socjalizacji  -  u  dzieci  pochodzących  z  rodzin 
zdezorganizowanych,  niepełnych  stwierdza  się  mniejszy  stopień  dojrzałości  społecznej; 
trudności w pełnieniu ról społecznych, konflikty z członkami rodziny i nauczycielami, 
Współczesna rodzina - charakterystyka - przy zakładaniu rodziny tracą znaczenie kryteria 
materialne. Zwraca się uwagę na funkcje wychowawcze rodziny: 
• rodzina jest dwupokoleniowa (najczęściej) 
• zacierają się róŜnice między rodzinami z róŜnych klas społecznych 
Zadania rodziny: 
• ochrona dziecka 
• zaspokajanie potrzeb materialnych dziecka 
• zaspokajanie potrzeb kulturalnych dziecka 
• wdraŜanie do Ŝycia społecznego 
Rodzina  -  oddziałuje  w  pewnym  okresie  najsilniej  poniewaŜ  są  2  mechanizmy;  które 
wpływają  na  zachowanie:  naśladownictwo  zachowania  i  identyfikacja  (przyjęcie  całych 
wzorów osobowościowych; 
postaw). 
Identyfikacja  dziecka  z  rodzicami  -  pierwszy  pojęcie  identyfikacji  do  literatury 
wprowadził Freud, W 
kategorii  rozwoju  libidalnego  w  jego  ujęciu  oznaczało  to  “  uczuciowe  poddawanie  się 
dziecka jednemu 
z rodziców; które prowadzi do przyjmowania postaw; poglądów i zachowań". 
Tłumaczy Freud to; Ŝe jest to nieuświadomiony mechanizm obronny; którego celem jest 
obniŜenie 
napięcia  nerwowego  związanego  z  rodzicem  tej  samej  płci,  który  jest  traktowany  jako 
rywal w 
uczuciach rodzica płci odmiennej. Aby uśpić czujność tego rodzica, który jest traktowany 
jako rywal, 
dziecko  zaczyna  naśladować  tego  rodzica  w  ten  sposób  się  poziom  lęku  u  dziecka  i 
równocześnie 
zaczyna się wytwarzać przywiązanie do osoby naśladowanej. 

Dollard;  Miller  -  uwaŜali;  Ŝe  identyfikacja  jest  procesem  uczenia  się;  dziecko  naśladuje  zachowania 
rodziców,  bo  są  to  osoby  z  jego  najbliŜszego  otoczenia,  W  sposób  nieintencjonalny  naśladuje 
zachowania rodziców; a jeśli są one nagradzane to się utrwalają. Identyfikacja wywiera ogromny wpływ 
na proces uspołecznienia. W okresie wczesnego dzieciństwa i dziewczynki i chłopcy, utoŜsamiają się z 
matką. UwaŜają; Ŝe matka jest waŜniejsza od ojca; poniewaŜ zaspokaja wszystkie ich  
Psychologia wychowawcza (7 .II) N 4 
• Rodzina c.d. 
• Wychowanie. Celem wychowania - jest komunikacja zachowań po to, by nasz wychowanek był coraz 
lepiej  dostosowany  do  rzeczywistości,  by  mógł  w  niej  działać,  rozumieć  ją.  Jednym  z  waŜnych 
mechanizmów modyfikujących zachowanie tj. naśladownictwo. 
Rodzina 
Sytuacja rodzina rozbitych z róŜnych powodów (śmierć, odejście, rozwód) Jak rozbicie rodziny wpływa 
na dziecko: 

1. dziecko traci poczucie bezpieczeństwa 
2.  jeśli  rozluźnia  się  więź  z  jednym  z  rodziców  dziecko  czuje  się  niekochane,  osamotnione,  nie 
akceptuje siebie 
3. wini siebie za to, Ŝe rodzina jest rozbita, co wpływa niekorzystnie na rozwój osobowości 

Jeśli rodzice włączą dziecko do swoich utarczek to moŜe dojść do trwałych zaburzeń, do zahamowania 
emocjonalnego i nerwicy. 
Wielu  psychologów  zwraca  uwagę  na  wiek  dziecka,  w  którym  rodzice  się  rozchodzą.  Za 
najniebezpieczniejszy uwaŜa się: 
• wiek przedszkolny 
• wiek wczesnoszkolny 
Jest to okres gdy dziecko wchodzi w grupę rówieśników i nie ma obu wzorców, bo rodzina jest 
rozbita. W tym okresie gdy ojciec odszedł - dziecko lgnie do kaŜdego męŜczyzny. A gdy matka 
odeszła - to dziecko lgnie do kaŜdej kobiety. 
JeŜeli rodzice się rozchodzą w starszym wieku szklonym dziecka - to dzieci buntują się przeciwko 
temu co się stało, a to się wyraŜa: 
• agresją 
• zamykanie się w sobie 
• staje się uparte 
• miłość z rodzica przelewa na przyjaciela lub przyjaciółkę 
W  dojrzewaniu  -  w  psychice  dzieci  z  rozbitych  rodzin  moŜe  się  obudzić  lęk  przed  przyszłością,  którą 
spostrzegają przez pryzmat nieudanego małŜeństwa rodziców. 
Pospiszyl - prowadziła badania nad sytuacja w jakiej są dzieci z rozbitych rodzin (przedszkole, szkoła, 
grupa);  wyszła  następująca  zaleŜność  -  dzieci  wychowywane  przez  samotne  matki  są  odrzucane  przez 
część grupy, co powoduje niechętne przebywanie z grupą, a to z kolei obniŜa ich samoocenę, powoduje 
zahamowanie  aktywności  oraz  postawę  bierną.  Pospiszyl  -  jakie  jest  znaczenie  ojca  w  wychowaniu? 
ś

adna matka mimo starań nie moŜe zrekompensować braku ojca. 

Wiemy,  Ŝe  męŜczyzna  i  ojciec  współczesny  stracił  pozycję.  [Reykowski  -miał  wykład  na  temat 
“MęŜczyzna w delegacji"].  
Mimo,  Ŝe  stracił  pozycję  to  i  tak  ma  ogromny  wpływ  na  wychowanie,  tłumaczy  się  to  odmiennością 
psychiki męŜczyzny od kobiety. MęŜczyzna jest bardziej; 
-stabilny 
-zrównowaŜony uczuciowo 
-lepiej przestrzega konsekwencji w wychowaniu 
Związek matki z dzieckiem wpływa na formowanie się struktury emocjonalnej. 
Związek ojca z dzieckiem wpływa na formowanie się tzw. porządku świata. Dzięki ojcu dziecko 
przyswaja sobie system norm etycznych, kar i nagród, hierarchie wartości, postawy i zachowania 
akceptowane społecznie. Obecność ojca jest jednym z warunków osiągnięcia dojrzałości społecznej. 
W kontakcie z ojcem moŜe chłopiec przyjmować typowo męskie zachowanie, uczyć się roli 
męŜczyzny. 
Mówi się, Ŝe w przypadku dziewczynek brak ojca ma mniejsze znaczenie; ale moŜe to mieć znaczenie 
gdy będzie zakładała rodzinę, ma wzór ojca i porównuje go z e wzorem męŜa. 
Brener prowadził badania na temat braku ojca we wczesnym dzieciństwie. Okazuje się, Ŝe to osłabia 
motywację osiągnięć, obniŜa samoocenę i powoduje niezdolność do oddalenia czasu otrzymania 
nagrody. To jest jednym z czynników określających dojrzałość społeczną, przystosowanie. 
Nieobecność ojca jest szczególnie niekorzystna dla chłopców, poniewaŜ chłopiec pozbawiony 
męskiego wzorca osobowego tworzy spaczony obraz prawdziwego męŜczyzny. Najczęściej obraz ten 
jest nacechowany agresją i równocześnie chłopcy negują zachowanie matki, tylko dlatego Ŝe uwaŜają 
ją za typowo kobiece. 
Brak ojca najsilniej zaznacza się w wieku wczesne szkolnym i słabnie u dzieci starszych, które mają 
szerszy krąg doświadczeń i mogą identyfikować się z osobami z poza rodziny. JednakŜe kaŜde z tych 
dzieci ma świadomość swojej sytuacji rodzinnej. MoŜe się to objawiać tym, Ŝe lgną do koleŜanek i 
kolegów, którzy maja pełne rodziny. 
Mogą uruchamiać takie mechanizmy obronne, Ŝe symulują zmyślone historie o swoich rodzinach, o 

ojcu, matce; zmyślają Ŝe ojciec wyjechał za granicę. 
WYCHOWANIE 
Chcemy  by  dziecko  było  przygotowane,  by  działało  w  środowisku.  Wychowanie  jest  to  proces 
socjalizacji (wprowadzenie dziecka w obyczajowość). 
Zaczyna się od tego, Ŝe dziecko naśladuje innych, uczy się i powtarza zachowanie. 
Najwięcej badań - na temat modelowania zachowań agresywnych (Bandura - dziecko widzi model, 
który niszczy w pokoju zabawki i zachowuje się agresywnie, potem wprowadza się dziecko do takiego 
samego pokoju, okazuje się, Ŝe dziecko naśladuje zachowanie modela). 
W większości eksperymentów - modelowanie definiowano operacyjnie, tzn. w jakim stopniu dziecko 
powiela powtarza obserwowane zachowanie. 
Wielu autorów zwraca uwagę, Ŝe w modelowaniu naleŜy uwzględnić dwie fazy: 
1. przyswajanie sobie czynności (jest realizowane); ogląda film wojenny 
2. wykonywanie czynności (nie jest realizowane); nie ma pistoletu 
warunki wystarczające do przyswojenia, niewystarczające do wykonania. 
Bywają takie sytuacje, Ŝe dziecko ma sprzyjające warunki do przyswojenia i do wykonania, ale tego 
nie robi. Błędem jest, Ŝe cały czas powtarza się zachowanie - odwołać się do motywacji. Jakie  
czynności decydują o tym by dziecko chciało przyswoić i wykonać czynność prezentowaną przez 
modela? Dziecko musi spełniać pewne właściwości podmiotu, by model mógł oddziaływać na dziecko 
to ono musi posiąść pewne umiejętności do wykonania czynności (dostosowane do poziomu rozwoju i 
moŜliwości dziecka). 
WaŜne jest zainteresowanie dziecka tym co robi model, moŜemy się odwołać do tego Ŝe dzieci mają w 
sobie pewną gotowość do naśladowania - kształtuje się w najwcześniejszym okresie rozwoju dziecka 
PoniewaŜ tak się dzieje, Ŝe dziecko za naśladowanie bliskiego środowiska, tych którzy są waŜni dla 
dziecka; są najczęściej nagradzane za to (pochwała, przytulenie, konkretna pochwała). 
Wywołuje się pozytywną reakcję do naśladowania - nagrody. Te zachowanie, które jest nagradzane 
później nie trzeba ich nagradzać są utrwalone. 
Jeśli chcemy by dziecko naśladowało jakąś czynność, to ta czynność powinna być podzielona na 
mniejsze jednostki, a kaŜda z tych jednostek powinna mieć jakąś nazwę. Wtedy model będzie mógł 
wymieniać nazwy czynności. Strategia ta polega na tym, Ŝe dziecko powinno być stopniowo włączane 
w coraz trudniejsze typy interakcji czy czynności. Bo np. rozmawiając z dzieckiem moŜemy 
stopniowo: 
• zwiększać zasób stów 
• komplikować zdania 
Model musi spełniać pewne właściwości: skuteczność oddziaływania modela zaleŜy od następujących 
cech: 

