1
OCENA STANU
ODŻYWIENIA
1
OCENA STANU
ODŻYWIENIA
2
STAN ODŻYWIENIA
Charakteryzuje stan zdrowia
człowieka, wynikający ze zwyczajowo
spożywanej żywności, wchłaniania i
wykorzystania wchodzących w jej
skład składników odżywczych oraz
działania czynników patologicznych,
wpływających na te procesy.
(J.Charzewska)
3
Oceny stanu odżywienia dokonuje się na
podstawie:
wywiadu żywieniowego
stanu klinicznego pacjenta
badań antropometrycznych
badań biochemicznych
badań immunologicznych
które rozpatrywane łącznie umożliwiają
rozpoznanie niedożywienia, ustalenie jego rodzaju
i nasilenia oraz ustalenie wskazań do leczenia
żywieniowego.
OCENA STANU ODŻYWIENIA
4
BADANIE
OGÓLNOLEKARSKIE
Badania te polegają na szczegółowych
oględzinach zewnętrznych powierzchni
ciała: włosów, twarzy, oczu, warg,
języka, zębów, dziąseł, skóry, paznokci,
szyi (tarczycy, ślinianek) itp.
Wyniki tego badania, odnoszone do cech
uznanych za prawidłowe, powinny
wykryć ewentualne kliniczne objawy
niedoborów żywieniowych.
5
BADANIE
OGÓLNOLEKARSKIE
wywiad dotyczący stanu zdrowia
historia choroby
sytuacja społeczno ekonomiczna
6
BADANIE OGÓLNOLEKARSKIE
Wybrane kliniczne objawy niedoborów składników odżywczych,
wg Roe
NIEDOBÓR
WITAMINY
SKÓRA
BŁONY
ŚLUZOWE
KREW
OCZY
A
Szorstkość
Stany zapalne
-
Kseroftalmia,
keratomalacja
B12
-
Zapalenie
języka
Niedokrwistość
megablastyczn
a
-
K
Purpurowa
-
Krwotoki
-
E
-
-
Niedokrwistość
hemolityczna
-
C
Purpurowa
Krwawiące
dziąsła
Niedokrwistość -
B2
Stany zapalne
Zapalenie
języka
-
Fotofobia
PP
Stany zapalne
Zapalenie
języka
-
-
7
BADANIE OGÓLNOLEKARSKIE
Wybrane kliniczne objawy niedoborów składników odżywczych,
wg Roe
NIEDOBÓR
SKŁADNIKÓW
MINERALNYC
H
SKÓRA
BŁONY
ŚLUZOWE
KREW
OCZY
Żelazo
-
Zmiany
przednowotw
orowe
Utrata smaku
niedokrwisto
ść
-
Cynk
Upośledzenie
słuchu
Utrata smaku -
-
Jod
Wole
endemiczne i inne
konsekwencj
e
8
BADANIA BIOCHEMICZNE
Przeprowadza się na podstawie testów
stwierdzających zawartość odpowiednich
składników odżywczych w płynach
ustrojowych, surowicy krwi, moczu, ślinie,
np.
test dotyczący stężenia albumin w
surowicy krwi,
test na wydalanie albumin z moczem,
test na stężenie kwasu foliowego, kwasu
askorbinowego, żelaza w surowicy krwi.
9
Liczba krwinek
czerwonych we krwi
Przyjęto (za Gibson) następujący
zakres wartości prawidłowych w
zależności od płci:
mężczyźni: 3,6-5,6 x10
6
/mm
3
kobiety: 4,2-5,8 x10
6
/mm
3
10
Stężenie hemoglobiny
Zależy od wieku płci i stanu
fizjologicznego.
Przyjęto (za Dallman)dla
mężczyzn: 13,5-17,5 g/dl
kobiet: 12,0-16,0 g/dl
11
Liczba krwinek białych
Nie stanowi bezpośredniego
wskaźnika oceny stanu odżywienia,
służy tylko do obliczenia całkowitej
liczby limfocytów
12
Całkowita liczba
limfocytów w krwi
obwodowej
Za prawidłową przyjmuje się całkowita liczbę
limfocytów
>1500 w mm
3
(1,5 x10
3
/mm
3
).
Umiarkowane upośledzenie odżywienia:
900-1500 w mm
3
(0,9-1,5 x10
3
/mm
3
).
Ciężkie niedożywienie:
<900 w mm
3
(0,9 x10
3
/mm
3
).
