Hubertus Mynarek - Zakaz Myslenia

Nasilanie się fundamentalizmu na całym świecie zagraża naszej sytuacji społeczno-

politycznej.  Podczas  gdy  większość  teologów  traktuje  to  zjawisko  jako  przejaw  upadku
pierwotnie czystej idei Dobrej Nowiny i nauki wiary, religioznawca prof. Hubertus Mynarek
przyjmuje bardziej radykalny punkt widzenia: w swej zaangażowanej polemice wykazuje, że
fundamentalizm  religijny  leży  u  podstaw  zasadniczych  prawd  wiary  wszystkich  religii
monoteistycznych.  Wszystkie  one  wcześniej  czy  później  ustanawiają  zakazy  myślenia,
zamykające  drogę  rozumowi,  których  –  jako  że  obstają  przy  wartościach  absolutnych  –  nie
sposób pogodzić z religijną tolerancją.

Hubertus Mynarek urodził się w roku 1929 na Opolszczyźnie, w rodzinie pochodzenia

niemieckiego. Studiował teologię katolicką, filozofię i psychologię. W latach pięćdziesiątych
był  księdzem  na  Śląsku.  Od  roku  1958  mieszka  na  stałe  w  Niemczech.  Tam  zrobił  karierę
naukową.  Wykładał  –  jako  profesor  –  w  Republice  Federalnej  Niemiec  i  w  Austrii.  W  roku
1972 porzucił stan duchowny i w związku z tą decyzją wystosował krytyczny wobec Kościoła
list  otwarty  do  papieża  Pawła  VI.  Reakcją  na  to  było  pozbawienie  go  przez  Kościół  prawa
nauczania.  Odtąd  żyje  jako  osoba  prywatna,  ojciec  rodziny.  Wiele  pisze  i  publikuje.
Szczególnie  ważne  w  jego  dorobku  są  następujące  książki:  Mystik  und  Vernunft  (Mistyka  a
rozsądek),  Eros  und  Klerus  (tytuł  chyba  zrozumiały  bez  tłumaczenia),  Zakaz  myślenia.
Fundamentalizm  w  chrześcijaństwie  i  islamie,  Jezus  i  kobiety.  Miłosne  życie  Nazarejczyka
(wydanie polskie Wydawnictwo URAEUS 1995).

Spis treści:

I. Niebezpieczeństwo fundamentalizmu..................................................................................... 4
II. Jak rodzi się fundamentalizm?............................................................................................... 9
III. Religijne źródła wszelkich fundamentalizmów ................................................................. 16
IV. „Czyste” i „doskonałe” źródła fundamentalizmu .............................................................. 20
V. Każdy monoteizm jest fundamentalistyczny ....................................................................... 41

Nota o autorze .................................................................................................................. 46
Bibliografia ....................................................................................................................... 48
Przypisy ............................................................................................................................ 49

Wywód Mynarka jest wysoce kompetentny i nadzwyczaj pouczający.

Wirklichkeit und Wahrheit

Mynarek przekonuje szczerością i niezmienną kompetencją wykładu. Sugestywność relacji sprawia, że czytelnik

czuje się poinformowany dokładniej, niżby to zapewniły traktaty polityczne czy naukowe.

TAZ

Mynarek usiłuje uczynić „wolną religię” zrozumiałą także i nade wszystko dla ludzi współczesnych oraz

uratować ją na przyszłość, a jest w tych usiłowaniach zawsze przekonujący. Ponieważ w oficjalnym Kościele i

jego nauce teologicznej nadal brak odważnych publikacji tego rodzaju, Mynarek wyświadcza niebagatelną

przysługę swoim byłym kolegom. Trzeba jednak wykluczyć ich wdzięczność za tę pionierską działalność.

Prof. dr Horst Herrmann, Frankfurter Rundschau

Przy lekkości pióra, Mynarek łączy dogłębną znajomość faktów i związków między nimi z klarownością

przedstawiania poszczególnych zjawisk i umiejętnym puentowaniem.

Hessisch-Niedersachische Allgemaine

Ktoś znajomy, o niezwykłej odwadze, czym przypomina Lutra i Muntzera, bez tej nawet skłonności do

kompromisu, jaką wykazał Galileusz. Obce mu są oportunizm i konformizm – we wszelkiej postaci.

Prof. dr Werner Peiser, były ambasador, w piśmie okólnym genueńskiej gminy ewangelicko-augsburskiej

Mynarek pokazuje, jaka powinna być religia: niedogmatyczna, nigdy zamknięta, zawsze wymagająca korekty,

niesprzeczna z żadnym nakazem człowieczeństwa i ludzką wolnością, wciąż w swojej istocie gotowa do ofiary z

samej siebie. Powinna być zorganizowana na podobieństwo otwartego ustroju demokratycznego.

Mynarek opiera się w tym, co pisze, na niewątpliwie osobistym doświadczeniu i świetnej znajomości przedmiotu.

Udzielił on ważkich odpowiedzi na ciągle stawiane pytania o sens i duchowe oblicze człowieczeństwa.

Der Humanist

Mynarek potrafi pisać w sposób fascynujący. Nic boi się łamać tabu i czasem nawet posunąć się dalej, niżby to

wynikało z celów, jakie sobie stawia. Zawsze można się od niego czegoś nauczyć.

Freies Christentum

Mynarek pisze „nic po profesorsku i, co cieszy, konkretnie (...), sprawność literacka idzie w parze z

przekonującym wykładem psychologicznym.”

Dr Karlheinz Deschner

To połączenie obiektywizmu krytyka z nawiązaniem do własnych doświadczeń życiowych

trzeba uznać za w pełni udane.

Homo Humanus – Buchweiser

Mynarek „dokumentuje, w pewnych fragmentach wręcz dramatycznie, historię świata i historię umysłowości –

wszystko odnosi się do konkretnych ludzi i epok. Czytelnik staje się chętnym świadkiem burzliwych wydarzeń i

przemian duchowych.”

Unitarische Blatter

Sam autor okazuje się rzecznikiem radykalnej postawy etycznej.

Publik-Forum

Ten człowiek czerpie siłę swojego zaangażowania religijnego z własnych

doświadczeń życiowych i nic jest skory do kompromisów.

Vorgange. Zeitschrift für Gesellschaftspolitik

I. Niebezpieczeństwo fundamentalizmu

„Nie żyjemy dzisiaj pod znakiem Oświecenia, lecz w znacznie większej mierze pod

wszechstronnym  wpływem  prądów  fundamentalistycznych.”  Oto  słowa  Richarda  von
Weizsackera,  wygłoszone  podczas  mszy  ekumenicznej  z  okazji  rocznicy  zbombardowania
Drezna  13  lutego  1945  roku.  Rzeczywiście,  różnego  rodzaju  fundamentalizmy  –  wielkie  i
małe,  ideologiczne  i  militarne,  filozoficzne,  teologiczne,  ekologiczne  i  ekonomiczne,
kulturalne  i  społeczne,  religijne  i  kościelne,  polityczne  i  pozornie  apolityczne,  regionalne  i
ponadregionalne  –  wyrosły  jak  grzyby  po  deszczu  w  naszej  złożonej  sytuacji  u  schyłku
drugiego tysiąclecia, a zagrażając pokojowi na świecie, zmniejszają w sposób bardzo istotny
szansę  przeżycia  ludzkości.  W  tej  sytuacji    kontynuował  Weizsacker  –  „trzy  religie
Abrahamowe  mogą  i  muszą  przyczynić  się”  do  wyeliminowania  niebezpieczeństw
zrodzonych  przez  fundamentalizm.  Czy  jednak  nie  oznacza  to  wpuszczenia  wilka  do
owczarni?

