Przemysław Kamiński

Jakub Mielniczek

Michał Singpiel

Dawid Windorpski

Wychowanie zdrowotne

Wychowanie zdrowotne - wszystkie zamierzone i 

realizowane działania, które mają na celu kształtowanie u 

wychowanków umiejętności, nawyków, przyzwyczajeń i postaw 

pozwalających na zachowanie zdrowia oraz przestrzeganie 

zasad higieny.

Wychowanie zdrowotne ma ponadto doprowadzić do wzrostu 

odporności na działanie niekorzystnych dla zdrowia warunków 

życia i do opanowania wiedzy o organizmie ludzkim. Istotną 

część wychowania zdrowotnego stanowi wychowanie fizyczne.

Wychowanie zdrowotne jest realizowane w systemie szkolnym 

głównie przez takie przedmioty, jak: wychowanie fizyczne, 

biologia, anatomia, fizjologia, a ponadto w całym kompleksie 

zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych.

W latach 60 XXw dokonano podziału 

przyjmując, że oświata zdrowotna to „całość 
pracy mobilizującej społeczeństwo do 
działania na rzecz zdrowia”, a wychowanie 
zdrowotne to „praca z dziećmi i młodzieżą we 
wszystkich instytucjach wychowawczych 
(rodzina, przedszkole, szkoła)” odnosząca się 
do osobowości jeszcze nieukształtowanych.

Maciej Demel, twórca koncepcji wychowania zdrowotnego, określił, 

że jest ono ,,integralną częścią kształtowania pełnej osobowości […] 
i polega na:

1.

Wytwarzaniu nawyków bezpośrednio lub pośrednio związanych z 

ochroną i doskonaleniem zdrowia fizycznego i psychicznego

2.

Wyrabianiu odpowiednich sprawności

3.

Nastawieniu woli i kształtowaniu postaw umożliwiającym 

stosowanie zasad higieny, skuteczną pielęgnację, zapobieganie 

chorobom i leczenie

4.

Pobudzaniu pozytywnego zainteresowania sprawami zdrowia przez 

epizodyczne i systematyczne wzbogacanie wiedzy o własnym 

organizmie i rozwoju, a także prawach rządzących zdrowiem 

publicznym”

Etapy Wychowania 
Zdrowotnego

Demel wyróżnił szczeble wychowania zdrowotnego:



Etap heteroedukacji: dla dziecka
- program wychowania zdrowotnego, w którym dziecko występuje jako podmiot 

zabiegów opiekuńczo-wychowawczo - pielęgnacyjnych
nabywa ono różnych przyzwyczajeń (mycia rąk, owoców itp.) oraz wiadomości o 

swoim ciele, funkcjach organizmu i zabiegach pielęgnujących zdrowie



Etap autoedukacji: w okresie pokwitania
- tworzy się życiowy program w oparciu o rewizję dotychczasowych nawyków 

higienicznych lub proponowane przez otoczenie wzorce
- nowe zainteresowania własnym ciałem, pogłębia dotychczasowe 

zainteresowanie wyglądem,
- poszerza się wiedza o własnym organizmie i rządzących nim prawach.



Etap heteroedukacji odwróconej:
- wychowanek sam zaczyna wychowywać innych: rodzeństwo, kolegów, 

rodziców, zwracając im uwagę na przestrzeganie zasad higieny, które stały się 

dla niego nienaruszalne. Ostateczny etap wychowania zdrowotnego

Kultura zdrowotna



Na kulturę zdrowotną składa się system wartości 

przywiązanych do zdrowia fizycznego i 

psychicznego, obiektywnego i subiektywnego, 

jednostkowego i publicznego.



Kultura ta przejawia się w higienicznej organizacji 

środowiska, świadomym regulowaniu relacji 

człowiek – środowisko, w reżimie życia (wszystkie 

obyczaje co do zdrowia)



W aspekcie wychowawczym kultura zdrowotna 

polega przede wszystkim na świadomej i stałej 

pracy nad sobą, na poczuciu odpowiedzialności za 

zdrowie własne i publiczne oraz owocnej w czyn 

wrażliwości na potrzeby zdrowotne, a zwłaszcza 

cierpienie drugiego człowieka

Edukacja zdrowotna

Termin ten uznany jest za obszerniejszy niżeli oświata lub 

wychowanie zdrowotne, odnosi się do ludzi w całym okresie 

życia, obejmuje różne formy uczenia się, nauczania itd.

