Nitrofurany

• 

Dla aktywności przeciwbakteryjnej nieodzowna jest 

obecność grupy 

nitrowej w pozycji 5 furanu. 

• 

Usunięcie grupy nitrowej lub zmiana pozycji powoduje 

zanik  aktywności.
 

• 

W pozycji 2 występuje grupa azometylenowa, 

podstawiona przy 

atomie 

azotu resztą alifatyczną 

lub heterocykliczną. Najczęściej jest 

to 

pięcioczłonowy pierścień hydantoiny lub oksazolidonu. 
• 

Nitrofurany działają w małych dawkach i nie dają 

szczepów 

opornych.

O

2

N

O

N

N

O

NH

2

H

O

N

O

N

N

H

O

O

2

N

Nitrofural

Nitrofurantoina

Furazolidon

O

2

N

N

O

O

O

N

O

2

N

O

H

N

N

O

O

N

Akrytoin

Nifurantel

Nifuroksazyd

O

2

N

CH

3

N

O

S

O

O

N

O

2

N

O

N N

O

OH

H

1

Nitrofurany – zakres działania

• 

działają na bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne, takie 

jak: E. coli, 

Klebsiella, Enterobacter, Salmonella, Shigella, 

Enterococcae, vibro  cholerae, 

• 

są nieskuteczne w zwalczaniu infekcji wywołanych przez 

Proteus sp.,  Pseudomonas aeruginosa. 

• 

Nitrofurany działają także na niektóre pierwotniaki, np. 

Giardia lamblia.

Zastosowanie

• 

Nitrofural stosuje się miejscowo jako antyseptyk skóry, 

uszu, oczu, 

śluzówek gardła i pochwy, 

• 

furazolidon w zakażeniach jelitowych, 

• 

nifurantel w stanach zapalnych pochwy, 

• 

nitrofurantoinę w zakażeniach układu moczowego, 

• 

nifuroksazyd jest preferowany w ostrych i przewlekłych 

biegunkach  pochodzenia bakteryjnego, w zapaleniu okrężnicy 
i jelita cienkiego.

Mechanizm działania – grupy nitrowe jako akceptory wodoru 
zakłócają procesy oksydacyjno-redukcyjne w komórkach bakterii 
 - hamowanie enzymu uczestniczącego w reakcji przenoszenia 
wodoru

2

Sulfonamidy

Sulfonamidy o działaniu bakteriostatycznym są pochodnymi 
amidu kwasu 
4-aminobenzenosulfonowego.

Sulfanilamid
N

1

 -podstawione sulfanilamidu

R = grupa acylowa lub podstawnik heterocykliczny pięcio- lub 
sześcioczłonowy
N

1

,N

4

-dipodstawione sulfanilamidu.

 
Do działania bakteriostatycznego konieczna jest obecność:

• 

pierścienia benzenowego, nie można go zastąpić układem 
heterocyklicznym  ani wprowadzić do niego 

podstawników w 

pozycję 

orto i meta

• 

pierwszorzędowej grupy aminowej w pozycji para, grupa 

ta nie może być 

alkilowana, ani występować w pozycji orto 

lub meta

• 

grupy sulfonamidowej, grupa ta nie może być alkilowana 

ani zastąpiona 

grupą  sulfonową (SO

3

H) lub karboksylową 

(-COOH).

H

2

N

R

_

NH

O

2

S

SO

2

HN

NH_

_

R

1

R

3

Sulfonamidy mechanizm działania

Organizm człowieka

Mikroorganizmy

 

Aktywne formy THF 

Kwas tetrahydrofoliowy (THF)

H

CH

2

O

H

2

N

N

N

N

N

H

_ HN

N

O

H

COOH

COOH

Kwas dihydrofoliowy (DHF)

CH

2

O

H

2

N

N

N

N

N

H

_ HN

N

O

H

COOH

COOH

Kwas foliowy (HF)

 reduktaza dihydrofolianowa

Metotreksat

H

CH

2

O

H

2

N

N

N

N

N

H

_ HN

N

O

H

COOH

COOH

H

reduktaza folianowa

          syntetaza
    dihydropterydynowa

 reduktaza dihydrofolianowa

Kwas dihydrofoliowy (DHF)

Dihydropterydynodifosforan

H

PABA

COOH

H

2

N

_

O

H

2

N

HN

N

N

N

CH

2

P

P ~ 

H

CH

2

O

H

2

N

N

N

N

N

H

_ HN

N

O

H

COOH

COOH

KWAS GLUTAMINOWY

Trimetoprim

Kwas 7,8-dihydropterydynowy

_

CH

2

O

H

2

N

H

H

N

N

N

N

HN

COOH

Sulfonamidy

Kwas tetrahydrofoliowy (THF)

Aktywne formy THF 

4

Donory fragmentów 
jednowęglowych w syntezie 
aminokwasów, puryn i 
pirymidyn

N1- acylowe pochodne – zawierają podstawnik acetylowy 
(sulfacetamid), karbamoilowy (sulfakarbamid) i dimetyloakroilowy 
(sulfadikramid)

Sulfacetamid – sól sodowa w okulistyce

N1- hetrocykliczne sześcioczłonowe – zawierają pierścień 
pirymidyny (sulfadiazyna, sulfamerazyna, sulfadymidyna, 
sulfametoksydiazyna, sulfadoksyna) lub pirazyny (sulfalen)

N1-heterocykliczne pięcioczłonowe  - pochodne tiazolu 
(sulfatiazol), oksazolu (sulfamoksol) i izooksazolu (sulfafurazol)

N1,N4-dipodstawione sulfonamidy

N4-acylowe pochodne sulfatiazolu – sukcynylosulfatiazol i 
ftalilosulfatiazol i salazosulfapirydyna – stosowane w infekcjach 
bakteryjnych p.p., głównie jelita grubego – nie wchłaniają się z p.p. i 
są trwałe w kwasowym środowisku żołądka

5

Chinolony

R

R

1

R

3

R

2

COOH

O

X

N

1 2

3

4

5

6

7 8

Zasadniczy szkielet budowy stanowi układ chinolinonu lub 
naftyrydyny. 

• 

Ugrupowanie karbonylowe występuje w pozycji 4, 

natomiast przy 

sąsiednim  atomie węgla (pozycja 3) 

występuje grupa karboksylowa. 

Oba te ugrupowania położone 

są w tej samej płaszczyźnie. Taki  układ zapewnia powinowactwo 
do 

DNA. 

X = CH lub 
N

6

Poszczególne pochodne różnią się podstawnikami w pozycjach 
1, 5, 6 i 7. Charakter podstawników, ich ilość i usytuowanie mają 
wpływ na aktywność chinolonów. 

• 

W pozycji 1 występują przeważnie podstawniki o 

właściwościach lipofilnych, 

takie jak: etylowy, fluoroetylowy, 

difluoroetylowy, cyklopropylowy, 

tertbutylowy, mono- i 

difluorofenylowy. 
• 

Obecność atomów fluoru w cząsteczce ma zasadnicze 

znaczenie dla   aktywności przeciwbakteryjnej. Atomy fluoru mogą 
być usytuowane 

w 

pozycjach 5, 6 i 8, a także w 

podstawnikach alkilowych lub arylowych 

występujących w 

pozycji 1. 

• 

Dominujące znaczenie dla poprawy aktywności 

przeciwbakteryjnej ma  obecność 

atomu fluoru w pozycji 6. 

Atom fluoru nie może być zastąpiony  innym  fluorowcem. Wpływ 
poszczególnych fluorowców na działanie jest  następujący: F > Br > 
Cl. 

R

R

1

R

3

R

2

COOH

O

X

N

1 2

3

4

5

6

7 8

7

8

• 

Grupa aminowa w pozycji 5 wzmacnia 8-krotnie aktywność 
przeciwbakteryjną w stosunku do bakterii Gram-dodatnich 

i Gram- ujemnych, szczególnie w odniesieniu do stafylokoków i 
streptokoków. 

• 

Bardzo ważne znaczenie mają podstawniki w pozycji 7. 

Obecność 

pierścienia 4-metylo-piperazynowego wydłuża 

okres półtrwania. Inne  heterocykliczne 

podstawniki, jak 

piperazynowy, 3-aminopirolidynowy, 

występujące w pozycji 7, 

zwiększają 8-krotnie siłę działania w 

porównaniu z pochodnymi 

zawierającymi w tej pozycji grupę 

metylową, w 

stosunku do E. coli, oraz 16-krotnie w odniesieniu do 
Pseudomonas aeruginosa. 

R

R

1

R

3

R

2

COOH

O

X

N

1 2

3

4

5

6

7 8

Chinolony – podział na generacje

• 

I generacja -  na bakterie Gram-ujemne (kwas 

nalidyksowy, kwas 

pipemidowy, kwas oksolinowy). Leki tej 

generacji nie działają na 

bakterie 

Pseudomonas 

aeruginosa. Zakres ich działania obejmuje 

głównie: E. 

coli,  Enterobacter, Klebsiella, Proteus. 

• 

II generacja – silnie  na bakterie Gram-ujemne, słabiej 

na Gram-

dodatnie; zakres działania  jest szerszy niż I 

generacji, np. 

rosoksacyna – skuteczność  w działaniu 

na penicylinazooporne  

szczepy gonokoków.

• 

III generacja - aktywne w stosunku do większości 

bakterii Gram-

ujemnych, takich jak: Hemophilus 

influenzae, Pseudomonas 

aeruginosa, Actinobacter 

calcoaceticus, Neisseria gonorhoeae, 

Mycoplasma 

mycoides, Chlamydia trachomatis, Salmonella sp., 
Shigella sp. Trzecia generacja chinolonów charakteryzuje się 

dobrą  biodostępnością, szerszym spektrum  działania. 

Poszczególne  pochodne różnią się siłą działania i okresem 

półtrwania; Leki – 

norfloksacyna, pefloksacyna, 

ciprofloksacyna, ofloksacyna, 

lewofloksacyna, 

sparfloksacyna, enoksacyna, tosufloksacyna

9

Chinolony – zastosowanie w leczeniu:

• 

skomplikowanych infekcji dróg moczowych, 

• 

ciężkich zakażeń dróg oddechowych, 

• 

poważnych infekcji jelitowych (septyczne salmonelozy, 

shigelozy), 

• 

infekcji wywołanych przez bakterie Pseudomonas, 

• 

niekorzystnie zlokalizowanych zakażeń (kości, szpiku 

kostnego, 

prostaty),

• 

 rzeżączki, wrzodu miękkiego.

10

Chinolony – mechanizm działania

Mechanizm działania chinolonów polega na hamowaniu 
aktywności gyrazy DNA. Gyraza DNA jest enzymem 
spełniającym liczne funkcje, niezbędne do prawidłowego 
przebiegu procesu replikacji DNA. Dotyczą one współudziału w 
takich czynnościach jak transkrypcja niektórych genów, 
naprawa uszkodzonych genów, rekombinacja genów. 

W zależności od funkcji, DNA może zmieniać wielkość, kształt 
cząsteczki i formę przestrzenną, czyli może występować w 
postaci topoizomerów. Na ich powstawanie wpływ ma stopień 
skręcalności podwójnej nici DNA. Zmiana stopnia skręcalności 
wymaga przejściowego rozcięcia jednej lub obu nici kolistej 
formy DNA. Odbywa się to przy udziale enzymu topoizomerazy. 
Znane są dwa typy topoizomerazy. 