Czy

judaizm,

chrześcijaństwo,

islam

nie

mają

same

charakteru

fundamentalistycznego i czy w pewnym stopniu same nie zainicjowały prześladowań oraz
wojen religijnych?

Nawet prezydent Republiki Federalnej Niemiec przyznaje we wspomnianym

przemówieniu,  że  „w  imię  każdej  z  tych  trzech  religii  wyrządzono  wiele  krzywd  i  zadano
wiele  cierpień.  Żadna  z  nich  nie  może  w  historii  dwu  pozostałych  znaleźć  uzasadnionych
powodów  do  prowadzenia  w  ich  pojęciu  sprawiedliwych  wojen.”  Przede  wszystkim
chrześcijanie  powinni  zrezygnować  z  „bezpodstawnych  roszczeń”,  aby  uważano  ich  za
„jedyną ostoję rozumu, oświecenia i prawa.”

W istocie rzeczy fundamentalizmy pochodzenia chrześcijańskiego również dzisiaj w

dużym  stopniu  powiększają  i  pomnażają  negatywny  bilans  naszej  planety  pod  względem
politycznym, gospodarczym, społecznym i ekologicznym. Zacznijmy od szczególnie ważnego
fundamentalistycznego  aspektu  chrześcijaństwa  rzymskokatolickiego,  które  w  porównaniu  z
chrześcijaństwem  prawosławnym  i  protestanckim  natychmiast  rzuca  się  w  oczy  z  powodu
liczby  wiernych,  których  ilość  sięgnie  niebawem  miliarda,  co  stanowi  jedną  piątą  ludności
ś

wiata, a tym samym uczyni z Kościoła rzymskiego największą organizację wyznaniową na

naszym  globie.  Mam  na  myśli  prowadzoną  przez  przywódcę  tej  organizacji,  „namiestnika
Chrystusa”, i jego podwładnych fanatyczną, fundamentalistyczną wojnę z antykoncepcją. Nie
jest  to  wojna  we  własnych  szeregach,  w  granicach  własnego  wyznania,  chociaż  byłoby  to
wystarczającym  złem.  Jest  to  wojna,  która  w  istotny  sposób  wpływa  na  ogólną  sytuację
socjopolityczną  i  ekonomiczną  na  świecie.  „Na  całej  kuli  ziemskiej  kościelny  zakaz
stosowania antykoncepcji przyczynia się z całą mocą do pogłębienia nieświadomości, ucisku i
cierpień  ludzi.  Konserwatywna  hierarchia  Kościoła,  wspierana  przez  równie  konserwatywną
kastę lekarzy katolickich i prawicową organizację Opus Dei, czyni wszystko, aby zahamować
upowszechnianie zasad planowania rodziny i wychowania seksualnego. Ci ludzie dążą usilnie
do  udaremnienia  wysiłków,  służących  ochronie  przed  katastrofą  demograficzną.  Ich  niechęć
do  prezerwatyw  sprzyja  szerzeniu  się  AIDS.  Ta  doktryna  katolicka  powoduje  więcej  zła  niż
polityka apartheidu” (Brenda Maddox).

„Książęta Kościoła” wykorzystują wszelkie kanały polityczne, dyplomatyczne, a – w

zakresie finansów, jak się okazało – nawet ciemne kanały mafijne, wywierają presję na
wszelkie dostępne ich wpływom rządy, administracje, media i szkoły wyższe, aby tylko
przeforsować swoje fundamentalistyczne zakazy myślenia i działania.

Nie wolno ani przez chwilę zapominać, że mocarzom kościelnym zawsze chodzi o

władzę, o władzę nad światem. Dlatego należy sobie uzmysłowić, jak wielka władza znajdzie
się  w  rękach  namiestnika  Boga  w  trzecim  tysiącleciu,  jeśli  zdoła  on  zaprzęgnąć  do  swych
celów  w  dużym  stopniu  niewykształcone,  fundamentalistycznie  nastawione  masy  ponad
miliarda  katolików.  Nie  ulega  wątpliwości,  że  strategia  Kościoła  zmierza  również  w  tym

kierunku:  im  bardziej  bezwzględny  zakaz  kontroli  urodzin  –  tym  większa  produkcja
katolików  w  krajach  Trzeciego  Świata!  Albowiem  w  krajach  wysoko  rozwiniętych  katolicy
nie  przejmują  się  już  prawie  papieskim  „lamentem  na  temat  seksu”  („Ojcze  Święty,  Pawle
Szósty,  już  nie  jęcz  na  temat  rozpusty”,  napisał  pewien  oburzony  czytelnik  do  „Spiegla”  w
związku z ogłoszoną właśnie encykliką papieża Pawła VI Humanae vitae). Tylko 12 procent
wiernych  poniżej  50  roku  życia  i  25  procent  powyżej  tego  wieku  jest  (co  wynika  z  różnych
ankiet)  gotowych  dawać  posłuch  słowom  papieży,  dotyczącym  moralności  seksualnej.
Zainteresowanie to zdaje się jeszcze spadać w świecie zachodnim.

