Opracowały: Małgorzata Oglęcka

                       Katarzyna Masłowska

Spółgłoski zwarto-

wybuchowe: 



W trakcie ich realizacji napływające z płuc powietrze zatrzymuje 
się przed zaporą (utworzoną ze zwartych artykulatorów), jego 
ciśnienie wzrasta i w pewnym momencie osiąga wartość 
krytyczną. Następuje gwałtowne przerwanie blokady, któremu 
towarzyszy zjawisko akustyczne zwane wybuchem (

eksplozją

) 

Rocławski fazę wybuchu określa mianem 

plozji

, która trwa około 

10msek. (

Podstawy wiedzy o języku polskim dla pedagogów i logopedów 

szkolnych, Gdańsk 1986)



Głoski te bywają czasem nazywane 

głoskami momentalnymi

, 

gdyż wybuch trwa zwykle krótko i nie można go przedłużać.



Dwuwargowe: [b] [b’] [p] [p’]



Przedniojęzykowo-zębowe: [d] [d’] [t] [t’]



Przedniojęzykowo-dziąsłowe: [d] [t]



Postpalatalne: [k’] [g’]



Tylnojęzykowe: [k] [g]



Głoski zwarto-wybuchowe można uszeregować opozycyjnie.



Opozycja proporcjonalna:



p

     

b



t

  

  d



k

   

 g

Stosunek między tymi członami ma 

charakter 

prywatywny

; oznacza to, że jeden z członów posiada 

cechę, której nie posiada drugi. Wyróżnia się człon 
nacechowany i nienacechowany

/p/ : /b/

nienacechowany

nacechowany



Wybuchowa, twarda, dwuwargowa, 

ustna, bezdźwięczna (napięta).



W  pierwszej  fazie  wargi  zwierają  się.  Dostęp  do  jamy 

nosowej  jest  zamknięty  (głoska  ustna).  Pod  wpływem 

naporu  mięśni  klatki  piersiowej  powietrze  próbuje 

wydostać  się  na  zewnątrz.  W  swobodnym  ujściu 

przeszkadzają zamknięte kanały wydechowe (nos, jama 

ustna),  wzrasta  więc  ciśnienie  powietrza.  Gwałtowne 

rozwarcie  warg  daje  w  efekcie  głoskę    wybuchowo 

-wargową.  Efekt  wybuchu  powstaje  tam,  gdzie  są 

różnice  ciśnienia.    Po  wybuchu  artykulatory  przyjmują 

pozycję potrzebną do artykułowania następnej głoski. W 

końcowej fazie słychać więc głoskę następującą po [p]. 

Głoska występuje we wszystkich pozycjach w wyrazie. 



Realizacja /p/ może występować z 

kompleksem 

labio -welarnym  

(w pozycji przed /u/ i //), czy 

też z 

kompleksem delabialno - palatalnym 

(w 

pozycji przed /i/, //, /e/).



 W czasie artykulacji /p/ w izolacji, albo przed /a/ 

język przyjmuje położenie spoczynkowe. Układ 
masy języka nie jest tu istoty, dlatego może on 
przygotować się do artykulacji następnej głoski. 



Realizacje:



Rocławski /p/ = [p]



Jassem /p/= [p]



Stieber /p/=[p]



Wybuchowa, dźwięczna (nienapięta), 

wargowa.



 W czasie wymowy układ artykulatorów jest 

podobny do /p/, głoski różnią się 
dźwięcznością. 



/b/ nie występuje w wygłosie absolutnym. 



Realizacje:



Rocławski: /b/= [b]



Jassen: /b/= [b]



Stieber: /b/= [b]



Artykulacja spółgłosek /b/,/ p/ jest prosta i łatwa do 

przyswojenia, gdyż polega na zwarciu warg: język 

zachowuje się biernie. Ruchy warg można śledzić w lustrze.



w pierwszej fazie artykulacji głosek [p], [b] wargi zbliżają się 

do siebie;



w następnej zwierają się;



 w trzeciej- zwarcie zostaje gwałtowanie rozerwane 

strumieniem powietrza wydechowego, słychać wtedy szmer 

lekkiego wybuchu. 



Siłę powietrza można odczuć na dłoni umieszczonej przed 

wargami. 



Przy artykulacji /p/ szmerowi nie towarzyszy żaden dźwięk 

krtaniowy, wiązadła głosowe nie drgają. 



Spółgłoska /b/ różni się od /p/ tylko występowaniem drgań 

wiązadeł głosowych. 