1. siła oddziaływania modela jest tym większa, im w większym stopniu dostrzega się w modelu jego 
kompetencje,  wysoką  pozycję  społeczną  oraz  władzę  dysponowania  środkami  materialnymi  (Ross, 
Lewkowiz) 
2.  zdolność  wzbudzania  zachowań  przez  model  wzrasta  w  zaleŜności  od  stopnia  w  jakim  model 
uprzednio uczestniczył w wychowaniu i nagradzaniu dziecka 
3. największe szansę stania się modelem o maksymalnej zdolności oddziaływania mają osoby 
stanowiące  główne  źródło  oparcia  dla  dziecka  w  jego  środowisku  i  władzy  nad  dzieckiem.  Wobec 
tego będą to: rodzice, towarzysze zabaw, starsze dzieci i dorośli wyróŜniający się w Ŝyciu dziecka 
(Bandura, Walters) 
4. zdolność wzbudzania zachowań przez model jest tym większa im bardziej danej osobie model się 
wydaje podobny do niej (wzbudzić uczcie podobieństwa) 
5.  kilka  modeli  przejawiających  podobne  zachowania  zmienia  zachowanie  silniej  niŜ  model 
pojedynczy 
6.  siła  z  jaką  model  wywołuje  rzeczywiste  wykonywanie  czynności  zaleŜy  w  duŜym  stopniu  od 
następstw jakie przynoszą modelowi jego zachowania 

•  dziecko  powinno  widzieć,  Ŝe  model  Jest  nagradzany  Psychologia  Wychowawcza  (28.11.)  5

Egzamin: 
*przedstawić własną koncepcją: Co jest sukcesem a co poraŜką wychowawczą? Cele i ideały 
wychowawcze. 
Sukces wychowawczy będzie czymś innym dla rodziców, wychowawców, nauczycieli. ZaleŜy to od 
celów jakie realizujemy w procesie wychowania. 

BŁĘDY WYCHOWAWCZE jakie popełniają rodzice. 
PoraŜka moŜe wynikać z róŜnych sytuacji: z niewiedzy rodziców (wynika to z nieświadomości), ale 
teŜ dziecko moŜe mieć to nieszczęście pochodzenia z rodziny patologicznej. 
*A. Górycka-,, Błąd wychowawczy" 
*A. Górycka-,, Struktura procesu wychowawczego" 

Antonina Górycka o błędzie pisze, Ŝe jest to takie zachowanie wychowawcy, które zrywa i zaburza 
interakcje z wychowankiem i stanowi przyczynę lub tylko ryzyko wywołania szkodliwych dla 
rozwoju i funkcjonowania wychowanka skutków, 
W  samym  wychowaniu  bardzo  waŜne  jest  zachowanie  podmiotowości  wychowawcy  i 
wychowanka. 
To oni razem muszą wspólnie wykonywać określone działanie, uwzględniać plany ich realizacji. 
Wobec tego moŜemy stwierdzić, Ŝe istotą wychowania jest utrzymanie interakcji wychowawczej ze 
względu na wspólny program działań. 
Wg. Góryckiej wszystko co zaburza tę interakcję moŜe być uznane za błąd. 

przekaz informacji 

A ———————> B 

wpływ wychowawczy 

By  wystąpiła  interakcja  muszą  być  co  najmniej  2  osoby,  które  łączy  przekaz  informacji,  a 
interakcję  wychowawczą  wyróŜnia  od  wszystkich  pozostałych,  Ŝe  ten  przekaz  wychowawczy  jest 
kierowany  na  wywarcie  wpływu  wychowawczego.  KaŜda  nowa  informacja  wpływa  na  kształt 
naszej osobowości. Interakcje wychowawcze podlegaj ą takim samym prawom jak inne interakcje. 
Jednym  z  najwaŜniejszych  warunków  przetrwania  i  przebiegu  interakcji,  to  jest  to  aby  uczestnicy 
interakcji  otrzymywali  gratyfikacje  (nagradzanie-  z  faktu  uczestniczenia  w  danej  interakcji). 
Podmiotowe traktowanie wychowanka jest waŜne, bo czuje się on wtedy odpowiedzialny za to, co 
się dzieje. KaŜdy z nas i takŜe dziecko chce mieć poczucie sprawstwa, czyli uczucie, Ŝe wpływa na 
bieg  swojego  Ŝycia,  na  realizację  pewnych  zadań,  planów  i  to  jest  jednym  z  warunków 
otrzymywania gratyfikacji ze względu na uczestniczenie w danej interakcji wychowawczej. 
Z badań Dubickiej-Kozioł wynikło, Ŝe dziecko traktowane podmiotowo rozwija się bardzo dobrze, 
ma  wzbudzone  potrzeby  poznawcze,  optymistyczny  stosunek  do  Ŝycia,  jest  Ŝądne  zdobywania 
informacji, wpływa to na wysoką samoocenę, duŜe poczucie własnej wartości, w przeciwieństwie 
do  dzieci  traktowanych  przedmiotowo,  które  są  mniej  aktywne  poznawczo,  maja  niskie  poczucie 
własnej wartości, często są nastawione pesymistycznie, często oczekują bardzo złych wydarzeń w 
swoim Ŝyciu. 
 

W  procesie  wychowania  niezwykle  waŜnym  problemem  jest  kształtowanie  postaw. 
Postawy są zbudowane z 3 komponentów: 

POZNAWCZY 

EMOCJONALNO-MOTYWACYJNY 

BEHAWIORALNY 

Interakcje  naleŜy  zaczynać  od  komponentu  emocjonalno-motywacyjnego.  Bo  jeśli  nawiąŜemy 
pozytywne  związki  emocjonalne  z  wychowankiem  (a  wiadomo,  Ŝe  osoba  która  wychowuje  jest 
jednocześnie  modelem  do  naśladowania),  są  pomostem.  Bo  jeśli  wychowanek  nas  polubi, 

zdobędziemy  jego  sympatię,  to  on  będzie  chciał  nas  naśladować,  wtedy  przez  przekazywanie 
informacji,  prezentowanie  własnych  postaw  i  zachowań,  faktycznie  będziemy  kształtować  te 
postawy  - będzie to przynosiło interakcje. Wychowankowie będą dzielić kontakty z nami.  Bardzo 
często  potem  moŜemy  oddziaływać  na  dwa  pozostałe  komponenty.  Wychowawca  w  chwili 
popełniania  błędu  najczęściej  nie  jest  tego  świadomy.  Zazwyczaj  rodzice  pragną  jedynie  dobra 
swego dziecka, a popełniając błąd są przekonam o tym, Ŝe postępują słusznie (błędy wynikające z 
nieświadomości).  Wobec  tego  jeśli  rozpoczynamy  terapię  z  takimi  rodzicami  naleŜy  przede 
wszystkim wskazać błąd i pobudzać do refleksji. 

Górycka wyróŜnia 9 błędów: 
1. RYGORYZM - rodzice nadmiernie kontrolują dziecko, bezwzględnie  egzekwują wykonywanie 

poleceń, polecenia są bardzo dokładnie określone, dziecku nie pozostawia się Ŝadnej swobody. 
W  wyniku  tak  rygorystycznego  traktowania,  atmosfera  w  domu  jest  zimna.  Dziecko  jest 
wystraszone  i  niesamodzielne.  Reakcją  na  takie  traktowanie  moŜe  być  bunt  ze  strony  dziecka 
albo mogą wystąpić objawy psychotyczne. 

Zachowaniem właściwym jest stawianie realnych wymagań, adekwatnych do moŜliwości i wieku 
dziecka. NaleŜy kontrolować spełnianie wymagań, ale z wprowadzeniem prawidłowego systemu 
wzmocnień pozytywnych. 
2.  AGRESJA  -  charakteryzuje  się  atakiem  słownym,  fizycznym,  symbolicznym,  obraŜaniem, 
poniŜaniem, poszturchiwaniem itp. Agresja w stosunku do dziecka jest często wynikiem zmęczenia 
rodziców, problemów finansowych, zdrowotnych, braku kontroli nad sobą, własnych emocji, często 
jest takŜe przeniesieniem własnych doświadczeń z okresu dzieciństwa. Niektórzy rodzice twierdzą, 
Ŝ

e  tylko  przy  pomocy  agresji  i  kar  moŜna  przekazywać  dziecku  zasady  moralne,  normy  i 

egzekwować  posłuszeństwo.  Agresja  rodzi  w  dziecku  lęk,  doprowadza  do  nerwicy,  dziecko  jest 
zastraszone,  niepewne  siebie.  Mimo  zastraszenia  w  dziecku  moŜe  budzić  się  agresja,  która  w 
przyszłości ujawni się. 
Zachowaniem właściwym jest racjonalizacja stanowisk, tolerancja w stosunku do dziecka, jego 
osoby,  uczuć,  zachowania,  myśli  (podmiotowe  traktowanie)  itp.,  uwzględnienie  jego 
autonomii. 
3.  HAMOWANIE  AKTYWNOŚCI  -  polega  na  zakazywaniu  aktywności  własnej  dziecka, 
narzucaniu  mu  własnych  rozwiązań  i  zadań  oraz  wykonywanie  za  dziecko  róŜnych  czynności. 
Często  towarzyszy  temu  krytyka  dziecka  i  efektów  jego  pracy  oraz  zniechęcenie  do  dalszego 
działania.  Rodzice  narzucają  dziecku  własne  zdanie,  wolę,  nie  licząc  się  ze  zdaniem  dziecka.  W 
wyniku  takich  zachowań  rodziców  dziecko  nie  przejawia  własnej  inicjatywy  -  jest  bierne, 
apatyczne, niechętne do współpracy i niezdolne do pracy samodzielnej. W dziecku moŜe rodzic się 
bunt, ucieczka od opieki rodzicielskiej, dąŜenie do samodzielności. Właściwym zachowaniem jest 
tworzenie  warunków  do  rozwijania  przez  dziecko  własnej  aktywności  (o  własnej  aktywności 
mówimy wtedy, jeŜeli dziecko jest autorem i wykonawcą własnego pomysłu). 
4.  OBOJĘTNOŚĆ  -  rodzice  są  obojętni  w  stosunku  do  dziecka,  charakteryzują  się:  dystansem, 
brakiem zainteresowania, jego sprawami i osobą, nie znają swojego dziecka, nie czują z nim 

więzi,  są  w  stosunku  do  dziecka  obojętni.  Obojętność  moŜe  być  wynikiem  złego 
przygotowania do roli matki i ojca albo teŜ nadmiernego zaangaŜowania w pracę zawodową, 
bądź  teŜ  doświadczeń  własnych  związanych  z  odtrąceniem  w  dzieciństwie.  W  wyniku 
takiego stosunku do dziecka - obniŜa się jego samoocena, a często teŜ dziecko zaczyna źle się 
zachowywać tylko po to, aby rodzice zwrócili wreszcie na niego uwagę. 

