ROZWÓJ MIAST XIX WIEKU I NOWE IDEE URBANISTYCZNE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU.

WSTĘP

XIX  wiek  to  okres,  który  przyniósł  nowe  myśli  o
zagospodarowaniu  przestrzennym  miast.  Była
to  próba  rozwiązania  ówczesnych  problemów  z
jakimi  borykały  się  miasta.  Trzy  przebiegające
rewolucje  –  przemysłowa,  demograficzna  i
agrarna,  przyczyniły  się  do  nasilenia  procesów
urbanizacji.

Dążono

maksymalnego

wykorzystania  działek  miejskich,  w  śródmieściach
zabudowa  stawała  się  coraz  wyższa.  Tak  szybki  i
żywiołowy  rozwój  miast  stał  się  powodem
przeludnienia,

pogorszenia

warunków

życia,

ubóstwa

klasy

robotniczej.

Brakowało

podstawowego systemu kanalizacji i wodociągów,
rozwój miasta nie szedł w parze z rozbudową
systemu zieleni miejskiej.

Starano się więc stworzyć taki układ

miasta, który jak wcześniej wspomniano,
pozwoliłby

zminimalizowanie

negatywnych skutków. Nowe modele
przestrzenne

miały

być

bardziej

funkcjonalne i zapewniać wyższy standard
życia. Większość koncepcji miała na celu
ograniczenie koncentracji i rozluźnienie
zabudowy. Przekonano się o ważnej roli
terenów

zielonych,

zwłaszcza

dzielnicach

mieszkaniowych

oraz

podzieleniu

poszczególnych

obszarów

miasta  pod  względem  funkcji  (osiedla
mieszkaniowe,  dzielnice  przemysłowe).
Wszystko  to  miało  uporządkować  jego
strukturę

przestrzenno-funkcjonalną.

Druga połowa XIX wieku to więc czas
kiedy

należy

szukać

początku

współczesnej urbanistyki.

Do rozwoju miast XIX w. przyczyniło się
wiele

różnorodnych

okoliczności

wydarzeń mających miejsce w Europie w
tym okresie. Najważniejsze z nich to:



Sytuacja ludnościowa i przestrzenna miast w
XIX wieku (przeludnienie, złe warunki
sanitarne,

brak

infrastruktury,

małe

możliwości rozwoju przestrzennego).



ogromny

postęp

techniczny

rozwój

przemysłu - rewolucja przemysłowa



masowy napływ ludności do miast



do miast wchodzą manufaktury, zespoły
fabryczne, itd.



przemysł organizuje życie miast, lokuje się
na jego obrzeżach, wokół niego osiedla
taniej

zabudowy

mieszkaniowej

dla

pracowników,

najbiedniejsze

czworaki

rodzin robotników



trujące wyziewy, brak dostępu do bieżącej
wody, brak systemów odprowadzania i
utylizacji nieczystości, chaos przestrzenny



w  drugiej  połowie  XIX  w.  –  miasta  są
maksymalnie  przeludnione,  zaczyna  się
świadome  naprawianie  takiej  sytuacji,
wprowadzanie systemów kanalizacji itd.



wykształciła się złożona dziedzina wiedzy,
zwana później urbanistyką



Coraz większa gęstość zabudowy i
zaludnienia

powodowała

coraz

intensywniejsze objawienie się problemów
społecznych  i  technicznych  w  miastach,  a
to  stało  się  impulsem  do  powstania
nowych  idei  społecznych,  politycznych
oraz urbanistycznych.

