Skażenie roślin
radionuklidami
Wpływ promieniowania jonizującego na
roślinność jest zależna od:
Dawki promieniowania
Fazy rozwoju rośliny
(im wyższa tym wpływ
mniejszy)
Stanu fizjologicznego rośliny
(rośliny osłabione
są bardziej podatne na wpływ promieniowania)
Skażenie roślin
radionuklidami
W roślinach w warunkach naturalnych
znajdują się wszystkie radionuklidy zawarte w
skorupie ziemskiej.
Większe stężenie nuklidów w pędach niż w
ziarnie.
Rośliny górskie wykazują kilkukrotnie wyższą
promieniotwórczość niż rośliny rosnące na
nizinach.
U roślin chorych naturalna
promieniotwórczość obniża się
Skażenie roślin
radionuklidami
Skażenia
roślin
radionuklida
mi
Skażenia
roślin
radionuklida
mi
Bezpośrednio
Bezpośrednio
Naziemne
części roślin
Naziemne
części roślin
Pośrednio
Pośrednio
System
korzeniowy
System
korzeniowy
Skażenie roślin
radionuklidami
Przyjmuje się, że na naziemnych częściach
roślin pastwiskowych, po skażeniu utrzymuje
się 25% Sr. Przechodzenie go wnętrza jest
powolne i małe
Szybciej i w większej il. przechodzi do roślin
137
Cs gromadząc się w nasionach roślin
motylkowych i oleistych,w bulwach
ziemniaków i korzeniach buraków
Na powierzchni roślin dłużej znajduje się
radiojod. trudno zmywalny z powierzchni
Skażenie roślin
radionuklidami
Następuje wzrost stężenia cukrów i
niebiałkowego azotu w nadziemnych
wegetatywnych częściach rośliny.
Szybkość zamierania roślin jest na ogół
proporcjonalna do wielkości dawki
promieniowania jonizującego.
W porównaniu do młodych roślin suche
nasiona reagują słabiej, podobnie jak
wszystkie wegetatywne części rośliny.
Rozmieszczenie radionuklidów jest wyższe w
pędach niż w ziarnie.
Skażenie roślin
radionuklidami
Wrażliwość roślin na napromieniowanie
fasola, kukurydza, pszenica, żyto, tymotka
groch, wyka, soja, owies, słonecznik, łubin, jęczmień
len, lucerna, koniczyna, tytoń, nostrzyk, rącznik
Przenikanie radionuklidów do roślin:
Sr, J, Ba, Cs, Ra, Ce, Zr, Mb, Pu
Skażenie zwierząt radionuklidami
W zależności od sposobu przechodzenia
radionuklidu do ustroju rozróżniamy skażenia:
Przez powłoki zewnętrzne
Skażenia oddechowe
Skażenia pokarmowe
Specjalną formą skażeń są przypadki wzbudzania
promieniotwórczego pierwiastków normalnie
występujących w organizmie np. Na, Cl, K, Ca.
Skażenia oddechowe
Stanowią ok. 10-15-20% w całokształcie skażeń
wewnętrznych.
Ważna jest rola ruchu rzęsek, kaszlu i
odkrztuszania.
Radionuklidy rozpuszczalne w pęcherzykach
płucnych ulegają wchłanianiu i włączaniu w
ogólne procesy metaboliczne, zaś
nierozpuszczalne podlegają fagocytozie i
odprowadzeniu do układu limfatycznego płuc
Narządy krytyczne
Wchłonięte do krwi radionuklidy są rozprowadzane po całym
organizmie, przy czym wykazują one często szczególne
powinowactwo do niektórych tkanek i narządów nazywanych
krytycznymi.
Kości – Be-7, C-14, Ca-45, Sr-89,90, U-233, Ra-226, La-140
Tarczyca – J-131
Mięśnie – K-42 , Cs-137
Skóra – S-35
Wątroba – Co-60, Cu-64
Nerki – As-76
Płuca – U-223
Krew – Fe-59
Trzustka – Zn-65
Skażenie z układu pokarmowego
Zależy od:
Właściwości fizykochemicznych radionuklidów
Wieku zwierzęcia
Budowy przewodu pokarmowego
Sposobu karmienia
Przemiany mineralnej
Konsystencji karmy
Kumulacja i dyskryminacja
radionuklidów
Kumulacja polega na gromadzeniu się radionuklidów w
różnych częściach organizmu. Jej nasilenie określa się przez
współczynnik kumulacji:
st. radionuklidu w akceptorze
CF=
st. radionuklidu w prekursorze
Dyskryminacja polega na różnicowaniu przenikania
radionuklidu do poszczególnych narządów w stosunku do
zbliżonych im chemicznie pierwiastków
Sr/Ca w akceptorze
DF=
Sr/Ca w prekursorze
Radiojod
Radiojod powstaje w czasie próbnych
wybuchów i wypadków jądrowych. Przy
rozpadzie U-235 tworzy się 11 radionuklidów
jodu, z których biologicznie najważniejszy jest
J-131, emitujący promieniowanie beta o
energii 0,6MeV i gamma o energii 0,36MeV
Półokres fizyczny wynosi 8,05 dni, biologiczny
w tarczycy 80 dni, lecz w wyniku recyrkulacji
przedłuża się do 120 dni.