Ocena całkowitej liczby limfocytów jest dobrym miernikiem odporności, i tylko
pośrednio może być wykorzystywana do oceny stanu odżywienia.
13
Albuminy krwi
Są wskaźnikiem odżywienia białkowgo.
Wartość prawidłowa dla
mężczyzn: 3,5-5,5 g/dl
kobiet: 3,5-5,2 g/dl
Niedożywienie białkowe: 2,8-3,5 g/dl
Głębokie niedożywienie białkowe: <2,8
g/dl
14
Testy biochemiczne stosowane w ocenie
stanu odżywienia witaminowego
wg.HRYNIEWIECKIEGO
SKŁADNIK
TEST
WARTOŚCI
WSKAZUJĄCE NA
NIEDOBÓR
Witamina B
1
Wydalanie tiaminy z moczem
Transketolaza w erytrocytach
<30 μg/1g kreatyniny
<25
Witamina B
2
Wydalanie ryboflawiny z moczem
Reduktaza glutationowa w erytrocytach
< 30 μg/1g kreatyniny
>1,2
Witamina B
6
Wydalanie pirydoksyny z moczem
< 20 μg/1g kreatyniny
Witamina PP
Wydalanie N
`
metylonikotynamidu z moczem
< 0,5 μg/1g kreatyniny
Witamina
B
12
Stężenie witaminy B
12
w surowicy krwi
< 100 pq/ml
15
Testy biochemiczne stosowane w ocenie
stanu odżywienia witaminowego
wg.HRYNIEWIECKIEGO cd.
SKŁADNIK
TEST
WARTOŚCI
WSKAZUJĄCE
NA
NIEDOBÓR
Kwas
pantotenowy
Wydalanie z moczem
< 30
μg/1g
kreatyniny
Folacyna
Stężenie kwasu foliowego w surowicy
krwi
Stężenie kwasu foliowego w erytrocytach
< 3ng/ml
< 150ng/ml
Witamina C
Stężenie kwasu askorbinowego w
surowicy
Stężenie kwasu askorbinowego w
leukocytach
< 0,2 mg/dl
< 7,0 mg/dl
Witamina A
Stężenie retinolu w surowicy krwi
<10
μg/dl
Witamina E
Stężenie tokoferoli w surowicy krwi
<0,5
μg/dl
Witamina D
Stężenie 25 –OH cholekalcyferolu w
surowicy
<5,0
μg/dl
16
Testy biochemiczne stosowane w ocenie
stanu odżywienia wybranymi składnikami
min.
wg.HRYNIEWIECKIEGO
SKŁADNI
KI
TEST
WARTOŚCI
WSKAZUJĄCE NA
NIEDOBÓR
Żelazo
Stężenie transferyny we krwi
Wysycenie transferyny TIBS
Stężenie ferytyny we krwi
Wysycenie żelazem
< 1,6 mg/dl
>350
< 45 mg/dl
<100
μg/dl
Miedź
Stężenie miedzi w surowicy krwi
<100
μg/dl
Cynk
Stężenie cynku w surowicy krwi
Stężenie cynku we włosach
Stężenie cynku w krwinkach
czerwonych
< 80 mg/dl
<200
μg/dl
< 12 mg/dl
Selen
Stężenie selenu w surowicy krwi
< 45
μg/dl
17
18
BADANIA
ANTROPOMETRYCZNE
Antropometria żywieniowa –pomiary
zmienności fizycznych rozmiarów ciała i
jego składników u osobników w różnym
wieku i o zróżnicowanym składzie.
(Jelliffe 1956)
Badania antropometryczne w zastosowaniu do oceny stanu
odżywienia obejmują dwie grupy pomiarów:
pomiary oceniające rozmiary cała i stan rozwoju
fizycznego,
pomiary oceniające skład ciała.
19
Podstawowe rozmiary ciała
WYSOKOŚĆ (lub długość ciała u
małych dzieci) jest do odległość od
podstawy do najwyzszego punktu
anatomicznego na głowie,
zwanego vertex, zmierzona za
pomocą stadiometru lub
przenośnego antropometru.
20
Podstawowe rozmiary ciała
MASA CIAŁA, mierzona przy uzyciu
legalizowanej wagi, dostarcza ogólnej
informacji o sumie białek, tłuszczu,
wody i masy kostnej człowieka, ale
nie pozwala na wnioskowanie o
proporcjach lub zmianach
wymienionych czterech
podstawowych składników masy ciała.