Najważniejsze

idee

urbanistyczne

powstałe w tym okresie:

MIASTO

OGRÓD

–

EBENEZER

HOWARD



koncepcja  miasta-ogrodu  pojawiła  się  pod
koniec    XIX  w.  w  Anglii  w  odpowiedzi  na
problem  przeludnienia  miast,  autorem
koncepcji  miasta-ogrodu  powstałej  w  1898
był Ebenezer Howard, który opublikował ją
w książce pt.: "Garden Cities of Tomorrow„,



koncepcja miasta satelickiego, osiedla
oddalonego od centrum miasta,



charakteryzowało

się

niską,

luźną

zabudową,  a  przede  wszystkim  znacznym
udział  terenów  zielonych  w  tym  lasów,
ogrodów,  parków    w  ogólnej  powierzchni
miasta,



zazwyczaj przeznaczone było dla 32
tysięcy mieszkańców,



na planie koła, podzielonego głównym
ulicami na sześć jednakowych części,



strefy miały przypisane funkcje, np:
usługowe, mieszkaniowe, rekreacyjne,



całość  skupiona  wokół  centralnego  parku
o  średnicy  ok.  900  m,  w  którym
znajdowały  się  budynki  publiczne  i
otoczona wieńcem terenów rolniczych,



według założeń na jednego mieszkańca
przypadało 35 m² zieleni publicznej, a na
jeden dom ok. 200 m²,



na wąskim pasku terenu, który otaczał
dzielnice mieszkaniowe usytuowane miały
być zakłady przemysłowe i magazyny,



odzwierciedlało

sprzeciw

wobec

sypialnianego charakteru przedmieść,



ponieważ miasto miało być założone na
terenach rolniczych koszt utrzymania i
ceny mieszkań były niskie,



zgodnie z ideą powstanie modelowego
zespołu miast miało powodować samoczynne
powstawanie

nowych,

gdyby

zostały

połączone szybką komunikacją, skupione
byłyby

wokół

większego

"miasta

centralnego„.

Powyższa koncepcja zapewniała nie

tylko

prawidłowe

funkcjonowanie

miasta,

ale

także

pozwalała

mieszkańcom odpoczywać w kontakcie
z  przyrodą.  Stosunkowo  szybko  została
zaakceptowana  w  Anglii,  jak  i  poza  jej
granicami,  stając  się  czasem  podstawą
dużych  rozwoju  dużych  miast  na  całym
świecie.  Pierwsze  miasto-ogród  powstało
w  1903  r.  w  Letchworth,  później  w
Welwyn.  Niemieckim  przykładem  jest
Hellerau

koło

Drezna,

polskimi

powstałymi przed II wojna światową
Podkowa

Leśna

pod

Warszawą

Konstantynów pod Łodzią.

Realizacje odbiegały od teorii, a

podstawowa koncepcja Howarda okazała
się

utopią.

Błąd

polegał

przede

wszystkim na niedocenianiu znaczenia
rozmieszczenia

przemysłu

kształtowaniu się osadnictwa. Jednakże
idea

Howarda

stała

się

podstawą

nowoczesnej urbanistyki. Stała się z
czasem

punktem

wyjścia

dla

realizowanych później planów budowy
osiedli satelitarnych, które odciążały
wielkie aglomeracje.

2. VILLE SOCIALE.

Koncepcja Ville Sociale zakładała powiązanie
miejsca  pracy  i  zamieszkania  w  ramach
jednego  osiedla  wraz  z  infrastrukturą,
która  zaspokajałaby  wszystkie  potrzeby.  Do
wcześniejszych  przykładów  tej  koncepcji
należy  projekt  Chaux,  który  wyróżnia  się
funkcjonalnym  układem  wnętrz  i  surowymi,
geometrycznymi  formami.  Był  to  projekt
Claude

Nicolasa

Ledoux’a,

który

był

prekursorem nowoczesnej, surowej i czystej
architektury. Stworzył idealne miasto wokół
salin Arc et Senans.

Inne,

już

późniejsze

przykłady

podobnych  kompleksów  to:  Phalanstere
koncepcji  Charlesa  Fouriera.  Jego  projekt
oparty  był  na  wizji  idealnego,  utopijnego
społeczeństwa.

Był

budynek

mieszkalny o długości około 1,2km,
otoczony

czterystuhektarowym

gospodarstwem rolnym, zaspokajającym
potrzeby

mieszkańców.

