Zbigniew Raszewski, Krótka historia teatru polskiego,

Warszawa 1977.

1. Teatr staropolski - w państwie Piastów i Jagiellonów.

• od. XIII w.

• teatr ściśle obrzędowy, liturgiczny - łaciński, w Wielkanoc, słowa z Ewangelii, znalezienie pu-stego grobu, najstarsza instrukcja dotycząca gry scenicznej w X w. w Anglii, „gra” („ludus”), a nie „teatr”.

• w Polsce kolebką kultury Kraków - księga z tekstem „Nawiedzenia grobu” („Visitatio sepul-chri”) z XIII w.

• stopniowo w Wielki Piątek.

• od XIV w. „Nawiedzenie grobu” także w mniejszych parafiach.

• Jezus z ruchomymi ramionach.

• misterium i moralitet (od XIV w.).

• poszerzenie tematyki i wyłączenie z liturgii.

• języki „ludowe”.

• początkowo grywano w kościołach, potem na cmentarzach i w innych miejscach.

• teatr symultaniczny (wszystkie miejsca naraz, widoczne, wydarzenia ciągłe).

• misteria - ludzie świeccy, głównie mieszczanie z pobożnych bractw.

• „Historyja o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim” Mikołaja z Wilkowiecka - ok. 1580 r., od pogrzebu do zjawienia się w wieczerniku, wskazówki dotyczące kostiumu i gry.

• moralitet - w centrum grzesznik; z osiągnięcia świetności na potępienie, „Każdy” (Everyman, Hecastus), 1539 r.

• teatr humanistów (od XVI w.).

• obrządek pogański - konspiracja, potem protektorat papieża.

• w Polsce od XVI w. przedstawienia antyczne - Jan Noskowski i Stanisław z Łowicza, opiekun Zygmunt I.

• klasyczna łacina, wyszukany styl, rzymska retoryka, role kobiece grywali mężczyźni, zamk-nięte pomieszczenie, sztuczne oświetlenie.

• teatr świecki (od XV w.).

• kuglarze, waganci, rimarii (XVI w.), teatrzyki lalek, cyrki, linoskoczkowie.

• „Sąd Parysa, królewicza trojańskiego” - 1542 r., najstarszy świecki tekst dramatyczny po pol-sku, za pieniądze.

2. W Rzeczypospolitej.

• tragedia i komedia.

• „Odprawa posłów greckich” Kochanowskiego 1578 r. - wprowadzenie do renesansowej kul-tury teatralnej.

• „Potrójny” Piotra Cieklińskiego, ok. 1595 r., komedia, z Plauta.

• mecenat Jana Zamoyskiego.

• teatr królewski.

• teatry publiczne, opera, dekoracje malowane, zmieniane w ciągu przedstawienia, periaktoi (graniastosłupy).

• XVI/XVII w. teatr angielski - zawodowy aktor, bez masek, bez kurtyn.

• Polska: opera dzięki Władysławowi IV, „komedia” = dramat, wśród wykonawców włoskich tak-że aktorki, np. Margherita Catanea.

• przedstawienia okolicznościowe.

• komedia rybałtowska.

• od najniższych warstw społecznych, nauczyciele wiejscy, biedni.

• satyry, autoironia, obrazek z życia szkoły, wsi, miasteczka.

• kultura teatralna kraju (2. połowa XVI w.).

• teatr szkolny - sztuki łacińskie, studenci (w repertuarze szkół średnich).

• bardzo dużo jezuickich.

• jeden afisz polski z 1618 r. w Gdańsku.

• jezuici - bezpłatnie.

• teatralne zabawy szlachty.

• XVII w. szopki (z lalkami), jasełka (nieruchome figurki), pastorałki.

3. Potop i po potopie.

• życie teatralne wobec nowych prądów (XVII w.).

• sarmatyzm w Polsce, oddalenie od europejskiego teatru.

• rozwój teatru francuskiego, maleje znaczenie teatru angielskiego, Włochy - głównie opera.

• podupadło szkolnictwo parafialne i komedia rybałtowska, zanika komedia szlachecka.

• nadal trwa misterium.

• misterium „nowe”.

• nowe środki wyrazu.

• w przerwach - orkiestra.

• elementy moralitetu.

• wstawki komiczne.

• teatr szkolny.