Typ I ma zdolność krótkotrwałego rozcinania jednej nici, 
natomiast typ II obu nici i ponownego ich połączenia. 
Szczególne znaczenie ma topoizomeraza II, zwana gyrazą, 
składająca się z podjednostek A i B. Jej bardzo ważną funkcją 
jest zwijanie i rozwijanie spirali DNA.

11

Antybiotyki beta-laktamowe

azetydynonu  monobaktamy; 1-azacyklobutan-4-on = 

azetydyn-4-on

penamu  penicyliny; 4-tia-1-azabicyklo[3.2.0]heptan-7-

on

karbapenemu  imipenem, meropenem; ertapenem; 1-

azabicyklo[3.2.0]hept-2-en-7-on

oksapenamu  kwas klawulanowy; 1-aza-4-

oksabicyklo[3.2.0]heptan-

7-on

cefemu  cefalosporyny; 5-tia-1-azabicyklo[4.2.0]okt-2-

en-8-on

karbacefemu  lorakarbef; 1-azabicyklo[4.2.0]okt-2-en-

8-on

oksacefemu  latamoksef; 1-aza-5-

oksabicyklo[4.2.0]okt-2-en-8-on

N

H

O

1

2

3

4

N

S

O

1 2

3

4

5

6

7

N

O

1 2

3

4

5

6

7

N

O

O

1 2

3

4

5

6

7

8

6 5 4

3

2

1

O

N

S

7

7

N

O

1

2

3

4

5

6

8

7

N

O

O

1

2

3

4

5

6

8

12

Antybiotyki beta-laktamowe

Antybiotyki -laktamowe wykazując strukturalne podobieństwo 

do dipeptydu 
D-Ala-D-Ala substratu dla transpeptydazy, wiążą się kowalentnie 
z aktywnym centrum transpeptydazy i blokują ją 
nieodwracalnie.

Związanie -laktamu z PBP uniemożliwia wydłużanie łańcucha 

peptydoglikanu i jego usieciowanie , a konsekwencją 
hamowania peptydaz jest nagromadzenie się w komórce UMP i 
N-acylowych pochodnych kwasu muraminowego. 

Powoduje to wzrost aktywności enzymów autolitycznych, m.in. 
hydrolazy muraminy i unieczynnieniem inhibitorów hydrolaz – 
kwasu lipoteichowego i substratów do biosyntezy muraminy. 
Efektem autolizy jest uniemożliwienie adhezji komórki 
bakteryjnej do komórki gospodarza. 

Efektem działania białek PBP związanych z -laktamami jest 

wywoływanie deformacji kształtu bakterii.

13

Inhibitory beta-laktamaz - kwas klawulanowy, sulbaktam i 
tazobaktam.
Inhibitory beta-laktamaz inaktywują je nieodwracalnie.
• 

Kwas klawulanowy - beta-laktamazy wytwarzane przez 

bakterie 

Gram-dodatnie i w mniejszym stopniu przez 

Gram-ujemne. Jego  aktywność ogranicza się w zasadzie do 
penicylinaz. Kwas 

klawulanowy jest silnym i

nhibitorem 

beta-laktamaz pochodzenia  chromosomalnego typu II-V. Dużą 

opornością na kwas klawulanowy  charakteryzują się 

cefalosporynazy. 

• 

Sulbaktam wykazuje właściwości hamowania beta-

laktamaz typu 

chromosomalnego II-V, głównie jednak 

typu plazmidowego, oraz 

klasy serynowej. Bardzo silnie 

działa przeciw cefalosporynazom. 

• 

Tazobaktam, wykazuje szersze spektrum działania, 

szczególnie w 

stosunku do bakterii Gram-ujemnych. 

Tazobaktam  blokuje 

większość beta-laktamaz 

przekazywanych 

przez  plazmidy, jak  również wiele 

zakodowanych 

chromosomalnie 

cefalosporynaz 

typu II-V. 

AUGMENTIN = Amoksycylina + Kwas klawulanowy
TIMENTIN = Tikarcylina + Kwas klawulanowy
UNASYN, SULTAMYMICILLIN = Ester ampicyliny i 

sulbaktamu

TAZOCIN = Piperacylina + Tazobaktam 

14

Penicyliny

Penam stanowi czteroczłonowy pierścień beta-laktamowy połączony z 
pięcioczłonowym pierścieniem tiazolidynowym.
W lecznictwie stosowane są penicyliny acylowe i amidynowe. 
Wszystkie penicyliny są pochodnymi kwasu 6-aminopenicylanowego 
(6-AP).

N

S

O

1 2

3

4

5

6

7

CH

3

CH

3

O

N

S

1 2

3

4

5

6

7

COOH

H

2

N

H H

Wzór ogólny penicylin acylowych

Podstawniki R wpływają na określone właściwości penicylin.

* 

Podstawnik R

1

 wpływa na zakres i siłę działania, wrażliwość lub 

oporność na 

działanie środowiska kwasowego i beta-laktamaz.

• 

Podstawnik R

2

 (grupa metoksylowa) usytuowany w pozycji 6 

zmniejsza 

wrażliwość na działanie beta-laktamaz. 

•  

 Podstawnik R

3

 zwiększa lipofilność związku, co powoduje lepsze 

wchłanianie po podaniu doustnym. 

N

S

N

O

R

1

O

O

OR

3

R

2

CH

3

CH

3

H

15

Penicyliny półsyntetyczne

•  

Izoksazolowe (oksaxylina, kloksacylina, dikloksacylina, 

flukloksacylina – 

penicylinazo i kwaso-oporne)

• 

karboksypenicyliny (karbenicylina, karfecylina, tikarylina, 

temocylina  - sole 

sodowe stosowane parenteralnie, wrażliwe na 

działanie kwasów i beta-

laktamaz

• 

aminopenicyliny (ampicylina, piwampicylina, talampicylina, 

amoksycylina – wrażliwe na działania beta-laktamaz, oporne na 
działanie kwasów

• 

ureidopenicyliny (azlocylina, mezlocylina, piperacylina – nie 

wchłaniają się z 

pp – stosowane parenteralnie, wrażliwe na 

działąnie beta-laktamaz

• 

acyloaminopenicylina (pirbencylina, apalcylina – szeroki 

zakres działania)

• 

amidynowe (mecylinam, piwmecylinam, bakmecylinam – 

nieodporne na  działanie beta-laktamaz)

16

Zakres działania i oporność na działanie 

penicylinaz

zakres działania

Temocylina

Piperacylina

Mezlocylina

Azlocylina

Tikarcylina

Amoksycylina

Ampicylina

Mecylinam

Flukloksacylina

Dikloksacylina

Kloksacylina

Nafcylina

Penicylina V

Penicylina G

oporne

nieoporne

nieoporne

oporne

nieoporne

Gram

+

szeroki

wąski

PENICYLINY

Gram-

Gram   i  Gram

+

-

17

Cefalosporyny

7

3

4

5

6

8

N

S

1 2

O

N

S

O

O

7

H

H

2

N

COOH

O

CH

3

• 

Podstawnik R

1

 w pozycji C7 warunkuje aktywność 

przeciwbakteryjną  oraz ma wpływ na spektrum działania i 
oporność na działanie 

-laktamaz.

• 

Podstawnik R

2 

w pozycji C3 wpływa na aktywność, 

farmakokinetykę i 

trwałość metaboliczną

 .

• 

Podstawnik R

3

 w pozycji C7 (grupa –OCH

3

) chroni 

ugrupowanie 

-laktamowe przed działaniem -laktamaz.

• 

Podstawnik R

4

 zwiększa lipofilność pochodnych, co ma 

korzystny 

wpływ na ich biodostępność. Odpowiednie estry 

są pro-lekami i w 

krążeniu wrotnym oraz w jelicie cienkim 

ulegają hydrolizie pod 

wpływem esteraz do aktywnych 

pochodnych kwasowych. 

H

R

1

R

2

R

3

R

4

O

7

N

S

N

O

O

O

C = Karbacefemy
O = Oksacefemy

1 2 3

18

Podział cefalosporyn na generacje

*  stopień oporności na działanie -laktamaz

*  stosunek siły działania na bakterie Gram-dodatnie i Gram-
ujemne
*  zakres działania na bakterie Gram-ujemne
*  przenikanie do płynu mózgowo-rdzeniowego.

19

I generacja cefalosporyn

Cefalosporyny I generacji charakteryzują się:

•  

 małą opornością na działanie -laktamaz, są 

niewrażliwe na 

inaktywujące działanie penicylinazy 

grokowcowej

• 

 silniejszym działaniem na bakterie Gram-dodatnie niż 

Gram-ujemne

• 

 brakiem aktywności w stosunku do bakterii Gram-

ujemnych takich 

jak: Proteus- indolododatnie, 

Pseudomonas aeruginosa i   

Enterobacter 

(Aerobacter). Są również nieskuteczne w  salmonelozach. 

Cefalosporyny I generacji stosowane wyłącznie pozajelitowo - 
Cefalotine, Cefapirin, Cefazolin, Cefacetril (nie wchłaniają się 
z przewodu pokarmowego)

Cefalosporyny I generacji stosowane doustnie - cefaleksyna, 
cefradyna, cefadroksil, cefaglicyna, cefroksadyna 

20

II generacja cefalosporyn

Cefalosporyny II generacji

• 

wykazują znaczną oporność na działanie -laktamaz

• 

działają silniej na bakterie Gram-ujemne niż Gram-

dodatnie

• 

są nieaktywne w stosunku do Pseudomonas i 

beztlenowców działają na  bakterie Proteus.

Cefalosporyny II generacji stosowane wyłącznie pozajelitowo - 
Cefamandol, Cefuroxime, Cefonicid, Cefotiam, Ceforanid, 
Cefmetazol, Cefoxitin

Cefalosporyny II generacji stosowane doustnie  Cefaclor, 
Cefprozil, Cefuroxime axetil, Cefotiame heksetil, Lorakarbacef = 
Lorakarbef

 

21

• 

Podstawnik N-metylotetrazolotiometylowy w pozycji 

3 zwiększa 

aktywność w stosunku do bakterii Gram-

ujemnych i hamuje proces  metabolizowania, ale jednocześnie 
powoduje brak tolerancji na 

alkohol, 

gdyż hamuje 

aktywność dehydrogenazy aldehydowej.  Efektem tego 
działania jest tzw. reakcja disulfiramowa. Podobnie 
podstawnik  N-metylotiotriazynowy (ceftriakson)
• 

Podstawnik karbamoilooksymetylowy - ogranicza 

szybkość procesu 

metabolizowania. 

• 

Podstawnik furylometylowy przyczynia się do wzrostu 

aktywności 

oraz  oporności na działanie -laktamaz. 

• 

Podstawnik metoksyiminowy w wysokim stopniu 

chroni wiązanie 

-laktamowe przed działaniem  -laktamaz. 

• 

Podstawnik tiofenometylowy zwiększa aktywność w 

stosunku do  stafylokoków.

