Fundamentaliz

m religijny i 

nacjonalizm

Fundamentalizm

Rygorystyczne trzymanie się 

zasad i norm wyznaczonych przez 

daną religię (fundamentalizm 

religijny), doktrynę polityczną 

(fundamentalizm polityczny) lub 

ideologię (np. fundamentalizm 

światopoglądu naukowego w 

komunizmie).

Fundamentalizm religijny

Rygorystyczne przestrzeganie 

zasad i norm wyznaczonych 

przez doktrynę religijną 

połączone często z 

narzucaniem tych zasad 

innym członkom społeczności 

niekoniecznie wyznającym tę 

samą religię lub 

przymusowym 

prozelityzmem.

Fundamentalizm religijny

• Fundamentalizm religijny stawia sobie za cel 

„oczyszczenie” wiary swoich współwyznawców 
z tego, co określane jest jako skutek wpływu 
pluralistycznego i liberalnego współczesnego 
społeczeństwa. 

• Fundamentalistom współczesność jawi się jako 

zagrożenie, a nowoczesne państwo, otwarte 
społeczeństwo, indywidualna aktywność 
jednostek jako wrogowie, których 
oddziaływanie należy ograniczyć lub wręcz 
zniszczyć. 

Fundamentalizm religijny

• Fundamentaliści widzą konieczność 

powrotu do źródeł wyznawanej wiary: 
Biblii, Koranu, Magisterium Kościoła, 
tradycji. Nie ma znaczenia, że w 
przeszłości nigdy nie było stanu 
idealnego, państwa bożej 
szczęśliwości — ani w państwie 
papieskim, ani tez w imperium 
stworzonym przez proroka 
Mahometa, ani też w jakimkolwiek 
innym.

Fundamentalizm religijny

• Dążą do przywrócenia politycznej roli 

religii, posługując się narzędziami 
niereligijnego oddziaływania do 
doprowadzenia do sukcesu swojej 
idei, która używa formy religijnej, ale 
w zasadniczej treści niesie przesłanie 
polityczne.

• Upolitycznienie religii świadczy 

dobitnie, że fundamentalizm religijny 
jest formą westernizacji 
społeczeństwa. 

Fundamentalizm religijny

• Rozdział polityki od religii, która zgodnie z 

zasadami fundamentalistów musi być 
oczyszczona ze wszelkich wpływów 
niereligijnych, powoduje, że sfera 
publiczna zostaje oddzielona od idei 
religijnych. 

• Upolitycznienie religii powoduje z kolei, że 

państwo, w którym władzę przejmują 
fundamentaliści przejmuje kontrolę nad 
instytucjami życia religijnego.

Fundamentalizm religijny

• Początki myśli fundamentalistycznej 

kształtują się po koniec XIX wieku w 
Stanach Zjednoczonych. Ówcześni 
teologowie o nastawieniu liberalnym 
dążyli do oczyszczenia Biblii ze 
wszystkich naleciałości 
mitologicznych i uwarunkowań 
historycznych, korzystając w tym 
celu z narzędzi krytycznych 
używanych w naukach 
humanistycznych.

Fundamentalizm religijny

• Sprzeciwili się temu konserwatywni 

teologowie, którzy uznawali tekst 
zawarty w Biblii za słowo boskie, 
niepodlegające jakimkolwiek 
interpretacjom. Na konferencji w 
Niagara Falls w 1895 sformułowali 
dokument, który wykluczał 
jakiekolwiek badania treści Biblii, 
która jako słowo Boga jest tym 
samym nieomylna i jednoznaczna.

Fundamentalizm religijny

• Pojęcie fundamentalizm pojawiło się w USA w 

latach 20. XX wraz z publikacja niewielkiego 
dziełka Fundamental of The Faith i oznaczało 
świadomie antymodernistyczne skrzydło 
protestantyzmu.

• Fundamentalizm religijny ma bazę w sytuacji 

społecznej, a nie w ideologii czy wyznawanej 
religii — te mają znaczenie wtórne, są formą 
artykulacji napięć społecznych i nie one 
wpływają na powstawanie ruchów 
fundamentalistycznych.

Baza fundamentalizmu

• Bazą społeczną fundamentalistów są 

ludzie wyrwani na skutek emigracji z 
dotychczasowej kultury, pozbawieni 
wsparcia społeczeństwa i których 
tradycji w których trwali od pokoleń,  
postawieni wobec zagrożeń, których 
nie rozumieją i tym samym nie są w 
stanie sprostać. 

Baza fundamentalizmu

• Fundamentalistów wszystkich wyznań łączy 

idea, że nowoczesność ma tylko złe strony: 
dąży do rozbicia rodziny, uznaje mniejszości 
seksualne i kobiety za równoprawnych 
członków społeczeństwa, zezwala na aborcję, 
nie uznaje ustalonych autorytetów i wykazuje 
brak szacunku dla boskiego posłannictwa.

• W efekcie możemy zaobserwować doraźne 

sojusze rabina, księdza czy imama w obronie 
zagrożonych podstaw wiary.