• od połowy XVII w. na rozpoczęcie i zakończenie roku szkolnego, głównie w szkołach jezui-ckich.

• rzadko tematy z Ewangelii.

• brak erotyki.

• brak kobiet na widowni.

• od 1660 r. z jezuitami rywalizują pijarzy.

• działają szkoły innowiercze.

• od XVIII w. u jezuitów tragedie w całości po polsku, wstawki baletowe.

• rozwój teatru królewskiego.

• związki z Zachodem.

• kurtyna, kulisy wypierają periaktoi, brak masek.

• August II buduje w Warszawie „Operalnię”, otwrta w 1748 r., szlachta i mieszczanie, 4 kon-dygnacje lóż, wstęp bezpłatny.

• teatry magnackie (od XVII, pełny rozwój XVIII w.).

• osobne budynki, teatry ogrodowe, język obcy tylko w operze.

• teatr nieświeski - zakłada Franciszka Urszula Radziwiłłowa, repertuar, autorka sztuk i prze-kładów na język polski sztuk obcych.

• na przełomie.

• 1741 r. „Collegium Nobilium” i Stanisław Konarski - propaganda polityczna, przeciw sarma-tyzmowi.

• jezuici dokonują zmian - nastawienie na komedię.

• Franciszek Bohomolec.

• usuwane postaci kobiece.

• nagana cudzoziemczyzny.

• dogorywają misteria, cząstka folkloru na wsi.

• publiczne przedstawienia zawodowe - cyrki, utwory dramatyczne, popisy zręczności, płatne (wkrótce zbankrutowały).

WZROST I UPADEK TEATRU NARODOWEGO (do 1794 r.)

1. W ostatnich latach Rzeczypospolitej (1765-1794).

• powstanie Teatru Narodowego.

• mecenat Stanisława Augusta Poniatowskiego.

• pierwszy teatr 1765 r.

• afisze, zespoły cudzoziemskie, w planach utworzenie polskiego, aktorki.

• Bielawski („Natręci”), Bohomolec.

• siedzibą Operalnia.

• do 1767 r. zespół polskie i włoski.

• francuski 1769 r.

• w 1772 r. Operalnia rozebrana.

• w stolicy i na prowincji.

• wznowiona działalność teatru publicznego, od 1774 r. do 1778 r. w pałacu Radziwiłłów.

• nowy gmach 1779-1833 naprzeciw pałacu Krasińskich w Warszawie - malowana kurtyna z łacińską dewizą, kulisy do zmian otwartych.

• widownia na stojąco, za miejsce na ławie - dodatkowa opłata.

• w 1773 r. rozwiązany zakon jezuitów, szkolnictwo państwowe, z programu usunięte przedsta-wienia teatralne.

• plebs: teatry marionetek, widowiska cyrkowe i lalkowe.

• społeczny prestiż zawodowego aktora bardzo niski.

• rozwój twórczości dramatycznej (zarobek).

• specjalizacja aktorska, np. amant, niskie gaże.

• wybitne jednostki zakładają własne teatry (np. Bogusławski), które upadały po kilku latach i zamieniały się w zespoły wędrowne.

• na scenie i na widowni.

• żywiołowa reakcja publiczności.

• orator zapowiadał sztukę na następny dzień, pertraktacje z publicznością.

• Zabłocki od 1781 r., „Fircyk w zalotach” - najlepsza sztuka, ale niewypał.

• odmiany opery komicznej:

• wiejska - temat: chłopi i ich prawo do lepszego losu.

• francuska - adaptacja do polskich warunków.

• włoska - wierne tłumaczenie.

• decydujące lata.

• obrady Sejmu Wielkiego - duża liczba posłów.

• powrót Bogusławskiego do Warszawy w 1789 r.

• teatr silny i zintegrowany, najwybitniejsi aktorzy.

• „Powrót posła” Niemcewicza i „Szlachcic mieszczaninem” Wybickiego.

• aktorzy: Agnieszka Truskolaska i Kazimierz Owiński.

• sztuki Bogusławskiego:

• „Taczca occiarza” 1790 r.

• „Henryk VI na łowach” 1792 r. - przeciwko targowiczanom.

• „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale” 1794 r. - po II rozbiorze, konspi-racja, dla Kościuszki, zmylenie władz, odzywają się chóry, konkret historyczny i obyczajowy w kostiumach.

1

1