Zarys pedagogiki i
dydaktyki
Zarys pedagogiki i
dydaktyki
Pedagogika
• pedagogika
–
• 1. nauka o wychowaniu i nauczaniu;
• 2. świadoma i celowa działalność wychowawcza.
[Słownik języka polskiego, 1989],
• Bardziej szczegółowa definicja [Okoń, 2001] brzmi
następująco:
• pedagogika
– nauka o wychowaniu, której
przedmiotem
jest
działalność
wychowawcza,
mająca na celu wyposażenie całego społeczeństwa
– a przede wszystkim młodego pokolenia – w
wiedzę,
sprawności
ogólne
i
zawodowe,
zainteresowania, system wartości, postawy i
przekonania
oraz
przysposobienie
do
oddziaływania na własny rozwój.
Andragogika
• andragogika
- dział pedagogiki
zajmujący
się
zagadnieniami
pobudzania, ukierunkowywania lub
wspomagania
procesów
wychowania,
kształcenia
i
samokształcenia ludzi dorosłych;
pedagogika dorosłych.
Pedagogika specjalna
• oligofrenopedagogika
- to nauka o wychowaniu
osób upośledzonych umysłowo,
• logopedia
– szeroka dziedzina zajmująca się m.in.
usuwaniem zaburzeń i wad wymowy, zapobieganiem
opóźnieniom w rozwoju mowy i wyrównywaniem tych
opóźnień oraz nauczaniem mowy dzieci głuchych,
• pedagogika resocjalizacyjna
- zajmująca się
osobami nieprzystosowanymi społecznie,
•
surdopedagogika
– nauka o wychowaniu i
kształceniu dzieci głuchych i niedosłyszących,
• tyflopedagogika
- zajmująca się kształceniem i
wychowaniem dzieci niewidomych i niedowidzących
Podział pedagogiki
• teoria wychowania
• dydaktyka
Teoria wychowania
• Teoria
wychowania
obejmuje
wiedzę
umożliwiającą
jak
najpełniejszą
odpowiedź
na
pytanie, co należy zrobić, aby
osiągnąć pożądany wychowawczo
cel.
Dydaktyka
• Dydaktyka
zajmuje
się
kształceniem, czyli harmonijnym
połączeniem procesów uczenia się
i
nauczania.
Dzieli
się
na
dydaktykę ogólną
i
dydaktyki
szczegółowe
(metodyki)
poszczególnych przedmiotów.
Nurty pedagogiki
1. Naturalizm pedagogiczny
, zgodnie z którym
dobre jest to, co dzieje się w trakcie naturalnego,
spontanicznego rozwoju jednostki. Wychowawca nie
powinien więc wpływać na tok tego procesu, a
jedynie ostrożnie go wspomagać.
2. Socjologizm pedagogiczny
, zgodnie z którym w
wychowaniu ważne jest oddziaływanie na jednostki i
grupy
ludzkie.
W
takim
ujęciu
zadaniem
wychowawcy
jest
przekazywanie
młodym
pokoleniom norm, wartości i wzorców zachowania.
3. Pedagogika kultury
, zgodnie z którą człowiek jest
istotą uczestniczącą w procesie przeżywania i
tworzenia wartości. W modelu tym wychowanie
polega na przygotowaniu człowieka do życia w
świecie kultury i tworzenia jej wartości.
Typy szkół
1. Szkoła
tradycyjna
,
której
zadaniem
jest
przekazanie określonej ilości wiedzy i ukształtowanie
pożądanych społecznie cnót – porządku i karności.
2. Szkoła postępowa
, której zadaniem jest przede
wszystkim nauczenie rozwiązywania problemów,
ukształtowanie umiejętności twórczego stosowania
wiedzy i przygotowanie do samokształcenia.
3. Szkoła skupiona na rozwoju psychicznym
,
której zadaniem pomaganie ludziom w poznawaniu
samych siebie, ułatwianie rozpoznawania dyspozycji
psychicznych, znajdowanie spokoju wewnętrznego
oraz uczenie porozumiewania się z innymi.
Definicje (1)
• dydaktyka
- dział pedagogiki: nauka o metodach
nauczania i uczenia się. [Słownik języka polskiego, 1989],
• metodyka
- dydaktyka szczegółowa jakiegoś przedmiotu
szkolnego, omawiająca cele i sposoby nauczania tego
przedmiotu. [Słownik języka polskiego, 1989],
• uczenie się
– proces, w którego toku na podstawie
doświadczenia, poznania i ćwiczenia powstają nowe
formy zachowania się i działania lub ulegają zmianie
formy wcześniej nabyte. [Okoń, 2001],
• uczenie się ruchów
- uwarunkowana doświadczeniem,
stosunkowo trwała zmiana kompetencji do osiągania
określonych celów w określonych sytuacjach przez
określone zachowanie ruchowe. [Hossner, Künzell, 2003]
Definicje (2)
• nauczanie
– planowa i systematyczna praca
nauczyciela z uczniami mająca na celu
wywołanie pożądanych, trwałych zmian w ich
postępowaniu, dyspozycjach i całej osobowości
pod wpływem uczenia się i opanowywania
wiedzy, przekazywania wartości i działań
praktycznych [Okoń, 2001],
• wychowanie
–
świadomie
organizowana
działalność społeczna, oparta na współdziałaniu
wychowanka i wychowawcy, której celem jest
wywołanie zamierzonych zmian w osobowości
wychowanka [Janowski, 2002, zmodyfikowane].
