Karol Marks (1818 – 1883)



Pochodził ze świeckiej rodziny 
żydowskiej



Ukończył studia prawnicze 



Twórca marksizmu 



Współzałożyciel „I Miedzynarodówki” 
(1864)



Międzynarodowe Stowarzyszenie 
Robotników`



Najważniejsze dzieło: „Kapitał” 

Wpływy 



1. Hegel – metoda dialektyczna rozwoju 
historycznego oraz przekonanie o 
identyczności „bytu” i „myślenia” 



2. Determinizm wszystkie zdarzenia w 
ramach przyjętego paradygmatu są 
połączone związkiem przyczynowo-
skutkowym 



3. Ewolucjonizm – rozwój społeczeństwa 
rozwijajacy się w poszczególnych etapach 



4. Teora ekonomiczna Davida Ricarda – 
teoria o wartości pracy  

Teoria pracy 



Praktyczne działanie człowieka zostało 
postawione w centrum jako kategoria 
epistemologiczna (podobnie jak pragmatyzm 
Jamesa)



Teoria o wartości pracy jest centralnym 
elementem marksizmu, która ptrzechodzi w 
teorię wyzysku. 



Teoria katastrof:  Marks pesymistycznie 
przepowiada upadek kapitalistycznego ustroju, 
wskutek ciągłego wzrostu klasy robotniczej i 
coraz bardziej zaostrzających się kryzysów

Materializm historyczny

Marksizm jako teoria ewolucjonistyczna – 



społeczeństwo rozwija się według 
sekwencji stadiów rozwoju 
ekonomicznego (azjatycki, starożytny, 
feudalny, nowożytny) stopniowo lub 
przez rewolucję dzięki sprzecznościom 
ekonomicznym. 



Konflikty klasowe są „motorem historii” 

Systemy społeczno-
gospodarcze: 

 1. Wspólnota pierwotna (łowcy i 

zbieracze) 2. Niewolnictwo

3. Feudalizm (posiadacze ziemscy i 

chłopi pańszczyźniani) 

4. Kapitalizm (kupcy i rzemieślnicy) 
5. Socjalizm (ewolucja) 

6.

najwyższą formą miał być komunizm 

(rewolucja)   (społeczeństwo 

bezklasowe, bez podziału na 

bogaczy i biedaków)

Wpływ Hegla: 



Trzy pojęcia heglowskie: 



1. Alienacja (konflikt z innymi ludzmi) 



2. Uprzedmiotowienie (człowiek 
traktuje siebie, społeczeństwo, 
prawo, moralność jak przedmioty) 



 3. Rozwiązanie sprzeczności (przez 
bodowanie samoświadomości) 



1. 2. produkty kapitalizmu 

Dialektyka 



1. Teza+ 1. Antyteaza = 1. Synteza



2.Teza (Synteza 1) + 2. Antyteaza= 2. 
Synteza



3.Teza (Synteza 2) + 3. Antyteaza= 3. 
Synteza



4.Teza (Synteza 3) + 4. Antyteaza=4. 
Synteza

Dialektyka Marksa 



Teza: materialne warunki produkcji 



Antyteza: nowe materialne warunki 
produkcji



Synteza: nadbudowa; najwyższe 
warunki produkcji 

Dialektyka Marksa 



Istnieje logiczna zasada sprzeczności 
- przyczyną ruchu jest sprzeczność – 
sprzeczność tkwiąca gdzieś w 
przyrodzie. 



Wszystkie byty są zbiorem 
sprzeczności i istnieją dzięki nim. 



U Hegla dialektyka dotyczy idei, u 
Marska warunki produkcji 
(determinizm) 

Kapitalizm 



Krytyka społeczeństwa kapitalistycznego, 
które reprodukuje sam siebie. 



Kapitalizm instytucjonalizuje nierówność 
społeczną, jednakże może być obalony 
dzięki rewolucyjnym zmianom w 
społeczeństwie,  które dokona większość 
społeczna czyli proletariat. Proletariat 
może zaś podbić kapitalistyczny układ  i 
ustanowić równość opierająca się na 
WŁASNOSCI WSPÓLNEJ. 

