1. POJĘCIA OGÓLNE.
1. POJĘCIA OGÓLNE.
2. ŚWIATŁO DZIENNE.
2. ŚWIATŁO DZIENNE.
3. NORMOWANIE OŚWIETLENIA
3. NORMOWANIE OŚWIETLENIA
DZIENNEGO.
DZIENNEGO.
4. OBLICZANIE WSPÓŁCZNNIKA
4. OBLICZANIE WSPÓŁCZNNIKA
OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
ŚWIATŁO DZIENNE W
ŚWIATŁO DZIENNE W
BUDYNKACH
BUDYNKACH
1. POJĘCIA OGÓLNE.
1. POJĘCIA OGÓLNE.
Światło jako promieniowanie optyczne jest promieniowaniem
elektromagnetycznym o fali długości 380÷760 nanometrów (nm = 10
-
9
m), wykrywane przez oko ludzkie.
Przez światło rozumie się oprócz promieniowania widzialnego również
promienio-wanie podczerwone i promieniowanie nadfioletowe, które
mają zbliżone właściwości i także są badane metodami optycznymi.
W oddziaływaniu światła z materią uwidaczniają się jego właściwości
falowe i korpuskularne (dualizm falowo-korpuskularny). Właściwości
falowe światła uwidacz-niają się w zjawiskach takich jak:
- odbicie i załamanie światła,
- dyfrakcja,
- interferencja,
- polaryzacja.
Właściwości korpuskularne uwidaczniają się np. w absorpcji
doprowadzającej do luminescencji , zjawiska fotoelektrycznego i jonizacji,
oraz w ciśnieniu wywieranym przez światło.
W próżni światło rozchodzi się z prędkością
c
c=2,99792458
.
10
8
m/s, w
innych ośrodkach z prędkością mniejszą, równa ilorazowi
c
c i
współczynnika załamania światła.
Najsilniejszymi źródłami światła docierającego do ziemi są gwiazdy,
największe natężenia ma promieniowanie pochodzące od Słońca. Źródłami
światła są też inne ciała wysyłające światło w wyniku wzbudzenia np.
termicznego, absorpcji promieniowania czy reakcji chemicznej.
Światło zawierające wszystkie długości fali w proporcjach takich jak w
promieniowaniu słonecznym daje wrażenie światła białego. Światło to
można rozczepić na składowe o określonej długości fali, otrzymując widmo
ciągłe.
Promieniowanie jako energia elektromagnetyczna wysyłana jest dawkami
zwanymi kwantami promieniowania lub fotonami. Od częstości drgań
fotonów zależy długość fali elektromagnetycznej
λ
λ
. Nieznaczna cześć
promieniowania (o długości od 380 do 760 nm) działa na wzrok człowieka.
Zakres tego promieniowania to światło.
10
22
1
0
2
1
10
20
10
19
10
18
10
17
10
16
10
15
10
14
10
13
10
12
10
11
10
10
10
9
10
8
10
7
10
6
10
5
10
-14
10
-13
10
-12
10
-11
10
-10
10
-9
10
-8
10
-7
10
-6
10
-5
10
-4
10
-3
10
-2
10
-1
1
10
1
10
2
10
3
10
4
Promienie
kosmiczne
wtórne
Promieniowanie γ
Promieniowani
e Rentgena
Pr
o
m
ie
n
io
w
a
-
n
ie
u
lt
ra
fi
o
le
-
to
w
e
Promieniowanie
Promieniowanie
widzialne
widzialne
Promieniowanie podczerwone
Fale radiowe
Ultra-krótkie
K
ró
tk
ie
Ś
re
d
n
ie
D
łu
g
ie
RODZAJE PROMIENIOWANIA
RODZAJE PROMIENIOWANIA
ELEKTROMAGNETYCZNEGO.
ELEKTROMAGNETYCZNEGO.
Częstotliwości
drgań [Hz]
Długość
fali [m]
Przy tej samej mocy mechanicznej, promieniowanie o różnych
długościach działa na wzrok z różną intensywnością, jest różnie widziane.
Stosunek widzialności danego rodzaju światła do widzialności promieni
żółtozielonych, przyjętej jako jedność nazywamy
względną skutecznością
względną skutecznością
świetlną
świetlną
ν
ν
.