Spółgłoski [p’][b’] różnią się od odpowiednich 

im twardych, tym że oprócz zwarcia wargowego 

istnieje jednocześnie wzniesienie środkowej 

części języka ku podniebieniu twardemu, co 

nadaje efekt miękkości.    Zbliżanie się warg i 

ich zwarcie i rozwarcie występują jednocześnie 

ze wznoszeniem języka ku górze, jego 

kontaktem z podniebieniem twardym i 

opuszczeniem się.

Realizacje:



Rocławski:  nie uwzględnia fonemów /b’/ /p’/



Jassem: nie uwzględnia fonemów /b’/ /p’/



Stieber: /p’/ = [p’]
          /b’/ = [b’]



Wybuchowa, przedniojęzykowa, 

dźwięczna (napięta).



/d/ nie pojawia się w wygłosie. 



Realizacje:



Rocławski: /d/= [d, d] 



Jassem: /d/= [d, d] 



Stieber: /d/= [d, d] 



Jest to głoska wybuchowa, przedniojęzykowa, 

bezdźwięczna (napięta).



W czasie artykulacji /t/ język jest w przednim położeniu.



 Język przednią częścią zwiera się z zębami i dziąsłami. Moment 

zwarcia nie jest istotny dla głoski bezdźwięcznej. Wzrasta ciśnienie 

powietrza - ujście do jamy nosowej jest zamknięte. Szybkie 

oderwanie języka od zębów i dziąseł daje w efekcie wybuch. Język 

nie musi też zwierać się z apexem. Wiązadła głosowe nie drgają. W 

momencie zwarcia mamy więc pauzę akustyczną, która trwa 

niezwykle krótko. Układ warg zależy od następnej głoski.



/t/ występuje  we wszystkich pozycjach w wyrazie.



Wariant dziąsłowy występuje przed /s/ /c/ [otsukać],[tcef], 

[nadcyność]. 



Niekiedy zamiast /t/ można usłyszeć /c/=  trzeba [cseba], trzy-

[csy].



 W wymowie  południowopolskiej dochodzi do uproszczenia [cs]-

> [c],  podobne uwagi można odnieść do [d]



Realizacje:



Rocławski: /t/=[t, t]



Jassem:/t/=[t, t]



Stieber: /t/=[t, t]



Artykulacja /t/ i /d/ polega na zwarciu czubka 

języka z wewnętrzną powierzchnią górnych 
zębów. 



Strumień powietrza wydostaje się gwałtownie 

z jamy ustnej wywołując krótki eksplozywny 
szmer,  Różnią się pod kątem bezdźwięczności 
/t/ i dźwięczności /d/. 



Podniebienie miękkie jest uniesione i cofnięte 

do tylnej ściany jamy gardłowej.



/k/ jest wybuchowa, tylnojęzykowa, 

bezdźwięczna (napięta)



 W czasie artykulacji masa języka przesuwa się do tyłu 

jamy ustnej, zwiera się postpalatum i velum 

(podniebienia miękkiego). Istotą artykulacyjną jest sam 

ruch szybkiego oderwania się języka od sklepienia jamy 

ustnej i powstanie wybuchu. Zwarcie jest potrzebne, aby 

wzrosło ciśnienie powietrza. Gwałtowne wyrównanie tej 

różnicy daje w efekcie szum. Konieczne jest też 

zablokowanie jamy nosowej – dlatego podniebienie 

miękkie zakończone języczkiem zamyka ujście do jamy 

nosowej.  Wiązadła nie drgają. 



/k/ jest głoską bezdźwięczną o dużym napięciu mięśni.



 Występuje we wszystkich pozycjach w wyrazie. 



Realizacje:



Rocławski: /k/=[k]



Jassem: /k/=[k]



Stiebier: /k/=[k]



jednoelementowa klasa głosek



Głoska /g/ jest wybuchowa, 

tylnojęzykowa, dźwięczna 
(nienapięta).



  Nie występuje w wygłosie absolutnym. 



Realizacje:



Rocławski: /g/=[g]



Jassem: /g/=[g]



Stieber: /g/=[g]



Jednoelementowa klasa głosek



W czasie artykulacji /k/, /g/ tylna cześć języka cofa 

się i unosi ku górze aż do wytworzenia zwarcia z 

podniebieniem miękkim (velum).  



Gdy po /k/,/g/, występuje któraś z samogłosek 

szeregu przedniego /e/, /y/, /i/ miejsce zwarcia 

przesuwa się do przodu jamy ustnej i strefa zwarcia 

staje się szersza. 



Przy /k/, /g/, zwarcie powstaje między środkową 

częścią języka a tylną częścią podniebienia twardego.