21
Wskaźniki wagowo-wzrostowe
WSKAŹNIK QUETELETA
Wskaźnik Queteleta zwany
wskaźnikiem masy ciała BMI (Body
Mass Index)
BMI = masa ciała (kg) / wzrost (m
2
)
Przykład :
70 (kg) : 1,74
2
= 23 BMI
22
Interpretacja wskaźnika
BMI
Światowa Organizacja Zdrowia w
1988r zaproponowała następującą
interpretację wskaźnika BMI przy
dokonywaniu oceny stanu
odżywienia energetyczno-
białkowego u osób dorosłych:
23
Wartość
BMI
Interpretacja dla populacji
Poniżej 20
20-25
25-30
30-40
Powyżej 40
U niektórych osób może występować
niedożywienie
Najmniejsze ryzyko zwiększonej umieralności
Mogą występować problemy zdrowotne na tle
przekarmiania
Otyłość umiarkowanego stopnia wraz z
konsekwencjami zdrowotnymi
Otyłość dużego stopnia
24
Interpretacja dla przypadków
indywidualnych:
BMI 20 – 24,9 = prawidłowa masa ciała
BMI 25 – 29,9 = nadwaga
BMI 30 – 39,9 = otyłość
BMI > 40 = otyłość znaczna
25
INTERPRETACJA WSKAŹNIKA BMI W
OCENIE STANU ODŻYWIENIA OSÓB
MŁODYCH
BMI
Interpretacja
<16
III stopień chronicznego niedoboru energii
16-16,9
II stopień chronicznego niedoboru energii
17-18,4
I stopień chronicznego niedoboru energii
18,5-24,9
Zakres normy
25-29,9
I stopień otyłości
30-39,9
II stopień otyłości
>40
III stopień otyłości
26
Ocena zmian masy ciała
Wahania masy ciała nie
przekraczające 0,5kg uznaje się u
osób zdrowych za zjawisko
normalne.
27
Ocena zmian masy ciała
Czas
Znaczący
spadek masy
ciała (%)
Groźny spadek
masy ciała(%)
1tydzień
1miesiąc
3miesiąc
e
6miesiec
y
1-2
5
7,5
10
>2
>5
>7,5
>10
28
SKŁAD CIAŁA –pomiar
obwodu mięśni ramienia
Pomiar mięśni ramienia wyliczany jest z
wyników pomiaru obwodu ramienia i
grubości fałdu skórno-tłuszczowego nad
mięśniem trójgłowym ramienia wg wzoru:
Obwód mięśni ramienia= obwód ramienia –
3,14
x
grubość fałdu skórno-tłuszczowego
nad mięśniem trójgłowym ramienia.
29
Obwód mięśni ramienia –
interpretacja
wyników
Stan
odżywienia
Kobiety
Mężczyźni
Dobry
23,2-20,9
25,3-22,8
Lekkie
niedożywienie
20,8-18,6
22,7-20,2
Umiarkowane
niedożywienie
18,5-16,2
20,1-17,7
Ciężkie
niedożywienie
<16,2
<17,7
30
WSKAŹNIK TALIA/BIODRA
WHR
Jest to wskaźnik charakteryzujący
rozmieszczenie w organizmie tłuszczu w
tkance podskórnej i w obrębie narządów
jamy brzusznej.
Wykorzystywany jest do określenia
dwóch głównych typów nadmiernego
gromadzenia się tkanki tłuszczowej:
androidalnej (centralnej – brzusznej) i
ginoidalnej (pośladkowo – udowej).
31
Interpretacja wskaźnika WHR
Typ otyłości
androidalny
Typ otyłości
ginoidalny
Mężczyźni
Kobiety
WHR > 1
WHR > 0,8
WHR < 1
WHR < 0,8
32
Badanie przesiewowe stanu
odżywiania wg Thorsdottir i wsp.
OCENA STANU ODŻYWIENIA
Nazwisko i imię pacjenta ……………………………………………………………………..
Wiek ……….. lat (a). Płeć □ M □ K , Rozpoznanie ……………………………….
………………………………………………………………………………………………………….
Data przyjęcia ……………………...... data wypisu ………………………………
Rodzaj leczenia (zachowawcze, operacyjne, jeżeli operacyjne podać rodzaj i datę
operacji)…………………………………………………………..
………………………………………………………………………………………………………….
Pytanie
Odpowie
dź
Ocena
Punkt
y
1.
Wzrost …………. m
2.
Masa ciała ………….. kg
3.