Zachowaniem właściwym jest tworzenie warunków dla wyraŜania się samodzielności dziecka i 
akceptowanie dziecka. 
*Jacek Głębski- „Kuracja" 

5.  EKSPONOWANIE  SIEBIE  -  tacy  rodzice  chcą  dziecku  imponować,  obraŜają  się  na  dziecko, 
eksponuj ą własna osobę, domagają się opieki, względów od dziecka, ciągłego liczenia się z własną 
osobą,  bez  względu  na  potrzeby  i  odczucia  dziecka.  Egzekwuj  ą  własne  prawa,  nie  licząc  się  z 
prawami  dziecka.  Wciągają  dziecko  we  własne  problemy,  wymagają  ślepego  posłuszeństwa,  nie 
moŜe ono wyraŜać własnego zdania i nie ma moŜliwości decydowania o czymkolwiek. W wyniku 
takiego  traktowania  dziecko  czuje  się  bezradne,  uzaleŜnione  od  rozkazów  i  oczekiwań  rodziców. 

Brak  dziecku  własnej  inicjatywy,  traci  zdolność  do  samodzielnego  podejmowania  decyzji,  ma 
problemy  z  samooceną,  a  często  takŜe  ma  poczucie  winy  za  niepowodzenia  rodziców.  Błąd  ten 
wynika  najczęściej  z  egoistycznej  postawy  rodziców,  lęku  przed  starością  i  samotnością.  Dziecko 
jest środkiem do zaspokajania ich potrzeb. 

Zachowaniem  właściwym  jest  demonstrowanie  własnych  zachowań,  ale  zgodnych  z 
wymaganiami  stawianymi  dziecku,  bez  nacisku  na  naśladownictwo.  Rodzice  powinni  być 
wzorem,  ale  teŜ  powinni  szukać  w  dziecku  jego  pozytywnych,  dobrych  cech,  a  takŜe 
powinni równowaŜnie traktować potrzeby własne i potrzeby swojego dziecka. 

6.  ULEGANIE,  inaczej  BEZRADNOŚĆ-typowym  zachowaniem  jest  spełnianie 

zachcianek dziecka, rezygnowanie ze stawianych mu wymagań, obniŜanie wymagań w 
wyniku  nalegań  dziecka.  Rodzice  tacy  werbalnie  demonstrują  swoją  bezradność,  np. 
„JuŜ nie wiem co mam z nim zrobić", skarŜą się do innych na dzieci. Zachowania takie 
mogą wypływać z nadopiekuńczości względem dziecka, a w konsekwencji dziecko robi 
to, co chce. W wyniku takich zachowań dziecko jest rozkapryszone, egoistyczne, uwaŜa, 
Ŝe wszystko mu się naleŜy, potrafi tylko brać, nie dając niczego w zamian. 

Zachowaniem właściwym jest pertraktacja oraz konsekwencja w stawianiu wymagań. 
7.  ZASTĘPOWANIE,  inaczej  WYRĘCZANIE  -  typowym  zachowaniem  jest  wyręczanie 

dziecka  bez  czekania  na  wyniki  jego  własnej  pracy.  Rodzice  przyjmują  obowiązki  i 
zadania dziecka na siebie, a wykonując je za dziecko tłumaczą, Ŝe zadania są za trudne, 
Ŝ

e  dziecko  jest  słabe,  chore  itp.  Są  przekonani,  Ŝe  robią  to  dla  dobra  dziecka,  ale  tak 

naprawdę  doprowadzają  do  tego,  Ŝe  dziecko  jest  bezradne,  nieodpowiedzialne, 
niesamodzielne. 

Właściwe zachowanie to współdziałanie z dzieckiem z uwzględnieniem jego aktywności. 

8.  IDEALIZACJA  DZIECKA  -  rodzice  traktują  swoje  dziecko  jako  największe  dobro, 

podkreślają jego wartości, moŜliwości, są bezkrytyczni w stosunku do tego co robi i jak 
wygląda.  Nadmiernie  interesują  się  sprawami  dziecka.  Dziecko  oceniają  tylko 
pozytywnie, nie przyjmują Ŝadnych ocen negatywnych. 

Zachowaniem właściwym jest adekwatne, pozytywne wzmacnianie zachowania dziecka przez 
krytycyzm, ale połączone z akceptacją. 

9. NIEKONSEKWENCJA - o tym błędzie mówimy wtedy, gdy rodzice za to samo zachowanie raz 
dziecko  chwalą,  a  raz  ganią.  Albo  teŜ  gdy  za  to  samo  jedno  z  rodziców  gani,  a  drugie  chwali. W 
konsekwencji  takiego  błędu  dziecko  odczuwa  przemienność  wraŜeń,  ocen,  nigdy  nie  wie  czyjego 
zachowanie zadowoli czy rozłości rodziców. Niekonsekwencja powoduje zachwianie emocjonalne, 
brak stabilności w ocenie swojego zachowania, kłopoty z odróŜnianiem dobra od zła, a wszystko to 
razem  doprowadza  do  tego,  Ŝe  dziecko  traci  poczucie  bezpieczeństwa  (zaspokajanie  potrzeby 
bezpieczeństwa  jest  podstawą  do  prawidłowego  kształtowania  osobowości).  Właściwym 
zachowaniem jest adekwatne zachowanie rodziców w stosunku do zachowań dziecka , utrzymanie 
pewnej  stałej  linii  postępowania  z  uwzględnieniem  pewnej  stałej  linii  postępowania  z 
uwzględnieniem wspólnego działania.  

Psychologia Wychowawcza (l 4.III, 28.IIl)Nr 6,7 

Psychologia  wychowawcza  zajmuje  się  wychowaniem,  do  psychologii  wychowawczej 
czerpiemy 
informacje z róŜnych kierunków psychologii: z rozwojowej, klinicznej, ogólnej. 
Wychowanie jest to modyfikowanie pewnych zachowań; jest to wprowadzanie dziecka w świat 
norm, zasad itd. 
Wychowaniem intencjonalnym- zajmują się specjalnie do tego celu przeszkolone osoby. 
Wychowanie okazjonalne - zajmują si^ nim rodzice, grupa rówieśnicza (oddziaływanie 
niejednorodnych grup). 

Wychowanie intencjonalnę, czyli uczenie się. Do uczenia się powołane są określone instytucje, w 
tym  szkoła  (nadrzędna  Jednostka,  w  której  odbywa  się  wychowanie  poprzez  uczenie,  kierowaną 

oddziaływanie  na  dostarczenie  informacji.  Problemem  jest  by  dzieci  chciały  się  uczyć).  Prof. 
Niebrzydowska zajmował się badaniem szkoły i czynników, które wpływają na naukę. 

Motywacja w procesie uczenia się: 
I.  czynniki  zewnętrzne  -  motywujące-do  działania,  uczenie  się 
II. czynniki wewnętrzne - ukierunkowuje nasze czynności 

ad. I) Motywacja zewnętrzna: 
a) osobowość nauczyciela 
b) oceny szkolne 
c) nagrody i kary 
d) sytuacja rodzinna ucznia 

ad.  a)  osobowość  nauczyciela  -  na  kształtowanie  stosunku  ucznia  do  szkoły  i  przedmiotów 

ogromny wpływ wywiera nauczyciela. Wyjątkowo duŜy wpływ wywierają ci nauczyciele, którzy są 
lubiani  przez  uczniów.  Wypowiedź  ucznia  „Uczę  się  nie  tylko  z  obowiązku,  ale  takŜe  z 
przyjemności. Nasza pani od polskiego jest naprawdę kochana". 
Druga wypowiedź: „Znienawidziłam ten przedmiot przez panią nauczycielkę, chociaŜ mam u niej 
ocenę bdb". Mamy więc tu nauczycielkę, która stawia bdb stopnie, ale osobowościowe nie spełnia 
oczekiwań,  jest  nie  lubiana  i  nie  lubiany  jest  przedmiot.  Na  podstawie  analizy  dotyczącej 
wypowiedzi  i  oceny  arkuszy  szkolnych  trafne  okazuje  się  stwierdzenie  Lewickięgo,  który  mówi, 
Ŝ

e:  ani  programy,  ani  metody  nie  są  dla  ucznia  bodźcem  do  uczenia  się,  poniewaŜ  na  dziecko 

oddziaływaj e Ŝywy człowiek, który realizuje program i stosuje metody. 
Wzbudzać motywację potrafi tylko ten nauczyciel, który posiada odpowiednią osobowość 
charakteryzującą, się: 
-zdolnością i umiejętnością poznawania uczniów 
-trafnością oceniania uczniów 
-umiejętnością skutecznego oddziaływania. 
Wyniki  nauczania  oraz  stosunek  uczniów  do  szkoły  i  do  przedmiotów  zaleŜy  od  postawy 
nauczyciela 
w stosunku do wszystkich uczniów jak teŜ do kaŜdego poszczególnego ucznia. 
Na ucznia oddziaływuje wszystko: 
-powierzchowność nauczyciela 
-sposób traktowania dzieci 
-sprawiedliwość 
-wyrozumiałość 
-umiejętność panowania nad swoimi humorami 

 

 
      
Stopień  wymagań  stawianych  przez  uczniów  nauczycielowi  jest  róŜny,  w  zaleŜności  od  wieku 
uczniów.  W  klasie  od  I  do  IV  -  stosunek  ten  jest  małokrytyczny,  dzieci  w  tym  wieku  chcą  mieć 
nauczyciela  dobrego,  lubiącego  się  z  nimi  bawić,  opowiadającego  róŜne  historie.  W  wieku  11-15 
lat-stosunek  młodzieŜy  do  otoczenia  ulega  zasadniczej  zmianie,  poniewaŜ  wzbudzają  się  nowe 
zainteresowania,  w  związku  z  tym  pojawiają  się  nowe  Ŝyczenia  w  stosunku  do  nauczycieli. 
Uczniowie  zaczynają  sobie  cenić  ciekawe  informacje  z  róŜnych  zakresów:  odkryć,  podróŜy, 
wynalazków  itp.  jest  to  okres  (11-15  lat)  rozwojowo  trudny:  u  młodzieŜy  występuje  subiektywny 
krytycyzm  -  polecający  na  tym,  Ŝe  osobowość  i  zachowanie  nauczyciela  ocenia  się  głównie  na 
podstawie stosunku do młodzieŜy. MłodzieŜ w tym wieku jest w takiej sytuacji, Ŝe zwiększają się 
wymagania  w  stosunku  do  strony  dorosłych,  natomiast  nie  dostają  większych  uprawnień,  w 
związku z tym rodzi się bunt, który przenosi się takŜe na nauczycieli. Prof Leon Niebrzydowski - 
podsumowując  to  wszystko  stwierdza,  Ŝe  nauczyciel  który  chce  wyzwalać  pozytywną  motywację 
do nauki powinien charakteryzować się następującymi cechami: 

1)  potrafi  podawać  wiadomości  w  taki  sposób  w  jakim  widzi  je  dziecko  w  danym  okresie 

rozwojowym 

2) posługuje się językiem bliskim i zrozumiałym dla dziecka 
3)  potrafi  posługiwać  się  w  trakcie  nauczania  konkretami  i  okazami  pochodzącymi  z  naturalnego 