Prawo Yerkesa-Dodsona
w
y
so
-k
a
S
p
ra
-
w
n
o
ś
ć
d
zi
a
-
ła
n
ia
n
is
ka
niski
wysoki
poziom pobudzenia (lub motywacji)
Uwaga
• uwaga
– skupienie świadomości,
mimowolne
lub
celowe,
na
określonym
przedmiocie,
czynności, sytuacji lub zjawisku, od
którego zależy jakość, trafność i
skuteczność postrzegania, decyzji i
działania.
Cechy uwagi – wybiórczość i
skupienie
• Jedną z najbardziej znamiennych właściwości uwagi jest
wybiórczość
, czyli umiejętność kierowania jej na dany
przedmiot, zdarzenie czy działanie. Inną ważną
właściwości jest
skupienie
uwagi, które ściśle wiąże się
z wybiórczością. Zacytujmy Z. Czajkowskiego (1996):
• Skupienie uwagi i jej wybiórczość polegają nie tylko na
wyłączeniu z pola uwagi przedmiotów i zdarzeń w danej
chwili dla nas nieistotnych, ale również na pomijaniu,
niedostrzeganiu, wyłączaniu niepotrzebnych bodźców.
Dzięki tej właściwości odzwierciedlenie przedmiotów,
działań, zdarzeń ważnych dla nas w danej działalności
staje się bardziej jasne i wyraźne.
Cechy uwagi – natężenie,
pojemność, podzielność i
przerzutność
• natężenie
, dzięki któremu obserwator postrzega
drobne szczegóły, z których część może mieć
znaczenie dla oceny sytuacji i wpływać na
podejmowane decyzje.
• pojemność uwagi
oznacza liczbę informacji,
którą obserwator może przyjąć i przetwarzać
równocześnie.
• podzielność uwagi
polega na możliwości
jednoczesnego
skupienia
jej
na
kilku
przedmiotach,
• przerzutność uwagi
– na szybkim i dokładnym
kierowaniu jej na różne przedmioty
Style uwagi
• -
szeroka wewnętrzna
, analizująca znaczny
obszar „wnętrza” obserwatora; korzystna przy
planowaniu,
rozważaniach
o
przeszłych
wydarzeniach, formułowaniu wniosków itp.
• -
szeroka zewnętrzna
, zwrócona ku licznym
zjawiskom poza obserwatorem, pozwalająca na
szybkie
podejmowanie
decyzji
wymagających
uwzględnienia wielu różnych czynników,
• -
wąska zewnętrzna
, umożliwiająca na
szybką reakcję na kilka wybranych bodźców
pochodzących spoza obserwatora,
• -
wąska
wewnętrzna
,
umożliwiająca
intensywne
skupienie
się
na
wewnętrznych
procesach obserwatora i przygotowanie decyzji i
działań wymagających krótkotrwałego wysiłku o
znacznym natężeniu.
Pamięć
• -
krótkotrwała pamięć czuciowa
, zachowująca
informację – np. uczucie dotyku, temperatury, dźwięk,
zapach itp. – przez bardzo krótki okres, około
sekundy; następuje w niej albo usunięcie danej
informacji, albo przekazanie jej do pamięci czasu
krótkiego,
• -
pamięć czasu krótkiego
, do której trafiają
informacje nie „odfiltrowane” przez krótkotrwałą
pamięć
czuciową;
jest
to
główny
ośrodek
przetwarzania informacji, z którego odpowiednio
utrwalone informacje zostają przekazane do pamięci
czasu długiego,
• -
pamięć czasu długiego
, w której informacja
może być przechowana przez dowolnie długi czas.
Typy pamięci
Przymioty
Układ pamięci
krótkotrwała
pamięć
czuciowa
pamięć czasu
krótkiego
pamięć czasu
długiego
czas
przechowywan
ia
poniżej 1 s
od 1 do 60 s
nieograniczony
typ kodowania
konkretny
nieco
abstrakcyjny
bardzo
abstrakcyjny
pojemność
nieograniczona
6-8 jednostek
informacji
nieograniczona
Schemat pamięci
zapis
czuciowy
pętle
powtórz
eniowe
krótkotrwa
ła pamięć
czuciowa
pamięć
czasu
krótkiego
pamięć
czasu
długiego
ARCHIWUM
przedmiot
wydarzenie
człowiek
bodźce
ze
środowiska
Schemat uczenia się-nauczania
Uczący się
Nauczający
Środowisk
o fizyczne
i społeczn
e
Układy sygnałów
• Pierwszy układ sygnałów
- to sygnały
przekazywane bezpośrednio do zmysłów –
wzroku, słuchu, dotyku, smaku czy węchu.
