Dariusz Kadulski 

Poglądy Émile Durkheima na religię 

 

Francuski  filozof,  socjolog  i  pedagog  Émile  Durkheim  (1858-1917)  jest 

reprezentantem  socjologizmu  –  czyli  socjologicznego  sposobu  wyjaśniania 

zjawisk  Ŝycia  społecznego.  „Fundamentalnym  załoŜeniem  przedstawionej 

przez  Durkheima  teorii  religii  jest  twierdzenie,  iŜ  jest  ona  zjawiskiem 

społecznym 

stanowiącym 

integralny 

system 

całościowego 

systemu 

społecznego  i  jako  taka  musi  być  badana  za  pomocą  metod  badawczych 

stosowanych do badania całości społeczeństwa.”

1

 Zatem przedmiotem badania 

będzie  fakt  społeczny,  a  ten  Durkheim  definiuje  jako  „wszelki  sposób 

postępowania,  utrwalony  lub  nie,  zdolny  do  wywierania  na  jednostkę 

zewnętrznego  przymusu;  (...)  taki,  który  jest  w  danym  społeczeństwie 

powszechny,  mający  jednak  własną  egzystencję,  niezaleŜną  od  jego 

jednostkowych manifestacji."

2

 Podstawowymi cechami faktów społecznych są 

zatem:  powszechność,  zewnętrzność  wobec  jednostki  i  przymusowość.  

powstają  one  wyłącznie  w  zbiorowościach  i  nie  dają  się  tłumaczyć 

indywidualnymi  cechami  jednostek.  Powinny  być  badane  z  zewnątrz, 

obiektywnie i bez stosowania introspekcji – czyli jak rzeczy. 

W  swojej  teorii  Durkheim  zwraca  uwagę  na  to,  Ŝe  do  potrzeb  kaŜdego 

społeczeństwa  naleŜy  potrzeba  zapewnienia  wewnętrznej  harmonii  oraz 

adaptacja do otoczenia. By owa więź mogła zaistnieć i się utrzymać konieczne 

jest  powstanie  między  jednostkami  silnych  więzi,  które  polaczą  je  we 

wspólnotę myśli, uczuć i czynów. 

Durkheim  zwracał  uwagę  tez  na  dualizm  ludzkiej  natury.  Postrzegał 

człowieka  jako  swoistą  unię  sfery  zmysłów,  rozumu  i  instynktów  z 

przeciwstawną  sferą  moralności  i  altruizmu.  Widział  w  człowieku  i 

                                                            

1

  J.  Swolkień,  Ł.  Trzciński:  „Wprowadzenie  do  etnologii  religii”,  część  I, 

Uniwersytet Jagielloński instytut Religioznawstwa Skrypty Uczelniane nr 563, 

Kraków 1987, s. 40. 

2

 E. Durkheim: „Zasady metody socjologicznej”, Warszawa 2000, s. 41.

 

2 

 

społeczeństwie  walkę  tego,  co  zwierzęce  z  ty,  co  społeczne.  „Aby  człowiek 

mógł  wejść  w  sferę  społeczną,  musi  pokonać  w  sobie  swą  zwierzęcą  naturę. 

Jest to moŜliwe dzięki istnieniu religii, która spełnia role pomostu łączącego te 

dwa  odrębne  światy”.

3

  wszelkie  wierzenia  pokazują  człowieka  rozdartego  na 

ciało  i  duszę,  a  Ŝycie  człowieka  przebiega  drogą  świecką  -  profane,  będącą 

domena ciała i zmysłów oraz drogą świętą – sacre, która jest domeną duszy i 

wykracza  poza  doświadczenia  zmysłowe.  Religia  pozwala  człowiekowi 

pokonać  własny  egoizm  i  wznieść  się  do  dzielenia  doświadczenia  z  innymi 

ludźmi.  Dzieje  się  tak  na  skutek  –  choćby  na  skutek  dostrzegania,  Ŝe  ta 

kondycja  dotyczy  takŜe  innych  ludzi.  W  ten  sposób  religia  stwarza  człowieka 

jako istotę społeczną. 

