Gatunek – dramat Rodzaj – tragedia
Powstała w starożytnej Grecji z obrzędów
religijnych.
Akcja tragedii koncentruje się wokół niemożliwego
do przezwyciężenia konfliktu pomiędzy dążeniami
bohatera a przypisanym mu losem i działaniami
bogów.
Bohatera ku zgubie prowadzi fatum.
Mamy w tragedii do czynienia z równorzędnością
racji. Bohaterowie dokonują złych wyborów,
jednak nie mogą tego przezwyciężyć.
Cel tragedii:
wzbudzanie u publiczności litości i strachu.
Cechy charakteryzujące
„Antygonę”:
- dzieło zwarte, spójne,
o wyraźnej konstrukcji,
- akcja konsekwentnie zmierza
do tragicznego zakończenia,
- odmiana losu jest niemożliwa,
- postaci wypowiadają się
z powagą, w sposób podniosły
i uroczysty.
Wymienione przed chwilą, zwracające na
siebie uwagę w pierwszej kolejności cechy
utworu, odpowiadają wyznacznikom tragedii.
„Antygona” Sofoklesa jest znakomitym
przykładem klasycznej tragedii antycznej.
Decydują o tym, nie tylko wymienione cechy,
ale również:
- zachowanie zasady trzech jedności,
- tragizm jako podstawa konstrukcji fabuły,
- obecność chóru,
- konstrukcja tragedii,
- brak scen drastycznych i zbiorowych,
- tematyka zaczerpnięta z mitów.
Przyjrzyjmy się teraz bliżej każdemu zjawisku.
ZASADA TRZECH JEDNOŚCI
CZASU
MIEJSCA
AKCJI
Czas trwania
akcji zamyka
się w
granicach
jednej doby.
Nie ma luk
czasowych.
Zostaje ona
ograniczona do
jednego wątku –
konfliktu
Antygony
z Kreonem.
Wydarzenia
koncentrują się
tylko wokół tego
zagadnienia.
Akcja dzieje
się przed
pałacem
króla
w Tebach.
Wieści
z pałacu,
groty
przynosi
Posłaniec.
BRAK SCEN ZBIOROWYCH – oprócz
Chóru
i Przodownika
na
scenie
znajduje się maksymalnie trzech
aktorów, np. Antygona, Ismena
i Kreon.
BOHATEROWIE NIE ZMIENIAJĄ SIĘ –
cały czas trwają przy swoich racjach,
wyrażają
się
stosownie
do
narzuconych
im
ról.
Imię bohatera znajduje się W TYTULE.
TEMATYKA
UTWORU
ZACZERPNIĘTA
ZOSTAŁA
Z
MITÓW
(mit
o
rodzie
Labdakidów).
Źródłem fabuły w „Antygonie”, jak już
zauważyliśmy, jest mitologia. Podstawową
kategorią estetyczną natomiast staje się tragizm,
który wynika z niemożliwych do rozwiązania
konfliktów. Przejawia się na wielu płaszczyznach i
to na jego podstawie budowana jest fabuła:
1. Ścierają się równorzędne racje, bohater musi
opowiedzieć się po stronie jednej z nich, z czego
wynika konflikt tragiczny. Obydwie strony
dowodzą bowiem swoich racji. Żadna z nich nie
może jednak zwyciężyć bowiem racja stoi po obu
stronach.
2. Bohater musi dokonać tragicznego wyboru –
może wybierać jedynie pomiędzy złem a złem.
Każda decyzja przyniesie cierpienie lub śmierć.
3. Bohater ponosi winę tragiczną – gdy
dowiaduje się, że popełnił moralny błąd, nie
może go naprawić i pozostaje mu tylko
czekać
na
nieuchronną
karę.
4. Postaci nie mogą być i nie są ani
jednoznacznie pozytywne, ani negatywne.
Aby stać się bohaterami tragicznymi
(będącymi
uczestnikami
sytuacji
bez
dobrego wyjścia) muszą być właśnie takimi
jednostkami
wyjątkowymi.