ś

rodowiska 

4) potrafi ukazać dziecku atrakcyjność przedmiotu, którego uczy 
5)  traktuje  uczniów  po  przyjacielsku  i  stara  się  wytworzyć  między  sobą  i  uczniami  pozytywne 

związki emocjonalne 

ad.  b)  oceny  szkolne  -_prof.  Niebrzydowski  prowadził  wiele  badań  na  temat  ocen  szkolnych  -  z 

uzyskanych, danych wynika, Ŝe uczniowie ze środowiska miejskiego, bardziej od swoich kolegów 
ze  wsi,  cenią  sobie  oceny  db  i  bdb.  Autor  twierdzi,  Ŝe  moŜe  to  wynikać  z  tego,  Ŝe  łatwiej  sobie 
radzą  z  nauką  albo  teŜ  wyraźniej  dostrzegają  związek  swoich  planów  Ŝyciowych  ze  stopniami. 
Wypowiedź:  „  Uczę  się  Ŝeby  w  przyszłości  zostać  inŜynierem,  ale  inŜynier  musi  duŜo  umieć  i 
dlatego  ten,  kto  chce  zostać  inŜynierem  musi  mieć  same  piątki"  -kl.  VI  Wypowiedź:  „  Uczę  się, 
poniewaŜ  od  tego  co  skończę  zaleŜeć  będzie  w  przyszłości  moje  stanowisko  i  powaŜanie,  aby  w 
Ŝ

yciu  do  czegoś  dojść  trzeba  mieć  jak  najlepsze  oceny.  Z  trójkami  moŜna  dostać  się  jedynie  do 

szkoły  zawodowej"  -  kł.  VIII,  syn  pracownika  naukowego.  Stosunkowo  rzadko  zdarza  się  aby 
uczniowie  pragnęli  wysokich  ocen  dla  samej  przyjemności  posiadania  czwórki  czy  piątki. 
Najczęściej  dobra  ocena  jest  traktowana  jako  środek  do  osiągnięcia  czegoś.  Na  podstawie  danych 
eksperymentalnych, jak i wypracowań uczniowskich moŜna stwierdzić, Ŝe: 
-wysoka ocena jest jednym z motywów aktywizujących pewien odsetek uczniów do większego 
wysiłku, gdyŜ: 
1) wielu uczniów traktuj e ją jako środek do realizacji przyszłych swoich planów i dąŜeń Ŝyciowych 
2) niektórzy wiąŜą ją z otrzymaniem nagrody. 

Ocena niedostateczna jako motyw uczenia się. Prof. Leon Niebrzydowski - podaje, Ŝe z 
przeprowadzonych  przez  niego  badań  wynika,  Ŝe  ocena  niedostateczna  jest  silniejszym  motywem 
do 
uczenia się wJ5orównaniu z oceną db i bdb. 
Wypowiedz: „Do solidnej nauki zabieram się dopiero wtedy, gdy dostanę jedynkę". 
Wypowiedź: „Gdy otrzymam dwójkę, to wiem, Ŝe muszę się uczyć, aby nie zostać na drugi rok w 
tej samej klasie. Zabieram się do nauka i tak długo się uczę aŜ dwójkę poprawię". 
Nie występują tu róŜnice między chłopcami a dziewczętami, a są róŜnice między grupami 
społecznymi. 

Najbardziej  wraŜliwe  na  oceny  niedostateczne  są  dzieci  pochodzenia  chłopskiego,  na  drugim 

miejscu  znalazły  się  dzieci  pochodzenia  robotniczego,  i  na  trzecim  dzieci  pochodzenia 
inteligenckiego. Wypowiedz: Uczę się dlatego, bo bardzo się boję tatusia^ Ŝebym nie dostała lania" 
-kl. VI Wypowiedź: „Ja uczę się dlatego, Ŝeby nie otrzymać dwójki , jak przyniosę dwójkę to tata 
lub mama bije mnie". 
Autor  wyniki  te  tłumaczy  tym,  Ŝe  najwięcej  kar  cielesnych  za  dwójki  dostają  dzieci  pochodzenia 
wiejskiego,  mniej  robotniczego,  a  najmniej  pochodzenia  inteligenckiego.  Z  wielu  wypowiedzi 
wynika,  Ŝe  ocena  niedostateczna  ma  znaczenie  profilaktyczne,  stara  się  jej  nie  dostać.  Nie  wolno 
ocen niedostatecznych traktować jako podstawowego i często stosowanego środka mobilizującego 

Mobilizacja przy ocenie niedostatecznej wg. Rykowskiego: 
-/  warunek  "  +  (poprawienie  jedynki)  ;  wzbudzenie  potrzeby  lub  danie  jakiegoś  zadania  do 
rozwiązania, 
-//  warunek  -  +  (uczenie);  musimy  wskazać  moŜliwości,  środki  do  zrealizowania  potrzeby  bądź 
rozwiązanie zadania, 
-/// warunek; musimy wskazać szansę powodzenia. 
Niebrzydowski wskazuje w tym trzecim warunku, Ŝe nauczyciel musi wierzyć, Ŝe uczeń potrafi 
poprawić się i uczeń takŜe musi w to wierzyć (wiara ucznia i nauczyciela - to czynnik motywacyjny 
do poprawienia). 

Ponadto  musimy  pamiętać,  Ŝe  ocena  niedostateczna  zawsze  wywołuj  e  pewien  niepokój  i  lęk,  i 
jeŜeli 
ten  lęk  nie  przekracza  progu  tolerancji  to  moŜe  działać  mobilizująco.  Natomiast  jeŜeli  lęk 
przekracza 
próg tolerancji, a dzieje się tak gdy dziecko jest karane za oceny niedostateczne, to wytwarza się 
taka sytuacja^ Ŝe dziecko ucząc się myśli głównie o tym, Ŝeby nie dostać kary. Natomiast samo 
uczenie  się  schodzi  na  plan  drugi.  Lęk  działa  rozpraszająco,  dziecko  nie  selekcjonuje  informacji, 
uczy 
się powierzchownie - najczęściej nie poprawia oceny. 
Niebrzydowski zadał pytanie: Jakich ocen oczekują uczniowie? 
Wypowiedź:  „Jakich  ocen  spodziewasz  się  najwięcej  na  świadectwie?  Dostatecznych.  Dlaczego? 
Bo 
takie będę miał. Dlaczego nie starasz się o db i bdb? Dlatego, Ŝe na db i bdb trzeba się duŜo uczyć, 
a 
mnie  nie  zawsze  się  chce  siedzieć  nad  ksiąŜkami,  a  poza  tym  Ŝeby  mieć  bdb  trzeba  zawsze 
wszystko 
umieć, a na dostateczne to jak popadnie" -13 lat, syn nauczyciela. 
Wypowiedź: „Jakich ocen najwięcej na świadectwie? Dostatecznych. Dlaczego? To nie ode mnie 
zaleŜy. A od kogo? Od tęgo, Ŝe nie mam zdolności do matematyki, chemii i jeŜ. rosyjskiego" -13 
lat, 
córka stolarza. 
Przekonanie o tym, Ŝe ocena dostateczna wystarczy, świadczy o wygodnej i praktycznej postawie 
uczniów wobec nauki szkolnej. Jest to postawa naganna, ale moŜe wynikać z bezradności 
uświadomienia sobie niedostatecznych zdolności, bądź teŜ niechęci do nauki i braku silnej woli. 

Ad. c) karą i nagroda - obok osobowości nauczyciela i ocen, jest to 3 waŜny czynnik wpływający 

na uczenie się. 
Kara  zawsze  jest  rozumiana  jako  przykra  konsekwencja  uczniowskiego  postępowania,  związana  i 
kojarząca  się  z  pojęciem  strachu,  bólu,  wstydu.  Natomiast  nagroda  wywołuje  radość,  uczucie 
powodzenia itp. kar nie moŜna wykluczyć, .gdyŜ wyrabiają pojęcie dobra i zła u dziecka. Jakie kary 
moŜna  stosować  i  jak?  Całkowicie  odrzuca  się  kary  cielesne  -  jest  to  niepedagogiczne, 
niehumanitarne.  Uznaje  się  kary  w  formie  dezaprobaty,  upomnienia,  chwilowego  pozbawienia 
uprawnień bądź przyjemności. 

PRZYMUS  jako  bodziec  aktywizujący  do  nauki.  Przymus  jest  negatywnym 
czynnikiem  stosowanym  w  procesie  wychowania  i  nauczania.  Przejawia  się  on  w 
róŜnorodnych  formach  np.  w  zmniejszeniu  uprawnień  dziecka  zaniedbującego  się  w 
nauce, zostawieniu go po lekcjach.  

Najczęściej  ten  przymus  ze  strony  nauczycieli  jest  stosowany  w  stosunku  do  dzieci  z 

rodzin 'zaniedbanych, gdzie nikt się nie interesuje ich nauką. 
Niebrzydowski  zwraca  uwagę,  Ŝe  przymus  w  stosowany  jest  najczęściej  przy  egzekwowaniu  prac 
domowych.  W  związku  z  tym  zadał  pytanie  rodzicom  i  nauczycielom:  Czy  uczniowie  do 
odrabiania  lekcji  zabierają  się  chętnie  i  samodzielnie  czy  teŜ  pod  przymusem?  Z  otrzymanych 
odpowiedzi  wynika,  Ŝe  przymus  stosuje  się  częściej  w  środowisku  wiejskim,  niŜ  miejskim.  W 
poszczególnych grupach społecznych aktywizująca rola przymusu jest róŜna. Nauczyciele z miasta 
wypowiadają  się,  Ŝe  przymus  musi  być  stosowany  w  większym  stopniu  w  stosunku  do  dzieci 
pochodzenia  robotniczego.  Natomiast  rodzice  z  grupy  inteligenckiej  stwierdzają,  Ŝe  stosowanie 
przymusu  w  stosunku  do  ich  dzieci  daje  bardzo  dobre  rezultaty.  Nagroda  stosowana  prawidłowo, 
spełnia 3 funkcje: 

1. jest dla jednostki wyrazem uznania za osiągnięte wyniki 
2. zaspakaja dąŜenie do znaczenia (potrzeba znaczenia) 
3.  wyzwala  energię  witalną  i  zachęca  do  wytrwałości,  czyli  spełnia  rolę  mobilizującą  do  uczenia 
się. 

Ad.  d)  sytuacja  rodzinna  uczniów  a  ich  powodzenie  w  nauce.  Rodzice  odgrywają  waŜną  rolę 

czy dziecko się uczy czy nie. 

Niebrzydowski  zwraca  uwagę  na  to,  Ŝe  jeŜeli  rodzice    podchodzą  powaŜnie  do  swojej  pracy 
zawodowej^ to działa to mobilizująco na dziecko. JeŜeli rodzice pozytywnie odnoszą się do szkoły 
i  nauki,  są  przekonani  o  wartości  zdobywanej  wiedzy,  to  dziecku  trudno  jest  oprzeć  się  takiemu 
oddziaływaniu  i  wytwarza  w  sobie  przekonanie,  Ŝe  nauka  jest  podstawowym  jego  obowiązkiem. 
JeŜeli rodzice nie cenią nauki jako wartości mają obojętny stosunek do szkoły, a naukę traktują jako 
zło  konieczne  l  czekają  aŜ  skończy  się  obowiązek  szkolny  to  aktywność  dziecka  moŜe  się 
zmniejszyć do zera. 
Z  reguły  bywa  tak,  Ŝe  w  klasach  młodszych  rodzice  wykazuj  ą  większe  zainteresowanie  nauką 
dziecka,  w  Klasach  starszych  ono  słabnie  i  rodzice  często  przyzwyczajają  się  do  tego,  Ŝe  ich 
dziecko źle lub dobrze się uczy. I często nie podejmują dąŜeń zaradczych w stosunku do dzieci źle 
uczących się. 