,,proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne 

i społeczności, w której żyją”

(Williams, 1988)



Na edukację zdrowotną składają się:



procesy systematyczne i zamierzone, kształcenie i wychowanie 

dzieci i młodzieży pod kierunkiem dorosłych



procesy związane z samokierowaniem własnym rozwojem



ogół działań okazjonalnych i przypadkowych, które w 

sprzyjających okolicznościach mogą skłonić człowieka do 

refleksji i podjęcia decyzji w celu zdobycia wiedzy i umiejętności 

oraz wykorzystywanie ich na rzecz swego zdrowia

Podstawowe pojęcia w edukacji 
zdrowotnej:

1)

Wiedza – w edukacji zdrowotnej przekazuje się ludziom 

różnorodne informacje – fakty, dane dot. zdrowia i choroby. 

Pomiar wiedzy może być wykorzystywany w diagnozie 

potrzeb oraz badaniu efektów edukacji zdrowotnej. 

Najczęściej stosuje się w tym celu testy przed i po 

zakończeniu programu.

2)

Nawyk – określa się nim zautomatyzowane wykonywanie 

jakiejś czynności np. mycie rąk przed jedzeniem

3)

Przekonania – od przekonań zależy wiele decyzji dotyczących 

zdrowia

4)

Postawy – trwała struktura procesów poznawczych, 

emocjonalnych i tendencyjnych zachowań odnoszących się 

do zdrowia. Postawa ma 3 komponenty:

•

Poznawczy – przekonania, myśli, wiedza o zdrowiu

•

Emocjonalny – reakcje, emocje, uczucia związane z aspektami 

zdrowia

•

Behawioralny – zachowania związane ze zdrowiem

5)

Umiejętności – dla utrzymania i doskonalenia 

zdrowia niezbędne jest opanowanie wielu 

różnorodnych umiejętności, prostych i złożonych. 

Można je podzielić na dwie grupy:

•

umiejętności związane ze zdrowiem fizycznym 

(higiena, pielęgnacja, samodbanie, samokontrola, 

zachowanie bezpieczeństwa

•

umiejętności dotyczące zdrowia psychospołecznego 

(umiejętności interpersonalne pozwalające 

podejmować decyzje i rozwiązywać problemy, 

kierowanie życiem w zdrowy i produktywny sposób)

6)

Zachowania – edukacja zdrowotna kształtuje  

zachowania prozdrowotne

Cele i oczekiwane efekty



Nowe możliwości poznawcze – zdobycie nowej wiedzy, 

zrozumienie spraw związanych ze zdrowiem



Pożądane przekonania wobec różnych spraw 

związanych ze zdrowiem lub chorobą, właściwe 

postawy wobec zdrowia



Poczucie odpowiedzialności za zdrowie własne i innych



Klasyfikacja istniejącego systemu wartości, 

dostrzeżenie nowych wartości



Umiejętności związane ze zdrowiem fizycznym oraz 

umiejętności życiowe



Zmiana zachowań zdrowotnych, ukierunkowana na 

prozdrowotny styl życia.

Koncepcje i modele edukacji 
zdrowotnej

Istnieje wiele modeli i koncepcji edukacji zdrowotnej. W ich 

konstruowaniu przyjmuje się różne kryteria, cele i kierunki 

działań. Oto kilka propozycji tych modeli:

1.

 Trzy modele edukacji zdrowotnej wg A. Tanahilla:

-

 model zorientowany na chorobę – głównym celem jest 

zapobieganie określonym chorobom;

-

 model zorientowany na czynniki ryzyka – głównym celem jest 

eliminowanie tych czynników w celu zapobiegania 

równocześnie wielu chorobom;

-

 model zorientowany na zdrowie – głównym celem jest 

wzmacnianie potencjału zdrowia.

2.

 Pięć podejść w edukacji zdrowotnej wg L. Ewles i I. 