R

H

O

N

S

N

S

COOH

O

CH

3

N

N

N

N

O

OCH

3

O

H

O

N

S

N

O

N

O

NH

2

O

OR

CH

3

O

H

3

C

O

R =

Cefamandol

22

Oporność na działanie -laktamaz w tej grupie 

cefalosporyn uwarunkowana jest obecnością 
ugrupowania alkoksyiminowego w podstawniku przy 
C7 lub grupy metoksylowej w pozycji 7. 

Pochodne 7-metoksylowe określa się jako cefamycyny. 

N

S

O

O

7

H

H

2

N

COOH

O

CH

3

23

Cefalosporyny III generacji

•  

wykazują bardzo dużą oporność na działanie -laktamaz

•  

działają na bakterie Gram dodatnie słabiej niż 

cefalosporyny I generacji 

i cefamandol, natomiast silniej na 

bakterie Gram ujemne niż  cefalosporyny II generacji

•  

większość ma szerokie spektrum działania.  

Cefalosporyny III generacji stosowane pozajelitowo - 
Cefotaxime, Ceftriaxone, Cefodizime, Cefmenoxime, 
Ceftazidime, Cefoperazone, Cefsulodine, Latamoksef, Flomoxef

Cefalosporyny III generacji stosowane doustnie - Cefixime, 
Ceftibuten, Cefpodoxime proxetil, Cefetamet piwoxil

III generacja cefalosporyn

24

COOH

CH

3

O

N

S

N

N

O

O

H

N

S

H

2

N

N

+

H

3

C

COOH

Ceftazydym; Podstawnik 
karboksypropylowy połączony z 
ugrupowaniem iminowym w łańcuchu 
bocznym zwiększa aktywność w 
stosunku do P. aeruginosa.

N

O

N

S

COOH

O

+

NH

2

O

N

SO

2

OH

H

Cefsulodyna; Podstawnik sulfonowy 
podwyższa polarność cząsteczki, co 
bardzo ułatwia penetrację, szczególnie u 
bakterii Pseudomonas.

CH

3

N

N

N

N

O

COOH

N

S

N

S

NH

O

H

O

O

HO

CH

3

N

N

O

Cefoperazon; Podstawnik 
2,3-diketopiperazynowy zwiększa 
aktywność w stosunku do bakterii 
Gram-dodatnich.
 

COOH

N

S

H

2

N

H

O

N

S

N

N

O

O

COOH

CH

2

Cefiksym; Podstawnik winylowy w 
pozycji 3 powoduje znaczny wzrost 
lipofilności, co przyczynia się do 
bardzo dobrego wchłaniania przy 
podaniu per os. 

25

IV generacja cefalosporyn (cefepim, 
cefpirom)

Cefalosporyny IV generacji zawierają: 
*  

podstawnik 2-aminotiazolowy i ugrupowanie 

alkoksyiminowe przy 

węglu  podstawnika acylowego w 

pozycji 7 cefemu
*  

w pozycji 3 cefemu podstawnik z ugrupowaniem 

amoniowym  (podobnie jak ceftazidim).

Taka budowa zapewnia:
*  

dużą aktywność w stosunku do bakterii Gram-ujemnych

*  

oporność na działanie -laktamaz

*  

przenikanie do płynu mózgowo-rdzeniowego.

Cefalosporyny wykazują szeroki zakres działania 
bakteriobójczego. Wybiórczość działania może ulec 
zwielokrotnieniu w przypadku terapii kojarzonej z 
antybiotykami aminoglikozydowymi (synergizm działania).

R

COOH

O

N

S

N

N

O

H

OCH

3

N

S

H

2

N

N

H

3

C

+

R = 

+

N

R =

Cefepim

Cefpiro
m

26

Karbapenemy

Karbapenemy charakteryzują się:

*  

opornością na działanie -laktamaz

*  

szerokim spektrum aktywności przeciwbakteryjnej 

szybkim działaniem  
*  

korzystnymi parametrami farmakokinetycznymi. 

Przedstawiciele: tienamycyna, imipenem, meropenem, 
ertapenem, dorypenem, biapenem

27

Karbapenemy stosowane w lecznictwie

TIENAMYCYNA

 

IMIPENEM

 

(1980 r.)

PANIPENEM

 

(1993 

r.)

COOH

HO

H

3

C

CH

3

H

H

H O

N

H

S

N

NH

N

S

N

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

NH

2

H

H

+

N

O

OH

S

NH

2

CH

3

CH

3

O

H

C

H

3

O

CH

3

CH

3

NH

O

COOH

(CH

2

)

4

S

CH

2

C

H

NH

2

COOH

N

H

O

O

OH

28

Karbapenemy stosowane w lecznictwie

MEROPENEM

 

(1996 

r.)

ERTAPENEM

 

(2002 r.)

CH

3

N

S

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

CH

3

+

CH

3

H

2

O

N

N

CH

3

N

S

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

+

H

2

O

N

N

COONa

H

DORYPENEM

 

(2008 

r.)

N

O

OH

S

N

H

NH

S

NH

2

O

O

O

H

H

H

CH

3

H

H

O

H

C

H

3

29

Karbapenemy znajdujące się w badaniach klinicznych

TEBIPENEM

 

SANFETRINEM
Cilexetil

BIAPENEM 

N

O

OH

S

N

S

N

H

C

H

3

H

C

H

3

OH

N

O

CH

3

O

H

H

H

OH

C

H

3

O

O

O

CH

3

O

O

N

S

N

N

+

N

O

O

-

O

C

H

3

OH

H

H H

CH

3

H

30

Karbapenemy znajdujące się w badaniach klinicznych

PANIPENEM

 

LENAPENEM

CS-023, R-115685, 

RO4908463

COOH

HO

H

3

C

CH

3

H

H

H O

N

H

S

N

NH

N

S

O

H

CH

3

H

O

H

H

O

O

H

NH

NH

CH

3

OH

N

CH

3

H

H

O

H

C

H

3

O

S

N

O

O

H

CH

3

N

O

NH

NH

NH

2

O

N

H

31

N

S

N

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

NH

2

H

H

+

Aktywność przeciwbakteryjną warunkuje obecność 
pierścienia 
β-laktamowego, natomiast podstawniki, wpływają na 
siłę i spektrum działania, parametry 
farmakokinetyczne oraz trwałość chemiczną i 
enzymatyczną.

32

Stosowane w lecznictwie karbapenemy zawierają:

  w pozycji 2 – grupę karboksylową; dla aktywności  
     przeciwbakteryjnej nieodzowna jest wolna grupa 
karboksylowa – 
     pochodne estrowe stanowią pro-leki

  w pozycji 3 – podstawnik aminoalkilotiolowy, mający 
znaczenie dla 
     siły i zakresu działania oraz wpływający na parametry 
     farmakokinetyczne i trwałość pochodnych
  

N

S

N

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

NH

2

H

H

+

33

  

w pozycji 4 – atom wodoru (imipenem, panipenem są 

wrażliwe na 
    działanie dehydropeptydazy I, dlatego stosuje się je 
łącznie z 
    inhibitorami DHP I – cilastatyną (imipenem) lub 
betamipronem 
    (panipenem) lub grupę metylową  w położeniu β 
(meropenem, 
    ertapenem, dorypenem, biapenem, lenapenem – oporne na 
 
    działanie DHP I)

  w pozycji 6 – podstawnik β-hydroksyetylowy, który 
chroni 
    ugrupowanie β-laktamowe przed działaniem β-laktamaz.

N

S

N

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

NH

2

H

H

+

CH

3

N

S

O

H

H H

H

3

C

HO

COO-

+

H

2

O

N

N

COONa

H

34

Monobaktamy mają budowę monocykliczną, zawierają jedynie 
czteroczłonowy pierścień -laktamowy, zwany azetydyną. 

Poszczególne pochodne różnią się podstawnikami w pozycjach 
1, 2 i 3. (Aztreonam, Tigemonam, Carumonam)

4

21

4

3

1

2

O

COOH

CH

3

CH

3

SO

3

H

O

H

2

N

CH

3

N

S

N

N

N

H

O

Aztreonam, 

Acylowy podstawnik w pozycji 3 
pierścienia -laktamowego stanowi 

ugrupowanie 
aminotiazoloiminowe, które nadaje 
monobaktamom podobne 
właściwości jak w przypadku 
cefalosporyn. Grupa sulfonowa w 
pozycji 1 przy atomie azotu ma 
wpływ na aktywność oraz ułatwia 
wiązanie z białkiem PBP3. 

tUgrupowanie karbamoilometylowe chroni związek przed 
szybką biotransformacją. Grupa meylowa w pozycji 2 w 

pierścieniu zabezpiecza wiązanie -laktamowe przed -

laktamazami. Druga grupa metylowa w pozycji 4 w 

tigemonamie – możliwość doustnego stosowania, w odróżnieniu 
od dwóch pozostałych antybiotyków (iniekcje). Aktywność 
bakteriobójcza monobaktamów ogranicza się tylko do bakterii 
Gram-ujemnych, z pominięciem ziarniaków i beztlenowców. 
Antybiotyki tej grupy wykazują bardzo dużą oporność na 
działanie -laktamaz pochodzenia zarówno plazmidowego jak i 

chromosomalnego.

35

Antybiotyki hamujące biosyntezę białka

• Antybiotyki aminoglikozydowe

• gentamycyna i jej analogi – sisomycyna i netelmicyna

• streptomycyna

• kanamycyny i ich analogi – amikacyna, tobramycyna i 
dibekacyna

• neomycyny i ich analogi – paromycyna

• spektynomycyna

• Tetracykliny – tetracyklina, oksytetracyklina, 
chlorotetracyklina, 
  demeklocyklina,   metacyklina, doksycyklina, minocyklina

• Chloramfenikol i jego pochodne – tiamfenikol, 
azidamfenikol

• Antybiotyki makrolidowe (niepolienowe) – erytromycyna, 
azytromycyna, 
  klarytromycyna, roksytromycyna

• Linkozamidy – linkomycyna, klindamycyna

• Antybiotyki pochodne oksazolidynonu – linezolid

•Inne antybiotyki – mupirocyna, kwas fusydowy

36

Antybiotyki aminoglikozydowe

Głównym miejscem działania aminoglikozydów jest kompleks 
inicjacyjny (translacja). Powodują one zakłócenie interakcji 
kodonu z antykodonem. Wiążą się z podjednostką 30 S 
rybosomu. Miejscem ich przyłączenia są głównie białka S3, S5  
oraz 16S rRNA. Reakcja ta jest nieodwracalna, a zahamowanie 
syntezy białka wiąże się z zajęciem miejsca A na rybosomie. W 
mniejszych stężeniach aminoglikozydy błędnie rozszyfrowują 
kod genetyczny, powodując błędną translację, w wyniku której 
może mieć miejsce pominięcie kodonów terminalnych syntezy 
białka. 

Prowadzi to do anormalnie długich cząsteczek białka. 
W większych stężeniach aminoglikozydy uszkadzają także 
błony komórkowe bakterii, powodując wypływ niektórych 
jonów i związków małocząsteczkowych z cytoplazmy na 
zewnątrz komórki. Faktu tego nie należy identyfikować z lizą 
komórki.