.
(Np. skuteczność świetlna światła pomarańczowego ν=0,61.)
Miarą mocy świetlnej jest iloczyn mocy mechanicznej i względnej
skuteczności świetlnej danego światła. Tak wyrażona moc świetlna
promieniowania nazywa się
stru-mieniem świetlnym
stru-mieniem świetlnym
Φ
Φ
.
.
Źródłem światła może być punkt świecący lub powierzchnia świecąca.
Natężenia źródła światła charakteryzuje jego
światłość I.
światłość I.
Określa ona
gęstość kątową wypromieniowa-nego strumienia świetlnego – stosunek
wielkości strumienia świetlnego
Φ
Φ
do opwied-niego kąta przestrzennego
ω
ω
,w którym ten strumień się rozprzestrzenia.
ω
Φ
=
d
d
I
ω
Φ
=
I
lub
Jednostką światłości jest
kandela [cd].
kandela [cd].
Kandela – 1/60 światłości tzw. ciała
czarnego w temperaturze krzepnięcia platyny to jest 2044K; 1771ºC.
Pochodna kandeli – praktyczna jednostka strumienia świetlnego
lumen
lumen
[lm].
[lm].
Lumen to wielkość strumienia świetlnego wypromieniowanego
wewnątrz kąta przestrzennego 1 sr (steradiana) przez źródło światła o
jasności 1,0 cd. (1,0 lm =cd
.
sr)
Natężenie oświetlenia E
Natężenie oświetlenia E
określa gęstość powierzchniową strumienia
świetlnego padającego na pewną powierzchnię, mierzy się ją stosunkiem
wielkości tego strumienia do powierzchni oświetlonej.
dF
d
E
Φ
=
lub
2
2
m
sr
cd
m
1
lm
1
lx
1
=
=
Jednostką jest
luks [lx].
luks [lx].
Luminacja L -
Luminacja L -
określa intensywność
wrażenia wzrokowego, jest to
stosunek światłości danej powierzchni do pozornego pola tej powierzchni
tj. do rzutu jej na płaszczyznę prostopadłą do kierunku wzroku.
α
Rzut powierzchni świecącej
F
.
cos α
Powierzchnia
świecąca F
Oko
patrzące
go.
α
•
=
cos
dF
dI
L
α
•
=
cos
F
I
L
lu
b
Schemat do
określenia pojęcia
luminacji
Jednostką luminacji jest
nit
nit
[nt].
[nt].
1,0 nt = cd/m
2
F
E
Φ
=
.
Jeżeli pole
F
F
powierzchni świecącej oświetla część płaszczyzny znajdującej
się od niej w odległości
r
r
znacznie przekraczającej wymiary pola
F
F
to
natężenie oświetlenia
E
E
w punkcie
P
P
określa się wzorem:
2
r
cos
I
E
β
=
Normalna do
powierzchni
oświetlanej
r
Powierz
chnia
oświetla
na
Normalna do
powierzchni
świecącej
α
Kierun
ek α
β
Kąt
przestrzenn
y ω
Powierzchnia
świecąca F
Podstawiając:
- światłość powierzchni
świecącej I = L
.
F
.
cos
α - kąt przestrzenny
ω
obej-mujący
powierzchnię
świe-
cącą
F
z
punktu
oświet-lanego P
2
r
Fcosα
=
ω
β
ω
=
cos
L
E
Jest to tzw.
prawo rzutu kąta przestrzennego,
prawo rzutu kąta przestrzennego,
z którego wynika, że
natężenie oświetle-nia w danym punkcie płaszczyzny oświetlanej przez
powierzchnię świecącą jest równe iloczynowi luminacji powierzchni
świecącej i rzutu na płaszczyznę oświetlaną kąta przes-trzennego,
obejmującego z danego punktu powierzchnię świecącą.
Zależność ta jest podstawą metod wyznaczania oświetlenia światłem
dziennym.
P
P
Strumień świetlny padający na pewną powierzchnię
Φ
Φ
p
p
może być:
częściowo pochłonięty
Φ
Φ
α
α
częściowo odbity
Φ
Φ
ρ
ρ
częściowo przepuszczony
Φ
Φ
r
r
.