Radiojod
W największych ilościach odkłada się w
tarczycy.
Zdolność kumulowania pojedynczej dawki radiojodu
przez tarczycę zależy od:
Jej stanu czynnościowego
Sezonowość (wyższa na wiosnę)
Płeć (u krów nie)
Rasa
Laktacja (najwyższa aktywność po porodzie)
Wiek (z wiekiem spadek poziomu)
Radiojod
Interesująca jest właściwość łożyska, które przepuszcza J-131 do
płodu dopiero po 60-78 dniach chroniąc go w okresie
najintensywniejszego rozwoju.
Znaczna część radiojodu jest wydzielana z mlekiem (od 1, 2% do
5, 10%), z czym wiąże się największe po tarczycy stężenie J-131 w
wymieniu.
W okresie późnej zimy i wczesnej wiosny wzrasta stężenie
radiojodu w mleku w związku ze zmniejszonym w tym czasie
odkładaniem jodu w tarczycy.
Wydalanie z organizmu odbywa się głównie z moczem szczególnie
u zw. monogastrycznych, poprzez drogi oddechowe (ok. 25%) a
pozostała ilość z kałem i w nieznacznym stopniu z potem.
Radiojod
U kur J-131 przenika do jaj, z którymi jest wydalany – u
niosek nawet 25% pochłoniętej dawki.
U karpi jednorocznych nagromadzenie radiojodu
przebiega najszybciej w łuskach, następnie w skrzelach
i przewodzie pokarmowym.
Tarczyca należy do narządów mniej wrażliwych na
promieniowanie jonizujące aniżeli układ krwiotwórczy,
przewód pokarmowy i inne. Dawki wywołujące wczesne
skutki biologiczne są duże.
Radiostront
Stront jest pierwiastkiem znanym od ponad
200 lat. W przyrodzie występuje w postaci
minerałów jako: węglan strontu (SrCO
3
) oraz
siarczanie strontowym (SrSO
4
).
Występuje w śladowych ilościach.
Jego nazwa pochodzi od nazwy regionu
Stronthian w Szkocji, którego okolice znane są
z wysokiej zawartości Sr w podłożu.
Radiostront
Liczby…
100-300µg/1g trzonu kości
50-350 ppm – zęby
0,5 – 1g – całkowita ilość naturalnego Sr w ustroju
Nadmierne dawki u młodych zwierząt mogą powodować
zaburzenia w wapnieniu kości nazywane krzywicą strontową.
Radiostront nie występuje naturalnie – wypadki i wybuchy jądrowe
(pr. rozszczepienia U-235 i Pu-239).
Sr-89: moc promieniowania 1,46 MeV; półokres rozpadu 50,5dnia
Sr-90: moc promieniowania 0,36 Mev; półokres rozpadu 27,7LAT
Emisja promieniowania beta
Chemiczne podobieństwo do wapnia!
Radiostront
Przenikanie radiostrontu z przewodu pokarmowego zwierząt
kształtuje się w granicach 5 – 100% i w znacznej mierze jest
zależne od konsystencji podawanej skażonej karmy.
Najintensywniejsze wchłanianie następuje w okresie
początkowym po podaniu.
W przypadku skażeń inhalacyjnych do płuc przenika ok. 10%
z wdychanego pierwiastka, z czego po 1h pozostaje tylko 5%.
Występuje podobieństwo do wapnia w zachowaniu się w
organizmie, lecz faworyzowanym pierwiastkiem jest zawsze
wapń.
Z wchłoniętego strontu powyżej 99% pozostaje w kościach!
Radiostront
Objawami syndromu popromiennego skażenia
strontem są:
Gorączka
Zmiany behawioralne
Zmniejszenie masy ciała
Tworzenie się owrzodzeń na skórze i w pysku
Anemia
Uszkodzenia okostnej i szpiku kostnego
Po okresie latentnym trwającym 2 – 4 lata mogą
powstawać nowotwory kości.
Radiostront
Szybkie przechodzenie z organizmu matki do płodu.
W czasie laktacji ustrój matki traci znaczne ilości
wapnia i strontu na skutek wydzielania ich do mleka.
Stosunek stężenia wapnia i strontu w wydzielinie
gruczołu mlekowego w porównaniu do ich stosunku
we krwi wynosi ok. 0,4.
Przy zwiększeniu zawartości wapnia w paszy
zmniejsza się zawartość strontu w mleku--->
konkurencyjność.
Radiostront
Wydalanie promieniotwórczego izotopu z ustroju odbywa się
głównie z kałem co przedstawia się zupełnie odwrotnie niż w
przypadku strontu niepromieniotwórczego.