Dzieci nie umiejąc wymawiać głosek /k/, /g/ zastępują 

je przez /t//d/, lub w ogóle je opuszczają. U niektórych 

dzieci wadliwa wymowa /k/ i /g/ może utrzymać się 

do 5, 6 roku życia.



[k’] [g’] powszechnie nazywa się głoskami 
zwartymi lub zwarto-wybuchowymi. Innego zdania 
jest Rocławski (za Jassemem) – nazywa je 
przytartymi (afrykatami), ze względu na 
podobieństwo do [ć] i []. Wnioski takie wysnuł na 

podstawie badań fonetyki audytywnej, 
artykulacyjnej i akustycznej. Energia szumu dla 
tych afrykat wynosi około 2kHz.



Zdaniem Rocławskiego artykulatory w czasie 
wymawiania głosek [k’], [g’] wykonują ruch 
charakterystyczny dla ześlizgu, a nie dla 
wybuchu.  Tak dzieje się właśnie z afrykatami. 



Przytarta, zwykle postpalatalno-welarna,  

posiada i-towy układ masy języka, bezdźwięczna 

(napięta).



Dostęp powietrza do jamy nosowej jest zamknięty  

(głoska ustna).  Wiązadła głosowe są rozsunięte. 



Głoska bezdźwięczna o stosunkowo dużym napięciu 

mięśni. Układ warg podobny do artykulacji /i/.  



/k’/ jest podatna na wpływ głosek następujących po 

niej. Nie występuje w wygłosie. 



W czasie artykulacji 

układ języka jest i-towy 

. Do góry 

podnosi się też tylno-środkowa część języka. 

Mediodorsum (środek) języka zwiera się ze 

sklepieniem jamy ustnej na granicy podniebienia 

twardego i miękkiego. Moment zwarcia nie jest tu 

istotny. Istotą jest wykonanie ruchu przytarcia 

(ześlizgu) do pozycji głoski szczelinowej [x’], a z 

czasem do pozycji /i/. Dynamiczne przejście do pozycji 

/i/ daje głoskę [].



Za głoskę podstawową fonemu /k’/ uznajemy [k’], 

która dziś występuje w starannej wymowie.  Niekiedy 

[k’] jest artykułowane dyftongicznie jako [k]. Dyftong 

może być zinterpretowany dwufonemowo /ki/. 



Pozycja /k’/ i /g’/ w systemie fonologicznym  nie jest 

jasna.  Jeżeli uznamy że fonemy te zawierał system 

fonologiczny języka polskiego to ich dzisiejsza 

sytuacja pozwalałaby mówić o nich jako o 

fonemach 

degresywnych 

(stopniowo zmniejszających się), Jeżeli 

uzna się, że fonemy te próbują dopiero znaleźć swoje 

miejsce w systemie, to można mówić o nich jak o 

ingresywnych

.  



W mowie dzieci  zastępowane są one twardymi 

tylnojęzykowo- wybuchowymi /k/, /g/ lub grupą [k] 

[g] np. [kedy] [kedy]



Realizacje:



Rocławski: /k’/= [k’, k

x

,

 

k

 

]



Jassem: /k’/= [k’, k

x

,

 

k

 

]



Stieber: /k’/= [k’, k

x

,

 

k

 

]



Przytarta, zwykle postpalatalno- welarna, 
posiada i-towy układ masy języka, dźwięczna 
(nienapięta). 



Głoska [g’] często zastępowana jest dyftongiem lub 
grupą spółgłoskową – interpretacja bifonematyczna 
(dwufonemowa). Często dochodzi do tego przed 
samogłoską [a] w wygłosie wyrazów zakończonych na 
–gia [bologa]



Realizacje:



Rocławski: /g’/= [g’, g

 

 ]



Jassem: /g’/= [g’, g

 

 ]



Stieber: /g’/= [g’, g

 

 ]



/d/ - 0;9,12 



/t/ -  0;10



/b/ - 0;10,20



/p/ - 0;11,20



/k/ - 1;2



/g/ - 1;2,22



/p’/ - 1;6,10



/b’/ - 1;10,15



/k’/ - 1;7



/g’/ - 1;10,20



Głoski zwarto-wybuchowe pojawiają się już 

podczas gaworzenia, które rozwija się w 
drugiej połowie pierwszego roku życia (około 
szóstego miesiąca życia). Dziecko powtarza 
wtedy wydawane przez siebie, bądź 
zasłyszane z otoczenia dźwięki. Bawiąc się 
dźwiękiem wymawia prawie wszystkie 
samogłoski i wiele spółgłosek najczęściej: 
/p//b//t//d//k//g//n//l/ /ł/    /r języczkowe//n 
tylnojęzykowe/. 