Ad.  n)  Motywacja  wewnętrzna  -  oprócz  środowiska  zewnętrznego  Ŝyjemy  w  środowisku 

wewnętrznym  =  środowisko  psychologiczne:  motywy  i  potrzeby.  Przez  wewnętrzne  motywy 
uczenia  się  rozumiemy  wewnętrzne  stany  wyraŜające  się  w  czynnym  dąŜeniu  do  działania.  Prof. 
Niebrzydowski za najwaŜniejsze motywy dotyczące uczenia się uwaŜa (czynne działanie): 

1) bezinteresowną potrzebę zdobywania i rozumienia wiedzy 
2) zainteresowanie nauką szkolną 
3) ambicje 
4) plany i dąŜenia Ŝyciowe 
5) przekonanie uczniów o praktycznej przydatności zdobywanej wiedzy 

ad. l) wielu psychologów zajmujących się tą problematyką twierdzi, Ŝe obok wielu potrzeb jakie 
posiadają ludzie, istniej potrzeba poznawania tęgo co jest zagadkowe i nieznane. 
Obok negatywnych czynników determinujących uczenie się takich jak lęk, strach, przymus, istnieją 
pozytywne impulsy ukierunkowujące działanie na zaspokojenie ciekawości, zdobywania wiedzy, a 
wszystko to słuŜy temu, aby wyjaśnić rzeczy niezrozumiałe. Tak więc my nie musimy uczyć 

ciekawości dzieci, bo one po prostu juŜ są ciekawe. 

Niebrzydowski prowadził badania na temat tego, na ile uczniowie mają wzbudzoną potrzebę 

zdobywania wiedzy? Stosował róŜne metody badawcze prowadził obserwacje (szkoła), analizował 

wypracowania, eksperyment pedagogiczny - uczniowie, rodzice, nauczyciele byli badani. 

 

Z wyników badań Niebrzydowskiego wynikły następujące wnioski (na podstawie analiz): stosunek 
do  nauki  ucznia  jest  tylko  wtedy  pozytywny,  jeśli  nauka  szkolna  zaspakaja  podstawowe, 
charakterystyczne  dla  danej  fazy  rozwqjowęJJ)otrzeby.  Jeśli  te  potrzeby  nie  są  zaspokajane 
występuje  znudzenie,  apatia,  niechęć  i  obniŜenie  aspiracji.  NiezaleŜnie  od  poziomu 
zaspokojeniaJpotrzeb poznawczych, uczenie się nowych rzeczy sprawia uczniom przyjemność. Tu 
się wywiązuje łańcuch skojarzeń: im większa przyjemność z uczenia się, tym większe zaspokojenie 
Jpotrzeby poznawczej, a tym samym zwiększa się zainteresowanie przedmiotem. 
Reasumując - zachowanie się człowieka, j ego postępowanie, a w tym i uczenie się jest wypadkową 
wielu  bodźców  zewnętrznych  i  wewnętrznych.  Do  motywów  wewnętrznych  zaliczamy:  potrzeby, 
marzenia,  plany,  dąŜenia.  Ze  strony  zewnętrznej  potrzebne  są:  nagrody,  kary,  oceny  i  zachęty.  I 
dopiero wtedy, gdy następuje zetknięcie się bodźców wewnętrznych i zewnętrznych moŜe wystąpić 
aktywne i prawidłowe działanie zapewniające prawidłowy przebieg procesów uczenia się. 

Środowisko 
wewnętrzne 

(zrodzone ambicje) 

 

 

 

Środowisko 
zewnętrzne 

działanie, o które nam chodzi 

ad.  2)  zainteresowanie  nauką  szkolną  =  zdobywana  wiedzą.  To,  Ŝe  zainteresowanie  odgrywa 
waŜną rolę w procesie uczenia się odkryli juŜ twórcy tzw. szkoły aktywnej na przełomie XIX i 
XX  w.,  do  nich  naleŜą  Duwęy,  Ciąparede.  Oni  pierwsi  głosili,  Ŝe  nauczanie  na  zasadzie 
przymusu  nie  daje  rezultatów.  Popełniali  Jednak  błąd  twierdząc,  Ŝe  zainteresowania  są 
instynktownymi  siłami,  niezaleŜnymi  od  ćwiczenia,  wyzwalającymi  samorzutną  skłonność  do 
obserwacji,  gromadzenia  doświadczeń,  zwracania  uwagi  nie  tylko  na  pewne  wybrane  rzeczy. 
Zaczęto  głosić  niebezpieczną  tezę,  Ŝe  moŜliwość  zainteresowania  dziecka  istnieje  tylko  w 
zakresie wrodzonej mu ciekawości wynikającej z naturalnych jego potrzeb. Natomiast wszelkie 
próby  ingerencji  wychowawczej  w  zakresie,  którym  dziecko  się  nie  interesuje  nie  mają  szans 
dowodzenia.  Z  wielu  innych  badań,  w  tym  takŜe  polskich  -  Słoniewska,  Ptaszyńska,  Górycka- 
wynika,  Ŝe  nieprawdą  jest  Ŝe  u  podstaw  zainteresowań  tkwią  potrzeby.  Zainteresowania  są 
wynikiem  wielu  złoŜonych  warunków  zmiennych.  Wśród  nich  w  okresie  przedszkolnym 
najwaŜniejsze  miejsce  zajmuje  dom  rodzinny.  To  on  jest  źródłem  doświadczeń  związanych 
zwracał  zainteresowaniami  domowników.  W  szkole  najwaŜniejszą  osoba  jest  nauczyciel,  to  od 
niego  zaleŜy  czy  zainteresuje  uczniów  swoim.  przedmiotem.  Odpowiednie  metody  nauczania,  
programy  sprzyjają  wzbudzaniu  zainteresowań.  Antonina  Górycka  twierdzi,  Ŝe  w  pojęciu 
zainteresowań mieści się synteza 3 procesów psychicznych: 
-poznawczych 
-emocjonalnych 
-wolicjonalnych. 
Jej zdaniem: „zainteresowanie stanowi dostrzeganie licznych zagadnień w otaczającym świecie, 
usilne dąŜenie do ich rozwiązywania, przyjemności towarzyszącej zdobywaniu wiedzy, której 
zadaniem jest wyjaśnianie, a wreszcie radość z pozytywnego efektu tych poszukiwań". 
Z badań Niebrzydowskiego wynika, Ŝe w wyŜszych klasach szkoły podstawowej (VI-VIII) - pod 
wpływem nauki szkolnej wyodrębniają się 2 rodzaje zainteresowań: 
 

A) zainteresowanie bezpośrednio związane z samym uczeniem się określonych przedmiotów 

B) zainteresowanie pośrednie, charakteryzujące się mniej lub bardziej jasnym uświadamianiem 

sobie wypływających z nauki korzyści materialnych lub poznawczych. 

Ad.  3  )  jednym  z  bardzo  waŜnych  czynników  wpływających  na  ludzkie  działanie  są_  ambicje. 
Ambicje  definiuje  się  jako  mniej  lub  bardziej  trwałe  dąŜenie  i  nastawienie  się  na  wysokie 
uznanie  dla  własnej  osoby  ze  strony  innych  ludzi.  Z  licznych  obserwacji  jak  teŜ  badańpsy 
etiologicznych - Pięter, Lewicki, Witwicki - wynika, Ŝe nie ma ludzi, którym nie zaleŜałoby na 
tym, aby inni o nich dobrze mówili. RóŜnica tkwi w tym, Ŝejednijprągnąna siebie zwrócić uwa^ę 
działaniem skromnych i opanowanym, a inni natrętnym i hałaśliwym ,a nawet agresywnym oraz 
akcentowaniem  własnego  ,ja".  Spotykamy  równieŜ  ludzi  o  typie  ambicji  zaniŜonej, 
charakteryzujących się działaniem poniŜej swoich moŜliwości. Wśród uczniów spotykamy się z 
przypadkami 3 typów ambicji; 

SAMOOCENA 

samoocena zaniŜona 

samoocena adekwatna 

samoocena zawyŜona 

dziecko  nie  jest  chwalone,  jest 
ganione, karane, ma się do niego 
pretensje,  „przypina"  mu  się 
etykietki  -  to  wszystko  wpisuje 
mu  się  trwale  w-struktury  ,ja". 
We  wszystkich  i-we-  wszystkim 
dopatruje  się  wrogich  tendencji, 
nie  wierzą  w  swoje  moŜliwości, 
oczekują  samych  niepowodzeń, 

uczniowie 

o 

tzw. 

zdrowej 

ambicji, 

to 

tacy 

którzy 

sumiennie 

wykonują 

swoje 

obowiązki, 

są 

zawsze 

przygotowani  do  lekcji,  ale 
rzadko zabiegają o zwrócenie-na 
siebie  uwagi.  We  wczesnym 
dzieciństwie 

prawidłowo 

przebiegał  Rozwój,  do  3  r.Ŝ. 
kochane  za  to,  Ŝe  jest,  potem 

-

musi kochać i nadal być kochana 
(większa 

miłość-ze 

strony 

"To 

uczniowie, 

którzy 

za 

wszelką cenę chcą pokazać się w 
dobrym 

ś

wietle, 

często 

do 

sukcesów 

dąŜą 

w 

sposób 

agresywny-  W-dzieciństwie  -
okres  miłości  bezwarunkowej 
przedłuŜył  się:  mówiono  mu,  Ŝe 
jest 

najpiękniejsze, 

najzdolniejsze. 
 

przekonani  ze  nic  nie  potrafią. 
Nawet gdy ustysza  cos .dobrego 
o sobie - to o^rzucająto. 