Simnett:

Różne podejścia w edukacji 
zdrowotnej i ich 
charakterystyka

Edukacja zdrowotna a 
profilaktyka

Edukacja towarzyszy wszelkim działaniom profilaktycznym, w tym 

także dotyczącym zapobieganiu chorobom i innym zaburzeniom 

oraz ryzykownym zachowaniom zdrowotnym i społecznym.
Profilaktyka to szereg działań, które maja zapobiegać chorobie i jej 

rozwinięciu poprzez kontrolowanie przyczyn i czynników ryzyka. 

Ma na celu również wczesne wykrycie istniejącej już choroby, by 

zapobiec jej poważniejszym konsekwencjom. Ponadto profilaktyka 

ma zapobiegać niekorzystnym wzorcom zachowań ludzkich, które 

mogą przyczynić się do podwyższania czynników ryzyka.



Profilaktyka zdrowotna wg Hipokratesa to zapobieganie 

chorobom poprzez utrwalenie prawidłowych wzorców zdrowego 

stylu życia.



Profilaktyka zdrowotna wg WHO to działania mające na celu 

zapobieganie chorobom, poprzez ich wczesne wykrycie i leczenie. 

Fazy profilaktyki

Profilaktyka I fazy – dotyczy całej populacji 
lub znacznej jej części, obejmuje działania 
najwcześniejsze, których celem jest 
uprzedzenie choroby lub zmniejszenie ryzyka jej 
rozwoju. Ma ona szeroki zakres i obejmuje 
działania:



swoiste – zapobieganie konkretnej chorobie



nieswoiste – zapobieganie wielu chorobom

Profilaktyka II fazy – jest ukierunkowana na 

określoną grupę populacji, ze zwiększonym 

zagrożeniem wystąpienia jakiejś choroby, czyli 

osoby o podwyższonym lub wysokim ryzyku. 

Celem jej jest wczesne wykrycie objawów 

choroby i wczesne wdrożenie leczenia.

Profilaktyka III fazy – ukierunkowana na osoby 

przewlekle chore lub niepełnosprawne. Celem jej 

jest zapobieganie dalszym, nieumyślnym 

skutkom chorób lub niepełnosprawności.

Edukacja zdrowotna w 
szkole

Szkoła, obok rodziny, jest siedliskiem, na którym 

spoczywa największy ciężar i odpowiedzialność 

za prowadzenie i efekty edukacji zdrowotnej 

dzieci i młodzieży. Za stwierdzeniem takim 

przemawiają następujące argumenty:

-

każde dziecko ma prawo do edukacji 

zdrowotnej, podobnie jak do nauki pisania i 

czytania;

-

edukacja do zdrowia wspiera realizację 

podstawowych zadań szkoły, zdrowie jest 

nieodłącznym warunkiem osiągnięć szkolnych;

-

w szkole istnieją możliwości prowadzenia 
systematycznej, zaplanowanej edukacji 
zdrowotnej całej populacji dzieci i młodzieży 
oraz co najmniej części rodziców;

-

edukacja zdrowotna w szkole stanowi ważny 
element polityki zdrowotnej państwa.

Od kilkunastu lat znaczące organizacje międzynarodowe kierują 
do rządów państw apele i różne dokumenty uzasadniające 
potrzebę  nadania priorytetu wszechstronnej edukacji 
zdrowotnej, którą cechuje:

-

holistyczne podejście do zdrowia i uwzględnieni wszystkich jego 

uwarunkowań;

-

wykorzystanie różnych okoliczności: formalnych i nieformalnych 

programów i sytuacji pedagogicznych, korzystanie z wszystkich 
możliwości i służb w szkole i poza szkołą;

-

dążenie do harmonizowania informacji o zdrowiu, które uczniowie 

otrzymują z różnych źródeł;

-

zachęcanie uczniów do zachowań prozdrowotnych, umożliwienie 

ich praktykowania oraz tworzenie warunków wspierających 
zdrowie. 

Aktualna sytuacja w szkolnej 
edukacji zdrowotnej w 
Polsce

W 2008 r. wprowadzono nową podstawę programową 
kształcenia ogólnego. Zrezygnowano ze ścieżek 
edukacyjnych, w tym także z edukacji prozdrowotnej. 
Dużym osiągnięciem jest umieszczenie w części wstępnej 
podstawy programowej zapisu:

„Ważnym elementem szkoły jest także edukacja 

zdrowotna, której celem jest kształtowanie u 

uczniów nawyku dbałości o zdrowie własne i innych 

ludzi oraz umiejętności tworzenia środowiska 

sprzyjającego zdrowiu”.