Ranga

Fonem

Częstość 

występo

wania w 

% 

Ranga

Fonem

Częstość 

występo

wania w 

%

1

/#/

16,09

21

/s/

1,68

2

/e/

8,39

22

/ś/

1,44

3

/a/

7,94

23

/z/

1,41

4

/o/

7,16

24

/f/

1,31

5

/t/

3,39

25

/b/

1,30

6

//

3,64

26

/c/

1,19

7

/y/

3,60

27

/ć/

1,15

8

/n/

3,57

28

/c/

1,12

9

/i/

3,17

29

/g/

1,11

10

/r/

2,86

30

/x/

0,98

11

/v/

2,86

31

/z/

0,97

12

/m/

2,81

32

//

0,60

13

/p/

2,73

33

//

0,58

14

/u/

2,71

34

/k’/

0,52

15

/s/

2,57

35

/ę/

0,31

16

/k/

2,39

36

//

0,18

17

/ń/

2,16

37

/ź/

0,12

18

/d/

1,95

38

/g’/

0,09

19

/l/

1,73

39

//

0,02

20

//

1,70

40

/



Polega na wymawianiu głosek dźwięcznych bezdźwięcznie, czyli bez 

drgań wiązadeł głosowych, np. [voda] – [fota], [zaba]-[sapa]



Przyczyną bezdźwięczności jest zwykle 

zaburzenie słuchu fonematycznego

, 

tj. nieróżnicowanie dźwięków o tym samym miejscu artykulacji. W tym 

wypadku należy mówić o wybiórczym zaburzeniu słuchu fonematycznego, 

gdyż pozostałe głoski różnicowane są prawidłowo



Podczas wymawiania głosek dźwięcznych wiązadła głosowe zbliżają się do 

siebie w linii środkowej (pozycja fonacyjna). Natomiast przy wymawianiu 

głosek bezdźwięcznych są oddalone od siebie ( pozycja oddechowa) i nie 

drgają. Brak różnicowania głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych może mieć 

swoje źródło nie tylko w zaburzeniach analizy słuchowej, lecz także w 

zakłóceniu koordynacji mięśni przywodzących wiązadła głosowe, 

napinających je i warunkujących ich drgania. 



Przy mowie bezdźwięcznej z reguły występuje obniżenie napięcia 

mięśniowego: wargi i policzki są wiotkie, głos jest zwykle cichy, monotonny, 

bezbarwny.



W okresie przyswajania mowy realizacja fonemów 

wybuchowych /p b t d k g/ nie sprawia dzieciom większych 

problemów. Zaburzeniami mowy, które mogą pojawić się w tej 

klasie fonemów, są najczęściej 

mowa bezdźwięczna 

oraz 

zastępowanie tylnojęzykowych fonemów /k, g/ przez 

przedniojęzykowe /t, d/.



Sołtys-Chmielowicz podaje przykłady : /puty/ (buty), /putelka/ 

(butelka) /japuszko/ (jabłuszko).



P. Łobacz poza mową bezdźwięczną odnotowała także 

mowę 

udźwięczniającą

.



Udźwięcznienia były spowodowane najczęściej jakością 

fonemów wchodzących w skład analizowanego wyrazu. Jeśli w 

segmentowanym wyrazie wystąpił jeden fonem 

bezdźwięczny, natomiast pozostałe były dźwięczne, to 

zdarzało się, że on również był wymawiany dźwięcznie, np. a-

d-r-e-z ‘adres’, o-g-r-u-d ‘ogród’, o-b-r-u-z ‘obrus’, v-l-g-a 

‘flaga’. Najwięcej razy udźwięczniono fonem /p/ w wyrazie 

/bapća/. Udźwięcznienia mogą być spowodowane znajomością 

postaci ortograficznej wyrazu.



Mowa bezdźwięczna całkowita - gdy 

zaburzeniu podlega cała korelacja 
dźwięczności



Mowa bezdźwięczna częściowa - poprzez 

rozgraniczenie dźwięcznych i bezdźwięcznych 
obserwuje się w niektórych parach 
opozycyjnych (z reguły wśród szczelinowych); 
występuje stosunkowo rzadko i winna być 
traktowana jako forma zejściowa mowy 
bezdźwięcznej całkowitej; można ją łatwiej i 
szybciej usunąć.