Suma promieni pochłoniętych, odbitych i przepuszczonych musi się
równać strumie-niowi padającemu. Materiał ma współczynniki:
pochłaniania
α
α
=
=
Φ
Φ
α
α
/
/
Φ
Φ
p
p
,
,
odbicia
ρ
ρ
=
=
Φ
Φ
ρ
ρ
/
/
Φ
Φ
p
p
,
przepuszczania
τ
τ
=
=
Φ
Φ
r
r
/
/
Φ
Φ
p
p
,
,
Dla praktyki oświetleniowej ważne są właściwości odbicia i
przepuszczania światła. Odbicie może być:
kierunkowe ( powierzchnia błyszczy),
rozproszone.
Przy odbiciu rozproszonym strumień światła jest rozproszony we
wszystkich kierunkach a światłość powierzchni jest największa w kierunku
do niej prostopadłym
I
I
max
max
a w każdym innym kierunku tworzącym kąt
α
α
będzie:
I = I
I = I
max
max
.
.
cos
cos
α
α
Podstawiając wartość
I
I
do wzoru na światłość:
α
•
=
cos
F
I
L
otrzymamy:
const.
F
I
cos
F
cos
I
L
max
max
=
=
α
α
=
Luminacja powierzchni świecącej lub odbijającej w sposób rozproszony nie
zależy od kierunku z którego patrzymy, powierzchnia wydaje się
patrzącemu na nią, jednakowo jasna ze wszystkich kierunków.
Przy odbiciu rozproszonym reakcję wzrokową określa się za pomocą
natężenia oświet-lenia
E
E
i współczynnika
ρ
ρ
:
L =
L =
ρ
ρ
.
.
E
E
Przepuszczalność światła może być kierunkowa lub rozproszona. Materiały
przepusz-czające światło nazywamy
przeźroczystymi
przeźroczystymi
(szkło okienne).
Materiały przepuszczające światło w sposób rozproszony są
przejrzyste
przejrzyste
(szkło matowe).
2. SWIATŁO DZIENNE.
2. SWIATŁO DZIENNE.
Światło dzienne, część promieniowania słońca, jest najzdrowszym dla
oczu rodzajem światła. Towarzyszą mu najbliższe rodzaje promieniowania:
promienie ultra fioletowe, o większej częstotliwości drgań,
niszczące mikro-organizmy, szkodliwe dla zdrowia,
promienie
podczerwone
(infraczerwień)
o
mniejszej
częstotliwości drgań, dostarczające ciepła.
Światło dzienne stwarza dobry nastrój i dobre samopoczucie – jest to
ważne psycho-logiczne oddziaływanie światła dziennego.
Ujemną cechą światła jest jego zmienność w zależności od czasu (pora
dnia) i warunków atmosferycznych.
Istnieje tendencja do projektowania otworów oświetleniowych dla
warunków średnio rocznych i uzupełniania oświetlenia dziennego tam gdzie
ono jest niedostateczne (gorsze warunki atmosferyczne, głębokie trakty
itp.) światłem sztucznym o odpowiednio dobranej barwie. Stałe
uzupełniające oświetlenie sztuczne – PSALI (Permanent Sup-plementary
Artificial Lighting) – wymaga innego rozmieszczenia źródeł światła i innych
niż natężeń niż oświetlenie sztuczne samodzielne.
1314 15 1617 18 1920 21
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
12
N
a
tę
że
n
ie
o
św
ie
tl
e
n
ia
[
l
x
]
70 000
10 000
Godziny doby
miesiąc
grudzień
miesiąc
czerwiec
NATĘŻENIE
NATĘŻENIE
OŚWIETLENIA
OŚWIETLENIA
DZIENNEGO NA
DZIENNEGO NA
OTWARTEJ
OTWARTEJ
PŁASZCZYŹNIE
PŁASZCZYŹNIE
POZIOMEJ.
POZIOMEJ.
1000
Oświetlenie dzienne w budynku zależy od wielu czynników niezależnych
od człowieka i takich, które człowiek może organizować i regulować:
pory roku i dnia,
stan atmosferyczny (zachmurzenie, mgła itp.),
orientacja budynku w stosunku do stron świata,
rodzaj, wielkość i usytuowanie otworów oświetleniowych,
wielkość i położenie otworów w stosunku do wymogów
pomieszczenia,
otoczenie budynku,
przepuszczalność światła przez okna,
barwa, faktura powierzchni wnętrza (ściany, sufit, podłogi).