37

Antybiotyki aminoglikozydowe

Budowa chemiczna
Wspólną  cechą  budowy  chemicznej 
wymienionych 

antybiotyków 

jest 

obecność 

aglikonu 

aminocyklitolu, 

którym 

dla 

większości 

jest 

2-deoksystreptamina. 

Jest 

ona 

połączona glikozydowo z różną ilością i 
rodzajem  cukrów.  W  części  cukrowej 
znajdują 

się 

aminocukry, 

odpowiedzialne za zasadowy charakter 
antybiotyku  oraz  cukry  o  odmiennej 
budowie,  właściwe  dla  określonych 
antybiotyków. Cukrami tymi są: np. dla 
streptomycyny 

- 

streptoza, 

kanamycyny 

- 

kanozamina, 

gentamycyny 

- 

garozamina, 

tobramycyny - nebrozamina.

H

2

N

H

3

C

NH

_

2-Deoksystreptamina 

Garozamina

O

O

R

2

R

1

NH

2

NH

2

OH

HO

O

O

OH

NHCH

3

 

Purpurozamina
     A, B, C

Gentamicin, 
GENTAMYCIN, 
GARAMYCIN
Preparat handlowy jest 
mieszaniną gentamycyn 
C

1

, C

2

 i C

1a

.

Gentamycyna C

1

;      R

1

 = 

-CH

3

, R

2

 = -CH

3

Gentamycyna C

2

;      R

1

 = 

-CH

3

, R

2

 = -H

Gentamycyna C

1a

;      R

1

 = 

-H,     R

2

 = -H

38

Antybiotyki aminoglikozydowe

Właściwości

• 

Antybiotyki aminoglikozydowe są silnymi zasadami i w 

lecznictwie 

stosowane są w postaci soli. 

• 

Aminoglikozydy, jako związki wysoce polarne bardzo 

słabo resorbują 

się z przewodu pokarmowego (tylko 1% 

dawki doustnej przenika do osocza). 

• 

Wysoki stopień polarności utrudnia dyfuzję antybiotyku 

przez błonę  komórkową. 

• 

Dodatkowe ograniczenie, szczególnie w początkowej 

fazie wchłaniania 

stanowi obecność jonów wapnia i 

magnezu. 

• 

Na proces ich wchłaniania niekorzystnie wpływa także 

niska wartość 

pH. 

39

Antybiotyki aminoglikozydowe

Antybiotyki aminoglikozydowe stosowane - dożylnie, 
domięśniowo lub miejscowo (krople oczne, maści, kremy).

Oporność na antybiotyki aminoglikozydowe może być 
spowodowana ich inaktywacją przez enzymy bakteryjne – N-
acetylotransferazy, O-fosfo-transferazy i O-nukleotydotransferazy 
(adenylowanie lub guanylowanie grup hydroksylowych) lub 
zmianą sekwencji aminokwasów rybosomalnych białek 
bakteryjnych, co hamuje łączenie się antybiotyku z podjednostką 
30S. 

Stosunkowo oporne na rozkład enzymatyczny są amikacyna i 
isepamicyna (pochodna gentamycyny). 

Między antybiotykami aminoglikozydowymi występuje tylko 
częściowa oporność krzyżowa.

40

Antybiotyki aminoglikozydowe

Zakres działania. 

Antybiotyki aminoglikozydowe działają szczególnie skutecznie w 
infekcjach wywołanych przez drobnoustroje Gram-ujemne z 
rodziny Enterobacteriaceae (Escherichia, Klebsiella, Enterobacter, 
Proteus) i inne (Pseudomonas, Brucella, Haemophilus) a także 
Mycobacterium tuberculosis. 
Nie działają natomiast  na Streptococcus, Bacteroides, 
Fusobacterium i Clostridium. 

Antybiotyki aminoglikozydowe, stosowane w skojarzeniu z 
niektórymi antybiotykami beta-laktamowymi, wykazują działanie 
synergiczne na niektóre bakterie z rodzaju Pseudomonas, 
Enterobacter, Enterococcus. 

Antybiotyki aminoglikozydowe same nie działają na paciorkowce, 
ale zwiększają aktywność przeciwpaciorkowcową antybiotyków 
beta-laktamowych. 

41

Antybiotyki aminoglikozydowe

Zastosowanie. Antybiotyki aminoglikozydowe mimo dużej toksyczności  
uważane są za nieodzowne w leczeniu ciężkich zakażeń wywołanych 
przez szczepy bakterii opornych na antybiotyki beta-laktamowe. 
Stosowane są:

• w zakażeniach dróg moczowych i innych ciężkich zakażeniach 
drobnoustrojami Pseudomonas, Proteus, Kliebsiella, Enterobacter, 
Serratia - gentamycyna, tobramycyna sisomycyna netelmicyna

• w enterokokowych zapaleniach wsierdzia - streptomycyna, 
dihydrostreptomycyna, gentamycyna, tobramycyna, sisomycyna, 
netelmicyna w skojarzeniu z antybiotykami -laktamowymi

• w gruźlicy antybiotykoopornej i zakażeniach prątkami atypowymi - 
streptomycyna, dihydrostreptomycyna, kanamycyna i amikacyna 

• w brucelozie, tularemii, dżumie - streptomycyna, 
dihydrostreptomycyna w skojarzeniu z teracyklinami

• w rzeżączce opornej na penicylinę - kanamycyna i spektynomycyna 
framycetyna, neomycyna i paromycyna stosowane są wyłącznie 
miejscowo, w tym także do wyjaławiania przewodu pokarmowego ze 
względu na dużą toksyczność.

Wszystkie antybiotyki aminoglikozydowe wykazują efekt 
poantybiotykowy (PAE), dlatego pomimo krótkiego okresu półtrwania (2-
2,5 h) mogą być stosowane raz na dobę. 

42

Antybiotyki aminoglikozydowe

Działania niepożądane

• Działają głównie ototoksycznie i nefrotoksycznie. 
Uszkodzenia słuchu częściej występują u chorych w podeszłym 
wieku. Przejawia się ono najczęściej upośledzeniem słyszalności 
tonów wysokich. Niektóre z aminoglikozydów uszkadzają przede 
wszystkim nerw przedsionkowy (gentamycyna, tobramycyna, 
sisomycyna), inne (kanamycyna, amikacyna) - nerw ślimakowy, a 
streptomycyna oba nerwy w równym stopniu. Najsilniejsze 
działanie ototoksyczne wykazują dihydrostreptomycyna i 
dibekacyna, a najsłabsze - netilmicyna. 

• Najsilniejsze działanie nefrotoksyczne mają kanamycyna i 
dibekacyna, a najsłabsze - streptomycyna. Ryzyko uszkodzenia 
nerek jest proporcjonalne do czasu ich stosowania i jest 
szczególnie duże (20-25%) w przypadku terapii skojarzonej z 
cefalosporynami. 

• Antybiotyki aminoglikozydowe hamują także przekaźnictwo 
nerwowo-mięśniowe, stąd są przeciwwskazania do ich 
stosowania u pacjentów z wrodzoną nużliwością mięśni 
(myasthenia gravis). Nie należy ich także stosować jednocześnie 
z lekami kuraryzującymi. 

43

Tetracykliny

Tetracykliny hamują biosyntezę białka. Antybiotyki 
tetracyklinowe są pochodnymi oktahydronaftacenu, z 
charakterystycznym układem wiązań podwójnych. Poszczególne 
pochodne różnią się  rodzajem i ilością podstawników. 

Tetracykliny są związkami amfoterycznymi. Właściwości 
kwasowe nadają im grupy hydroksylowe, natomiast zasadowe - 
grupa dimetyloaminowa. Tworzą one sole wewnętrzne w 
wyniku protonowania atomu azotu grupy dimetyloaminowej, w 
której uczestniczy atom wodoru  grupy enolowej w pozycji 3. 
Tetracykliny tworzą sole zarówno z kwasami jak i zasadami. W 
lecznictwie stosuje sie zasady, chlorowodorki i fosforany. Sole 
sodowe są nietrwałe.

Jedną z charakterystycznych właściwości tetracyklin stanowi 
ich zdolność do tworzenia połączeń kompleksowych z jonami 
metali, anionami, związkami naturalnymi i biopolimerami 
 

OH

OH

OH

OH

O

O

O

NH

2

R

3

R

1

R

2

R

4

H

N (CH

3

)

2

44

Tetracykliny - mechanizm działania

Antybiotyki tetracyklinowe działają w podobny sposób jak 
aminoglikozydowe. Reagują one nieodwracalnie z podjednostką 30 
S w taki sposób, który uniemożliwia wiązanie aminoacylo-tRNA. 

Ponieważ miejsce P jest zawsze zajęte przez peptydylo-tRNA lub 
pozbawione grupy acylowej tRNA, a miejsce A jest w gotowości do 
przyjęcia następnej cząsteczki aminoacylo-tRNA, niemożliwe jest 
odczytanie miejsca akceptorowego, wywołującego inicjację oraz 
elongację. 

Przy wyższych stężeniach tetracyklin, zahamowaniu ulega proces 
wydłużania łańcucha peptydowego i terminacji syntezy. 

Działanie bakteriobójcze tetracyklin jest także wynikiem działania 
kompleksującego jony magnezu i wapnia, ponieważ wymienione 
kationy mają istotne znaczenie w prawidłowym funkcjonowaniu 
rybosomów. 

45

Tetracykliny

Antybiotyki tetracyklinowe - szeroki zakres działania, 
obejmujący bakterie Gram-dodatnie (gronkowce, paciorkowce 
grupy A) i Gram-ujemne (tlenowe pałeczki jelitowe, pałeczki 
dżumy, Neisseria sp., H. Influenzae), mykoplazmy, chlamydie, 
riketsje. 

W związku z sygnalizowanym, niebezpiecznym działaniem 
niepożądanym tetracyklin oraz narastaniem oporności 
znaczenie tej grupy leków maleje.

Wskazaniem do stosowania tetracyklin są przede wszystkim 
zakażenia wywołane przez mykoplazmy (np. zapalenia oskrzeli i 
płuc wywołane przez Mycoplasma pneumoniae), chlamydie (np. 
zakażenia chlamydiami przenoszone drogą płciową, ornitoza, 
papuzica), riketsje (np. dur plamisty). 

Przydatne są także w leczeniu malarii w skojarzeniu z 
niektórymi lekami przeciwmalarycznymi. 

46

Chloramfenikol

Chloramfenikol działa na dwie fazy biosyntezy białka. 
Wiążąc się z podjednostką 50 S rybosomu, blokuje wiązanie się 
aminoacylo-tRNA z rybosomem, co uniemożliwia lokalizację 
reszty aminoacylowej w centrum  aktywnym enzymu. 

Antybiotyk ten jest więc inhibitorem peptydotransferazy, enzymu 
wiążącego aminokwasy w rosnącym łańcuchu peptydowym. 
Chloramfenikol i antybiotyki makrolidowe konkurują o miejsce 
wiązania się z białkiem L16.

Drugą fazą syntezy białka, na którą wpływa chloramfenikol jest 
uwalnianie oligopeptydylo-tRNA z rybosomów. Powoduje to 
zakłócenie procesu translacji. 