 

Fonem

Zastępowan

y przez

/p/
/b/

/t/

/d/

/k/

/g/

/t/

/p/ /v/

/k/ /c/

/n/ /g/ // /t/

/x/ /t/

/k/ /d/



Rozszczep podniebienia 

jest wrodzoną wadą rozwojową; polega na 

nie ukończonym rozwoju jamy ustnej w okresie embrionalnym, tzn. na 

niecałkowitym zrośnięciu się płytek tworzących podniebienie twarde i 

fałdów tworzących podniebienie miękkie. Przyczyny wywołujące tego 

typu zaburzenia rozwojowe są jeszcze mało znane. Przypuszcza się, 

że wpływ może mieć dziedziczność, wiek matki, ewentualnie czynniki 

szkodliwe, działające na matkę we wczesnym okresie ciąży.



Rozszczep może dotyczyć tylko podniebienia miękkiego, podniebienia 

miękkiego i twardego lub też może być całkowity i wtedy obejmuje 

podniebienie miękkie, twarde, dziąsła oraz wargi. Rozszczep całkowity 

może być jednostronny lub obustronny (tzw. wilcza paszcza).



przy rozszczepie podniebienia często rozwijają się wady zgryzu i 

anomalie zębowe,  dotyczą one najczęściej drugich siekaczy. 



Z rozszczepem często związane jest problem niedoczynność trąbki 

słuchowej i częste zakażenie ucha środkowego mogą być przyczyną 

niedosłuchu. Sovak stwierdza, że aż 50% osób z rozszczepem 

podniebienia cierpi na niedosłuch.



Ponieważ rozszczep podniebienia jest wadą wrodzoną, rozwój mowy 

dziecka odbywa się w nieprawidłowych warunkach anatomicznych 

jamy ustnej, dlatego też jest on zazwyczaj opóźniony, co z kolei 

niekorzystnie wpływa na rozwój umysłowy dziecka.

k

t

g

k

d

t

k’

k

t’

ć

t

c

g’

d



g

d



k’

g’



d’

g

k

t

c

k’

t’

ć

d





/p/ /b/ – mogą być zastępowane przez /m/ 
(zwłaszcza /b/) przez zwarcie krtaniowe lub zwarcie 
językowo-gardłowe; brzmienie ich jest wtedy 
zbliżone do /k/ /g/, w wygłosie najczęściej są 
opuszczane;



/t/ /d/ – mogą być zastępowane przez /n/ 
(zwłaszcza /d/), przez zwarcie krtaniowe lub przez 
zwarcie językowo-gardłowe; zbliżone są wtedy 
do /k/ /g/;



/k/ /g/ – mogą być międzyzębowe ze zwarciem 
przedniojęzykowo-wargowym, mogą też być 
zastąpione przez zwarcie językowo-gardłowe lub 
przez /x/.



Wzmożone napięcie mięśni fonacyjnych i artykulacyjnych 

uniemożliwia ich ruchy podczas fonacji i mowy. Napięcia te 

(skurcze toniczne) powstają podczas wymawiania głosek 

zwartych, jak: /p//b//t/ /d//k//g/ (np. kkkapusta). Natomiast 

podczas skurczów klonicznych (przerywanych) ten sam ruch 

jest powtarzany kilka razy (powtarzanie sylab, np. ka-ka-ka-

kapusta.



Najogólniej mówiąc polega ono na zaburzeniu koordynacji 

pracy narządów: oddechowego, fonacyjnego i 

artykulacyjnego, przy czym w obrazie klinicznym 

obserwuje się zazwyczaj wzmożone napięcie mięśni 

związanych bezpośrednio lub pośrednio z aktem mowy;



Mowa jąkających się jest wybuchowa lub przeciwnie – 

monotonna, cocha, często z zabarwieniem nosowym. W 

czasie mówienia, zwłaszcza przy jąkaniu tonicznym, mogą 

występować współruchy, które wyzwalają mowę, np. 

wysuwanie języka, mruganie, wydymanie warg, kręcenie 

głową, ruchy ramion, tupanie, szarpanie guzika. W ten 

sposób  dziecko „atakuje” pierwszy dźwięk coraz to nowymi 

sposobami.

/t/ /d/



Nieprawidłowa realizacja tych głosek zdarza się 

rzadko. Mogą tu występować:



Elizje

 - głoski mogą być opuszczane, bądź w 

ogóle nie artykułowane.



Substytucje

 - głoski są zastępowane innymi- /t/ 

-> /d/, /k/, /t’/, 

głoska /d/ zastępowana jest -> /t/ /g/ 

oraz zmiękczona /d/



Deformacje

 - głoski ulegają zniekształceniom 

artykulacyjnym, które są wynikiem zmiany miejsca 

artykulacji głosek. Głoski /t/ /d/ wymawiane są 

najczęściej międzyzębowo. Przy tego rodzaju wymowie 

nieprawidłowe jest ułożenie języka, który wysuwa się 

między zęby. 