Społeczeństwo 



Społeczeństwo jest opisane w 
terminach materializmu: fizyczne, 
ekonomiczne i środowiskowe czynniki, 
w których człowiek funkcjonuje są 
kluczowymi czynnikami rozwoju 
społecznego. Relacje ekonomiczne, w 
które ludzie wchodzą by zapewnić 
sobie środki do życia –(uczestnictwo w 
procesie produkcji) w bezwzględny 
sposób determinują relacje społeczne.

BYT OKREŚLA ŚWIADOMOŚĆ



Rola indiwidualnych idei w społecznym 
rozwoju jest praktycznie zerowa. Myśl  
zdeterminowana jest warunkami i 
okolicznościami w jakich znajduje się 
człowiek. Jest zatem wtórna. Idee są 
jedynie wytworem materialnych 
warunków życia. 



„To nie świadomość ludzka 
determinuje egzystencję, lecz byt 
społeczny określa świadomość” 

Fałszywa świadomość 



„To nie świadomość ludzka 
determinuje egzystencję, lecz byt 
społeczny określa świadomość”



A ta świadomość okazuje się być 
fałszywa kiedy ideologia przegrywa z 
doświadczeniem materialnym klas 
podporządkowanych. 

PRAWO



Prawo – produkt ideologiczny i nośnik idologii, 
której celem jest spojenie społeczeństwa pod 
władzą przwódczą klasy dominującej.



Prawo  oraz instytucje społeczne są częścią 
Nadbudowy, w której są mocno zakorzenione i 
nie mogą bez niej istnieć. Ich charakter 
również zdeterminowany jest warunkami 
materialnymi. 



Prawo nie myśli poprzez swoje odrębne 
kategorie, ale odzwierciedla relacje 
ekonomiczne 

Prawo 



Nie jest autonomiczne, nie wpływa na 
społeczeństwo, a jedynie stabilizuje i 
reprodukuje stosunki ekonomiczne:



„Istnieje nierozerwalne połączenie 
pomiędzy kategoriami gospodarki, 
opartej na udogodnieniach i 
pieniądzu a fromą prawną” 



K. Marks 

BAZA + NADBUDOWA – FORMACJA 
GOSPODARCZO–SPOŁECZNA



Społeczna nadbudowa (SN) – jej celem jest 

utrzymanie historycznie ukształtowanych 

stosunków produkcji np. prawo, religia, 

instytucja państwa, kultura, tradycja, nauka.

Stosunki produkcji (SP) – czyli zasady gry, 

reguły, relacje dotyczące ludzi (statyczne), 

stosunki społeczne (relacje człowiek – człowiek), 

stosunki własności (relacje człowiek – rzecz).

Siły wytwórcze (SW) – technologia stosowania 

przez społeczeństwo w wytwarzaniu dóbr 

materialnych czynników produkcji 

(dynamiczne). Np.maszyna parowa – zmiana 

idzie od dołu w góre

Prawo 



Prawo karne jets przykładem 
przymuszającej siły fizycznej i 
ideologicznej zarazem: 



„Prawo było ważne jako brutalny 
środek przymusu oraz jako ideologia. 
Jego dostojność, sprawiedliwość i 
łaskawość wzbudzały poczucie 
porozumienia i podporządkowania, 
„Kajdany tworzone przez umysł”



D. Hay „Property, Authority and the Criminal Law”.

Funkcje państwa i prawa 



Główną funcją prawa i państwa jest:



 1. utrzymywanie nierówności przez 

szeroką ideologizacja życia: 



„ Ideologiczne aparaty państwowe to 

: religia, edukacja, rodzina, polityka, 

związki zawodowe, kultura” etc. 



Louis Althusser



2. Reprodukcja kapitalistycznych 

stosunków produkcji oparta na 

represji i przemocy 

Rola religii 



„Religia to opium dla mas”



Rolą religii jest utrzymywanie 
złudzeń pozwalających na 
uśmierzenie bólu i cierpienia. 

Rola Marksa 



Nurt krytyczny kwestionujący prawo, 
jego historyczną rolę, funkcje 
polityczne i społeczne, strukturę 
dominacji i legitymizacji stosunków 
siły. 

Kontynuacja przez szkołe 

neomarksistowską:  J. Habermas, P. 
Bourdieu

 Inspiracja dla krytyki prawa - CLS.