Po upadku fundamentalistycznego socjalizmu w Europie Wschodniej hierarchia

Kościoła katolickiego przymierza się już do przeprowadzenia nowej akcji misyjnej w Rosji i
jej niedawnych satelitach. Z Watykanu i konferencji biskupów państw zachodnioeuropejskich
dochodzą  głosy,  że  w  imię  nowego  ładu  chrześcijańskiego  należy  zmienić  oblicze  Starego
Kontynentu.  Głównym  tematem  czterodniowych  tajnych  obrad  biskupów  katolickich,  które
odbywały  się  podczas  sierpniowej  konferencji  w  Fuldzie  w  1991  roku,  było  właśnie
ustanawianie  nowego  porządku  w  Europie!  Ich  motto  brzmiało:  „Pragniemy  zbudować
Europę nadziei chrześcijańskiej!”, Europę, która przypomni sobie „głębokie tchnienie nadziei
chrześcijańskiej”.  Triumfalnie  głosi  się  zwycięstwo  Kościoła  nad  ideologią  Wschodu.  W
porównaniu  z  tego  typu  propagandowymi  wypowiedziami  instytucji  kościelnych  hasło
Norberta  Bluma  „Marks  umarł;  Jezus  żyje”  brzmi  nieomal  łagodnie.  W  rzeczywistości
wszystko przemawia za tym, że stoimy w obliczu nowej, wielkiej ofensywy chrześcijaństwa
rzymskokatolickiego.  Papież  daje  sygnał  do  ataku  na  kruchą  twierdzę  Europy.  Należy
zapoczątkować  nową  ewangelizację  pogańskiej  Europy,  ponieważ  zachodnioeuropejski
liberalizm  i  konsumpcjonizm,  które  grożą  teraz  zalaniem  krajów  na  wschód  od  Łaby,
produkują  „niewolników  przyjemności”.  W  toku  owej  ewangelizacji  prawa  boskie  (czytaj:
kościelne)  należałoby  wpoić  na  nowo  z  całą  surowością,  a  ponadto  –  taki  jest  program
Watykanu  –  miałyby  one  obowiązywać  jako  „wieczne  prawa  natury  ludzkiej”.  Nie  trzeba
dodawać,  że  do  tych  „wiecznych  praw”  należy  naturalnie  zakaz  rozwodu,  „sztucznej”
regulacji urodzin, aborcji i przedmałżeńskiego współżycia seksualnego. Wiara chrześcijańska
w  swej  doktrynalnej,  dogmatycznej  i  fundamentalistycznej  postaci,  wolna  od  wszelkiej
„liberalnej  gadaniny”  postępowych  teologów,  ma  stanowić  jedyny  możliwy  fundament
społecznego  i  państwowego  współistnienia  w  Europie.  Stworzenie  nowego  ładu
europejskiego  jest  możliwe  wyłącznie  na  „wspólnym  gruncie  chrześcijaństwa”.  Państwa
europejskie  powinny  również  w  swym  prawodawstwie  podporządkować  się  w  nowy,
zdecydowany  sposób  katalogowi  wartości  chrześcijańskich.  Albowiem,  jak  mówi
przewodniczący kongregacji do spraw wiary, kardynał Ratzinger: „Władza państwowa, która
nie chce nic wiedzieć o Bogu, staje się bandą rozbójników.”

Karierę robi hasło „bioetyka”. Kościelni propagandyści mają tu na myśli zwłaszcza

rodzinę  jako  centrum  zdrowego  życia  w  społeczeństwie,  życia  polegającego  na
skanalizowaniu i ograniczeniu pociągu seksualnego do spółkowania par połączonych ślubem
kościelnym,  z  absolutnym  zakazem  stosowania  wszelkich  „sztucznych”  środków
zapobiegających  prokreacji.  „W  planie  boskim  miłość  seksualna  zaczyna  się  dopiero  w
małżeństwie!”

Władcy kościelni podejmują bardzo wiele wysiłków w celu realizacji swego programu

fundamentalistyczno-chrześcijańskiego, Nowego Ładu w Europie. Obok Watykanu mamy tu
centralę „Ewangelizacja 2000”, ponieważ do końca tego tysiąclecia Europa ponownie ma stać
się  chrześcijańska  –  co  naturalnie  znaczy  katolicka.  Filie  tej  organizacji  ewangelizacyjnej
powstają  we  wszystkich  krajach  europejskich.  Nowa  fundamentalistyczna  „fabryka  myśli”
przedstawia: Chrystusa jako największego myśliciela w dziejach ludzkości; słowo Boże jako
niezłomną,  niewątpliwą  prawdę,  jako  jedyne  światło,  jedyną  mądrość;  Kościół  jako  jedyną
instytucję,  która  ma  do  zaoferowania  wskazówki  i  motywacje  do  sensownego  życia,  dla

„nowej  cywilizacji  miłości”;  papieża  jako  osobę,  pod  której  wyłącznym  przewodnictwem  i
protektoratem  marsz  ku  nowej  szczęśliwej  Europie  może  osiągnąć  swój  cel.  Autonomia,
wolność,  różnorodność  są  przeklęte,  a  przynajmniej  podejrzane  jako  maski  rozpasanego
libertynizmu.

Uporczywe kwestionowanie którejś z prawd wiary, twierdzi kardynał Ratzinger w

swym Raporcie o stanie  wiary (Rapporto sulla fede), stanowi „wykroczenie przeciw religii i
jedności Kościoła” (które zgodnie z kanonem 751 nowego watykańskiego prawa kościelnego
z roku 1983 jest karane ekskomuniką). Wiarę chrześcijańską proklamuje się jako rozwiązanie
wszelkich  problemów.  Całość  opatrzona  jest  mottem:  „To  nie  chrześcijaństwo  należy
zmodernizować,  to  świat  trzeba  zewangelizować.”  Państwa  zaś  mają  poddać  się  posłusznie
prymatowi,  dominacji  Kościoła.  To  nowe  chrześcijaństwo  z  łaski  papiesko-watykańskiej
występuje  z  totalitarnym  roszczeniem,  twierdząc,  że  jedynie  ono,  jako  dawca  norm,  posiada
właściwe środki i słuszne rozwiązania wszystkich problemów państwowych, ekonomicznych,
społecznych i duchowych.

Godnymi misji nawrócenia Europy są jedynie kapłani absolutnie wierni papieżowi.

Zaprosił on niedawno do Rzymu pięć tysięcy takich oddanych legionistów na zaszczytne
spotkanie najwierniejszych i najbardziej zdecydowanych. Mają oni stanowić trzon mobilnych
oddziałów bojowych namiestnika Boga we wszystkich krajach Europy. W obliczu defetyzmu
i krytyki papieża w kręgach klerykalnych należało dodać im otuchy. Im też należało wpoić
szczególną świadomość, iż są wybrańcami.