 



Nieprawidłowa wymowa głosek nazywana jest 

kappacyzmem (łac. kappacismus)

,

 

(synoniem - 

kekanie) 



Wyróżnia się trzy postacie wadliwej wymowy:



Mogikappacyzm 

- głoski /k/ /k’/ są opuszczane.



Parakappacyzm

 - głoski /k/ /k’/ są zastępowane innymi 

np. /t/ /d//g//g’//x/. Głoska /k/ może być zamieniana na 

/k’/ np. kefir-> /kiefir/ lub odwrotnie  w miejscu /k’/ może 

pojawić się dźwięk /k/ sukienka-> /sukenka/



Kappacyzm właściwy 

– głoski /k/ /k’/ ulegają 

deformacji- zniekształceniu artykulacyjnemu, które jest 

najczęściej wynikiem zmiany miejsca artykulacji głoski. 

Wówczas brzmienie głosek jest zbliżone do dźwięku /k/, 

któremu towarzyszy szmer krtaniowy, powstały w 

wyniku zwarcia krtaniowego. 



Nieprawidłowa wymowa głosek /g/ /g’/ nazywa się 

gammacyzmem (łac. gammacismus)

,  (syn. 

geganie)



Są trzy podstawowe odmiany:



Mogigammacyzm

 - głoski /g/ /g’/ są opuszczane.



Paragammacyzmy

 - głoski /g/ /g’/ są 

zastępowane innymi np. /t//d//k//k’//x/. Głoska /g/ 

może być zamieniana na /g’/ /gemba/->/giemba/, 

albo odwrotnie /g’/-> /g/ /gienia/ -> /genia/



Gammacyzm właściwy 

-  głoski /g/ /g’/ ulegają 

deformacji- zniekształceniu artykulacyjnemu, które 

najczęściej jest wynikiem zmiany miejsca 

artykulacji głoski. Wówczas brzmienie głosek jest 

zbliżone do dźwięku /g/, któremu towarzyszy szmer 

krtaniowy, powstały w wyniku zwarcia krtaniowego.



Betacyzm

: wada wymowy polegająca na 

nieprawidłowej realizacji głoski [b]



W obrębie betacyzmu wsytępują:



Deformacja głoski 

– wszelkie deformacje 

głoski [b]



Parabetacyzm

 – zamiana głoski [b] 

(substytucja) na inną głoskę wypowiadaną 
prawidłowo, np. bałwan – [avan], bałwan – 

[vavan]



Mogibetacyzm

 – brak głoski [b] w systemie 

fonetycznym dziecka, np. bałwan - [avan]



Nieprawidłowa artykulacja. Głoski zwarte [p, b] są zazwyczaj dobrze 

wymawiane. Należą one do głosek, które dziecko najwcześniej uczy się 

wymawiać. Artykulacja ich jest łatwa, gdyż można ją zobaczyć. 

Wierzchem dłoni można wyczuć siłę powietrza wydostającego się z ust 

w czasie ich artykulacji. Dmuchanie w papierową kulkę jest bardzo 

pomocne w wypadku trudności.



Niektóre osoby, zwłaszcza dzieci, nie potrafią wymawiać 

dźwięcznego /b/, wymawiają je bezdźwięcznie, np. zamiast 

dźwięcznego b, wymawiają je bezdźwięcznie, np. zamiast buty, bat, 

wymawiają [puty], [pat]. Dźwięczne /b/ można uzyskać z samogłoski u.  

Polecamy uczniowi wymawiać dłużej nieco u i jednocześnie lekko 

zwierać i rozwierać wargi. Jeżeli to nie daje rezultatu, logopeda może 

sam zwierać wargi ucznia palcami wtedy, gdy on wymawia długie u. 

spółgłoskę /b/ można też uzyskać ze spółgłoski m. Poleca się wymawiać 

sylaby [mamama] i palcami zacisnąć dokładnie skrzydełka nosa. 

Powietrze gromadzi się wtedy w jamie ustnej i – gdy cieśnienie jego 

staje się zbyt duże – rozwiera wargi, wtedy powstaje dźwięk b.



Zastępowanie spółgłosek palatalnych /p’, b’/ odpowiednimi 

niepalatalnymi: p, b, spotykane jest raczej rzadko.