Światło słoneczne dociera do ziemi jako światło bezpośrednie (częściowo)
oraz jako światło rozproszone przez atmosferę tzw.
światło nieboskłonu.
światło nieboskłonu.
Odpowiednie przepisy wymagają by budynki mieszkalne były
nasłonecznione w ciągu zrównania dnia z nocą (21.III i 21.IX) minimum 3
godziny.
Natężenie oświetlenia dziennego we wnętrzu budynku zależne jest od
natężenia na otwartej przestrzeni oraz wielkości i położenia otworów
oświetleniowych.
Natężenie we wnętrzu jest proporcjonalne do wycinka nieboskłonu, który
go oświetla, czyli od wielkości kąta przestrzennego obejmującego ten
wycinek.
l : h
0
= 3,5
l :h
o
= 3,0
l : h
0
= 2,5
l : h
0
= 2,0l : h
0
= 1,5
h
0
h
0
h
0
Płaszczyzna robocza
l
N
a
tę
że
n
ie
o
św
ie
tl
e
n
ia
l :h
0
= 1,5
l : h
0
= 2,0 l : h
0
= 2,5
l : h
0
= 3,0
l : h
0
=3,5
ZALEŻNOŚĆ NATĘŻENIA OŚWIETLENIA DZIENNEGO OD
ZALEŻNOŚĆ NATĘŻENIA OŚWIETLENIA DZIENNEGO OD
RODZAJU I POŁOŻENIA OTWORÓW OŚWIETLENIOWYCH
RODZAJU I POŁOŻENIA OTWORÓW OŚWIETLENIOWYCH
PRZY USYTUOWANIU BOCZNYM.
PRZY USYTUOWANIU BOCZNYM.
Zależność natężenia oświetlenia
od wartości l:h
0
.
3. NORMOWANIE OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
3. NORMOWANIE OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
Oprócz warunków określonych aktami normatywnymi funkcjonują
wskaźniki orienta-cyjne
wskaźniki orienta-cyjne
:
odległość między równoległymi budynkami minimum 1,5 wysokości
wyższego budynku – z uwagi na dostęp światła dziennego
najmniejszy dopuszczalny stosunek powierzchni okien do powierzchni
podłogi. (Wskaźnik mało precyzyjny, podawany w literaturze.)
Najprostszy wskaźnik orientacyjny powinien uwzględniać wielkość otworów
okiennych i głębokość pomieszczenia.
L : h
0
Stosunek powierzchni okien do powierzchni podłogi
pomieszczenia
F
0
: F
p
Czynność wzrokowa
Dokładna
Średnio dokładna
Zgrubna
1,5
O,20
0,15
0,10
1,5÷2,0
0,25
0,20
0,13
2,0÷2,5
0,30
0,25
0,16
2,5÷3,0
Niedopuszczalne
0,30
0,20
3,0÷3,5
Niedopuszczalne
0,30
0RIENTACYJNE WSKIŹNIKI DLA OŚWIETLENIA BOCZNEGO
Uwaga:
Okna podwójne , +85 cm nad podłogą, nie zaciemnione przeszkodami
zewnętrznymi.
L – głębokość pomieszczenia, h
0
– wysokość okna nad płaszczyzną roboczą.
Warunki oświetlenia wnętrz światłem dziennym określają normy.
Kryteriami są:
natężenie oświetlenia,
równomierność oświetlenia.
Wobec zmienności natężenia oświetlenia dziennego określa się je nie w
jednostkach bezwzględnych – luksach, lecz za pomocą
współczynnika
współczynnika
oświetlenia dziennego e.
oświetlenia dziennego e.