Jednakże papieski marsz ku czasom średniowiecza, kiedy to Europa była tworem

monolitycznym  i  chrześcijańsko-katolickim,  jest  wspierany  oczywiście  nie  tylko  przez
kapłanów-legionistów. Świeccy katolicy i organizacje świeckie są często pod tym względem
jeszcze  bardziej  dziarskie  i  dynamiczne,  bardziej  waleczne  i  gorliwe.  Po  pierwsze  należy  tu
wymienić  Opus  Dei,  najukochańsze  dziecko  papieża  spośród  wszystkich  organizacji
kościelnych  i  zbliżonych  do  Kościoła.  Jest  to  zarazem  jedyna  z  ogólnopolitycznych  i
kościelno-politycznych  grup  nacisku  podległa  bezpośrednio  papieżowi.  Wszystkie  pozostałe
kościelne lub zbliżone do Kościoła związki, grupy i organizacje podlegają kontroli biskupów.
Opus  Dei  jednak  nie  musi  się  nimi  przejmować,  będąc  w  rozumieniu  prawa  kościelnego
personalną  prałaturą,  by  tak  rzec,  biskupstwem  na  płaszczyźnie  personalnej,  a  nie
terytorialnej. Dla znawców środowiska kościelnego jest to z punktu widzenia prawa Kościoła
niesłychane podniesienie wartości tej organizacji, która zresztą liczy na świecie około 80000
członków,  z  czego  tylko  2%  jest  kapłanami.  To  „dzieło  Boże”  dysponuje  olbrzymimi
pieniędzmi,  olbrzymią  władzą  i  olbrzymimi  wpływami,  nie  tylko  w  Hiszpanii,  jego  kraju
macierzystym. Z biegiem czasu bowiem rozprzestrzeniło się ono „niczym plama ropy na cały
Kościół  katolicki”  (Knut  Walf).  Władcze,  wielokrotnie  już  uwieńczone  sukcesami  działania
Opus  Dei  zmierzają  ku  posiadaniu  własnych  przedstawicieli  we  wszystkich  ważnych
instancjach  państwowych,  społecznych,  w  koncernach  gospodarczych,  przedsiębiorstwach
przemysłowych i bankach, by mogli oni wywierać wpływ na politykę światową, gospodarczą,
finansową  i  społeczną  w  rozumieniu  fundamentalistycznych  zasad  i  celów  Kościoła
papieskiego.  „Wszelkimi  środkami  popierana  jest  (...)  ingerująca  w  działalność  banków,
uniwersytetów i rządów polityczno-teologiczna, reakcyjna, hiszpańska tajna organizacja Opus
Dei,  która  (...)  ma  cechy  średniowieczno-kontrreformacyjne  i  przez  tego  papieża,  który  czuł
się  z  nią  związany  jeszcze  w  Krakowie,  została  pozbawiona  nadzoru  biskupów.”  (W  tej  lub
podobnej  formie  nawet  wewnątrzkościelni  krytycy  ostrzegają  przed  Opus  Dei.  Jest  ona
obecna  w  dość  znacznej  części  sfery  mediów  (prasa,  radio,  telewizja,  film,  agencje
informacyjne) prawie wszystkich państw. W raju podatkowym, jakim jest Liechtenstein, Opus
Dei  utrzymuje  Internationale  Akademie  fur  Philosophie  (IAP)  (Międzynarodową  Akademię
Filozofii),  która  ma  pomóc  dotrzeć  do  nauczycieli  szkół  wyższych  w  Europie  i  Ameryce
Północnej; na Filipinach założyła wpływową polityczną „fabrykę myśli”, Center for Research

and  Communication  (CRC);  posiada  silne  i  wpływowe  kontakty  w  Zurychu,  światowym
centrum  bankowym,  gdzie  członkowie  Opus  Del  zasiadają  podobno  w  radach  nadzorczych
wszystkich wielkich banków i gdzie rezyduje Fundacja Limmat, założona przez ludzi z Opus
Dei.  W  Monachium  istnieje  od  1977  roku  powiązana  z  fundacją  zuryską  Rhein-Donau-
Stiftung (jej członkiem jest były minister stanu Fritz Pirkl, CSU). Opus Dei ma również swe
przedstawicielstwa  we  wszystkich  większych  miastach  i  ośrodkach  uniwersyteckich  w
Republice Federalnej Niemiec.

Silnie zhierarchizowana struktura Opus Dei pod kierownictwem przewodniczącego

generalnego (obecny, Alvaro del Portillo, miał decydujący wpływ na powstanie nowego
kodeksu katolickiego z roku 1983), „w połączeniu z ideologią kształtuje u swoich członków
ś

wiadomość elitarną, której nieobce są cechy wojownicze. Społeczeństwo, a także Kościół,

mają zostać poddane pracy misyjnej, a nawet zdobyte, aby wszędzie przeforsować ideologię
Opus  Dei.  Członkowie  tej  organizacji  muszą  okazywać  zwierzchnikom  absolutne
posłuszeństwo. Lektura książki założyciela Opus Dei demonstruje, że mamy tu do czynienia z
ruchem  fundamentalistycznym  par  excellence  (...)!  należałoby  (...)  przeczytać  oryginalną
wersję  hiszpańską,  ponieważ  przekład  niemiecki  jest  wygładzony.  (Co  zresztą  dotyczy
również  innych  kościelnych  dokumentów  podstawowych.  Dlatego  zawsze  należy  sięgać  po
wersje oryginalne)” (K. Walf).

Oszczędzę sobie omawiania dalszych fundamentalistycznych organizacji i ugrupowań

Kościoła  katolickiego,  jak  Comunione  e  Liberazione  (bądź  co  bądź,  mająca  300000
zwolenników  i  wpływ  na  młodzież  szkolną  i  studentów  w  około  20  krajach),  podejrzane
Engelwerk (Dzieło anielskie) (Opus angelorum) z siedzibą główną w klasztorze St. Petersberg
koło  Silz  w  Tyrolu,  Chańsmatische  Erneuerung  (Odnowa  charyzmatyczna),  Focolarini,
Schonstatter,  Neokatechumenale  itd.  Bez  względu  bowiem  na  to,  jak  bardzo
fundamentalistyczne  mogą  one  być  pod  pewnymi  względami,  to  są  dość  nieistotne  w
porównaniu  z  główną  fundamentalistyczną  strukturą,  jaką  stanowi  sam  w  sobie  Kościół
katolicki.

Wspomnijmy jeszcze tylko o nowej fundamentalistycznej kampanii w sferze mediów.

Myślę  tu  o  organizacji  Lumen  2000  holenderskiego  multimilionera  Pieta  Derksena.  Lumen
2000, założony w 1986 roku w Dallas (USA) między innymi przez Derksena i głównie przez
niego finansowany, ma dzisiaj swoją siedzibę główną w Eindhoven. Celem tej organizacji jest
„ewangelizacja całego globu” poprzez stworzenie przeciwwagi dla złego, pogańskiego świata.
Służyć temu mają „audycje religijne w radiu, telewizji i na kasetach, audycje, których celem
w  Ameryce  Łacińskiej,  Azji  i  Afryce  jest  szerzenie  nauki  chrześcijańskiej,  przeważnie  na
bazie  fundamentalizmu  amerykańskiego”  („Publik-Forum”,  Nr  14/1991).  Również  Europa
Wschodnia  została  w  ostatnim  czasie  włączona  w  elektroniczną  kampanię  ewangelizacyjną.
Derksen,  „cudownie  ozdrawiały”  po  chorobie,  chciałby  zgodnie  z  własnymi  słowami
„podarować  Jezusowi  Chrystusowi  prezent  w  dwutysięczną  rocznicę  jego  urodzin:
chrześcijański  świat.”  Jest  to  realne  dzięki  zastosowaniu  wszelkich  technicznych  środków
komunikacji.  Podobnemu  celowi  służy  także  założone  w  Dallas  międzynarodowe  centrum
szkoleniowe, w którym kształci się dla potrzeb radia i telewizji studentów z całego świata; jak
również zainicjowany i finansowany przez Derksena Instytut Roberta Schumana w Brukseli,
założony w roku 1988 i przygotowujący „młodych mężczyzn i kobiety do pracy w mediach z
myślą  o  roku  2000”  (jak  czytamy  w  prospekcie  reklamowym).  Absolutnie  lojalne,  wierne
papieżowi, niezawodne, wypróbowane przez Kościół, gruntownie sprawdzone osoby mają po
uzyskaniu  wykształcenia  zostać  wprowadzone  do  wszystkich  wpływowych  publicznych
mediów, jak również do najważniejszych prywatnych organów komunikacji.