Spółgłoski palatalne można uzyskać łącząc spółgłoski twarde z 

głoskami i, np. pi, pia, pio, pie. Będzie to początkowo palatalność 

asynchroniczna;  w czasie ćwiczeń należy osiągnąć jednoczesność tych 

dwóch zespołów ruchów artykulacyjnych, tzn. p+i, podpowiada się więc 

osobie reedukowanej: pa, po, pu, pe i w końcu p’a, p’o, p’u, p’e, p’i.



Nieprawidłowa artykulacja. Wymowa spółgłosek [t, d] na ogół nie 

sprawia trudności. Spółgłoski te są nawet często wykorzystywane 

przez dzieci do zastępowania innych głosek trudniejszych pod 

względem artykulacyjnym, jak /k, g, c/ itp.



Przy seplenieniu międzyzębowym mogą być wymawiane 

międzyzębowo także spółgłoski /t, d, n/. Spółgłoska /d/ może być 

zastępowana przez /t/ lub mylona z nią.



Korekcja. Spółgłoskę /d/ można uzyskać ze spółgłoski /n/ przez 

zatkanie nosa w czasie artykulacji sylaby na powtórzonej 

parokrotnie. Sylaba ta przekształca się wtedy w [Dada]. Jeżeli 

wadliwie artykułowana jest spółgłoska /t/, to sylaba 

[da]wymówiona szeptem przekształci się z kolei w sylabę [ta].



Wypluwanie śliny zgromadzonej na czubku języka w celu uzyskania 

/t/ jest ćwiczeniem stosowanym przez niektórych logopedów. Jeżeli 

wytwarzany dźwięk nie jest prawidłowy i przypomina [tf], 

wystarczy unieść czubek języka szpatułką do wewnętrznej 

powierzchni górnych siekaczy. Podobnym sposobem otrzymywania 

spółgłoski /t/ jest wsuwanie czubka języka między wargi w czasie 

wymawiania /p/. Następnym etapem będzie opieranie czubka 

języka o wewnętrzną powierzchnię górnych siekaczy przy 

zachowaniu tego samego kierunku powietrza wydychanego.



Jeżeli /t/ jest zmiękczane, należy polecić silniej przycisnąć czubek 

języka do zębów w czasie ich wymowy.



Nieprawidłowe artykulacje. Dzieci nie umiejące wymawiać spółgłosek 

/k, g/ zastępują je przez /t, d/, przez /x/ lub w ogóle opuszczają w 

mowie. U niektórych dzieci wadliwa wymowa /k, g/ może się utrzymać 

do 5, 6 roku życia. W mowie dzieci z rozszczepem podniebienia 

spółgłoski /k, g/ bywają zastępowane przez zwarcie krtani.



Prawidłową artykulację można uzyskać czasem u starszych dzieci, 

demonstrując im układ języka właściwy spółgłosce /k/przy szeroko 

otwartych ustach. Dziecko, naśladując słyszany dźwięk i ułożenie 

narządów mowy, często potrafi odtworzyć głoskę poprawnie. Proste 

wskazówki, jak: „otworzyć szeroko usta i trzymać czubek języka na 

dole” są bardzo pomocne.



Inny sposób polega na popchnięciu szpatułką (płaskim końcem łyżeczki 

lub palcem) czubka języka w głąb jamy ustnej w czasie prób wymowy 

tej głoski.



Jeszcze innym sposobem jest przyciśnięcie szpatułką przedniej części 

języka do dołu jamy ustnej podczas głośnego powtarzania sylaby [ta…

ta…ta… ] Artykulacja spółgłoski /t/ polega na zwarciu przodu języka z 

górnymi zębami i  - jeśli przód języka jest unieruchomiony szpatułką – 

zwarcie wykonuje swobodna, tylna część języka, wznosząc się ku 

podniebieniu miękkiemu. W ten sposób powstanie spółgłoska /k/. Często 

rezultat jest natychmiastowy. Zdarza się jednak, że – nim się uzyska 

wymowę /k/ – próby trzeba ponawiać wielokrotnie. Po kilkunastu 

powtórzeniach uzyskanej głoski ze szpatułką (ćwiczący może sam 

przytrzymywać język szpatułką), dalsze powtórzenia powinny być 

wykonywane już bez szpatułki.



Przy trudnościach w uzyskaniu głoski /k/, zaleca się ułożenie 

dziecka na wznak z głową odchyloną nieco do tyłu. Język pod 

wpływem swego ciężaru przesuwa się wtedy ku podniebieniu 

miękkiemu i – przy próbie przesunięcia go palcem czy szpatułką 

bardziej do tyłu – powstaje pożądane zwarcie z eksplozją właściwe 

spółgłosce /k/ jako odruch obronny (Seemann).