47

Chloramfenikol

N

OH

OH

NO

2

Cl

Cl

O

H

H

Cl

Cl

O

OH

OH

N

S

O

O

CH

3

N

OH

OH

NO

2

O

H

N

3

Azidamfenicol

Pod względem chemicznym stanowi pochodną 
propandiolu. W budowie chemicznej 
chloramfenikolu charakterystyczna jest 
obecność grupy nitrowej w pierścieniu 
fenylowym oraz dwóch atomów chloru, 
związanych kowalencyjnie w ugrupowaniu 
acetyloaminowym. W cząsteczce 
chloramfenikolu występują dwa centra 
chiralne.

48

Chloramfenikol i jego pochodne

Poważnym problemem terapii chloramfenikolem jest jego 
toksyczność. Przypuszcza się, że jej powodem jest 
nieaktywny metabolit, powstający w wyniku redukcji grupy 
nitrowej. Metabolit ten uszkadza DNA, powodując 
zaburzenia jego struktury i ciągłości łańcucha. 

Antybiotyki tej grupy są lekami ostatniego  wyboru w 
przypadkach zakażeń inwazyjnych wywołanych przez 
riketsje, ropni mózgu, niektórych zakażeniach wewnątrz 
gałkowych, a także u dorosłych - w durach, paradurach, 
zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, w ciężkich 
zakażeniach płuc, w posocznicy, w zmianach martwiczych 
w płucach, w krztuścu o ciężkim przebiegu. 

49

Antybiotyki makrolidowe (niepolienowe)

Makrolidy zaliczyć można również do aminoglikozydów. 
Zawierają one aglikon połączony z resztami cukrowymi 
wiązaniami eterowymi. Odrębna jest budowa aglikonu, którym 
jest układ pierścieniowy, przeważnie 14-16 członowy o budowie 
laktonowej. Zawiera on liczne podstawniki tlenowe i 
krótkołańcuchowe alkile. Część cukrową stanowią przeważnie 2 
cukry (metylopentozy), z których każdy jest oddzielnie połączony 
z aglikonem. Jedną z nich jest pochodna dimetyloaminowa, która 
decyduje o zasadowym charakterze cząsteczki. Obecność 
ugrupowania zasadowego jest ważna dla działania 
terapeutycznego.

Erytromycyna i jej syntetyczne pochodne charakteryzują się 
szerokim zakresem działania. Różnice dotyczą profilu 
substratowego i  siły działania. Można mówić o leku z wyboru do 
zwalczania określonych drobnoustrojów chorobotwórczych. Na 
przykład roksytromycyna jest zalecana w zakażeniach górnego i 
dolnego odcinka układu oddechowego, erytromycyna jest 
aktywniejsza wobec paciorkowców, klarytromycyna wobec 
Legionella  i Corynebacterium, azytromycyna jest skuteczna w 
zwalczaniu szczepów Neisseria, Hemophilus. 

50

Zastosowanie makrolidów w lecznictwie dotyczy głównie 
zwalczania zakażeń wywołanych przez ziarniaki Gram-
dodatnie, leczenia zakażeń spowodowanych przez 
mykoplazmy,  infekcji płuc wywołanych przez beztlenowce.  

Aktualna wartość erytromycyn polega na ich alternatywnym 
działaniu w porównaniu z antybiotykami beta-laktamowymi, 
w przypadkach oporności bakterii na te antybiotyki oraz w 
antybiotykoterapii chorych uczulonych na penicyliny. 

51

Linkozamidy

Linkozamidy odbiegają znacznie budową od innych 
antybiotyków. W ich budowie wyróżnia się 2 układy: kwas 
trans-l-propylohygronowy, będący pochodną N-
metylopirolidyny i ośmiowęglowy aminocukier - 
metylotiolinkozaminę, połączone wiązaniem amidowym.

W lecznictwie stosowane są linkomycyna, będąca produktem 
biosyntezy Streptomyces lincolnensis oraz klindamycyna, 
otrzymywana poprzez chemiczną modyfikację linkomycyny. 

OH

NH

CH

3

N

OH

HO

CH

3

O

S  CH

3

_

O

H

3

C

HO

Lincomycin

52

Linkozamidy działają na bakterie Gram-dodatnie i 
beztlenowce. 

Zależnie od stężenia linkozamidy działają bakteriostatycznie lub 
bakteriobójczo. Zakres ich stosowania obejmuje głównie 
infekcje paciorkowcowe, takie jak błonnica, posocznica 
gronkowcowa, ostre i przewlekłe zapalenie szpiku, zapalenie 
płuc i ucha środkowego, zakażenia gronkowcowe kości, stawów, 
zakażenia oporne na działanie penicylin.

Antybiotyki makrolidowe i linkozamidy działają podobnie na 
biosyntezę białek. Reagują one z większą podjednostką 
rybosomów - 50 S. Miejscem wiązania jest białko L16. Pełni ono 
 funkcję transferazy peptydowej oraz jest składnikiem miejsca 
akceptorowego A w rybosomie. 

W podjednostce 50 S umiejscowiony jest ośrodek donorowy P, 
do którego przyłączony jest peptydylo-tRNA. Przesuwając się 
wzdłuż rybosomów peptydylo tRNA zwalnia miejsce 
akceptorowe, do którego może przyłączyć się kolejny kompleks 
aminoacylo-tRNA (translokacja), wydłużając łańcuch 
peptydowy. W wyniku działania makrolidów i linkozamidów 
proces ten ulega zahamowaniu. 

53

Antybiotyki peptydowe

Antybiotyki peptydowe zawierają łańcuch peptydowy, 
zbudowany z L- i D-aminokwasów oraz część nieaminokwasową, 
którą może być reszta kwasu tłuszczowego (polimyksyny), 
glikolipid (wankomycyna) lub reszta dihydrotiazolowa 
(bacytracyna).

Antybiotyki peptydowe pod względem budowy chemicznej dzieli 
się na 4 grupy

• 

peptydy cykliczne - bacytracyna, gramicydyna, 

kapreomycyna, 

wiomycyna, polimyksyny B i E (kolistyna)

• 

streptograminy – chinuprystyna, dalfoprystyna

• 

glikopeptydy - wankomycyna, teikoplanina, 

• 

lipopeptydy - daptomycyna.

54

Cykliczne antybiotyki peptydowe

Mechanizm działania bacytracyny polega na zakłóceniu 
biosyntezy ściany komórkowej bakterii, ale w inny sposób niż 
w przypadku antybiotyków -laktamowych. 

Jednostki budulcowe ściany komórkowej transportowane są 
za pośrednictwem nośnika lipidowego. Jest nim C

55

-

izoprenylofosforan. Nośnik na czas transportu przyłącza 
dodatkową resztę fosforanową. 

Aby nośnik odzyskał swoją funkcję i mógł przenosić następne 
jednostki budulcowe, musi najpierw ulec defosforylacji. 

Bacytracyna wiąże się z izoprenylofosforanem i uniemożliwia 
reakcję defosforylacji. Przyjmuje się, że bacytracyna hamuje 
analogiczną reakcję w komórkach eukariotycznych, co ma 
stanowić przyczynę toksyczności towarzyszącej terapii 
bacytracyną. 

55

Bacytracyna

Bacytracyna wykazuje dużą aktywność w stosunku do bakterii 
Gram-dodatnich, w tym szczególnie do paciorkowców 
-hemolizujących z grupy A, a w mniejszym stopniu z grupy B, C 
czy G. Wrażliwe na bacytracynę są również Actinomyces, 
Fusobacterium i Haemophilus. 

Gramicydyna 

Wykazuje aktywność w stosunku do tlenowych i beztlenowych 
bakterii Gram-dodatnich, w tym także z rodzaju Mycobacterium. 
Podawana z amfoterycyną B wykazuje synergiczne działanie 
przeciw grzybom z gatunku Candida. Pałeczki Gram-ujemne są 
całkowicie niewrażliwe na działanie gramicydyny. Gramicydyna 
stosowana jest miejscowo (POLYSPORIN = gramicydyna + 
polimyksyna). 

Kapreomycyna stosowana jest w terapii gruźlicy.

56

Glikopeptydy

W lecznictwie stosowane są następujące antybiotyki tej grupy:

• 

wankomycyna

• 

teikoplanina

• 

bleomycyna. 

Mechanizm działania obu antybiotyków polega na zakłóceniu 
biosyntezy ściany komórkowej. Ich miejscem działania jest 
acylo-D-alanino-D-alanina. 
W cyklu biosyntezy błony  komórkowej utworzony zostaje 
muramylopeptyd, który zostaje przekazany do nośnika 
lipidowego, znajdującego się w błonie komórkowej. Tam łączy 
się z jednostką N-acyloglukozaminową, razem z jakimkolwiek 
aminokwasem potrzebnym do utworzenia mostka 
międzypeptydowego. 
Wówczas ugrupowanie podstawowe ulega przetransportowaniu 
przez błonę komórkową do końca powstającej makrocząsteczki 
peptydoglikanu. 
Ten etap przenoszenia jest blokowany przez antybiotyki 
glikopeptydowe, które wiążą się z acylo-D-alanylo-D-
alaninowym końcem muramylopentapeptydu.

57

Glikopeptydy – zastosowanie

Teikoplanina i wankomycyna mają podobne zastosowanie: 
posocznica paciorkowcowa, zapalenie wsierdzia, zapalenie opon 
mózgowo-rdzeniowych, zapalenie szpiku, zapalenie otrzewnej, 
zakażenia układu moczowego u chorych z nadwrażliwością na 
antybiotyki beta-laktamowe, rzekomobłoniaste zapalenie jelita 
grubego. 

Wankomycyna działa oto- i nefrotoksycznie, Po podaniu 
dożylnym może wystąpić zakrzepowe zapalenie żył. Często 
obserwuje się także nadwrażliwość, co ogranicza zastosowanie. 

58

Leki przeciwgruźlicze i przeciwtrądowe

Do leków pierwszego rzutu zalicza się ryfampicynę, izoniazyd i 
etambutol, natomiast do drugiego etionamid, pyrazynamid, 
cykloserynę, kapreomycynę, streptomycynę, kwas 4-
aminosalicylowy.

Prątki gruźlicy różnią się od innych bakterii Gram dodatnich 
głównie składnikami błony komórkowej, w szczególności 
obecnością glikolipidów i tzw. mykozoidów. Charakteryzują się 
one obecnością łańcucha glikanowego, z którym związany jest 
dalszy sacharyd - arabinogalaktan, zawierający kwasy 
mykolowe (długołańcuchowe -rozgałęzione -hydroksykwasy 
tłuszczowe). 

Stąd konieczność używania innych leków, niż w przypadku 
leków stosowanych do zwalczania infekcji wywołanych przez 
typowe bakterie Gram dodatnie.

Prątki Kocha mogą być umiejscowione wewnątrz lub na 
zewnątrz komórki gospodarza. Ma to wpływ na stosowanie 
określonych leków, ponieważ optimum działania niektórych 
tuberkulostatyków zależy od wartości pH, a ta jest inna 
wewnątrz komórki i inna w jamach gruźliczych. 