Jak poważnie papież, ten „wielki komunikator”, traktuje organizację Lumen 2000,

wiadczy fakt, że w swym liście polecającym, wysłanym do ogółem 117 nuncjatur

apostolskich na całym świecie, zwrócił na nią uwagę. Jeśli ponadto uwzględnimy masowo już

obecnie  nadawane  do  całej  Europy  Wschodniej  programy  telewizyjne  ewangelizujących
kaznodziejów  ze  Stanów  Zjednoczonych,  to  wtedy  prawdziwa  okaże  się  diagnoza
amsterdamskiego  eksperta  do  spraw  mediów,  Joana  Hemelsa:  „Ewangelizujące  i
fundamentalistyczne  programy  telewizyjne  mają  już  tak  czy  inaczej  zapewnioną  karierę  na
ś

wiecie.”

Nie należy także ignorować fundamentalistyczno-chrześcijańskich tonów w

proklamowanym przez Busha i Bakera „nowym ładzie świata” ze Stanami Zjednoczonymi w
roli  światowego  policjanta.  Ta  globalna  wizja  nowej  pax  panamericana  znalazła  ponownie
swojego  diabła,  wizerunek  nowego  wroga:  gdy  Związek  Radziecki  jako  „królestwo  Zła”
(Reagan)  odpadł  z  wyścigu,  królestwo  to  jest  teraz  uosabiane  przez  Saddama  Husseina  –
przywódcę części świata muzułmańsko-arabskiego.

Nie należy zapominać, że istnieje również wojowniczy fundamentalizm islamski:

irański  Chomeiniego  i  jego  następców  z  dziesiątkami  tysięcy  dręczonych  i  torturowanych
ofiar oraz iracki Saddama Husseina, który w wyrafinowany sposób posłużył się religią islamu
dla  osiągnięcia  własnych  celów  militarnych  i  gospodarczo-terytorialnych.  „Zaborca  Saddam
Hussein wystylizował się na muzułmańskiego bojownika bożego – i powszechnie dano temu
wiarę” w świecie arabsko-muzułmańskim, pisał „Spiegel”. Dla wielu muzułmanów ucieleśnia
on możliwość historycznego rewanżu „za całą niedolę, jaka spotkała Wschód, w rozumieniu
wielu  jego  mieszkańców  (...),  ze  strony  Zachodu”.  Melodię  prowadzonej  przezeń  w
zastępstwie  za  cały  świat  islamski  „świętej  wojny”  Saddam  zagrał  doskonale,  przede
wszystkim  w  przemówieniach  radiowych  podczas  wojny  w  Zatoce  Perskiej:  „W  imię  Boga,
Miłosiernego,  Litościwego.  O,  wielki  narodzie,  o  wy,  dzielni  wojownicy  dżihadu  (świętej
wojny)  i  wiary...”  Walka  toczyła  się  „przeciw  agresji  i  armiom  niewiernych,  którzy
sprzymierzyli  się  w  niegodziwej  koalicji  30  państw”.  „W  imię  Allacha,  Miłosiernego,
Litościwego!  O,  bohaterscy  mężowie  naszych  odważnych  sił  zbrojnych,  prawi  muzułmanie,
którzy jesteście wszędzie, ludzie na całym świecie. Zachowanie w dzień wielkiego wezwania
(tzn.  wkroczenia  Irakijczyków  do  Kuwejtu  2  VIII  1990  r.)  było  samoobroną  Iraku  i  obroną
wszystkich  szlachetnych  wartości.  Jeżeli  w  niektórych  kręgach  zaistniało  na  ten  temat
niezrozumienie,  to  wynika  ono  z  uprzedzeń  Zachodu  wobec  Arabów.”  Irackie  siły  zbrojne
„zwyciężą wytrwałością w boju, błogosławionym przez Boga... Allahu akbar! Zmiłuj się nad
naszymi męczennikami. Śmierć nikczemnikom!” „Kto sądzi, że Irak wyrzeknie się ofiar, ten
się myli, albowiem [Irak] nie może zboczyć ze ścieżki świętej wojny, na którą wkroczył, gdyż
każda inna droga oznacza ciemność, utratę wiary i honoru.”

Jeżeli dzisiaj, rok po wojnie w Zatoce Perskiej, uzmysłowimy sobie te słowa Saddama

Husseina, to pojawi się pytanie: czy Saddam nadal obstaje przy świętej wojnie, czy dlatego
trzyma obserwatorów ONZ z dala od kryjówek swoich atomowych, chemicznych i
bakteriologicznych

potencjałów

zbrojeniowych,

planuje

jeszcze

Wielką,

Wszechogarniającą, Świętą Wojnę? Należy jednak zwrócić uwagę na inny aspekt i tło tego
zagadnienia: „To nie iracki dyktator Saddam Hussein, lecz „zniewolenie” przez kulturę
gospodarczą opartą na ropie naftowej jest rzeczywistym wrogiem, który sprawia, że musi się
koniecznie zmienić sposób myślenia” (katolicki teolog moralności B. Haring).

Reakcja na Szatańskie wersety Salmana Rushdiego również pokazuje, jak silny jest

fundamentalizm panarabsko-islamski. Wyrok śmierci imama Chomeiniego (kara śmierci dla
autora „bluźnierczego i obscenicznego” dzieła o kobietach w rodzinie proroka) jest popierany
przez wszystkie islamskie szkoły prawa i został również zatwierdzony przez 46 członków
Organizacji Konferencji Islamskich (OIC)!

Na koniec wspomnijmy jeszcze o fundamentalistycznym, fanatycznym Bractwie

Muzułmanów,  największej  i  najznaczniejszej  ze  wszystkich  radykalnych  organizacji
muzułmańskich  Bliskiego  Wschodu.  Jej  militarystyczny  odłam  w  Palestynie  nazywa  się
Hamaz  i  swymi  okrutnymi  zamachami  terrorystycznymi  szerzy  strach  i  grozę  pośród

Izraelczyków. Od czasu wojny w Zatoce Perskiej milionowe subsydia, np. od Saudyjczyków,
nie  płyną  już  do  OWP  (Organizacja  Wyzwolenia  Palestyny),  której  część  gotowa  jest  do
rokowań  z  USA  i  Izraelem,  lecz  do  tych  fundamentalistów,  którzy  wzorem  Mahometa  i
pierwszych kalifów pragną opanować świat i uczynić zeń idealną wspólnotę bez socjalizmu i
bez  kapitalizmu.  Przy  pomocy  zdyscyplinowanej  hierarchii,  niewzruszonej  bez-
kompromisowości  oraz  radykalnej  i  pryncypialnej  wiary  pragną  one  opanować  przede
wszystkim Palestynę, która jest dla nich niepodzielna i należy wyłącznie do Palestyńczyków:
od Morza Śródziemnego po Jordan, od granicy z Libanem po pustynię Negew. Dlatego Żydzi
są w ich oczach przeciwnikami wszystkich wiernych. „Są oni celami, które zgodnie z prawem
należy zabić”, nakazuje pewien pamflet i żąda „uwolnienia Palestyny aż do ostatniego ziarnka
piasku”.  W  przeciwieństwie  do  wszystkich  umiarkowanych  czy  świeckich  partii
Palestyńczyków,  Bracia  Muzułmańscy  i  ich  palestyński  odłam  Harnaś  zyskują  coraz  więcej
zwolenników.  „Tymczasem  organizacje  muzułmańskie  nadają  ton  nie  tylko  w  Gazie”,  pisze
„Spiegel”,  „również  na  zachodnim  brzegu  Jordanu  całe  ulice,  dzielnice  i  wsie  stały  się
enklawami fundamentalizmu”.