Po opanowaniu wymowy spółgłoski /k/, jej dźwięczny odpowiednik 

pojawia się w mowie zazwyczaj spontanicznie. W wypadku trudności 

wymowę /h/ można sprowokować postępując w sposób podobny, jak 

przy /k/, tzn. przyciskać przód języka, ale w czasie wymowy sylaby 

[da, da, da].



Wymowę spółgłoski /g/ można też uzyskać przekształcając głoskę 

różniącą się od niej tylko występowaniem rezonansu nosowego, tzn. 

[] (tzw. /n/ tylnojęzykowe). Przy [] powstaje zwarcie tylnej części 

języka z opuszczonym podniebieniem miękkim, ale do eksplozji nie 

dochodzi, ponieważ powietrze przez cały czas trwania głoski 

wychodzi nosem. Jeżeli zatkać palcami nos, powietrze, nie mając 

ujścia, będzie się gromadziło w jamie gardłowej aż do wystąpienia 

eksplozji właściwej /g/. Jeżeli osoba ćwicząca nie potrafi artykułować 

[], poleca się wymawiać długie /n/ (przedniojęzykowe) i w czasie 

jego wymawiania opuścić czubek języka na dół lub przesunąć po 

podniebieniu w głąb jamy ustnej.



Miękkie spółgłoski /k’, g’/ można uzyskać w połączeniach /k, g/ z 

[io], [iie], wymawianych początkowo powoli, a potem coraz prędzej. 

W wyrazach polskich spółgłoska /g’/ występuje przed 

samogłoskami: [i, e], oraz przed lekko zanalizowanym [o] w wyrazie 

giąć /gońć/.

1.

Chrzanowska A., Szopik K., Zabawy i ćwiczenia logopedyczne /k, g, t, 

d/

2.

Cieszyńska J., Metody wywoływania głosek, Kraków 2003

3.

Demel G., Elementy  logopedii, Warszawa 1987

4.

Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, 

Warszawa 1996, WSiP 

5.

Demel G., Wady wymowy. Profilaktyka i korekcja, Warszawa 1979

6.

Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1988, 

Wydawnictwo Lubelskie

7.

Kania J. T., Szkice logopedyczne, Warszawa 1982, WSiP 

8.

Konopska L., Wymowa osób z wadą zgryzu, Szczecin 2006, 

Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego

9.

Logopedia. Pytania i odpowiedzi, red. T. Gałkowski, G. Jastrzębowska, 

wyd. II, Opole 2003

10.

Logopedia. Teoria i praktyka, red. M. Młynarska, T. Smereka, Wrocław 

2005, Agencja Wydawnicza a  linea 

11.

Łobacz P., Polska fonologia dziecięca, Warszawa 1996, Wyd. Energeia 

12.

Milewski S., Frekwencja fonemów w tekstach mówionych dzieci w 

wieku przedszkolnym, Gdańsk 1997, Logopedia 24

13.

Milewski S., Lingwistyczne i dydaktyczne aspekty analizy fonemowej, 

Lublin 1999

14.

Milewski S., Mowa dorosłych kierowana do niemowląt, Gdańsk 2004, 

Wydawnictwo UG

15.

Podstawy neurologopedii – podręcznik akademicki, red. T. 

Gałkowski, E. Szeląg, G. Jastrzębowska, Opole 2005, Wydawnictwo 

Uniwersytetu Opolskiego

16.

Rocławski B., Podstawy wiedzy o języku polskim dla pedagogów i 

logopedów szkolnych, Gdańsk 1986

17.

Rocławski B., Poradnik fonetyczny dla nauczycieli, Warszawa 1981

18.

Rocławski B., Zarys fonologii, fonetyki i fonostatystyki 

współczesnego języka polskiego, wyd. II uzupełnione, Gdańsk 1986, 

Wydawnictwo Uczelniane UG

19.

Sołtys – Chmielowicz A., Wymowa dzieci przedszkolnych, Lublin 

1998, Wydawnictwo UMCS

20.

Styczek I., Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego, 

Warszawa 1982 

21.

Styczek I., Logopedia, Warszawa 1979, PWN

22.

Styczek I., Zarys logopedii, Warszawa 1970 

23.

Trubiecki N.S., Podstawy fonologii, Warszawa 1970

24.

Wierzchowska B., Fonetyka i fonologia języka polskiego, Wrocław 

1980

25.

Wisniewski M., Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka 

polskiego, Toruń 2001

26.

Zaburzenia mowy, ser. Mowa. Teoria-Praktyka. T. 1, red. S. Grabias, 

Lublin, Wydawnictwo UMCS

27.

Zarębina M., Kształtowanie się systemu językowego dziecka