59

Leki przeciwgruźlicze I rzutu

Etambutol – 

Etambutol jest składnikiem różnych schematów leczenia 
gruźlicy, przeznaczonych zarówno do terapii początkowej, jak 
również podtrzymującej. Działa bakteriobójczo w stężeniach 4-
8-krotnie przekraczających wartość MIC.
Działanie niepożądane dotyczy głównie zaburzeń ze strony 
przewodu pokarmowego, bólów i zawrotów głowy oraz 
zaburzeń wzrokowych (zaburzenia ostrości widzenia i zdolności 
rozróżniania barw między czerwienią i zielenią).  
Izoniazyd  - Zalecany jest także w celach profilaktycznych. Na 
prątki w fazie stacjonarnej działa bakteriostatycznie, natomiast 
na organizmy szybko dzielące się - bakteriobójczo. 
Jest efektywny w stosunku do wewnątrzkomórkowych bakterii. 
Działa specyficznie na bakterie Mycobacterium tuberculosis, 
chociaż przy wyższych stężeniach M. kansasii są również 
podatne na izoniazyd. 
Izoniazyd nie jest stosowany w monoterapii, z uwagi na bardzo 
łatwy rozwój oporności prątków. Pierwotna oporność jest 
zjawiskiem rzadko spotykanym. Nie istnieje oporność między 
izoniazydem i innymi lekami przeciwgruźliczymi.

H

H

HO

OH

CH

3

N

N

H

3

C

NH

2

N

N

O

H

60

Izoniazyd - mechanizm działania

Mechanizm działania izoniazydu polega na:

• 

blokowaniu syntezy kwasów mykolonowych, które 

powstają w błonie 

komórkowej i przyczyniają się do jej 

stabilizacji; kwasy te są 

charakterystyczne tylko dla prątków 

gruźlicy 

• 

zakłóceniu aktywności układów oksydacyjno-

redukcyjnych w prątkach 

gruźlicy; działanie to jest 

spowodowane bardzo silnymi właściwościami 

chelatującymi 

jony Fe(II) oraz tworzeniem „fałszywego” NAD przez 

kwas 

izonikotynowy (antymetabolit kwasu nikotynowego powstający z 

izoniazydu pod wpływem peroksydazy). 

61

Działanie niepożądane izoniazydu

•  

Obwodowa neuropatia (objawiająca się parestezją) jest 

najbardziej 

powszechnym działanie niepożądanym terapii 

izoniazydem. Jest ona 

uwarunkowana względnym 

niedoborem pirydoksyny (witaminy B

6

). 

Może to być 

spowodowane konkurencyjnym działaniem izoniazydu i 
fosforanu pirydoksalu na enzym apotryptofanazę. Większość 
reakcji 

toksycznych jest korygowana suplementacją 

witaminy B

6

. 

• 

Najcięższym działaniem niepożądanym terapii 

izoniazydem jest 

hepatotoksyczność. Postuluje się, że za 

hepatotoksyczne działanie  odpowiedzialny jest metabolit - 
monoacetylohydrazyna. To działanie 

zwiększa się z wiekiem 

oraz u osób przyjmujących także ryfampicynę lub 

pijących 

alkohol codziennie. 

Interakcje z innymi lekami. Izoniazyd może nasilać działania 
niepożądane fenytoiny, ponieważ hamuje jej metabolizm pod 
wpływem CYP450. Ryzyko tego działania jest większe u osób 
wolno acetylujących.

Inne działania niepożądane. Nieprawidłowe zachowania, 
drgawki, neuropatie wzrokowe. W przypadku nadwrażliwości - 
nadpobudliwość i gorącz

ka.

62

Ryfamycyny  - ryfamycyna, ryfapentyna i ryfabutyna

Mechanizm działania ryfampicyny polega na hamowaniu syntezy 
RNA, zależnej od DNA, co uniemożliwia transkrypcję RNA na 
matrycy DNA. Polimeraza RNA składa się z 4 podjednostek 
polipeptydowych. Ryfampicyna wiąże się nieodwracalnie z 
podjednostką , dzięki jej określonej, sprzyjającej konfiguracji w 
centrum aktywnym enzymu. Prowadzi to w efekcie do 
całkowitego przerwania syntezy białka bakteryjnego w komórce 
prątka. 

Stanowi lek z wyboru w leczeniu gruźlicy, wywołanej przez 
prątki oporne na inne tuberkulostatyki. Ryfampicyna działa 
bakteriobójczo na mykobakterie wewnątrzkomórkowe i 
zewnątrzkomórkowe, włącznie z mykobakteriami atypowymi i 
Mycobacterium leprae. 
Ryfampicyna jest jednym z najsilniejszych leków 
przeciwgruźliczych, jej wartość MIC wynosi 0,1 -1 mg/l. Działa 
na bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne i jest często 
stosowana profilaktycznie u członków rodziny narażonych na 
zapalenie opon mózgowych spowodowane przez meningokoki i 
Haemophilus influnzae. 

Ryfampicyna jest obecnie najbardziej aktywnym lekiem 
przeciwtrądowym, ale rozwijająca się oporność sprawia, że 
stosuje się ją w kombinacji z innymi lekami. 

63

Leki przeciwgruźlicze II rzutu – streptomycyna, kapreomycyna , 
wiomycyna, cykloseryna,  etionamid, protionamid, pyrazynamid, 
kwas aminosalicylowy

64

Leki przeciwtrądowe

W terapii trądu stosuje się:

• 

ryfampicynę 

• 

dapson (antagonista PABA)

• 

klofazyminę

• 

glikokortykosteroidy  - w ciężkich postaciach trądu

• 

talidomid.

65

Leki przeciwwirusowe mogą:

• 

zapobiegać adhezji wirusów do błony komórkowej

• 

hamować jego zdolność wiązania się z receptorami 
znajdującymi  się na powierzchni komórek, a tym 

samym 

utrudniać jego 

przenikanie w głąb 

komórki

• 

zapobiegać inkorporacji wirusowego DNA do genomu 
gospodarza, utrudniając transkrypcję i translację 

wirusowego  informacyjnego RNA i białek

• 

zakłócać proces uwalniania wirusów. 

66

Leki hamujące adhezję, wnikanie i wczesną replikację wirusów

• 

Pochodne adamantanu – amantadyna i rimantadyna oraz 

tromantadyna

• 

Interferony – interferon alfa n1

• 

inhibitory neuramidazy – zanamiwir, oseltamiwir 

67

Pochodne adamantanu – 

Mechanizm działania. Pochodne adamantanu blokują białko M2 
kanału jonowego i jego zdolność do modulowania 
wewnątrzkomórkowego pH. 

Białko M

2

 w wirusach grypy typu A jest niezbędne do 

uwolnienia kwasu nukleinowego i enzymów wirusa z osłonki 
oraz agregacji białek osłonki. Występuje ono zarówno w 
osłonce wirusa jak również w błonie aparatu Golgiego 
zakażonych komórek. 

Białko to tworzy kanał jonowy, przez który transportowane są 
jony wodorowe do wirusa. 

Obniżenie wartości pH wewnątrz cząsteczki wirusa w wyniku 
wychwytu jonów H

+

 prowadzi do połączenia się białek 

strukturalnych osłonki wirusa z błoną endosomu i w wyniku 
tego do usunięcia osłonki białkowej albo uwolnienia 
wirusowego genomu. 

68

Działanie i zastosowanie. 

Amantadyna i rimantadyna różnią się siłą działania i 
działaniem niepożądanym. Amantadyna wykazuje mniejszą 
aktywność i poważniejsze objawy niepożądane. Pochodne te 
stosowane są w zapobieganiu oraz w krótkotrwałym leczeniu 
w czasie epidemicznych zachorowań na grypę typu A. 
Amantadyna jest skuteczna w zapobieganiu i leczeniu 
wszystkich infekcji grypy typu A, szczególnie typów A2 i 
grypy azjatyckiej. Rimantadyna wykazuje aktywność 
względem większości infekcji grypy typu A, włącznie z H1N1, 
H2N2 i H3N2.
Tromantadyna stosowana jest w postaci żelu w początkowym 
okresie opryszczkowego zapalenia skóry oraz w objawach 
skórnych w przebiegu półpaśca.
Pochodne adamantanu nie działają na wirusy grypy typu B, 
adenowirusy i RSV.
Działanie niepożądane. Działania niepożądane dotyczą 
głównie:
oun - niepokój, drgawki, ból głowy, senność, bezsenność, 
depresja, halucynacje, przewodu pokarmowego – nudności, 
biegunki lub zaparcia, anoreksja.

69

Neuraminidaza (znana również jako sialidaza) jest enzymem z 
grupy hydrolaz, który odszczepia resztę kwasu N-
acetyloneuraminowego, znajdującą się na nieredukującym 
końcu łańcucha cukrowego. Neuraminidaza występuje u 
niektórych wirusów i bakterii, w osoczu krwi oraz w 
lisosomach zwierzęcych.

Neuraminidaza wirusa grypy jest glikoproteiną transbłonową. 
Umożliwia ona przedostanie się wirusa do komórek gospodarza 
przez warstwę śluzową, zbudowaną z mucyn. Pojedynczy wirus 
zawiera ~100 cząsteczek neuraminidazy. 

Substancje blokujące neuraminidazę zmniejszają 
rozprzestrzenianie się wirusa. Właściwości takie wykazują 
Zanamivir i Oseltamivir.

70

Mechanizm działania.

Zanamiwir i oseltamiwir, podobnie jak kwas sialowy, 
zawierają ujemnie naładowaną grupę karboksylanową i grupę 
acetamidową, a ponadto grupę guanidynową (zanamiwir) lub 
aminową (oseltamiwir) w pozycji 4 (zamiast grupy 
hydroksylowej kwasu sialowego), które mogą oddziaływać z 
aminokwasami centrum aktywnego neuraminidazy

71

Leki zakłócające replikację wirusowych kwasów nukleinowych

Działają jako terminator wydłużania łańcucha DNA lub RNA. 

Utworzone połączenie kompleksowe z DNA lub RNA, blokując 
polimerazę, uniemożliwia katalizowanie przez nią przyłączenia kolejnych 
nukleozydów do łańcuchów.

Do tej grupy leków przeciwwirusowych należą antymetabolity: 
2'-deoksyguanozyny, tymidyny i 2'-deoksycytydyny.

72

Analogi guanozyny

H

O

H

2

N

N

N

N

N

O

HO

OH

HO

H

O

H

2

N

N

N

N

N

O

HO

HO

Guanozyna             Gancyklowir            Walacyklowir               
Acyklowir

H

O

H

2

N

N

N

N

N

O

O

O

NH

2

H

3

C

H

3

C

H

O

H

2

N

N

N

N

N

O

HO

O

O

N

N

N

N

O

H

2

N

H

3

C

O

CH

3

1

2

3

H

O

H

2

N

N

N

N

N

HO

HO

Famcyklowir                            Pencyklowir

73

Analogi guanozyny

Aciclovir i Valaciclovir działają głównie na wirusy opryszczki 
typu 1 i 2 (Herpes simplex) oraz słabiej na wirusy ospy 
wietrznej i półpaśca (Varicella zoster). Ganciclovir w zwalczaniu 
cytomegalii jest 8-12-krotnie aktywniejszy od acyklowiru, 
związku o podobnej budowie chemicznej. 