Po skażeniu inhalacyjnym 97,8% początkowej promieniotwórczości
jest wydalana z półokresem biologicznym rzędu 13 minut.
U drobiu promieniotwórczość kości jest 100 – 500 razy większa
aniżeli promieniotwórczość płuc.
Jaja zawierają ok. 5 – 10% prom. całkowitej.
U ryb radiostront nagromadza się przede wszystkim w tkankach
zawierających większe ilości wapnia jak kości i łuski.
137
Cs- cez
•
Odkryty w 1860r.przez Bursena i Kirchhoffa
•
Pospolitymi zw. są CsCl i CsNO
3
•
Domieszka w naturalnych złożach potasu, stosunek Cs/K w skorupie
ziemskiej 1:3700, a w wodzie morskiej 1:770000
•
Dopiero podczas rozwoju techniki jądrowej zwrócona uwagę na ten
pierwiastek
•
U człowieka promieniotwórczy pierwiastek znaleziono w 1955r.
•
U zwierząt po raz pierwszy odkryto go w soczewce oka owcy.
T
0,5
: mysz-4,4dnia, kura-27d, świnia 18-28d, bydło 20-70d, pies 17-39d,
człowiek 81-143d.
•
Promieniotwórczy Cs może powstawać w czasie kontrolowanych
procesów rozszczepienia, jak i w trakcie wybuchów jądrowych.
Radiocez opadając z atmosfery w 25% zatrzymuje się na roślinach, a w 75%
osiada bezpośrednio na powierzchnie gleby.
Bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie-> łatwość przenikania do roślin.
W glebie silnie wiązany. Np. w 80% przez piasek, w 90% przez glinę-
>przenikanie przez system korzeniowy ograniczone.
U zwierząt lądowych Cs przechodzi przez p.pok. i drogi odd. (w ciągu
15min.jest już w 44% w tuszy, 28% w skórze, 15% w p.pok. i 8% pozostaje w
płucach.)
U bydła z p.pok. wchłania się w il. 70-80% i w ciągu 30min. Znajduję się we
krwi, następnie szybko znika w narządach i tkankach.
Ważnym miejscem gromadzenia się Cs jest tk. Mięśniowa
Resorpcja i retencja w org. K>Cs, jednak zdolność pobierania tych
pierwiastków przez tk. jest zróżnicowana.
Cs przenika do krwiobiegu przez jelita i płuca w postaci dodatnio
naładowanych jonów.
Przez plazmę krwi i płyny tkankowe jony dochodzą do nerek i wątroby,
gdzie częściowo zostają zgromadzone i wydalone.
Wynika z tego ,że kom. nie rozróżniają jonów Cs
+
od K
+
Jony Cs
+
przenikają z płynów pozakomórkowych do kom. Przez pompę
sodowo-cezową, której mechanizm jest analogiczny do pompy Na/K.
obecność ATP warunkuje kumulację Cs w kom. mięśniowych. Brak
energii po uboju powoduje przenikanie jonów do płynów
pozakomórkowego.
Nuklid wydzielany jest wraz z mlekiem w il. 10-13% pobranego
pierwiastka z paszą.
Do płodów przenika słabo i nie kumuluje się w mm. gromadzi się
jednak w płynie i błonach płodowych.
Wydalany głównie przez nerki(do 70%), z kałem (do 50%).
Różny skład pasz może wpływać na wydalanie Cs.
Niedobór K obniża wydalanie Cs przez nerki i jelita, nadmiar zaś K
działa stymulująco.
Resorpcja i retencja w org. K>Cs, jednak zdolność pobierania tych
pierwiastków przez tk. jest zróżnicowana.
W jajach gromadzi się głównie w białku.
U ryb słodkowodnych stwierdza się znaczna kumulację Cs.
Granice dawki dla narządów krytycznych ustalono na 1110kBq przy
jednorazowym i 111kBq przy wielokrotnym obciążeniu.
231
U- uran
Zawartość radiouranu w paszach nie ma
znaczenia radiacyjnego, ponieważ jest w
bardzo małych il. wchłaniany z p.
pokarmowego oraz małą
promieniotwórczność.
Bierze udział w tworzeniu ciepła w skorupie
ziemskiej.
226
Ra-rad
Odkryty przez M. Skłodowską-Curie w 1898r.
Jest produktem rozpadu uranu
Wykazuje podobieństwo do wapnia, jest więc
pobierany przez rośliny, zwierzęta i ludzi i
gromadzony w kośću.
Wydalany z kałem
Wchłanianie z p.pok. nie przekracza 30% a z
płuc 40%
40
K-potas
•
Odgrywa znaczącą rolę w wytwarzaniu ciepła
w skorupie ziemskiej.
•
Wchłanianie K z p.pok. Jest 100% i nastepuje
b. szybko
•
Nadmiar nuklidu jest usuwany z org. Z
moczem i kałem.
•
Komponenta promieniotwórcza potasu (
40
K)
wpływa na energetyczne procesy w
strukturach komórkowych.