Zapis ten nadaje edukacji zdrowotnej wysoką rangę wśród 
zadań szkoły. Jest ona składową szkolnego programu 
dydaktycznego, wychowawczego i profilaktyki.

Nowym rozwiązaniem w nowej podstawie 

programowej jest ścisłe powiązanie edukacji 

zdrowotnej z wychowaniem fizycznym:

-

w I etapie edukacyjnym wyodrębniono obszar 

„wychowanie fizyczne i edukacja zdrowotna”

-

w II, III i IV etapie edukacyjnym zapisano, że 

wf „pełni wiodącą rolę w edukacji 

zdrowotnej”; uznano, że nauczyciele wf-u są 

grupą zawodową, która po odpowiednim 

szkoleniu będzie najlepiej przygotowana do 

podjęcia tej roli;

-

w celach kształcenia tego przedmiotu 
wyraźnie wskazano na związek między 
zdrowiem a aktywnością fizyczną; treści 
kształcenia zawierają blok tematyczny 
„trening zdrowotny” i wiele wymagań 
szczegółowych dotyczących różnych 
aspektów zdrowia fizycznego;

-

w gimnazjach i szkołach 
ponadgimnazjalnych wyodrębniono blok 
tematyczny „edukacja zdrowotna”.

Rozwiązaniem ważnym ze względu na zdrowie 

uczniów jest także wprowadzenie w wychowaniu 

fizycznym w II, III i IV etapie edukacyjnym zajęć 

do wyboru, w tym „rekreacyjno-zdrowotnych”, 

które powinny umożliwiać aktywność fizyczną 

służącą zdrowiu”. Stwarza to szansę na 

zwiększenie zainteresowania uczniów formami 

aktywności fizycznej uwzględniającymi m.in. ich 

potrzeby zdrowotne. Może się to przyczynić do 

ograniczenia nadmiernej obecnie liczby zwolnień 

lekarskich z tych zajęć.

Szkoła promująca 
zdrowie

Koncepcja szkoły promującej zdrowie oraz  
rozwój oddolnego ruchu i tworzenia sieci tych 
szkół miały istotny wpływ na postrzeganie 
udziału szkoły  w dziedzinach na rzecz zdrowia, 
w tym także miejsca w nich edukacji 
zdrowotnej.

Koncepcja szkoły promującej zdrowie w 
Europejskiej Sieci Szkół Promujących 
Zdrowie

Podstawą koncepcji SzPZ są założenia promocji 
zdrowia zapisane w Karcie Ottawskiej. W okresie 
minionych lat trwała dyskusja nad tym, czym 
jest SzPZ, jakie są jej główne cele, komponenty, 
zasady i modele.
  

Międzynarodowe organizacje, które zainicjowały i 
wspierają rozwój szkół promujących zdrowie w Europie, 
zaakcentowały pluralizm modeli SzPZ w poszczególnych 
krajach. Wynika on ze specyfiki kulturowej, politycznej i 
ekonomicznej każdego kraju. Uznano, że nie jest 
możliwe, a nawet nie jest wskazane tworzenie jednego 
modelu SzPZ. Każdy model jest wynikiem dialogu i 
konsensusu miedzy jego „konstruktorami”, zależy od 
uznawanych wartości i specyficznego kontekstu, w jakim 
jest tworzony. Szkoła promująca zdrowie jest raczej 
procesem dokonującym się  w określonym kontekście, a 
nie efektem wdrażania ogólnie ustalonych zasad. 

Pięć podstawowych wartości 
SHE

W 2007r. w sieci Szkół dla Zdrowia w Europie (SHE) 
wyróżniono pięć podstawowych wartości i pięć filarów, 
stanowiących  podstawy  do rozwoju sieci szkół 
promujących zdrowie: 

1.

Równość – SzPZ zapewnia wszystkim równy, pełny 

dostęp do edukacji i zdrowia, co może mieć wpływ na 
redukowanie nierówności w zdrowiu. 