5. Bohater tragedii wie, że za swój czyn
będzie ukarany. W takiej sytuacji, obecnej w
antycznym dziele, doszukiwać się należy
ironii tragicznej.
Istotną rolę pełni w tragedii greckiej CHÓR, który:
- informuje o wydarzeniach zarówno z przeszłości,
jak i z przyszłości,
- komentuje wydarzenia,
- ocenia postępowanie bohaterów,
- wygłasza prawdy moralne,
- stawia diagnozy,
- dokonuje podsumowania utworu,
- wyraża często opinię autora.
Jego wypowiedzi stają się przerywnikami oraz
łącznikami pomiędzy poszczególnymi
epejsodionami (scenami).
W „Antygonie” chór składa się ze świadków
wydarzeń – starców tebańskich, którzy
posiadają doświadczenie i wiedzę o świecie,
dzięki której mogą formułować oceny.
Dramat antyczny ma KONKRETNĄ BUDOWĘ
a elementy zachowują odpowiednią KOLEJNOŚĆ:
Utwór rozpoczyna się ekspozycja (wstępem)
i jednocześnie prologiem.
Prolog – wstępna część utworu zawierająca
informacje o tym, co poprzedza właściwą fabułę
i jest niezbędne dla jej zrozumienia.
Następnie zjawia się chór ze swoją pieśnią –
parodosem.
Parodos – pieśń towarzysząca wejściu chóru na
scenę.
Dalej następuje pięć epejsodionów (epizodów)
oddzielonych od siebie stasimonami
(również pięć).
Epejsodion – bezpośrednie wystąpienie osób
dramatu w dialogach lub wypowiedziach
monologowych; rodzaje aktów.
Stasimon – pieśń, komentarz chóru.
Po odśpiewaniu piątego stasimonu następuje
katastrofa i exodos.
Exodos – końcowa pieśń chóru schodzącego
z orchestry, podsumowująca zamknięte
wydarzenia.
W „Antygonie” mamy również do czynienie z
dwoma kommosami – jeden Antygony i jeden
Kreona.
Kommos – lament głównego bohatera.
Budowę można przedstawić
więc następująco:
Prolog
Parodos
Epejsodion I
Stasimon I
Epejsodion II
Stasimon II
Epejsodion III
Stasimon III
Epejsodion IV
Stasimon IV
Epejsodion V
Stasimon V
Exodos
Przebieg wydarzeń w tragedii, mimo że
autor
dokładnie
trzyma
się
zasad
konstrukcyjnych wzorca greckiego, jest
zupełnie naturalny. Poszczególne wydarzenia
doprowadzają ostatecznie do katastrofy.
SCENY DRASTYCZNE jednak, jak śmierć
bohaterów,
nie
są
przedstawione
bezpośrednio.
Informacje
te
przynosi
widzowi
Posłaniec,
który
towarzyszył
Kreonowi w drodze do groty Antygony.
Sytuację relacjonuje również Eurydyce, która
nie popełnia samobójstwa na oczach tłumu.
Znika i dopiero posłaniec powiadamia o jej
śmierci.
Zapamiętaj dodatkowo!
Aktorem w teatrze antycznym był tylko
mężczyzna, który:
- poddany był monumentalizacji
(powiększeniu, wyolbrzymieniu) za sprawą:
koturnów, peruki,
- ubrany był w chiton, czyli luźną, długą
szatę z rękawami,
- uzupełnieniem jego stroju była maska (inna
w tragedii, inna w komedii), która wyrażała
płeć, pozycje społeczną i charakter
bohatera. Dodatkowo sprzyjała słyszalności
aktora.
Ważne!
Sofokles
(496-406
p.n.e.)
był
reformatorem
antycznego
teatru.
Wprowadził na scenę trzeciego aktora -
wcześniej jednocześnie występował
jeden bądź dwóch aktorów, w jego
dziełach pojawia się już trzech w tym
samym epejsodionie. Dramaturg ten
powiększył chór z dwunastu do
piętnastu
osób.
Dodatkowo
zaproponował aby malować dekoracje
sceniczne jako tło dla występów.