Przy samoocenie adekwatnej i bezwarunkowej ludzie ci oczekują dobrych informacjo o sobie. 
Niebrzydowski  przeprowadził  ciekawy  eksperyment-  załoŜył,  Ŝe  jeŜeli  istotą  ambicji  jest 
pokazanie  się  w  najlepszym  świetle,  to  jeŜeli  jakiejś  j  grupie  stworzy  się  warunki  do  tzw. 
popisania się to, ta grupa lepiej, opanuje materiał zadany do nauczenia się. Eksperyment polegał 
na tym, Ŝe w czterech VII klasach zadano uczniom wiersz do nauczenia Tuwima pt. „Nauka". W 
dwóch  klasach  -eksperymentalnych  -  zapowiedział,  Ŝe  odpytywanie  z  wiersza  odbędzie  się  w 
obecności  zaproszonego  psychologa.  W  dwóch  pozostałych  -  kontrolnych  -  nie  podano  tych 
informacji. Wszyscy uczniowie mieli 5 dni na nauczenie się wiersza. Jednak nie odpytywano, ale 
kazano uczniom napisać wiersz. Wyniki pracy  oceniano za pomocą punktacji, za kaŜdy dobrze 
napisany  wyraz  uczniowie  otrzymywali  0,1  punkta.  Wiersz  składał  się  83  wyrazów,  zatem 
moŜna  było  otrzymać  8,3_punkta.  Wyniki  w  pełni  potwierdziły  hipotezę,  okazuje  się  Ŝe  w 
klasach  eksperymentalnych  -  średnia  punktów  wynosiła  7,8  na  8,3;  a  w  kontrolnych  średnia 
wyniosła  4,4.  W  grupie  eksperymentalnej  ani  jeden  uczeń  nie  otrzymał  zero  punktów  (jeden 
otrzymał  1,7),  natomiast  w  grupie  kontrolnej  aŜ  7  uczniów  na  56  otrzymało  zero  punktów. 
Andrzej  Lewicki  -  zalicza  ambicje  do  potrzeb,  które  kaŜą  człowiekowi  wyszukiwać  i  stwarzać 
sytuacje  takie,  które  pozwolą  mu  wykazać  jego  wartość,  a  więc  tym  samym  pobudzają  do 
wysiłku i aktywności. 
 

Psychologia Wychowawcza (23.V.) Nr 10 

NARKOMANIA. Z najnowszych badań [CEBOS porównanie roku '96 z '98] wynikło, Ŝe nie 
zmienia  się  liczba  narkomanów,  utrzymuje  się  ich  liczba;  ale  za  to  zmienia  się  jakościowo 
„scena 
narkotyczna". W tej chwili młodzieŜ zaŜywa prawie wszystko, w tym narkotyki twarde. Z 
doniesień policji wynika, Ŝe to co wyŜej jest nieprawdą. Wynika, Ŝe wzrasta liczba młodzieŜy 
zaŜywającej narkotyki i obniŜa się granica wieku. 
Z badań pilotaŜowych wśród studentów wynikają straszne rzeczy: ogromny procent studentów 
pali głównie trawkę. Ale takŜe z tych badań wynikło, Ŝe znaczny procent młodzieŜy studiującej 
miało objawy tzw. psychozy depresyjnej = depresji psychotycznej. Jest wielkie podejrzenie, Ŝe 
jest to po amfetaminie, bo amfetaminę zaczęto sobie wstrzykiwać(to zaczyna być coraz bardziej 
popularne) -jest szybszy efekt. I niestety wstrzykiwana amfetamina po krótkim czasie daje 
objawy psychotyczne. 
Wracając do głównego problemu narkomanii. Zacznijmy od pytania: dlaczego? Na to pytanie nie 
moŜna odpowiedzieć jednoznacznie; róŜne są przyczyny, róŜne są koncepcje, np. prof. .

SPIONEK

 

stosuje taką koncepcję: narkomani to osoby z duŜą potrzebą stymulacji, środowisko niezupełnie 
wypełnia tę potrzebę; narkotyk jest do pewnego momentu środkiem mocno stymulującym. 
Wojciechowski -„Psychologia narkomanii", on lansuje coś innego, twierdzi, Ŝe są to jednostki 
wyizolowane, źle czujące się w grupie, które nie mają przyjaciół, w domu nie najlepiej się im 
układa. 

Ks. Prof. Cekiewicz - osoby przystając do grupy narkomanów, stają się członkiem grupy, a 
narkotyk jest ceną, którą młodzieŜ płaci za przyłączenie się do grupy. 
W badaniach dr Misiewicz -to zjawisko występowało, oni się czuli nobilitowani faktem 
przynaleŜności do grupy narkomanów. Później kiedy następowało uzaleŜnienie to juŜ nie. Ta 
przynaleŜność odgrywa rolę tylko do pewnego momentu. No i oczywiście mówi się, Ŝe jest to 
młodzieŜ, która jest w trudnej sytuacji, nie moŜe sobie z nią poradzić i jeśli wtedy zadziała 
przypadek, to wtedy zaczynają brać (na spotkaniach wśród licealistów studentów moŜe 
zachodzić do tego typu sytuacji). Znam przypadek studenta, który spróbował trawki -miał 
objawy psychotyczne, przestraszył się tego i juŜ nigdy więcej nie wziął. 
Dr Misiewicz robiła próbkę badań kiedy występuje uzaleŜnienie, czyli kiedy pojawia się zespół 
Abstynencyjny  ?  To  przebiega  bardzo  indywidualnie.  Miałam  kiedyś  16-letnią  pacjentkę,  u 
której 
juŜ po pierwszym zaŜyciu wystąpiły objawy uzaleŜnienia. U niektórych trwa to kilka miesięcy, 
jednak zazwyczaj nie przekraczało roku. 
Pokazałam w tej próbce związek introwersji- ekstrawersji. Wydawało mi się, Ŝe osoby 
introwertyczne powinny się uzaleŜniać szybciej. Nie uzyskałam Ŝadnych znaczących korelacji, 
była to jednak mała grupa (ok.30 osób); czyli badania naleŜało b y powtórzyć. 
Wracając do typów osobowości - jest bardzo mało materiałów na ten temat, jeśli chodzi o 
badania. 
Mnie się udało utrzymać grupę, potem jednak podzieliła się na dwie grupy: ci, którzy przerwali 
resocjalizację i ci, którzy przeszli przez pełen cykl -to było 18 osób (a więc duŜo). Prowadziłam 
badania wśród tych, którzy przerwali resocjalizację (co 3 miesiące), miałam 6 takich grup (5 lat 
trwały badania - zostało 15 osób). 
Z róŜnych doniesień z badań prowadzonych za granicą jest tak, Ŝe program zaczyna 19 osób, a 
kończą 3 osoby lub 40 zaczyna, a 10 kończy - to są badania niezadowalające. 
Wiele osób próbowało badać coś takiego co nazwano osobowością narkomanów. Do tych 
badań naleŜy podchodzić z ogromnym dystansem, dlatego Ŝe nie wiemy czy ta osobowość jest 
uzaleŜniona (bo badamy w trakcie leczenia) czy przed zaŜywaniem. Czyli nie wiemy czy są to 
cechy, które zostały wytworzone wskutek zaŜywania „środków", czy faktycznie była to cecha 

 

poznaczona"  wcześniej.  Wiele  badań  robiono  w  Lodzi,  próbowano  tam  poprzez  odtwarzanie 
historii  uzaleŜnionych  osób,  określać  ich  wiek  osobowości,  czy  jakieś  predyspozycje,  które 
występowały przedtem. U wielu osób stwierdzono: 
-występowanie zaburzeń zachowania przed tym zanim ta młodzieŜ zaczęła zaŜywać narkotyki 
-były  teŜ  objawy  od  strony  centralnego  ukł.  nerwowego,  boi  część  z  tych  osób  była  leczona  w 
poradniach  zdrowia  psychicznego.  To  mogła  wystąpić  co  prawda  tylko  w  tej  grupie.  Tego  nie 
moŜna  uogólniać.  MoŜemy  tylko  przyjąć  takie  załoŜenie,  Ŝe  mogą  być  pewne  sygnały,  które 
wskazują na to niebezpieczeństwo, ale nie ma jeszcze Ŝadnej obrazowej teorii. 

Kolejnym interesującym pytaniem jest to, Ŝe jest wiele przeraŜających informacji na temat 
działania narkotyków, wpływu na organizm itd. Czy ci, którzy zaŜywali w ogóle się nie bali? 
Wszyscy uzaleŜnieni odpowiadali mniej więcej tak: „Bo ja myślałem, Ŝe mnie to nie dotyczy. Ja 
chciałem tylko spróbować. Ja wiedziałem, Ŝe będę to kontrolować". 
Miałam pacjenta, który opowiedział mi pewne zdarzenie: gdy się obudził bolała go głowa, miał 
dreszcze, ale poszedł mimo wszystko na spotkanie z kolegami-narkomanami. Powiedział im o 
swoich objawach i stwierdził, Ŝe to grypa. A oni odpowiedzieli mu, Ŝe to pierwsze objawy 
uzaleŜnienia. 
Niemal kaŜda osoba, która zaczynała brać - była przekonana, Ŝe jej to nie dotyczy. 
Niedawno w telewizji usłyszałam takie stwierdzenie, Ŝe „narkoman, który przychodzi się leczyć, 
to w zasadzie jest to uświadomienie sobie swojej klęski. To on juŜ wie, Ŝe sam z sobą nie 

poradzi. On nawet nie mówiąc tego przychodzi z prośbą o pomoc <Ja juŜ nie daję rady, 
pomóŜcie>". No i to juŜ wszystko zaleŜy od motywacji. 

Teraz wrócę do tego, co oni przeŜywają w czasie tej „walki". Z tą motywacją bywa róŜnie. Mnie 
wyszło  coś  takiego  -  co  się  potwierdza  teŜ  w  badaniach  Barbary  Pileckiej  z  Rzeszowa  = 
koncepcja własnej osobowości narkomana - wyszło, Ŝe najsilniejsza motywacja jest w pierwszej 
fazie  (pierwsze  3  miesiące).  Później  opada,  część  uzaleŜnionych  w  ogóle  tego  nie  wytrzymuje. 
W pierwszej chwili są oni nieufni, zamknięci w sobie, ale są rządni kontaktu. Jeśli nawiąŜe się 
kontakt emocjonalny, pozytywny, to wtedy daje się zauwaŜyć coś takiego: jakby oni chcieli całe 
swoje  Ŝycie  zrzucić  na  osobę,  która  chce  im  pomóc.  To  coś  w  rodzaju  katharsis.  Rzeczy,  o 
których  oni  opowiadają  „normalny"  człowiek  w  Ŝyciu  drugiej  osobie  by  tego  nie  powiedział, 
nawet najbliŜszemu przyjacielowi. Tam juŜ nie ma hamulców. MoŜna to odbierać w sposób taki: 
oni chcą się oczyścić, zrzucając „wszystko". 
Mówi się, Ŝe to są psychopaci. W czasie silnego uzaleŜnienia następuje coś takiego, Ŝe tam się 
zaczyna zarysowywać osobowość psychopatyczna. Rysy psychopatyczne zaczynają się w 
momencie „głodu". 
W oddziale detoksykacyjnym nawiązują się bardzo silne przyjaźnie, później gdy przechodzi się 
na oddział o zaostrzonym rygorze ludzie ci przestają się znać, związki zanikają. Potem zostają 
przeniesieni do hosteli - gdzie są praktycznie samodzielni. 
Problemem psychologicznym są uzaleŜnienia psychologiczne, narkomani dobierają się 
stopniem związania z doświadczeniami narkotycznymi - są to małe grupy, [kryterium przejścia 
z jednego oddziału do drugiego jest czas]. 
-skala BIS -pytania o styl Ŝycia, uzaleŜnienie (alkohol itp.) 
-skala orientacji inteligencji 
Stosunek  BIS  do  ilorazu  inteligencji  daje  informacje  o  pewnym  stopniu  uzaleŜnienia  i  od  tego 
zaczęło się moje pierwsze badanie. Opracowałam kartę do kodowania danych. Przyjęłam zasadę, 
Ŝ

e  omawialiśmy  indywidualnie  z  kaŜdą  osobą  wyniki  badania.  Tłumaczyłam  im,  Ŝe  to  określa 

stopień  uzaleŜnienia  i  jeśli  iloraz  się  zmienia  -  naleŜy  się  psychicznie  uwalniać.  To  nawiązało 
kontakt między nami. Oni byli zaszokowani, bo z kwestionariusza moŜna było się 
 
wiele  o  nich  dowiedzieć;  o  ich  stylu  Ŝycia,  potrzebie  stymulacji  -  to  ich  zainteresowało. 
Przyjaciele mnie pytali: „Czy oni nie proponują ci zaŜywania narkotyków