Wykorzystują go nie tylko ludzie, lecz również
zwierzęta.
• Drugi układ sygnałów
– to słowa, w postaci
mówionej lub pisanej, będące umownymi
odpowiednikami przedmiotów, zdarzeń, uczuć
czy pojęć abstrakcyjnych. Wykorzystanie tego
drugiego układu sygnałów tworzy podstawę
uogólnionego
i
pośredniego
poznawania
rzeczywistości, czyli myślenia
Ogniwa procesu nauczania
• Ogniwa procesu nauczania
:
1. Tworzenie ładu zewnętrznego i wewnętrznego,
czyli stworzenie uczącemu się warunków
sprzyjających uczeniu się.
2. Zapoznawanie z faktami.
3. Kształtowanie pojęć – uogólnianie nowego
materiału.
4. Wiązanie teorii z praktyką.
5. Kształtowanie umiejętności i nawyków.
6. Utrwalanie wiadomości i umiejętności.
7. Kontrola i ocena wyników nauczania.
Definicje 3
• nawyk czuciowo-ruchowy
– zharmonizowany
ciąg
ruchów
będący
skutkiem
nabytych
umiejętności, celowy, pozwalający osiągnąć cel z
optymalną sprawnością, odporny na zaburzenia i
giętki, wykorzystujący głównie sterowanie w
trybie
otwartej
pętli
(często
w
stanie
nieświadomości wtórnej) [Czajkowski, 1994].
• umiejętność
– możliwość doprowadzenia do
osiągnięcia wyniku końcowego z największą
pewnością, najmniejszym wydatkiem energii lub
w jak najkrótszym czasie.
• umiejętność ruchowa
– umiejętność, w której
podstawą sukcesu końcowego jest składnik
ruchowy. [Schmidt, 1991]
Zasady nauczania (1)
1.Systematyczności,
2.Wiązania teorii z praktyką,
3.Poglądowości,
4.Świadomości i aktywności uczniów
w nauczaniu,
5.Stopniowania trudności,
6.Trwałości wyników nauczania.
Zasady nauczania (2)
1. Upodobnienia procesu uczenia się-nauczania
do badania naukowego.
2. Samodzielności w myśleniu i działaniu.
3. Współdziałania z innymi.
4. Indywidualizacji.
5. Powiązania przedmiotów teoretycznych z
aktualną praktyką.
6. Przenoszenia (transferu) wiedzy, nawyków i
umiejętności
.
Zasady nauczania 3
1.
Nauczający kieruje lekcją i odpowiada za nią; sprawuje on
funkcję kierowniczą w stosunku do uczącego się.
2.
Najskuteczniejszy jest taki styl nauczania, który uruchamia
proces uczenia się przewidzianych wiadomości czy umiejętności.
3.
Nauczanie wymaga dyscypliny.
4.
Nauczający powinien wykorzystywać inteligencję uczącego się.
5.
Nauczanie polega na stawianiu przez nauczającego kolejnych
zadań; czynności wykonywane przez uczącego się zależą od
rodzaju tych zadań.
6.
Każde zachowanie nauczającego wywołuje skutki wychowawcze,
nawet niezamierzone.
7.
Błędy popełniane w trakcie uczenia się powinny być prostowane,
a ich przyczyny usuwane.
8.
Osobowość każdego nauczającego jest niepowtarzalnym
połączeniem różnych cech; nie należy więc jedynie naśladować
dobrych pedagogów, lecz dążyć do ukształtowania swojej
własnej osobowości, wykorzystującej zalety i tłumiącej wady.
Metody nauczania 1
1. Metody oglądowe
(tablice, filmy, modele,
plansze, mapy, wykresy), wykorzystujące
głównie pierwszy układ sygnałów.
2. Metody słowne
(wykład, opis, pogadanka,
dyskusja,
wykorzystanie
książki),
wykorzystujące głównie drugi układ sygnałów.
3. Metody
praktyczne
(laboratoryjno-
ćwiczeniowe,
zajęcia
praktyczne),
wykorzystujące w równym stopniu oba układy
sygnałów oraz wiedzę i umiejętności uprzednio
opanowane przez uczącego się.
Metody nauczania 2
1. Metody podające
(uczenie się przez
przyswajanie).
2. Metody problemowe
(uczenie się przez
odkrywanie).
3. Metody waloryzujące
(uczenie się
przez przeżywanie).
4. Metody praktyczne
(uczenie się przez
działanie).
Konspekt
1.
Opracowanie ogólnego planu zajęć.
2.
Wyróżnienie głównych punktów.
3.
Odłożenie na pewien czas w celu
zdobycia „dystansu” czasowego, co
ułatwia wykrycie niespójności i
niedociągnięć i usunięcie ich.
4.
Przestudiowanie
i
poprawienie
konspektu.
Rafy
1.Wyczerpie temat szybciej niż
przewidywał.
2.Nie zdąży wyczerpać tematu w
przewidzianym czasie.
3.Uczący
się
zadają
pytania
związane tematycznie z zajęciami,
lecz wykraczające poza ich zakres.