To, co powiedzieliśmy dotychczas o fundamentalizmie chrześcijańskim i islamskim,

powinno  wystarczyć  dla  zasygnalizowania,  jak  niebezpieczny  może  on  być  w  aspekcie
politycznym,  społecznym,  gospodarczym,  ekologicznym  i  militarnym,  i  jak  silny  wpływ
wywiera na rządy, systemy społeczne i życie ludzi na całym świecie. Kościoły uznawane za
oficjalne,  zorganizowane  związki,  bractwa  itd.  mogą  wywierać  potężne  naciski  polityczne  i
gospodarcze.  Fundamentalizm  religijny  przejawia  silne  tendencje  do  mieszania  religii  z
polityką, Kościoła z państwem (tendencja ta osiągnęła w islamie swój punkt kulminacyjny w
radykalnym zakazie rozdzielania państwa od Kościoła).
Pozytywna cecha islamu uwidacznia się jednakże w tym, że nie jest on nacjonalistyczny, lecz
ponadnarodowy.  „Islam  nie  wydał  na  świat  żadnego  nacjonalizmu,  żadnych  specyficznie
narodowych  symboli;  ludzi  klasyfikuje  się  według  ich  wyznania,  a  nie  według  narodowości
czy  terytorium,  na  którym  mieszkają”  (Peter  Glotz).  Glotz  twierdzi  również,  że  Saddam
Hussein  stworzył  „straszną  miksturę”,  łącząc  europejską  ideę  państwa  narodowego  z
radykalizmem  Koranu.  Skutkiem  zaś  wojny  w  Zatoce  Perskiej,  według  słusznej  prognozy
tego  samego  autora,  będzie  „głębokie  upokorzenie  mentalności  arabskiej,  islamizacja  wielu
części  świata  i  wojowniczy,  wysoce  wątpliwy  nacjonalizm  panarabski  (...)  Na  znacznych
obszarach Trzeciego Świata zmniejszy się rola ONZ (...) – jako instrumentu amerykańskiego
super mocarstwa.

II. Jak rodzi się fundamentalizm?

U wielu ludzi można zaobserwować fazę niepewności i poszukiwań, gdy próbują

różnych  sposobów  i  stylów  życia,  tworząc  własne  idee  i  sprawdzając  przydatność  dla  siebie
różnych  systemów  światopoglądowych,  politycznych  lub  religijnych.  Już  z  tego  widać,  jak
ważne jest posiadanie fundamentu, czegoś stałego, czego można się trzymać, na czym można
budować.  Poszukiwanie  to  jest  niezmiernie  pozytywną  cechą,  gdyż  póki  szukamy,  jesteśmy
otwarci na to, co nowe. Jeśli nie zadowolimy się od razu pierwszym lepszym fundamentem i
nie  staniemy  w  miejscu,  rozpoczniemy  proces  poszukiwania,  myślenia  i  poznania,  który  z
pewnością doprowadzi do pogłębienia i poszerzenia naszej świadomości.

Poszukiwanie fundamentu nie jest jeszcze fundamentalizmem. Pojawia się on dopiero

wówczas, gdy przedwcześnie zaniechamy poszukiwań, gdy jakąś tezę, pogląd, formułę,
przekonanie, dogmat, wartość, zjawisko czy jakiś aspekt rzeczywistości uznamy za absolutnie

obowiązujący, jedynie prawdziwy, gdy uczynimy go punktem archimedesowym całej swojej
egzystencji i nie będziemy w ogóle podawać go w wątpliwość, i z takiego to punktu widzenia
będziemy wyłącznie, bez reszty, rozpatrywać i pojmować całą rzeczywistość. Własne
myślenie i działanie, a także myślenie i działanie innych ludzi będzie zorientowane na ten
ostateczny fundament jako na niepodważalną ideę przewodnią.

Na płaszczyźnie indywidualnej może to być jeszcze dość nieszkodliwe, jeśli tak

fundamentalistycznie  nastawiony  człowiek  uda  się  z  misją  do  kilku  sąsiadów.  Sprawa
wygląda  jednak  inaczej,  gdy  zjawisko  to  staje  się  masowe.  Stąd  też  typową  cechą
fundamentalizmu  jest  ilość.  Większa  liczba  jednostek  ludzkich,  zaprzysiężonych  i
zobowiązanych  do  wiary  w  wartości  względne,  przedstawiane  przez  przywódców  lub
instytucje jako coś absolutnego, bezwarunkowego, ostatecznego, niewzruszonego, wiecznego,
zaczyna  stanowić  niebezpieczeństwo  dla  wszystkich  pozostałych,  którzy  nie  są  skłonni
zaakceptować  tego  fundamentu,  tak  „oczywistego”  i  „wyrazistego”  dla  jego  zwolenników.
Ów  quasi  absolut  obowiązuje  bowiem  jako  nieomylnie  prawdziwy  i  jedynie  zbawczy,  nie
stanowi więc wyłącznie prawdy poznawanej, lecz jest również prawdą i siłą uszczęśliwiającą
i  zbawienną.  Maksyma  Extra  ecclesiam  nulla  salus  (Poza  Kościołem  nie  ma  zbawienia)
obowiązuje  bezwzględnie  w  każdym  prawdziwym  fundamentalizmie.  Poza  jego  granicami
mogą istnieć jedynie ślepota lub upór, zamykające się na światło. Tym „Poza” są „niewierni”,
których  należy  zwalczać.  Jest  to  walka,  z  konieczności  i  w  najwyższej  perspektywie
podniesiona do rangi ostatecznej walki apokaliptycznej, walka między światłem i ciemnością,
dobrem  i  złem,  niebem  i  piekłem,  wybrańcami  i  potępionymi,  Nowym  Światem  i  starą  erą,
Nowym  Ładem  (por.  to,  co  napisałem  w  rozdziale  I  o  pax  panamericana)  i  starym
porządkiem.

W tej walce, i tylko w niej jako „świętej wojnie”, takie ludzkie przywary jak

nietolerancja,  fanatyzm,  zaślepienie  wobec  „wrogów”,  zemsta,  nienawiść,  bezwzględność  i
brutalność, wola nawracania, zdobywania, a w razie konieczności nawet niszczenia, stają się
cnotami.  Wszak  chodzi tu  rzekomo  o  najwyższe  i  najświętsze  wartości  i zasady,  o  wzniosły
ostateczny cel historii, dla którego osiągnięcia żadna ofiara nie jest zbyt wielka.
Typowe  dla  każdego  fundamentalizmu  jest  również  ekstatyczne  obstawanie  przy
fundamentalnych  aksjomatach  (dogmatach)  oraz  arbitralne  ustanawianie  granic  („Wolno  ci
myśleć  stąd  dotąd,  w  przeciwnym  razie  grzeszysz  przeciw  „Bogu”  albo  „Wielkiemu
Wodzowi”,  albo  „Prorokowi”,  albo  przeciw  „Pismu  Świętemu”  albo  „Świętej  Wspólnocie”,
albo  „Świętej  Tradycji”,  albo  przeciw  „Partii””  itd.)  Nie  istnieje  więc  fundamentalizm  bez
podstawowych  zakazów  myślenia,  bez  radykalnej  nieufności  i  sceptycyzmu  wobec  innych
obrazów  świata  i  koncepcji  życia  oraz  ich  zwolenników.  Autorytaryzmowi  i  stagnacji  w
myśleniu odpowiada nadmiar kaznodziejstwa, pochwała wiary w przeciwieństwie do „Dziwki
rozumu”  (Luter);  trzeźwą  analizę  zastępują  patos  i  entuzjastyczna,  polemiczna,  bądź
prowokacyjna retoryka.