9

". Tylko jedna osoba 

mi  to  zaproponowała,  tłumaczyła  to  tym,  Ŝe  jeśli  chcę  ich  zrozumieć  to  powinnam  spróbować. 
Ale  jak  zaczęłam  o  nich  mówić  na  podstawie  kwestionariusza,  to  przestali.  Nie  ukrywam,  Ŝe 
mimo woli zaczęłam pełnić tam rolę psychoterapeuty. Jeśli chodzi o ich styl Ŝycia to prawda jest, 
Ŝ

e  oni  nie  śpią  w  nocy.  Wynikło  tak,  Ŝe  była  4.00  rano,  a  oni  chcieli  rozmawiać.  Udało  mi  się 

kilka osób „zatrzymać" na dalsze lecenie. Piaget opracował zmianę schematu {„ZrównowaŜenie 
stylów poznawczych"} 
A   B 

podstawowym  celem  resocjalizacji  powinno  być  przetworzenie  tego  obrazu  „Ja  narkoman"  w 
obraz „Ja nie narkoman". My tworzymy nowy schemat wg. Piageta. Gdy to zaczyna się tworzyć, 
zaczyna się walka między schematem A a B. Schemat A nie pozwala na rozwijanie się. KaŜda z 
tych  osób  miała  kryzys  toŜsamości.  Przejście  z  tego  kryzysu  i  odnajdowanie  siebie  -  to  było 
fenomenalne. To wszystko się kręci wokół obrazu „ja". Stworzenie nowego obrazu Ja", bo nie 
wiemy  jaki  był  przedtem.  W  trakcie  resocjalizacji  powstawały  dramatyczne  miłości,  które  wg. 
mnie były duŜym błędem. 
Relacje narkomanów na AIDS= przeraŜenie. ZaŜądali zakazu wydawania przepustek, by ktoś nie 
wrócił zakaŜony, ale przepustki były i pacjenci wracali zakaŜeni. 

Wracając  do  tworzenia  nowego  obrazu  siebie,  zadałam  sobie  pytanie:  Jak  to  zrobić?  Ja 
stwierdziłam,  Ŝe  środkiem  do  zmiany  obrazu  siebie  jest  samoocena.  Mnie  interesowała 

forma,  struktura  samooceny.  Kwestionariusz  Stylu  Spostrzegania  .BEN  SHALID 
wprowadził do 
Polski Czapiński - zainteresowałam się nim.     
 

Jest to koło, które składa się z 12 segmentów i badanie polega na tym, Ŝe tym kołem zadajemy 
pytania.  Badani  wypisywali  swoje  cechy,  potem  wpisywali  rangi  tych  cech.  Określali  cechę  w 
aspekcie dobra lub zła. I była taka skala: 
-b. dobre 
-dobre 
-obojętne 
-niedobre 
-b. niedobre. 
Ja badałam 3 elementy zgodnie z konstrukcją Piageta: 
- R-spostrzeganie 
- E 4adunek emocjonalny do siebie 
 

I -określał inklinację wartościującą. 

Zgodnie z Nowakiem -badałam relację między  tymi wskaźnikami: jaki byłem, jaki jestem, jaki 
chcę być. 
Schemat  związków  przyczynowych,  a  więc  pozytywne  relacje  między  tym,  jak  się  oni 
spostrzegają  a  ich  emocjami  =  wynikały  działania  podmiotowe  skierowane  na  zmianę  siebie. 
Pozytywne  relacje  miedzy  R  a  E  wskazywały  na  to,  Ŝe  jest  jak  gdyby  wzbudzona  motywacja, 
Ŝ

eby  coś  ze  sobą  zrobić.  Wyszły  takie  róŜnice  między  osobami,  które  kontynuowały 

resocjalizację a tymi, które przerwały ją. Mało tego, w pierwszym pomiarze - myślałam, Ŝe nie 
będzie róŜnic, a wyszło, Ŝe grupa, która przerwała leczenie róŜniła się od pierwszej grupy i nie 
przeszła do drugiego badania. Okazuje się, Ŝe samoocenę moŜna traktować jak środek do zmiany 
obrazu ja. 
W  grupie  kontynuującej  -  był  związek  między;  jaki  jestem,  a  jaki  chcę  być.  U  osób,  które 
przerwały leczenie obraz Ja" nie zmieniał się. 

Jeśli chodzi o obraz siebie: 
-osoby kontynuujące leczenie - związek: jaki byłem, a jaki jestem - utrzymywał się na poziomie 
spostrzegania (nie było emocjonalnego stosunku). 
NajwaŜniejsze to oddziaływać i wywierać wpływ tworzenie nowego obrazu, na wytwarzanie 
nowych  schematów.  Jeśli  tego  nie  będzie  to  myślę,  Ŝe  efektywność  będzie  taka  jak  teraz,  czyli 
bardzo mała. {Wyzdrowienie - nie przekracza 20%}. 
 

Psychologia Wychowawcza (6. VI.) Nr 11 

Pyt.  5)  Co  rozumiemy  pod  pojęciem  sukces  lub  poraŜka  wychowawcza.  Po  pierwsze  musimy 
sobie uświadomić ten fakt, Ŝe w zaleŜności od tego kto zajmuje się wychowaniem, dla tych osób 
moŜe  czymś  innym  sukces  wychowawczy,  a  poraŜka  wychowawcza.  Ogólnie  /teoretycznie/ 
moŜemy  powiedzieć,  Ŝe  aktualnie  współczesnym  celem  wychowania  jest  przygotowanie 
człowieka do Ŝycia, ale w aspekcie perspektywicznym. Dlaczego? Dlatego, Ŝe jest niesłychanie 
szybki rozwój cywilizacji technicznej. Wobec tego, czego my nauczymy dziecko w tej chwili, to 
za 10 lat moŜe być zupełnie nieaktualne. Czyli  my musimy przygotować naszego wychowanka 
do  tych  następujących  zmian.  Wobec  tego  kogo  my  przygotowujemy?  Człowieka,  który  myśli, 
czyli  moŜemy  powiedzieć,  Ŝe  takim  celem  wychowania  jest  przygotowanie  człowieka 
myślącego. No dobrze, ale my wiemy, Ŝe w procesie wychowania my kształtujemy osobowość. I 

takim  znowu  współczesnym  modelem  osobowości  jest  osobowość  oryginalna.  Co  to  znaczy? 
To znaczy, Ŝe jest to człowiek , który myśli, ma własne poglądy, postawy, opinie i potrafi tego 
bronić. To jest takie najogólniejsze pojęcie osobowości oryginalnej. 
W zaleŜności od tego kto wychowuje, np. wychowawca w placówce resocjalizacyjnej - dla niego 
coś  innego  będzie  sukcesem,  niŜ  dla  rodziców,  którzy  mają  pozycję  ,  którzy  sami  zajmują  się 
jakąś  pracą  zawodową,  którzy  mają  wzbudzone  potrzeby  samorealizacji  -  dla  nich  co  innego 
będzie sukcesem, niŜ dla wychowawcy w danej placówce /to jest bardzo zróŜnicowane/. Gdy my 
w placówce resocjalizacyjnej, na tyle zresocjalizujemy naszego wychowanka, Ŝe on zacznie Ŝyć 
zgodnie  z  obowiązującymi  normami  i  będzie  przygotowany  do  tej  rzeczywistości  -  to,  to  juŜ 
będzie  wielkim  sukcesem.  Ale  dla  rodziców  sukcesem  będzie,  jeŜeli  ich  dziecko  będzie  miało 
wzbudzone potrzeby samorealizacji, ambicje i aspiracje. 
Czyli  sukces  zawsze  naleŜy  łączyć  z  celem  oraz  z  tym  kto  wychowuje.  Czyli  nie  ma  jednego 
ujednoliconego  pojęcia  sukcesu  /jest  zróŜnicowany/.  JeŜeli  chodzi  o  poraŜkę  -  to  jest  to 
niezrealizowanie celu /jakiegoś celu zamierzonego/. Ale w tym pytaniu prosiłabym o odwołanie 
się  do  dwóch  aspektów,  bo  poraŜka  moŜe  być  spowodowana  pewną  sytuacją,  rodzice  mogą 
popełniać błędy wychowawcze z powodu nieznajomości prawidłowości. MoŜna się odwołać do 
tego,  Ŝe  w  rodzinach  patologicznych  jest  sytuacja  bardzo  tragiczna,  np.  w  takiej  rodzinie  na 
przykład obowiązuje norma kradnij i dziecko jest temu podporządkowane i gdy kradnie- rodzice 
mogą powiedzieć, Ŝe osiągnęli sukces wychowawczy, bo chcieli to osiągnąć. Ale w odniesieniu 
do  społeczeństwa  jest  to  całkowita  poraŜka.  Gdy  chodzi  o  sukces  i  poraŜkę  naleŜy  mówić  o 
róŜnych  ujęciach;  czyli  jest  to  problem  wieloaspektowy,  bo  ani  o  sukcesie,  ani  o  poraŜce  nie 
moŜemy powiedzieć jednoznacznie. 