Cechy i symptomy 

fundamentalizmu

• Fundamentaliści dają sobie prawo do osądzania, 

kto jest prawdziwym wiernym, a kto nim nie jest. 
Oczywiście siebie uważają za prawdziwie 
wierzących.

• Fundamentaliści szczycą się, że znają ostateczne 

odpowiedzi na wszystkie możliwe pytania. 

• Widzą wszystkie problemy w czarno-białych 

kolorach bez pozostawiania jakichkolwiek 
wątpliwości. 

• Tworzą enklawy oddzielając się od innych, których 

uważają za niewiernych. Charakteryzuje ich 
ekskluzywizm.

• Nie uznają kompromisów, charakteryzuje ich 

postawa konfrontacji. Dążą do tego, aby 
podporządkować sobie lub pognębić myślących 
inaczej. 

Cechy i symptomy 

fundamentalizmu

• Swoich przywódców poddają testowi siły, moralności i 

sprawiedliwości. 

• Wzniecają niepokoje, aby osiągnąć swoje cele. 

Organizują rewolty, angażują się w konflikty. 

• Religia góruje ponad innymi sprawami typu 

społeczeństwo, ekonomia czy polityka. Całe życie 
społeczne musi być podporządkowane rygorom religii.

• Prowadzą prosty styl życia, są zdeterminowani w 

osiąganiu swoich celów. 

• Są wysoce nietolerancyjni, traktują inaczej myślących 

jako zagrożenie dla swojej egzystencji. Dlatego 
zwalczanie ich uważają za naczelny swój cel.

Fundamentalizm w USA

• Amerykański fundamentalizm religijny uległ 

istotnym zmianom — stał się elementem 
składowym nowego amerykańskiego 
nacjonalizmu, który otworzył się na bliskie 
wieloetnicznemu narodowi amerykańskiemu 
wartości ogólnoludzkie.

• Oprócz USA chrześcijańskie środowiska 

fundamentalistyczne znajdują się także w 
Indiach (National Liberation Front of Tripura), 
czy Ugandzie Armia Bożego Oporu (Lord's 
Resistance Army).

Fundamentalizm w Ameryce 

Łacińskiej

• Fundamentalizm religijny w krajach Ameryki 

Południowej i Środkowej ma charakter 
masowego ruchu społecznego protestu wobec 
istniejącej elity władzy, do której, obok 
właścicieli ziemskich i przedsiębiorców, 
zaliczany jest też kler katolicki.

• Próby przybliżenia Kościoła Katolickiego do 

problemów biedoty, swoiste „lewicowe" 
chrześcijaństwo, spotkało się ze zdecydowanym 
oporem hierarchii, w tym także, a może przede 
wszystkim rzymskiej, na czele z papieżem.

Fundamentalizm islamski

• To z bunt przeciwko westernizacji świata, 

któremu nie można się przeciwstawić.

• Niemożliwość wypracowania własnej 

alternatywy rozwoju innowacyjnego na bazie 
tradycyjnej kultury islamu spowodowało, że 
wytworzyły się warunki do buntu.

• Jedynym realnym odniesieniem była historia — 

legenda wielkości imperiów stworzonych przez 
Mahometa i jego następców, których państwa 
sięgały Pirenejów i Zatoki Bengalskiej.

Fundamentalizm islamski

• Uznano, że źródłem tej wielkości był 

fakt, iż islam VII czy VIII wieku miał 
czystą formę, nieskażoną dekadencją 
późniejszych wieków. Wrócono do 
studiowania świętych tekstów w 
takiej formie, w jakiej je stworzył 
Prorok i jego bezpośrednie otoczenie, 
mające kontakt z Bogiem.

Fundamentalizm islamski

• Dla fundamentalistów islamskich 

prawda historyczna nie ma 
znaczenia. Powrót do źródeł wiary ma 
tylko i wyłącznie kontekst 
mobilizacyjny, umożliwiający 
koncentrację ogromnych rzesz ludzi 
wobec prostego przesłania, które są 
w stanie zrozumieć i które formułuje 
proste rozwiązania ich problemów.

Muzułmański reformizm

• Rozwijała się w tym samym czasie co 

fundamentalizm i ma wspólne korzenie wiary.

• Najwybitniejszym przedstawicielem był Pers 

Dżamal ad-Din al Afgani (1839-1897), który uważał 
że sukcesy Europy tkwią nie w sile armii, ale 
potędze nauki. 

• Dlaczego islam nie był w stanie wytrzymać 

konkurencji z nauką zachodnią? Gdyż nad 
interpretacją racjonalną świętego tekstu 
przeważyło naśladownictwo. Zaprzestano 
uprawiania hermeneutyki teologicznej, podczas gdy 
w Europie się rozwijała.

Radykalizacja islamu

• Początki współczesnego islamskiego 

radykalizmu, który dokonał integracji 
myśli wahhabickiej i reformistów, 
wiążą się z działalnością Egipcjanina 
Hasana al-Banny (1906-1949) i 
założonego przez niego Bractwa 
Muzułmanów.