2.

Ciągłość i zrównoważenie działań – SzPZ uznaje 

istnienie ścisłych związków między zdrowiem, edukacją i 
rozwojem. Wspiera przygotowanie uczniów do roli 
odpowiedzialnych członków społeczeństwa. Warunkiem 
skuteczności jej działań jej systematyczności i 
długotrwałość.

3.

Włączenie – SzPZ docenia różnorodność. Jest 

społecznością , w której wszyscy czują się szanowani i 

obdarzani zaufaniem oraz dążą do budowania dobrych 

relacji między uczniami, uczniami i nauczycielami, 

nauczycielami, rodzicami i społecznością lokalną.

4.

Upodmiotowienie i kompetencje do działania – 

SzPZ zachęcą uczniów i pozostałych członków 

społeczności szkolnej do aktywnego zaangażowania 

się w osiąganie wspólnie ustalonych celów 

dotyczących zdrowia.

5.

Demokracja – SzPZ respektuje wartości 

demokratyczne i wdraża do praktyki przestrzeganie 

praw i branie odpowiedzialności za zdrowie własne i 

innych.

Pięć filarów szkoły 
promującej zdrowie:

1.

Całościowe podejście do zdrowia w szkole

2.

Uczestnictwo

3.

Jakość szkoły

4.

Dowody

5.

Szkoła i społeczność

Dekalog zdrowego stylu 
życia

1.

Wiedza o samym sobie (znajomość podstawowych 
zasad funkcjonowania organizmu) „Poznaj samego siebie"

2.

Utrzymanie sił obronnych organizmu w stałej 
gotowości - niedopuszczenie do zachowań obniżających 
bariery immunologiczne; - stosowanie procedur 
wzmacniających siły obronne; właściwe postępowanie 
podczas chorób i dolegliwości; umiejętne wykorzystanie sił 
psychicznych

3.

Nie nadużywanie leków. Usuwanie przyczyn choroby, a 
nie jej objawów przez uruchomienie wewnętrznych sił 
organizmu

4.

Podtrzymywanie wysokiego poziomu wszechstronnej 
aktywności ruchowej. Respektowanie praw natury tj. 
realizowanie programu genetycznego, ruch realizowany w 
odpowiedniej częstotliwości, intensywności i objętości

5.

Prawidłowe odżywianie się. Należy spożywać tylko tyle, ile 
się zużywa, tj. przestrzeganie zasady bilansu 
energetycznego. Znaczne ograniczenie spożywania tłuszczów 
zwierzęcych i produktów wysoko przetworzonych. Spożywanie 
dużych ilości warzyw i owoców. Ograniczenie spożycia potraw 
o wysokiej zawartości cholesterolu

6.

Hartowanie się. Uodpornienie się na ekstremalne bodźce w 
sferze: fizycznej, psychicznej, społecznej. Wzmocnić się. 
Przygotować  do sytuacji trudnych

7.

Rozwijanie umiejętności walki z dystresem. Świadome. i 
planowe  sterowanie swymi reakcjami. Ograniczenie i 
eliminowanie wpływu bodźców negatywnych, a także, 
pełniejsze ich wykorzystanie

8.

Wyeliminowanie nałogów. Pozbycie się uzależnień 
(nikotynizmu, alkoholizmu, narkomanii itp.) i trwałych 
przyzwyczajeń obniżających poziom zdrowia np. lekomanii, 
obżarstwa, lenistwa, przesiadywania przed telewizorem, 
nadmierne spożycie używek

9.

Życzliwość dla innych. Zdrowym społecznie jest ten, kto 
czyni dobro, jest życzliwy dla innych, uznaje i stosuje zasady 
tolerancji i kompromisu.

10.

Zachowanie postawy copingowej (radzenia sobie w 
różnych sytuacjach życiowych) 

Dekalog zdrowego stylu życia

Daj mi pogodę ducha, bym zgadzał się 

ze stanem rzeczy, którego zmienić nie 

jestem w stanie, odwagę by zmienić 

rzeczy, które zmieniać mogę i mądrość, 

bym umiał odróżnić jedne od drugich.

                                                                             

                               MAREK AURELIUSZ

Dziękujemy za 
uwagę :)