Współczynnik oświetlenia dziennego
e
e określa stosunek natężenia
oświetlenia w danym punkcie wnętrza
E
E
p
p
, lub średniego w całym
pomieszczeniu
E
E
śr
śr
, do równoczesnego natężenia zewnętrznego
E
E
z
z
na
całkowicie otwartej przestrzeni.
z
śr
z
p
p
E
E
e
lub
E
E
e
=
=
Za pomocą tego współczynnika określa się równomierność oświetlenia
dziennego w po-mieszczeniu
δ
δ
:
max
min
max
min
e
e
E
E
=
=
δ
Współczynnik
e,
e,
wyrażony w procentach, jest w określonych warunkach
nieba pokrytego (całkowicie zachmurzonego), wielkością stałą dla każdego
punktu wnętrza. Daje się określić z wielkości geometrycznych
pomieszczenia, co pozwala sprawdzić warunki oświetlenia.
4. OBLICZANIE WSPÓŁCZYNNIKA OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
4. OBLICZANIE WSPÓŁCZYNNIKA OŚWIETLENIA DZIENNEGO.
Współczynnik oświetlenia dziennego
e
e
, który obrazuje natężenie
względne oświetlenia wnętrza jest sumą trzech składowych:
e
e
n
n
– składowa nieboskłonu, pochodząca od światła padającego
bezpośrednio z nieboskłonu po przejściu przez oszklony otwór
oświetleniowy,
e
e
w
w
– składowa odbić wewnętrznych, pochodzącej od światła odbitego
wielokrotnie od wewnętrznej powierzchni w pomieszczeniu,
e
e
z
z
– składowa odbić zewnętrznych, pochodząca od światła odbitego
od powierzchni zewnętrznych (np. od przeciwległych budynków) i
przechodzącego przez otwór świetlny.
e = e
e = e
n
n
+ e
+ e
w
w
+ e
+ e
z
z
Składową nieboskłonu wyznaczamy ze wzoru:
e
e
n
n
= e
= e
n,0
n,0
.
.
τ
τ
0
0
.
.
q
q
w którym:
e
n,0
– współczynnik nieboskłonu obliczany jedną ze znanych metod ( np.
Daniluka, Wienera itp.),
q – współczynnik uwzględniający nierównomierny rozkład luminacji
wzdłuż południka, związany z wysokością kątową ω pionowego
przekroju otworu świetlnego obserwowanego z punktu pomiarowego
[q=3/7(1+2sinω)],
τ
0
– ogólny współczynnik przepuszczania światła przez otwór okienny
z uwzględnie-niem zaciemnienia konstrukcjami. ( τ
0
=τ
1
.
τ
2
.
τ
3
.
τ
4
)
Składowa odbić wewnętrznych
e
e
w
w
w dowolnym punkcie pomieszczenia
wynosi:
przy oświetleniu bocznym:
e
e
w
w
= e
= e
(n,b) min
(n,b) min
.
.
K
K
b
b
przy oświetleniu górnym:
e
e
w
w
= e
= e
(n,g) śr
(n,g) śr
.
.
K
K
g
g
przy oświetleniu mieszanym:
e
e
w
w
= e
= e
(n,b) min
(n,b) min
.
.
K
K
b
b
+ e
+ e
(n,g) śr
(n,g) śr
.
.
K
K
g
g
gdzie:
e
(n,b) min
– najmniejsza wartość składowej nieboskłonu pochodzącej od
światła bocznego, w przekroju charakterystycznym,
e
(n,g) śr
– średnia wartość składowej nieboskłonu,
K
b
; K
g
– współczynniki uwzględniające wpływ odbić wewnętrznych
zależne od śre-dnioważonego współczynnika ρ
śr
odbicia ścian, sufitu i
podłogi, obliczony wg normy.
Składowa odbić zewnętrznych
e
e
z
z
wyznaczana jest ze wzoru:
e
e
z
z
= 0,1e
= 0,1e
(n,o)
(n,o)
.
.
τ
τ
0
0
e
(n,0)
– wartość współczynnika nieboskłonu, jaką zapewniałoby
promieniowanie w danym punkcie promienie nieboskłonu zasłoniętego
budynkami przeciwległymi,
τ
0
– współczynnik przepuszczania światła (wg norm).
Wartość
e
e
z
z
uwzględnia się tylko w przypadkach gdy zaciemnienie
budynkiem prezciw-leglym zostało uwzględnione przy wyznaczaniu
e
e
n
n
.