Na czele prądów czy ruchów fundamentalistycznych stoi przeważnie charyzmatyczny

przywódca.  Kto  np.  przeżył  fanatyczny  aplauz  mas,  prowadzące  do  omdlenia  owacje
zakonnic,  egzaltowane  dowody  sympatii  –  również  ze  strony  wielu  niekatolickich  gazet  –
podczas pierwszych wystąpień polskiego papieża po objęciu przezeń urzędu w 1978 roku, ten
musiał zauważyć, że mieliśmy tu do czynienia z „fundamentalistyczną hipnozą”, tj. z masową
tęsknotą  nie  znajdujących  w  sobie  samych  oparcia  jednostek  za  leadership,  za  duchowym
przywództwem  i  absolutnie  słuszną  orientacją  w  kwestiach  życia  i  wartości,  uosobioną  w
rzekomo  wybitnej  osobowości.  Można  by  tu  również  podejrzewać  dziecięce  fiksacje  osób
dorosłych  na  temat  ustanawiającej  sens  życia  przewodniej  funkcji  ojca  jako  uosobionego
wcielenia  społecznego  super-ego  w  rozumieniu  psychoanalizy.  Te  drzemiące  fiksacje
zaktualizowały,  zaktywizowały  i  umożliwiły,  przy  nawet  całkiem  błahych  okazjach,
pojawienie się obrazu „nowego ojca” (wystarczył przyjazny gest, uśmiech papieża!).

Kult Stalina, Hitlera, Mao, kult Jezusa w ruchu Jesus People, kult Bhagwana, Rona

Hubbarda

(Scientology

Church),

kult

Yogi

maharadży

Mahesha

(medytacja

transcendentalna), kult Wojtyły – podobnie jak Chomeiniego – wszystkie one były i są
podporządkowane prawidłowościom fundamentalistycznym.

Należy do nich również przyjmowanie hipotezy objawienia. Masy myślące

fundamentalistycznie wierzą nieświadomie, że ich charyzmatyczni przywódcy, prorocy i guru
mają  szczególny  kontakt  z  „metafizycznymi  głębiami”  bytu,  z  –  rozmaicie  pojmowaną
nadnaturalnością,  nadzmysłowością,  nadziemskością.  Niekiedy  wierzą  w  to  również  sami
przywódcy.  Hitler  nierzadko  ufał  znacznie  bardziej  swojej  „wyższej”  intuicji  niż
strategicznym  wątpliwościom  najwyższych  rangą  oficerów  ze  sztabu  generalnego.  Cała
gestykulacja,  język  ciała,  rytuał  dobrze  wyważonych  gestów  mają  jednak  –  w  intencji
przywódców  charyzmatycznych  –  przekonać  masy  o  tym,  że  oni  istotnie  mają  większy
kontakt z praprzyczyną rzeczywistości niż normalny śmiertelnik, że wyłącznie oni posiadają
zdolność  komunikowania  się  ze  światem  nadprzyrodzonym.  Sytuacja,  gdy  „Wielki
Komunikator” Wojtyła całuje betonowe pasy startowe lotnisk, na których właśnie ląduje jego
luksu  sowy  samolot,  kiedy  pomimo  tłumu  gapiów  potrafi  nagle  pogrążyć  się  w  najgłębszej
medytacji, świadczy o jego wielkich umiejętnościach, których rzeczywiście nikt tak łatwo nie
zdoła naśladować. Czy odgrywa tu jakąś rolę kurs sztuki aktorskiej, jaki podobno przeszedł w
młodości?

Wszelkie psychologiczne rozważania i fenomenologiczne analizy „objawień”

potwierdzanych  w  historii  religii  prowadzą  nieodmiennie  do  antyfundamentalistycznego
wniosku,  że  nie  istnieje  objawienie,  tylko  inspiracja,  przeżycie  oświecenia,  doświadczenie
katharsis  o  szczególnej  intensywności  i  energii.  Jeżeli  jakiś  człowiek  czuje  się  opanowany
przez  najwyższe  wyżyny,  najgłębsze  głębie  rzeczywistości  (albo  tak  się  zachowuje),  to
pociąga za sobą lud, zazwyczaj przesądny w głębi duszy, i w magiczny sposób przykuwa do
siebie  masy,  które  często  (z  braku  prawdziwej  informacji)  wierzą  w  cuda.  Prawdopodobnie
działa tu również syndrom praojca w rozumieniu Freuda albo archetypiczny model Wielkiego
Ojca,  Wielkiej  Matki  w  rozumieniu  Junga.  Gandhi  powiada  słusznie:  „Ludu  nie  porusza  się
rozumem,  lecz  sercem.”  Co  jednak  zrobić,  jeśli  ktoś  z  ręką  na  sercu  udaje?  Istnieje  z
pewnością  –  nie  należy  temu  przeczyć  –  prawdziwa  inspiracja  (przynajmniej  z  punktu
widzenia  podmiotu).  Z  psychologicznego  punktu  widzenia  ktoś  może  żywić  absolutne
przekonanie, że inspiruje go sama praprzyczyna rzeczywistości. W przypadku Chomeiniego,
Hitlera,  Stalina,  Ho  Chi  Minha,  Mao  Tsetunga,  Wojtyły  itd.  mamy  jednak  z  całą  pewnością
do  czynienia  z  jednostkami,  które  wykorzystały  (wykorzystują)  swą  rzeczywistą,  bądź
rzekomą inspirację, aby pozyskać sobie masy i wywierać na nie wpływ (pomiędzy inspiracją
rzeczywistą  a  prawdziwą  nie  zawsze  można  stawiać  znak  równości,  co  znaczy,  że  człowiek
natchniony wcale nie musiał posiąść nowych prawd).
Religia  objawienia  w  socjologicznym  związku  z  władzą,  którą  zdobywa  się  nad  naiwnymi
umysłami twierdząc, iż objawienie stało się udziałem wybrańca lub elity, prowadzi do coraz
większego  poszerzania  rzekomo  objawionych  prawd.  Istnienie  diabłów  i  czarownic,
dysydentów, odszczepieńców i heretyków, którzy odstępują od rzekomo objawionych prawd
instytucji wiary istnienie inkwizytorskiej konieczności utrzymywania kontroli nad prawdą
– wszystko to z czasem samo zostaje ogłoszone dogmatem, objawioną prawdą.