Tworzyli

oni

pewnego  rodzaju  spółdzielnię  spożywców,
liczącą  1620  członków.  Miały  znajdować
się  tam  wszystkie  niezbędne  usługi.
Planem nawiązywał do Wersalu.

Model  Familistere  Jeana  Baptysta  Godina
tworzyły  3  bloki  o  łącznej  długości  180  m
(budowane  22  lata),  przeznaczonych  dla  465
rodzin.

Wzniesione

były

jako

„pałac

społeczny” dla pracowników fabryki. Była to
zrealizowana

próba

urzeczywistnienia

koncepcji falansteru Fouriera. Znajdowały się
tu  łaźnie,  szkoły,  przedszkola,  pralnie,
biblioteki czy teatr. Główne wnętrza 3 domów
posiadały szklane dachy, które chroniły przed
złą  pogodą,  a  zarazem  zapewniały  dobre
oświetlenie.  Familister  znajdował  się  w
pobliżu  miejsca  pracy,  a  każda  rodzina  miała
tu swoje mieszkanie.

3. MIASTO LINIOWE – ARTURO SORIA

Arturo

Soria

–

hiszpański

działacz

społeczny i polityczny, twórca pierwszego
konnego tramwaju (Madryt 1875)
Schemat

rozplanowania

madryckiego

„miasta liniowego”:



główna oś komunikacyjna na 7 pasów ruchu
(piesi, tramwaj, centralna, rowerzyści),



działki pod zabudowę prostokątne nie
zróżnicowane kształtem, różnej wielkości,



1/5 działki na budynek, 4/5 tereny
rekreacyjne – każda rodzina ma dom z
ogrodem i sadem,



próba poszukiwania nowych rozwiązań,



w aspekcie funkcjonalnym nie było zróżnicowania.

Arturo Soria stworzył wizje miasta przyszłości w
latach

triumfalnego

rozwoju

komunikacji

szynowej. Wpadł na pomysł rozbudowy miast w
sposób liniowy, które miały mieć kształt długich,
wąskich

pasm

zabudowy

wzdłuż

linii

komunikacyjnych.

rezultacie

tereny

zurbanizowane  tworzyły  wąski  pas  pozbawiony
centrum  co  zapobiega  nadmiernej  koncentracji.
Soria  wierzył,  iż  miasta  liniowe  kiedyś  połączą  w
płynny  sposób  „miasta  punktowe  przeszłości”  i  w
ten

sposób

utworzy

się

miasto-sieć,

funkcjonujące na obszarze całej Hiszpanii,
ciągnące się od Madrytu aż do Kamczatki.

Schemat

ponadto

miał

zapewnić

powiązanie miasta ze wsią poprzez
zachowanie

terenów

rolniczych

przylegających bezpośrednio do pasm
zabudowy.

Idea ta zaczęła się urzeczywistniać na

peryferiach

Madrytu

celu

jego

przebudowy. Soria uważał za jeden z
podstawowych celów umożliwienie ludności
powrotu do natury. W rzeczywistości
wykonany

fragment

osiedla

obrósł

zabudową.

W bardziej rozbudowanej formie koncepcje

zastosował  A.N.  Milutin   w  projekcie
rozbudowy  Wołgogradu.  W  modelu  tym
trudno  jest  zaakceptować  brak  centrum
miasta,

jednak

idea

znalazła

zastosowanie w planowaniu miast wtedy
kiedy ukształtowanie terenu wymusza taki
liniowy układ.

4. MIASTO PRZEMYSŁOWE – TONY

GARNIER
Tony Garnier – francuski architekt i
urbanista, wyznawał zasady socjalizmu
„wszystkim po równo”.



podzielił miasto na funkcjonalne strefy,
odizolowane pasmami zieleni,



miasto na 35 tyś. mieszkańców,



Plan „miasta przemysłowego”:



główny ośrodek usługowy miasta,



dzielnica mieszkaniowa (niskie budynki 2
kondygnacyjne położone w wielkim parku),



dzielnica przemysłowa (zespół budynków
przemysłowych dominującym elementem
krajobrazu),



żelbet zastosowany w budownictwie
mieszkaniowym, brak detalu,



zwracał uwagę na nasłonecznienie i
przewietrzanie mieszkań, przynajmniej
jedno okno na południe, zabudowa nie
mogła przekraczać 50% terenu.