Przy oświetleniu dziennym mieszanym obliczeniową wartość
Przy oświetleniu dziennym mieszanym obliczeniową wartość
współczynnika oświet-lenia dziennego należy obliczać dodając wartości
współczynnika oświet-lenia dziennego należy obliczać dodając wartości
współczynników obliczonych dla oświetlenia bocznego i górnego.
współczynników obliczonych dla oświetlenia bocznego i górnego.
Współczynnik oświetlenia dziennego
e
e
wyrażony w procentach jest w
warunkach tzw. „nieba pokrytego” wielkością stałą dla każdego punktu
wnętrza. Daje się on określić z wielkości geometrycznych pomieszczenia co
pozwala na sprawdzenie zaprojektowanych warunków oświetlenia.
Przestrzeganie wymaganych normą wartości
e
e
min
min
dla oświetlenia
bocznego oraz wartości
e
e
śr
śr
i określonej równomierności dla oświetlenia
górnego lub mieszanego, powinny być zawsze spełnione. Określenie
ogólnego
e
e
min
min
dla całego pomieszczenia nie wystarczy (oświetlenie miejsc
produkcji, powierzchni stołów pracy itp.). Należy w tym wypadku określić
wartość współczynnika
e
e
w kilku charakterystycznych punktach przekroju,
co pozwoli na wyznaczenie stref roboczych spełniających warunki
e
e
min
min
.
W pomieszczeniu o oświetleniu górnym lub mieszanym, wartość średnią
współczynnika oświetlenia dziennego
e
e
śr
śr
należy ustalać w strefie roboczej
charakterystycznego przekroju pomieszczenia, stosując wzór:
1
-
k
2
e
...
e
e
2
e
e
lub
e
k
3
2
1
min
śr
+
+
+
+
=
gdzie:
e
1
; e
2
; ... e
k
– wartość współczynnika oświetlenia dziennego w
poszczególnych punktach leżących na powstałych równoległych, z
których skrajne należy przyjmować na liniach granicznych strefy
roboczej pomieszczenia,
k – liczba punktów w których określono wartość
e
e.
Wartość
e
e
ś
ś
lub
e
e
min
min
określona jest w normie jako wartość minimalna. Tam
też podane są inne wymogi np. dotyczące oświetlenia pomieszczeń o dużej
głębi, równomierności oświetlenia itp.
e
[%
]
1,5%
1,0% 0,5%
0,25%
Przekrój
Rzu
t
e
min
1 faza
2 fa
za
3 faza
3
f
az
a
Kat III
IV
V
Kat VI
TRZY FAZY OBLICZEŃ OŚWIETLENIA
TRZY FAZY OBLICZEŃ OŚWIETLENIA
BOCZ-NEGO :
BOCZ-NEGO :
1 faza – określenie e
min
,
2 faza – określenie e w punktach
przekroju charakterystycznego,
3 faza – wyznaczanie punktów o tych
sa-mych wartościach e w przekroju
przyścien-nym,
określenie
stref
roboczych.
PODSUMOWANIE.
Oświetlenie pomieszczeń światłem dziennym należy określać
wartościami współczyn-nika oświetlenia dziennego
e [ % ]
e [ % ]
. Określamy go
dla minimum pięciu charakterystycz-nych punktów położonych zazwyczaj
na przecięciu dwóch płaszczyzn:
1. Pionowej płaszczyzny charakterystycznego przekroju pionowego
pomiesz- czenia (w osi otworów świetlnych lub miedzy nimi),
2. Umownej poziomej płaszczyzny pracy.
SCHEMAT OBLICZENIA.
Obliczenie współczynnika oświetlenia dziennego w danym punkcie
płaszczyzny (e = e
n
+ e
w
+ e
z
wg normy)
Obliczenie najmniejszego i średniego współczynnika oświetlenia
dziennego,
Określenie wartości liczbowej współczynnika e (wg normy) –
wartości współczyn-nika e
śr
lub e
min
nie powinna być niższa od
wartości określonych w normie.
Sprawdzenie równomierności oświetlenia dziennego w strefach
roboczych pomieszczeń o oświetleniu górnym lub mieszanym,
max
min
e
e
=
δ
≥
0,3 dla kat. III i IV i
≥
0,5 dla
kat. I i II.