Niezamierzony ubytek masy
ciała
Jeśli tak, ile ……… kg
W jakim czasie …………..
Miesięcy
4.
Wiek powyżej 65 lat
5.
Unikanie 2 lub 3
wymienionych produktów:
mięso, ryby, produkty
mleczne
6.
Objawy występujące w ciągu
ostatnich tygodni lub
miesięcy:
Wymioty trwające > 3 dni
Biegunka > 3 płynne
stolce/dzień
Utrata apetytu lub nudności
Trudności w żuciu lub
połykaniu
7.
Hospitalizacja dłuższa niż 4
dni w ciągu ostatnich 2
miesięcy
BMI
kg/m2
□ Tak □ Nie
Ubytek m. c
……… %
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
> 20 0 pkt.
19 – 20 2 pkt.
< 18 4 pkt.
> 5% w ciągu m-ca lub
>10% w ciągu 6 m-c 4
pkt.
5-10% w ciągu 1-6 m. 2
pkt.
Mniej niż 5 % 0
pkt.
Pytania od 4 do 9
Tak 1 pkt.
Nie 0 pkt.
Pytanie
Odpowie
dź
Ocena
Punkt
y
8.
Przebyte duże operacje w
ciągu ostatnich miesięcy
Jeżeli tak podaj rodzaj
operacji :
……………………………………
……….
9.
Przyjmuje 8 lub więcej leków
(tabletek) dziennie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
□ Tak □ Nie
Pytania od 4 do 9
Tak 1 pkt.
Nie 0 pkt.
10.
Choroby
1 punkt
2 punkty
3 punkty
Choroba trzewna
Bóle brzucha
Zwężenie przełyku
Niedrożność jelit
Zgorzel
Niepowściągliwe wymioty
Niedokrwistość
Guz łagodny
Gorączka nieznanego pochodzenia
Odleżyna (y)
Posocznica
Niekontrolowana cukrzyca
Stwardnienie rozsiane
Zastoinowa choroba serca
Porażenie pochodzenia mózgowego
Alkoholizm
Anoreksja
Rak
Marskość wątroby
Choroba Crohna
Wrzodziejące zapalenie
jelita grubego
Krwotok z przewodu
pokarmowego
Choroba wątroby
Muskowiscydoza
Zaburzenia wchłaniania
Osłabienie odporności
komórk.
Choroba nerek
Mnogie złamania
Choroba Neuronu
ruchowego
Oparzenia 10 – 15 %
Duże oparzenia > 15 %
Niedożywienie
Mnogie urazy
35
Badanie przesiewowe stanu
odżywiania wg Thorsdottir i wsp.
OCENA STANU ODŻYWIENIA
Razem punktów ……………………………..
Skala ocen :
0 – 4 pkt. = stan odżywienia prawidłowy
≥ 5 pkt. = ryzyko niedożywienia lub niedożywienie, konieczne
wykonanie pełnej oceny stanu odżywienia i konsultacji
dietetyka lub członka zespołu leczenia żywieniowego
Data badania …………………….
Podpis osoby przeprowadzającej badanie
……………………………………….
36
Uzyskane informacje pozwalają na
identyfikację pacjentów niedożywionych,
zagrożonych niedożywieniem lub
otyłością którzy powinni być skierowani
do specjalistów z zakresu żywienia.
Szczególną uwagę powinno się
zwrócić na dzieci i młodzież oraz na
ludzi starszych (m.in. badania w
domach opieki społecznej itp.)
OCENA STANU ODŻYWIENIA
37
W celu oceny stanu odżywienia
populacji ludzi starszych
opracowano specjalny kwestionariusz
obejmujący badania antropometryczne
oraz ocenę jakości życia, stanu zdrowia,
stanu psychospołecznego, sposobu
odżywiania i swego stanu zdrowia
przez pacjenta.
OCENA STANU ODŻYWIENIA
38
Minimalna ocena stanu odżywienia
(Mini Nutritional Assessment – MNA ™)
OCENA STANU ODŻYWIENIA
Nazwisko ………………………............ Imię ………………………… Wiek
……….. lat (a). Płeć: □ M □ K, Masa ciała (kg) ….……….… Wzrost
(cm) …...………….
Odległość od pięty do kolana (cm) ……………….. – jeśli pomiar wzrostu
jest niemożliwy.
Data ………………………….
BADANIA ANTROPOMETRYCZNE
PUNKT
Y
LICZBA
PUNKTÓ
W
1.