Niektóre z analogów nukleozydowych wykazują znacznie 
większe powinowactwo do enzymu odwrotnej transkryptazy, 
aniżeli do komórkowej polimerazy DNA.  Famcyklowir i 
walacyklowir są pro-lekami. 

74

Analogi adenozyny

NH

2

N

N

N

N

HO

OH

HO

O

NH

2

N

N

N

N

HO

HO

O

HO

Adenozyna                           Widarabina

Widarabina jest głównie stosowana w zakażeniach HSV-1 i HSV-
2, zmniejszając śmiertelność z 70% do 30%. 

Działanie niepożądane widarabiny dotyczy głównie szlaku 
żołądkowo-jelitowego – anoreksja, nudności, wymioty i biegunki 
oraz oun - drżenie, zawroty głowy, ból i drgawki.

Widarabina w badaniach na zwierzętach wykazywała działanie 
mutagenne, karcinogenne i teratogenne, dlatego jest 
przeciwwskazana u kobiet w ciąży. Przy wyższych dawkach 
odnotowano supresję szpiku kostnego. 

75

Analogi cytozyny

O

N

N

NH

2

HO

HO

O

O

N

N

NH

2

HO

HO

O

I

O

N

N

NH

2

HO

HO

O

HO

HO

HO

O

N

N

NH

2

O

P

OH

O

Cytozyna                                Ibacytabina           Cytarabina             
    Cydofovir

Cytarabina jest lekiem raczej przeciwnowotworowym niż 
przeciwwirusowym. Działa ona poprzez blokowanie 
wykorzystania deoksycytydyny, w wyniku czego hamuje 
replikację wirusowego DNA. Lek ten ulega najpierw konwersji 
do mono-, di- i trifosforanu, który zakłóca syntezę DNA poprzez 
hamowanie zarówno polimerazy DNA jak i reduktazy, które 
promują konwersję difosforanu cytydyny do jej 
deoksypochodnej. 

Cytarabina jako lek przeciwwirusowy stosowana jest w terapii 
infekcji herpes zoster, a także do leczenia opryszczki i w 
infekcjach wirusowych opornych na idoksyurydynę. Cytarabina 
stosowana jest zwykle miejscowo.

76

Cydofowir jest aktywny wobec wirusów herpes – HSV-1, HSV-
2, VZV, CMV i EBV. Jest efektywny względem HSV opornych na 
acyklowir i CMV opornych na gancyklowir. 

Stosowany jest w terapii retinopatii indukowanej wirusem 
cytomegalii u pacjentów z AIDS. Główne działanie 
niepożądane stanowi nefrotoksyczność. 

Nie należy go stosować w połączeniu z probenecidem, ze 
względu na zwiększenie ryzyka nefrotoksyczności. Cydofowir 
stosuje się miejscowo oraz w postaci implantów ocznych. 

77

Analogi tymidyny

O

N

N

H

CH

3

O

O

HO

HO

O

N

N

H

O

O

HO

HO

R

Trifluothymidine, R = 
-CF

3

, 

TFT, F3T, VIROMIDIN
2'-Deoksy-5-
metylourydyna   
Idoxuridine, R = I, 
5-IUDR, FENDRID
Floxuridine, R = F; FUDR

Tymidyna

Idoksurydyna jest najpierw fosforylowana przez kinazę tymidynową 
komórek gospodarza zainfekowanych wirusem do aktywnej pochodnej 
trifosforanowej. Fosforylowany lek hamuje komórkową polimerazę 
DNA w mniejszym stopniu niż HSV polimerazę DNA. Następnie lek jest 
inkorporowany podczas syntezy wirusowego kwasu nukleinowego 
zamiast tymidyny w wyniku czego podczas transkrypcji powstają 
wadliwe białka wirusowe, i w następstwie wadliwe cząstki wirusów.  

Aktywność idoksurydyny jest zawężona głównie do wirusów DNA, 
zwłaszcza opryszczki typu 1 i 2 oraz półpaśca. Stosowana jest w 
okulistyce. Miejscowe stosowanie idoksurydyny może wywołać takie 
działanie niepożądane jak swędzenie, ból, obrzęk, pieczenie i 
nadwrażliwość. Systemowo można podać idoksurydynę w postaci 
iniekcji iv w nagłych przypadkach, ale może to prowadzić do 
leukopenii, trombocytopenii i anemii. Ponadto mogą wystąpić 
nudności, wymioty, zaburzenia funkcji wątroby i łysienie.

78

Triflurotymidyna jest inhibitorem enzymów biorących udział w 
syntezie DNA, powodując nieprawidłowości w transkrypcji 
mRNA i syntezę niewłaściwych białek wirusowych. Powstanie 
pochodnej monofosforanowej nie wymaga obecności kinazy 
tymidylowej. Jest to powodem jej mniejszej wybiórczości i 
większej toksyczności od innych nukleozydów. Jest ona 
aktywna wobec wirusów opryszczki typu 1 i 2, ospy, 
cytomegalii i prawdopodobnie adenowirusów. Stosowana jest 
tylko miejscowo w zapaleniu rogówki wywołanej przez wirusa 
opryszczki. 

Floksurydyna stosowana jest jako lek przeciwwirusowy i 
przeciwnowotworowy.

79

Inne pochodne

Rybawiryna i foskarnet sodu 
oraz fosfonet sodu

H

2

N

O

N

N

N

O

HO

OH

HO

NaO

NaO

O

_

P    COONa

NaO

NaO O

_

_

P   CH

2

   COOH

Rybawiryna posiada szerokie spektrum aktywności 
przeciwwirusowej, zarówno w stosunku do wirusów DNA jak i 
RNA. Pod wpływem kinazy adenozyny ulega fosforylacji do 
trifosforanu, który hamuje wirusową polimerazę RNA, 
przekaźnikowy RNA i syntezę kwasu nukleinowego. 
Przeznaczona jest do leczenia infekcji dolych dróg oddechowych 
wirusami RSV. 

Rybawiryna jest wysoce aktywna wobec wirusów: grypy typu A i 
B, paragrypy, opryszczki narządów płciowych, półpaśca, odry i 
WZW typu A, B i C. Rybawiryna hamuje także in vitro replikację 
HIV-1, który towarzyszy AIDS. 

80

Kwasy fosfonowe. Do tej grupy wirusostatyków należą kwasy 
fosfomrówkowy i fosfooctowy. W lecznictwie, z uwagi na trudną 
rozpuszczalność w wodzie, stosuje się je w postaci soli 
sodowych.
Kwasy fosfonowe działają bezpośrednio na wirusową 
polimerazę kwasów nukleinowych bez konieczności ich 
fosforylacji z udziałem kinazy komórkowej. Mechanizm ich 
działania polega na tworzeniu z jonami metali kompleksów 5-
członowych (foskarnet) lub 6-członowych (fosfonet). 
Właściwości chelatujące są odpowiedzialne za ich działanie na 
polimerazy i nukleazy wirusów.

Foskarnet hamuje replikację DNA wirusa grypy typu A, 
wirusów opryszczki pospolitej typu 1 i 2, wirusów zapalenia 
wątroby typu B. Jest drugim po gancyklowirze lekiem 
zalecanym do zwalczania infekcji wywołanej wirusem 
cytomegalii. W odróżnieniu od gancyklowiru nie uszkadza 
szpiku kostnego, a więc nie obserwuje się neutropenii i 
trombocytopenii. Foskarnet przenika do płynu mózgowo-
rdzeniowego, może być więc stosowany w zakażeniach oun. 
Foskarnet wykazuje wiele działań niepożądanych, takich jak 
dysfunkcja nerek, zaburzenia elektrolitowe i neurologiczne, 
nudności, wymioty. 

Fosfonet działa podobnie jak foskarnet, a ponadto wykazuje 
aktywność w stosunku do wirusa półpaśca i ospy. 

81

Leki zakłócające translację rybosomów – metisazon
Leki działające przeciw retrowirusom (Any-HIV)

Leki wirusostatyczne skuteczne w terapii HIV należą do 
następujących grup:

• 

Inhibitory odwrotnej transkryptazy

•  o budowie nukleozydowej (zydowudyna, 
stawudyna, 

zalcytabina, lamiwudyna, 

didanozyna, abakawir)

•  o budowie nienukleozydowej (delawirdyna, 
newirapina, 

efawirenz)

• 

inhibitory proteazy HIV (sakwinawir, ritonawir 

indinawir, 

nelfinawir, 

amprenawir, lopinawir).

82

Inhibitory odwrotnej transkryptazy

Retrowirusy zawierają własną informację genetyczną w postaci 
RNA. Po wtargnięciu wirusa do komórki gospodarza i usunięciu 
białkowej osłonki wirusa, enzym wirusowy – odwrotna 
transkryptaza RNA przepisuje RNA na DNA, który po włączeniu 
do chromosomów pozostaje w komórce gospodarza. Następnie 
komórki zakażone wirusem wytwarzają wirusowy RNA i białka 
wirusowe (funkcjonalne), poprzez ich odszczepienie z 
wielkocząsteczkowego białka prekursowego za pośrednictwem 
proteazy HIV.

83

Mechanizm działania. 

Nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy są pro-
lekami, które w ustroju ulegają 5'-fosforylacji. Pochodne 
fosforylowane łączą się z enzymem analogicznie jak 
naturalny substrat, ale z powodu braku grupy 3’-OH w części 
cukrowej, nukleozydowe leki anty-retro-wirusowe blokują 
wydłużanie łańcucha kwasu nukleinowego i dlatego nie może 
być przepisana informacja genetyczna z RNA w postać DNA. 
Ten mechanizm działania wyjaśnia dlaczego leki te nie są 
skuteczne przeciw już wbudowanym wirusom. Inhibitory 
odwrotnej transkryptazy wykazują znacznie większe 
powinowactwo do tego enzymu aniżeli do polimerazy DNA 
zależnej od DNA komórek ssaków.

Niektóre inhibitory odwrotnej transkryptazy oprócz działania 
przeciw wirusom HIV, hamują także replikację wirusów 
zapalenia wątroby typu B (Lamivudine, ZEFFIX)

84

Analogi tymidyny

Zidovudine, RETROVIR
Azidothymidin, AZT

Stavudine, ZERIT, D4T

Analogi cytozyny

Zalcitabine, HIVID, ddC                       Lamivudine, 3TC, 

O

N

N

HO

O

H

O

CH

3

N

3

CH

3

O

H

O

HO

N

N

O

O

HO

NH

2

N

N

O

O

N

N

HO

S

O

NH2

85

Analogi puryn

Didanosine, VIDEX                  Abacavir, ZIAGEN
ABC

O

HO

N

N

N

N

OH

HO

H

2

N

HN

N

N

N

N

Działania niepożądane: 

• 

zahamowanie czynności szpiku objawiające się anemią i 

leukopenią 

(zydowudyna)

• 

neuropatia i zapalenie trzustki

• 

nadwrażliwość (szczególnie abakawir).

Najmniej działań niepożądanych wywołuje lamiwudyna i 
stawudyna. 

Stosowanie NRTI jest przeciwwskazane w pierwszym 
trymestrze ciąży i okresie karmienia piersią, w schorzeniach 
trzustki, neuropatiach i w upośledzeniu czynności narządów 
wydalniczych. 