Pyt. 12, 13) Jak reagują na niepowodzenia dzieci z klas 1,11,111 oraz ze starszych klas. Sytuacja 
jest taka, dziecko które rozpoczyna naukę szkolną, w ogóle jest tak, Ŝe pierwsze półrocze I klasy 
dziecko uczy się dla rodziców, natomiast drugie półrocze I klasy, II klasa, III klasa - uczą się dla 
nauczycieli. Dopiero na poziomie III i IV klasy - wzbudzają się potrzeby poznawcze. I właściwie 
jak  wynika  z  róŜnych  badań  dopiero  w  IV  klasie  dziecku  sprawia  przyjemność  uczenie  się. 
Zdarza  się,  Ŝe  pierwsze  nie  powodzenia  szkolne  pojawiają  się  juŜ  w  I  klasie  /róŜne  są 
przyczyny/.  Teraz  co  się  dzieje  z  takim  dzieckiem?  W  I,II,III  klasie  dzieci  te  reagują  nerwicą, 
czyli  podnosi  się  poziom  lęku,  występuje  często  moczenie  nocne,  silne  migreny,  roŜne 
zaburzenia  Ŝołądkowe  /somatyczne/  =  to  są  objawy  wskazujące  na  nerwicę.  Dzieci  chodzą  do 
szkoły, ale chodzą z lękiem, 
 
„poddają  się",  nie  bronią.  Natomiast  w  IV  klasie  budzi  się  bunt,  sprzeciw,  zaczynają  reagować 
arogancją,  niegrzecznym  zachowaniem,  lekcewaŜeniem  obowiązków  szkolnych,  jak  gdyby  to 
była odpowiedź: „Ty jesteś dla mnie zły, to ja tez będę dla ciebie zły". Co jest tragiczne

9

 Mimo, 

ze  pojawiają  się  te  demonstracje  zachowania,  to  tez  występują  objawy  nerwicy.  Czyli  sytuacja 
robi  się  juŜ  bardzo  trudna  dla  dziecka.  JuŜ  pod  koniec  IV  klasy  i  w  V  klasie  zaczynają  się 
wagary,  ucieczki.  Z  praktyki  wynika,  Ŝe  te  dzieci  robią  z  siebie  błazny  w  czasie  lekcji,  robią 
wszystko by przeszkodzić w czasie lekcji, a w klasie zawsze znajdzie się grupka uczniów, której 
się to podoba. W takim razie jest to dodatkowe wzmocnienie dla powtarzania tych zachowań. W 
V  klasie  zaczyna  się  od  pojedynczych  wagarów,  potem  kilku  dniowych,  a  czasem  jeszcze 
bardziej  to  się  nasila.  Demonstrują,  Ŝe  im  nie  zaleŜy  na  nauce.  I  wielu  badaczy  zainteresowało 
się pytaniem: czy rzeczywiście u tej młodzieŜy faktycznie zanikły potrzeby poznawcze? Okazało 
się, Ŝe nie, ale są one  głęboko zepchnięte, stłumione. Czyli widzicie, Ŝe jest to dramat dziecka, 
chociaŜ  mogłoby  się  wydawać,  Ŝe  ta  arogancja,  niegrzeczne  zachowanie,  wagary  wskazują,  Ŝe 
im  na  niczym  nie  zaleŜy.  I,II,III  klasa  -  główne  objawy  nerwicy,  a  od  IV  klasy  dołączają  się 
demonstracje zaburzeń zachowania (nerwica nie zanika). 
Do  tego  co  wyŜej  odnosi  się  Pyt.  23)  dlaczego  środowisko  szkolne  jest  nerwicogenne?  Tu 
musimy  powiedzieć  o  nauczycielu.  Bez  względu  jak  jest  zorganizowana  szkoła,  jak  jest 

wyposaŜona, jakie programy realizuje, najwaŜniejszą osobą jest nauczyciel. Bo to on realizuje te 
programy,  to  on  dziećmi  kieruje,  uczy  lepiej  lub  gorzej.  Jest  osoba  znaczącą,  ponadto 
przypominam,  Ŝe  dzieci  w  klasie  IJIJTI  uczą  się  dla  nauczyciela.  Bywają  nauczyciele 
nieprzygotowani,  stosujący  kary.  JeŜeli  w  pierwszych  trzech  latach  dziecko,  które  chce  zdobyć 
sympatię  nauczyciela:  robi  wszystko,  ale  mu  się  to  nie  udaje  -no  to  mamy  pierwsze  objawy 
nerwicy.  Taka  uogólniona  negatywna  postawa  moŜe  wywołać  najpierw  negatywne  objawy  w 
stosunku do danego nauczycielka, potem w stosunku do reszty nauczycieli, w końcu do szkoły. 
Wróćmy do pytania: czego się boi dziecko, które pójdzie do szkoły. Ono nie ma jeszcze Ŝadnych 
doświadczeń, u dzieci wychowywanych przez rodziców nadopiekuńczych lub dziadków - u tych 
dzieci występuje nawet, mówi się Ŝe mogą wystąpić objawy fobii szkolnych. Ale dlaczego? Jest 
to  paniczny  lęk  przed  rozstaniem  z  matką.  Szkoła  powoduje  to,  a  przy  rodzinach 
nadopiekuńczych  rodzina  staje  się  jedynym  symbolem  bezpieczeństwa,  bez  tego  dziecko  czuje 
się  zagroŜone.  Dziecko  często  boi  się  nauczyciela,  ośmieszenia  przed  kolegami,  a  w 
konsekwencji  odrzucenia.  To  zaburza  wiele  podstawowych  potrzeb,  kaŜdy  ma  potrzebę 
przeŜywania  satysfakcji,  sukcesu.  Więc  gdy  dziecku  nie  pomaga  się,  a  wręcz  je  ostro  karze, 
ośmiesza  =  dziecko  zaczyna  się  bać.  Są  to  dowody  na  to,  Ŝe  szkoła  jest  środowiskiem 
nerwicogennym.  Jest  jeszcze  taka  ciekawostka:  boją  się  teŜ  najlepsi  uczniowie,  boja  się  utraty 
swojej  pozycji.  Znam  taki  przykład:  dziewczynce  rodzice  wmówili,  Ŝe  będą  ja  kochać  gdy 
będzie  miała  dobre  stopnie.  Nie  cieszyła  się  ze  swoich  dobrych  stopni  bo  je  zawsze  miała,  ale 
cieszyły ją złe stopnie swoich kolegów. 
Pyt.  20-22)  Trudności  wychowawcze  -  to  interakcje  z  wychowankiem,  które  są  zaburzone,  nie 
przebiegają  prawidłowo.  Komunikacja  między  dzieckiem  a  wychowawcą  (obojętnie  czy  jest  to 
rodzic  czy  nauczyciel)  jest  zaburzona.  Wobec  tego  musimy  powiedzieć  o  przyczynach:  mogą 
być róŜne /trzeba się odnieść do psychologii klinicznej/. 

   Przyczyny : somatyczne 
 organiczne        środowiskowe 

Musimy  ustalić,  Ŝe  wychowanie  to  przekazywanie  informacji  wychowawca-  w\  chów  anek  na 
roŜnych  poziomach,  czyli  oddziałujemy  na  mózg  -  tworząc  siatkę  informacji  Dlaczego  to 
robimy

0

 Bo chcemy by wychowanek radził sobie w otaczającej go rzeczywistości. Jest to czynne 

oddziaływanie, nie bierne. Środowisko działa na wychowanka, ale wychowanek tez wpływa na 
ś

rodowisko.  Przyczyny  organiczne-  są  to  zaburzenia  przekazu  informacji  /upośledzenia/, 

przyjmowane  jako  uszkodzenia  centralnego  ukł.  nerwowego.  Nie  mamy  pełnej  orientacji 
naszego wychowanka o rzeczywistości. Jest niepełny rozwój, ale do granic moŜliwości moŜemy 
zrobić bardzo duŜo (specjalne programy w zaleŜności od stopnia upośledzenia. 
Przyczyny  somatyczne  -  nie  są  to  zaburzenia  przekazu  informacji,  jest  za  to  jakaś  choroba,  np. 
wada  serca-jest  tu  zupełnie  inne  wychowanie  (do  obrazu  własnego  ja  zostaj  ą  wpisane 
informacje  jak;  jestem  inny).  Co  zostanie  wpisane  w  obraz  ja  zaleŜy  od  oddziaływań 
wychowawczych.  Gdy  rodzice  przekazują  niewłaściwe  wzorce  -  jest  zaburzone  zachowanie. 
Przyczyny środowiskowe - mówimy tu o dwóch rodzajach jednostek: 
a) jednostkach asocjalnych - nie przyjmują Ŝadnych norm, inaczej mówi się o nich, Ŝe zachowują 
się anormalnie 
b)  jednostkach  dysocjalnych  -przyjmują  normy  własnej  grupy,  nikogo  więcej  (wiąŜe  się  to  z 
teorią 

osobowości  -podział  na  „my", 

„oni"). To równieŜ zaleŜy od obrazy 
ja. 

Pyt.  24)  Objawy  nerwicy  szkolnej:  są  to  zaburzenia  ukł.  pokarmowego  -  wymioty,  bóle 
brzucha, migreny - najczęściej jest to spowodowane podwyŜszonym lękiem. *Jarymowicz - 
„Psychologiczne rozumienie zdarzeń społecznych". 

Pyt. 25-26) Rola pedagoga i psychologa szkolnego. 

Wyjść  trzeba  od  przygotowania  i  kształcenia.  Aczkolwiek  nie  moŜna  być  pedagogiem  bez 
wiedzy psychologicznej. 
Brzeziński  powiedział,  Ŝe  psycholog  powinien  umieć  i  wiedzieć.  Większość  naukowców  jest 
podziela na 2 grupy: jedni twierdzą, Ŝe psycholog nie powinien wiedzieć /teorie są niepotrzebne/; 
natomiast  drudzy  uwaŜają,  Ŝe  psycholog  musi  wiedzieć  i  umieć  jak  najwięcej  /teoria  jest 
podstawą/.  Dlaczego?  Bo  psychologia  daje  wiedzę  z  zakresu  wielu  teorii,  którymi  my 
tłumaczymy zaburzenia zachowania. Pedagogika zajmuje się tez wychowaniem, ale ona właśnie 
daje  więcej  wiedzy  praktycznej.  Czyli  moŜemy  powiedzieć,  Ŝe  rola  psychologa  polega  na  tym, 
Ŝ

e on wie, ale tez na tym, Ŝe musi umieć zaradzić i jak przeciwdziałać. Tłumaczy dlaczego tak 

się  dzieje.  Czyli  odpowiada  na  pytania:  dlaczego?  Natomiast  pedagog  powinien  juŜ  konkretnie 
praktycznie  działać,  czyli  opracowywać  powinien  konkretne  programy  oddziaływań.  Czyli 
odpowiada na pytanie: co naleŜy robić? 

Pyt. 8) Środowiska wychowawcze - musimy tu wyjść od pojęć ogólnych. 
 Środowisko dzielimy na:  
 naturalne                                              pedagogiczne 

Naturalne środowisko- są to wpływy dochodzące do jednostki, najczęściej są one niezamierzone, 
ale  bywają  teŜ  zamierzone,  są  wpływami  negatywnymi  lub  pozytywnymi.  Pedagogiczne 
ś

rodowisko " są to wszelkie wpływy zamierzone: 

 

 

a) rodzina (jest na granicy) - wychowanie intencjonalne występuje tu tylko wtedy gdy są jakieś 

kłopoty z wychowankiem 

b) bezpośrednie: 

-przedszkole (proszę na to zwrócić uwagę) 
-szkoła 

Przy  opisywaniu  przedszkola  waŜna  jest  zabawa,  jej  rola  w  rozwoju  /b.  waŜna/.  W  1805  r. 
Schiller powiedział- dziecko nie dlatego bawi się, Ŝe jest dzieckiem, ale po to jest dzieckiem by 
mogło się bawić. 
Lata  30-te  Adier  -  zabawa  jest  waŜna,  bo  pozwala  odreagować  strach,  lęk  przed  dorosłymi  /bo 
dziecko  jest  zdominowane  przez  dorosłych,  a  wchodząc  w  ich  rolę  -odreagowuje  i  obniŜa 
poziom lęku/. Rodzaje zabaw: 
-manipulacyjne - grzechotka, drze papierki. Cel - ćwiczenie rąk 
-konstrukcyjne - buduje domki 
-mchowe - skakanka. Wyrabia tu sobie zręczność ogólną 
-tematyczne 
KaŜda  zabawa  czemuś  słuŜy.  Jest  waŜna  by  dziecko  nie  przeskoczyło  Ŝadnej  fazy.  To 
przedszkole jest 
tu instytucją, która organizuje zabawy.