Wskaźnik masy ciała (BMI)
BMI < 19
BMI 19 do < 21
BMI 21 do < 23
BMI ≥ 23
2.
Obwód ramienia (OR) w cm
OR < 21
OR 21 ≤ 22
OR > 22
3.
Obwód łydki (OŁ) w cm
OŁ < 31
OŁ ≥ 31
4.
Ubytek masy ciała w ciągu
ostatnich trzech miesięcy
> 3 kg
Pacjent nie wie
Od 1 do 3 kg
Brak ubytku masy ciała
0
1
2
3
0,0
0,5
1,0
0
1
0
1
2
3
OCENA OGÓLNA
PUNKTY
LICZBA
PUNKTÓW
5.
Pacjent przebywa w domu (nie w
szpitalu lub w domu opieki) i prowadzi
samodzielny trub życia
nie
tak
6.
Pacjent przyjmuje dziennie więcej niż 3
leki zapisane przez lekarza
tak
nie
7.
Pacjent przebył ciężki stres psychiczny
lub ostrą chorobę w ciągu ostatnich 3
miesięcy
nie
tak
8.
Poruszanie się
Pacjent nie opuszcza łóżka lub fotela
Pacjent mógłby chodzić ale nie chce
Pacjent chodzący
9.
Problemy psychoneurologiczne
Ciężka demencja
Średnia demencja
Prawidłowy stan psychoneurologiczny
10.
Odleżyny lub owrzodzenia skóry
tak
nie
0
1
0
1
0
1
0
1
2
0
1
2
1
2
ODŻYWIANIE
PUNKTY
LICZBA
PUNKTÓW
11.
Ile pełnych posiłków pacjent zjada
dziennie?
1 posiłek
2 posiłki
3 posiłki
12.
Spożycie białka
- Co najmniej 1 posiłek dziennie
zawierający produkty mleczne
- Dwa lub więcej posiłków tygodniowo
zawierających rośliny strączkowe lub jaja
- Mięso, ryby lub drób codziennie
0 – 1 razy tak
2 razy tak
3 razy tak
13.
Pacjent je owoce lub warzywa dwa lub
więcej razy dziennie
nie
tak
14.
Czy w ciągu ostatnich 3 miesięcy
nastąpiło zmniejszenie spożycia
pokarmów spowodowane utratą apetytu,
zaburzeniami żucia, połykania, trawienia
Znaczna utrata apetytu
Średnia utrata apetytu
Brak utraty apetytu
0
1
2
□ Tak □
Nie
□ Tak □
Nie
□ Tak □
Nie
0,0
0,5
1,0
0
1
0
1
2
ODŻYWIANIE
PUNKTY
LICZBA
PUNKTÓW
15.
Ile płynów (woda, sok, kawa, herbata,
mleko) przyjmuje pacjent dziennie?
1 filiżanka = 230 ml
Mniej niż 3 filiżanki
3 – 5 filiżanek
Więcej niż 5 filiżanek
16.
Zdolność do odżywiania się
Je sam, ale ma trudności
Niezdolny do jedzenia bez pomocy
Odżywia się bez trudności
0,0
0,5
1,0
0
1
2
SAMOOCENA
PUNKTY
LICZBA
PUNKTÓW
17.
Czy pacjent uważa, że ma problem z
odżywianiem
Ma znaczne niedożywienie
Nie wie lub uważa, że ma średnie
niedożywienie
Nie ma problemów z odżywianiem
18.
W porównaniu z innymi ludźmi w tym
samym wieku ocenia swój stan zdrowia
jako:
gorszy
nie wie
taki sam
lepszy
0
1
2
0,0
0,5
1,0
2,0
43
Minimalna ocena stanu odżywienia
(Mini Nutritional Assessment – MNA ™)
OCENA STANU ODŻYWIENIA
Ocena końcowa ………………… (maks. 30 punktów)
STAN ODŻYWIENIA
≥ 24 pkt. = pacjent dobrze odżywiony
17 – 23,5 = ryzyko niedożywienia
< 17 pkt. = pacjent niedożywiony
44
Niedożywienie zwiększa odsetek
powikłań, wydłuża pobyt chorego
w szpitalu i zwiększa całkowite
koszty leczenia.
Wczesne rozpoznanie i leczenie
niedożywienia oraz zapobieganie
jego wystąpieniu lub pogłębieniu
się ma znaczenie zarówno
terapeutyczne jak i ekonomiczne.
OCENA STANU ODŻYWIENIA