86

Nukleotydopodobne inhibitory odwrotnej transkryptazy – 
tenofowir

Nienukleozydowe inhibitory odwrotnej  transkryptazy (NNRTI)

Mechanizm działania. NNRTI HIV-1 - delawirdyna, newirapina i 
efawirenz łączą się allosterycznie z enzymem w pobliżu miejsca 
przyłączania substratu i hamują enzym kompetytywnie. 
Związanie inhibitora z enzymem blokuje enzym, ponieważ 
substrat nie ma już dostępu do znajdującego się w centrum 
aktywnym katalitycznie aktywnego aminokwasu asparaginy. 
Leki te nie hamują odwrotnej transkryptazy HIV-2 i ludzkiej 
polimerazy. W wyniku różnych miejsc wiązania się z enzymem 
NRTI i NNRTI działają synergicznie. 
Przykłady – efawirenz, delawirdyna, newirapina

Działanie niepożądane

• 

objawy skórne, szczególnie w przypadku newirapiny i 

delawirdyny  mogą zagrażać życiu (zespół Stevensa i 
Johnsona, zespół Lyella) i jeśli 

wystąpią należy przerwać 

terapię

• 

dolegliwości żołądkowo-jelitowe

• 

zaburzenia czynności wątroby

• 

uczucie zmęczenia. 

87

Inhibitory proteazy HIV

Mechanizm działania. Retrowirusowa proteaza jest enzymem z 
grupy aspartyloproteaz, który tnie fragmenty polipeptydowe na 
mniejsze odcinki białka. Te z nich, które spełniają warunek 
odpowiedniej długości są lokowane w powstającym wirusie, 
umożliwiając jego dojrzewanie i zdolność do wywołania infekcji. 
W przypadku uszkodzenia aktywności proteazy HIV powstają 
zbyt duże cząsteczki białka. Cząsteczki te wprowadzone do 
wirusa uniemożliwiają jego dojrzewanie. Wirus taki nie wywołuje 
infekcji. 

Przykłady leków – sakwinawir, ritonawir, indinawir, nelfinawir, 
amprenawir, lopinawir.

Inhibitory proteazy HIV należą do najskuteczniejszych leków 
przeciwwirusowych. Działają one (z wyjątkiem indinawiru, tylko 
przeciw HIV-1) przeciw obu typom HIV (1 i 2). 

88

Nukleozydowe inhibitory odwrotnej transkryptazy (NRTI)

89

Mechanizm działania. Nukleozydowe inhibitory odwrotnej 
transkryptazy są pro-lekami, które w ustroju ulegają 5'-
fosforylacji. Pochodne fosforylowane łączą się z enzymem 
analogicznie jak naturalny substrat, ale z powodu braku grupy 
3’-OH w części cukrowej, nukleozydowe leki anty-retro-
wirusowe blokują wydłużanie łańcucha kwasu nukleinowego i 
dlatego nie może być przepisana informacja genetyczna z RNA 
w postać DNA. Ten mechanizm działania wyjaśnia dlaczego leki 
te nie są skuteczne przeciw już wbudowanym wirusom.

Niektóre inhibitory odwrotnej transkryptazy oprócz działania 
przeciw wirusom HIV, hamują także replikację wirusów 
zapalenia wątroby typu B (Lamivudine, ZEFFIX)

90

Analogi tymidyny

O

N

N

HO

O

H

O

CH

3

N

3

CH

3

O

H

O

HO

N

N

O

Zydowudyna                    Stawudyna

Analogi cytozyny

O

HO

NH

2

N

N

O

O

N

N

HO

S

O

NH2

Zalcytabina                        
Lamiwudyna

Analogi 
puryn

O

HO

N

N

N

N

OH

HO

H

2

N

HN

N

N

N

N

Dydanozyna                         Abakawir

91

Oporność. W grupie NRTI istnieje częściowa oporność 
krzyżowa, jest ona najmniejsza w przypadku abakawiru. 
Ogólnie oporność powstaje w mniejszym stopniu niż w 
przypadku I-PT HIV. 

Działania niepożądane: 

• 

zahamowanie czynności szpiku objawiające się anemią i 

leukopenią 

(zydowudyna)

• 

neuropatia i zapalenie trzustki

• 

nadwrażliwość (szczególnie abakawir).

Najmniej działań niepożądanych wywołuje lamiwudyna i 
stawudyna. 
Stosowanie NRTI jest przeciwwskazane w pierwszym 
trymestrze ciąży i okresie karmienia piersią, w schorzeniach 
trzustki, neuropatiach i w upośledzeniu czynności narządów 
wydalniczych. 

92

Nukleotydopodobne inhibitory odwrotnej transkryptazy

N

N

N

N

O

P

NH

2

HO

HO

O

CH

3

Tenofowir jest fosforanem acyklicznego analogu 
adenozyny (pro-lek). W ustroju ulega fosforylacji do 
difosforanu tenofowiru 

93

Nienukleozydowe inhibitory odwrotnej  transkryptazy 
(NNRTI)

Mechanizm działania. NNRTI HIV-1 - delawirdyna, newirapina i 
efawirenz łączą się allosterycznie z enzymem w pobliżu miejsca 
przyłączania substratu i hamują enzym kompetytywnie. 
Związanie inhibitora z enzymem blokuje enzym, ponieważ 
substrat nie ma już dostępu do znajdującego się w centrum 
aktywnym katalitycznie aktywnego aminokwasu asparaginy. 
Leki te nie hamują odwrotnej transkryptazy HIV-2 i ludzkiej 
polimerazy. W wyniku różnych miejsc wiązania się z enzymem 
NRTI i NNRTI działają synergicznie. 

O

N

H

Cl

O

F

3

C

C    C

O

H

3

C

CH

3

H

H

N

H

N

N

N

N

N

O

O

H

3

C S

H

O

N

N

N

N

CH

3

Efawirenz                          Delawirdyna                                     
Newirapina

94

Oporność. Oporność spowodowana jest zmianą sekwencji 
aminokwasów w odwrotnej transkryptazie i pojawia się 
podobnie szybko jak przy NRTI. Występuje całkowita oporność 
krzyżowa w odniesieniu do NNRTI i częściowa oporność w 
odniesieniu do NRTI. 

Działanie niepożądane

• 

objawy skórne, szczególnie w przypadku newirapiny i 

delawirdyny  mogą  zagrażać życiu (zespół Stevensa i 
Johnsona, zespół Lyella) i 

jeśli wystąpią należy przerwać 

terapię

• 

dolegliwości żołądkowo-jelitowe

• 

zaburzenia czynności wątroby

• 

uczucie zmęczenia. 

 

95

Inhibitory proteazy HIV

Mechanizm działania. Retrowirusowa proteaza jest enzymem z 
grupy  aspartyloproteaz,  który  tnie  fragmenty  polipeptydowe 
na mniejsze odcinki białka. Te z nich, które spełniają warunek 
odpowiedniej  długości  są  lokowane  w  powstającym  wirusie, 
umożliwiając  jego  dojrzewanie  i  zdolność  do  wywołania 
infekcji.  W  przypadku  uszkodzenia  aktywności  proteazy  HIV 
powstają  zbyt  duże  cząsteczki  białka.  Cząsteczki  te 
wprowadzone  do  wirusa  uniemożliwiają  jego  dojrzewanie. 
Wirus  taki  nie  wywołuje  infekcji.  Nazwa  aspartyloproteza 
wywodzi  się  z  dwóch  cząsteczek  kwasu  asparaginowego, 
zlokalizowanych 

w 

centrum 

aktywnym, 

które 

są 

odpowiedzialne za katalityczny mechanizm działania.

96

Inhibitory proteazy HIV

Budowa chemiczna. Spośród inhibitorów proteazy HIV w 
lecznictwie stosowane są Saquinavir (pierwszy I-PT 
zastosowany w lecznictwie, 1995), Ritonavir, Indinavir, 
Nelfinavir, Amprenavir, Lopinavir. W badaniach klinicznych 
znajdują się dalsze pochodne, m.in. Tipranavir (niepeptydowy 
inhibitor proteazy), Palinavir.
Charakterystyczną właściwością budowy leków tej grupy jest 
obecność wiązań peptydowych i dlatego nazywa się je 
peptydomimetykami. Z tego względu związki te stanowią 
substrat do działania proteaz. 

Inhibitory proteazy HIV należą do najskuteczniejszych leków 
przeciwwirusowych. Działają one (z wyjątkiem indinawiru, tylko 
przeciw HIV-1) przeciw obu typom HIV (1 i 2). 

97

Działania niepożądane I-PT

• 

lipodystrofia i hiperglikemia (rzadko)

• 

znaczące podwyższenie poziomu  triacylogliceroli i 

cholesterolu

• 

biegunki, nudności, wymioty, dyskomfort w jamie 

brzusznej, zaburzenia 

smaku

• 

podwyższony poziom transaminaz (sakwinawir, ritonawir)

• 

anemia (ritonawir)

• 

hiperbilirubinemia i kamica nerkowa (indinawir)

• 

wysypka (nelfinawir, amprenawir)

• 

hamowanie oksydacji zależnej od CYP-450 (wszystkie I-

PT); w czasie  terapii I-PT HIV nie powinny być stosowane: 1) 
leki przeciwarytmiczne 

takie jak amiodaron lub chinidyna, 

2) leki przeciwhistaminowe takie jak 

astemizol lub 

terfenadyna, 3) leki przeciwmigrenowe pochodne ergoliny, 
4) leki przeciwgruźlicze takie jak ryfampicyna (zmniejsza poziom 
I-PT),  5) benzodiazepiny takie jak midazolam lub triazolam, 
czynniki 

zwiększające perystaltykę jelit takie jak cizapryd. 

97

98

Inne leki przeciwwirusowe

Denotiwir, wratizolin, moroksydyna, metisazon, izoprynozyna

99

Uwzględniając mechanizm działania, środki przeciwgrzybicze 
podzielono na następujące grupy: 

• 

tworzące kompleksy z błonowo związanymi 

sterolami (antybiotyki 

polienowe) – amfoterycyna, 

nystatyna

• 

hamujące przebieg mitozy, przez blokowanie 

mikrotubul 

(gryzeofulwina)

• 

zakłócające biosyntezę ergosterolu

•  inhibitory skwalenoepoksydazy –alliloaminy – 
naftyfina i 

terbinafina

•  inhibitory lanosterolo-14- demetylazy – azole – 
diazole: isokonazol, 

mikonazol, ekonazol, tiokonazol, 

sulfokonazol, ketokonazol, 

klotrimazol; triazole: 

flukonazol, terkonazol, itrakonazol
•  inhibitory 

14

 -reduktazy i 

8 i 7

-izomerazy – pochodne 

morfoliny: 

amorolfina

• 

hamujące tymidylosyntazę - flucytozyna

• 

inne leki przeciwgrzybicze- cyklopiroks, sulbentyna, 

tolnaftat

Większość spośród wymienionych leków przeciwgrzybiczych 
ma punkt uchwytu działania w błonie komórkowej. Wyjątek 
stanowi gryzeofulwina i cytozyna. 

Leki przecigrzybicze, przeciwpierwotniakowe i 
przeciwrobacze – podział, przykłady, mechanizmy działania 
i zastosowanie – ważne!!!!