Człowiek  jest  zdolny  podporządkowywać  się  nakazom  wtedy,  gdy 

pochodzą  one  od  istoty  wyŜszej.  Dla  kaŜdej  jednostki  taką  ‘istotą”  jest 

społeczeństwo.  To  w  nim  powstają  fakty  społeczne,  które  wobec  jednostki  są 

zewnętrzne, które jednostkę dyscyplinują i determinują. Jednostka staje wobec 

nich bezbronna i nie moŜe stawić im oporu bez konsekwencji. Społeczeństwo 

to  najbliŜsza  człowiekowi  „istota”  wyŜsza  od  niego  samego  i  doświadczalna 

empirycznie.  „Wszystko,  co  posiada  cechy  obowiązku,  nakazu,  przymusu  (a 

takŜe  według  Durkheima  religia),  musi  pochodzić  od  społeczeństwa.”

4

 

Ź

ródłem religii jest zbiorowa dusza społeczeństwa, a ona sama jest najbardziej 

elementarnym  zjawiskiem  społecznym  i  pierwszym  etapem  cywilizacji 

ludzkości. Nawet idea Boga nie jest, zdaniem Durkheima, w religii elementem 

koniecznym  –  co  wydają  się  potwierdzać  współczesne  zjawiska  związane  z 

religijnością.  W  bóstwie  dostrzegał  Durkheim  przekształcone  i  przedstawione 

symbolicznie  społeczeństwo.  Religia  w  takim  świetle  wydaje  się  być  raczej 

ś

rodkiem  społeczeństwa  –  istniejącego  jako  zewnętrzna  wobec  jednostki    i  w 

pewnym  sensie  inteligentna  siła  –  do  podporządkowywania  sobie  jednostek, 

sprawowania  nad  nimi  władzy  i  tworzenia  z  nich  istot  społecznych. 

Przyglądając  się  teorii  Durkheima  trudno  jest  oprzeć  się  wraŜeniu,  Ŝe  religia 

                                                            

3

 J. Swolkień, Ł. Trzciński, dz. cyt., s. 42. 

4

 TamŜe.

 

3 

 

często  jest  najskuteczniejszym  i  najłatwiejszym  środkiem,  który  ma 

spowodować, 

by 

jednostki 

zinternalizowały 

normy, 

które 

narzuca 

społeczeństwo. 

Zjawiska  religijne  francuski  socjolog  podzielił  na  kategorię  wierzeń  i 

kategorię  obrzędów.  Wierzenia  to  „wyobraŜenia  wyraŜające  naturę  rzeczy 

ś

więtych  oraz  stosunki,  jakie  istnieją  pomiędzy  nimi  bądź  między  nimi  a 

rzeczami  świeckimi”.

5

  Do  rzeczy  świętych  mogą  naleŜeć  byty  osobowe,  takie 

jak  duchy,  bogowie,  ale  takŜe  przedmioty  materialne,  słowa  i  gesty.  Ich 

wyobraŜenia zostały stworzone przez społeczeństwo, są chronione i izolowane 

przez zakazy. Obrzędy są zaś zasadami postępowania człowieka wobec rzeczy 

ś

więtych.  Zespół  wierzeń  i  odpowiadających  im  obrzędów  tworzy  system 

religijny.  I  w  ten  sposób  dochodzimy  do  definicji  religii  stworzonej  przez 

Durkheima.  „Religia  jest  systemem  wierzeń  i  praktyk  odnoszących  się  do 

rzeczy  świętych,  tzn.  wydzielonych  i  zakazanych  –  wierzeń  i  praktyk,  które 

wszystkich  wierzących  i  praktykujących  łączą  w  jedną  wspólnotę  moralną 

zwaną Kościołem.”

6

 Oczywiście „w swych komnk 

                                                            

5

  E.  Durkheim:  „Próba  określenia  zjawisk  religijnych’  [w:]  J.  Szacki: 

„Durkheim”, Warszawa 1964, s. 210; [za:] J. Swolkień, Ł. Trzciński, dz. cyt., 

s. 44. 

6

 E. Durkheim: „Les formes elementaires de la vie religieus”, Paris 1925, s. 

66 [za:] J. Swolkień, Ł. Trzciński, dz. cyt., s. 42.