Model  ten  został  opracowany  przez  Tony’ego
Garniera  w  1901  roku.  Garnier  grupował
fabryki  w  dużej  osobnej  dzielnicy.  Kompleks
zakładu  został  zlokalizowany  w  pobliżu  ujścia
potoku  do  rzeki,  umożliwiającej  korzystanie  z
transportu  wodnego.  Wybór  ternu  najbardziej
odpowiadającego

potrzebom

przemysłu

poprzedził  lokalizacje  reszty  dzielnic.  Zostały
usytuowane  na  wysokim  tarasie,  dobrze
nasłonecznionym,  wzdłuż  szerokiej  i  prostej
drogi prowadzącej do terenów przemysłowych.
Przy

tej

drodze,

pomiędzy

zakładami

przemysłowymi a zabudowa mieszkaniową
znalazł się dworzec kolejowy.

Linia  kolejowa  była  ważnym  elementem,
przebiegała  wzdłuż  starego  miasta  dla
którego  była  łącznikiem,  siec  bocznic  pełniła
znaczącą funkcję doprowadzające surowce do
kompleksów

przemysłowych.

Głównym

założeniem było rozdzielenie funkcji miasta :
pracy, mieszkania, usług i wypoczynku. Widać
wyraźnie

oddzielony

szpital,

cmentarz,

elektrownię.

Miały

znajdować

się

oddzielnych,  izolowanych  obszarach  i  być
logicznie  rozmieszczone  względem  siebie.
Garnier  zdumiewająco  wyprzedził  swoja
epokę  sposobem  traktowania  przemysłu.
Obiekty  uciążliwe  dla  otoczenia  planował
daleko od zabudowy.

Miasto przemysłowe przewidziane było

dla  35  tysięcy  mieszkańców,  dla  których
stworzono  wszystkie  niezbędne  budynki
publiczne  poza  więzieniem,  policją  i
kościołem,  ponieważ  nie  będą  potrzebne
nowemu  idealnemu  społeczeństwu,  które
można  identyfikować  ze  społecznością
socjalistyczną.

5. MIASTO PROMIENNE – LE

CORBUSIER



1922 r. – wizja wielkiego miasta dla 3 mln
mieszkańców,



studium zabudowy centralnej dzielnicy,



3 modele budynków:



biurowe na planie krzyża, 60 kondygnacji,



mieszkalne – zarys zębaty, mieszkania 2
kondygnacyjne, ale jedna kondygnacja nie
jest nad druga lecz na przemian,



mieszkalne obrzeżne wokół obszernych
dziedzińców, 2 kondygnacje, zieleń,
urządzenia sportowe,



1925 r. – projekt przebudowy fragmentu
śródmieścia Paryża – chciał wyburzyć to
czego nie uważał za wartościowe, cenne
zabytki byłyby zachowane wśród drzew
wielkiego parku,



jego projektowania nie można traktować
dosłownie, wywołuje dyskusję, szokuje,
daje do myślenia.

KONCEPCJA

WPROWADZAJĄCA

KLINY ZIELENI.

W tym modelu zaproponowanym przez

Fritscha  kliny  zieleni  miały  przenikać  od
peryferii  do  centrum  miasta  oddzielając
tereny  mieszkaniowe.  Koncepcja  została
zaproponowana

podczas

próby

przebudowy  Wiednia,  miała  na  celu
rozluźnienie  zwartego  układu  miasta.
„Zielone”  arterie  wychodząc  promieniście
z  centrum  przecinają  kolejne  pierścienie
obwodnic

zajmując

obszar

arterii

komunikacyjnych pomiędzy dzielnicami.

Document Outline