Fundamentalizm 

judaistyczny

• Wśród partii religijnych zasiadających w Knessecie 

znajdują się ugrupowania sprzeciwiające się istnieniu 
Państwa Izrael, postrzeganego jako twór ludzki i 
świecki w przeciwieństwie do właściwego Izraela, 
który ma być dziełem mesjasza.

• Grupy te nie akceptują zwrotu Palestyńczykom oraz 

sąsiadom Izraela żadnych ziem okupowanych uznając 
je za część świętej ziemi narodu izraelskiego 
przekazanej mu przez Boga. 

• Ze środowiska judaistycznych fundamentalistów 

wywodził się m.in. zabójca dążącego do pokoju z 
Palestyńczykami izraelskiego premiera Icchaka 
Rabina.

Gusz Emunim

• Gusz Emunim (Blok Wiernych). Zakłada on 

„judaizację” państwa i tradycji, oraz lekceważenie 
wszystkiego, co nie jest żydowskie. Przywódcy ruchu 
uważają, iż Holocaust był próbą daną Żydom od 
Boga, który pragnął w ten sposób zmusić ich do 
powrotu do Syjonu. Blok Wiernych neguje prawo 
Palestyńczyków do tego kraju uważając, że tylko 
Żydzi są spadkobiercami praw do „ziemi obiecanej”. 
Grupa ta domaga się w wielu miejscach 
wprowadzenia do prawa stanowionego zapisów 
opowiadających się za dyskryminacją rasową, a 
także polityką „żelaznej pięści” przeciwko 
Palestyńczykom.

Meir Kahanne – „izraelski 

ajatollah”

• Rabin M. Kahane - założyciel Żydowskiej Ligi 

Obrony (Jewish Defense League) działającej na 
terenie USA. 

• Liga przeprowadziła w latach 70. szereg aktów 

terrorystycznych na ternie USA. Jej ideologia 
zbliżona była do rasistowskiej - naród żydowski 
jest „wyjątkowy, wybrany, Święty i najwyższy”. 

• Po przeprowadzce do Izraela Kahne powołał do 

życia Kach – grupę Terror Przeciwko Terrorowi 
(Terror Neged Terror), która planowała wysadzić 
meczety na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie.

Kahane Chai

• Po zamordowaniu w Nowym Jorku Kahenea 

Organizacja Kach uległa rozbiciu na dwie 
frakcje: Kach prowadzoną przez Barucha 
Marzela w Kiryat Arba oraz Kahane Chai 
(Kahane Żyje) prowadzoną przez syna 
rabina Kahane - Benjamina Kahane, z 
siedzibą w osadzie Tapuah. 

• Po zdelegalizowaniu obu grup w 1994 roku 

zwolennicy rabina M. Kahane utworzyli 
organizację, która przyjęła nazwę 
Niepodległe Państwo Judei lub Sykariusze.

Fundamentalizm 

hinduistyczny

• W Ajodhji (Indie) w 1992 ruch hinduistyczych 

fundamentalistów w wyniku masowych demonstracji 
doprowadził do zburzenia meczetu Babri Masdżid 
zbudowanego w XVI wieku przez pierwszego z władców 
Wielkich Mogołów Babura - rzekomo stojącego na miejscu 
świątyni boga Ramy. 

• Na tle sporów z muzułmańskim Pakistanem niejednokrotnie 

dochodzi także w Indiach do pogromów muzułmanów, a 
także Sikhów, którym fundamentaliści nie mogą wybaczyć 
dążenia do utworzenia Kalistanu. 

• Fundamentaliści hinduistyczni uważają, że zarówno 

muzułmanie, jak i chrześcijanie stanowią obcy element 
napływowy. Pierwsi mieli opanować Indie wraz z dynastią 
Wielkich Mogołów, drudzy za sprawą Brytyjczyków w czasie 
ich obecności na Półwyspie Indyjskim.

Fundamentalizm buddyjski

• Sri Lanka – konflikt buddystów 

Syngalzezów z Tamilami wyznania 
hinduistycznego.

• Buddyjscy mnisi są główny wrogami 

uznania hindusów za pełnoprawnych 
członków lankijskiego społeczeństwa. 

• Od chwili wybuchu 1970 rebelii 

Tamilów buddyjscy mnisi byli 
głównymi inicjatorami przemocy 
skierowanej przeciwko Tamilom. 

Nacjonalizm

• Uważa interes własnego narodu za nadrzędny 

wobec interesu jednostki, grup społecznych, czy 
społeczności regionalnych. 

• Uznaje naród za najwyższego suwerena 

państwa, a państwo narodowe za najwłaściwszą 
formę organizacji społeczności, złączonej 
wspólnotą pochodzenia, języka, historii i kultury. 

• Przedkłada interesy własnego narodu nad 

interesami innych narodów, zarówno wewnątrz 
kraju (mniejszości narodowe lub etniczne) jak i 
na zewnątrz (narody sąsiednie).

Nurty nacjonalizmu

• Narodowy katolicyzm
• Narodowy bolszewizm
• Narodowy radykalizm
• Narodowy syndykalizm
• Narodowy konserwatyzm
• Narodowy socjalizm
• Lewica narodowa
• Kemalizm
• Nacjonalizm integralny