Personifikacja diabła jest całkiem osobliwym dziedzictwem fundamentalizmu

judaistyczno-chrześcijańsko-islamskiego.  Chrześcijańską  ideologią  diabła  zajmiemy  się
bardziej  szczegółowo  w  następnym  rozdziale.  Tutaj  tylko  przykład  z  islamu.  W  Republice
Federalnej  Niemiec  istnieje  między  innymi  związana  z  fundamentalizmem  islamskim  grupa
Milli  Gorus,  licząca  około  20.000  członków.  Grupa  ta  korzysta  z  nakazu  tolerancji  i  praw
zapisanych w gwarantującej wolność wyznania ustawie zasadniczej, podążając jednak wiernie
i  w  tym  punkcie  za  „Wielkim  Wodzem”  Chomeinim,  uważa  demokrację  za  „ideologię

Szatana”.  Są  to  słowa  znajdującego  się  na  pierwszej  linii  frontu,  wydalonego  z  Turcji  i
pozbawionego  jej  obywatelstwa  fundamentalistycznego  imama  Cemalettina  Kaplana,  który
„w  tym  siedlisku  szatana,  w  Kolonii,  utrzymywał  przez  wiele  lat  szkołę  z  internatem  dla
dzieci tureckiej imigracji zarobkowej. Tutaj, jak pewnie w wielu popołudniowych szkołach w
innych miejscowościach tego kraju, rokrocznie przyuczano tysiące dzieci, wiele z nich już od
najmłodszych lat, do walki przeciw prawom człowieka, demokracji i tolerancji, za pieniądze
Chomeiniego, w duchu Chomeiniego i w imię islamu.” (Thomas Meyer z Akademii Gustava
Heinemanna utworzonej przez Fundację Friedricha Eberta).

Wróćmy jednak do charyzmatycznych przywódców, którzy uzurpują sobie prawo do

profetycznych objawień. Rozumie się samo przez się, że taki przywódca, posiadający wiedzę
z  „objawionych  głębi  rzeczywistości”,  może  wymagać  od  swych  zwolenników  absolutnego
posłuszeństwa,  a  nawet  oddania,  ba,  całkowitej  zależności,  ponieważ  tylko  ci,  którzy
podporządkują  się  bezwarunkowo,  mogą  uzyskać  świadomość  wybrańców.  Przywódca  lub
guru, będąc w profetyczno-mistycznej bliskości z praprzyczyną świata, dysponuje „ocalającą
zasadą”. Bezwarunkowe posłuszeństwo grupy jest środkiem prowadzącym do wzięcia udziału
w  ocaleniu,  zbawieniu.  Konsekwencją  tego  jest  –  a  jak  widać,  nawet  niektórym
intelektualistom i osobom na wysokich stanowiskach kierowniczych wcale nie przychodzi to
z  trudem  –  zaniechanie  myślenia,  to  bowiem  bardzo  przeszkadza  w  dążeniu  do  osiągnięcia
tego  rodzaju  zbawienia.  „Wchodząc  odłożyć  na  bok  buty  i  rozum”,  można  było  przeczytać
napis u wejścia do aśramu w Punie

I rzeczywiście, gdy człowiek widzi, z jakim entuzjazmem niektórzy członkowie grup

New Agę występują przeciw „szkodliwej intelektualizacji”, chociaż często sami nie mieli do
czynienia z racjonalizmem i nauką, budzi to najwyższy lęk i napawa ogromną troską.

A przecież humanistyczna psychologia Abrahama Maslowa i transpersonalna

psychologia Kena Wilbera, Stanisława Grofa i innych prezentują niekiedy trzeźwą naukową i
zróżnicowaną myśl. Tyle że większość grup i zwolenników „Nowego Wieku” nie zajmuje się
niestety  naukowymi  podstawami  New  Agę.  Przeciwnie,  na  wielu  kongresach  i  seminariach
przypuszcza  się  ślepy  i  entuzjastyczny  szturm  na  „zgubne  przeintelektualizowanie”
spowodowane  przez  naukę  i  racjonalizm,  zaś  boskie  uwielbienie  okazuje  się  nowym
dogmatom  serca,  łona  matki,  niekontrolowanego  przepływu  czułości,  wielkiego  zbratania
(czytaj:  relacji  „kumpelskich”).  Wystarczy  zobaczyć  te  oczy  szeroko  otwarte  w  ekstazie,  te
pełne  żarliwości  twarze.  Wydaje  się,  że  akceptacja  i  chęć  wydawania  pieniędzy  są  tym
większe,  im  bardziej  bezsensowna  jest  fundamentalna  teza  jakiegoś  guru,  im  bardziej
sprzeczna z naszą, często smutną, empiryczną rzeczywistością.

Jednakże nowi inkwizytorzy, kościelni mandatariusze sekt nie mają powodu

piętnować moralnie tego przypływu datków na  rzecz ruchów, błędnie nazywanych religiami
młodzieżowymi.  Gdyby  któraś  z  nowych  grup  spirytualnych,  religijnych  czy  pseudo-
religijnych,  podobnie  jak  każdy  z  dwu  wielkich  Kościołów  w  Niemczech,  miała  roczne
dochody w wysokości ponad 8 miliardów marek z samego podatku kościelnego, wtedy ceny
kursów,  seminariów,  terapii,  ćwiczeń  i  porad  byłyby  z  pewnością  znacznie  niższe.  A
podkreślany  chętnie  przez  Kościoły  i  ich  mandatariuszy  własny  racjonalizm  w
przeciwieństwie  do  okultystycznego  irracjonalizmu  wszystkich  niekościelnych  ruchów
spirytualnych,  jest  jedynie  fundamentalistycznym  uprzedzeniem,  jak  to  dokładnie  wykażę  w
następnym rozdziale. Chrześcijaństwo pod wieloma względami wymaga więcej irracjonalnej
wiary,  niż  próbuje  tego  żądać  większość  grup  New  Agę  od  swoich  członków  (przy  czym  ci
ostatni właściwie nigdy nie mówią o wierze, lecz o wiedzy wyższej).

Jestem też świadom, że termin New Agę nie oddaje precyzyjnie celów licznych

nowych ruchów spirytualnych czy religijnych. Fritjof Capra, jeden z ojców ruchu New Agę,
powiedział wiele lat temu, że nie może już słuchać tego określenia. Kościoły uznawane za

oficjalne  wydają  się  przede  wszystkim  zaszokowane  faktem,  że  nie  potrafią  wykorzystać  po
swojej  myśli  nowych  religijnych  i  pseudoreligijnych  energii  i  że  nowy  „renesans  wiary”
odbywa  się  poza  ich  biurokratycznie  i  bezdusznie  zarządzanymi,  zakrzepłymi  i
zaskorupiałymi  strukturami.  Pewnie  dlatego  szukają  kontaktu  i  nowego  „Wielkiego
Przymierza”  z  fundamentalistycznym  islamem,  który  emanuje  niezwykle  „imponującą  siłą
wiary”,  a  także  jest  w  znacznie  większym  stopniu  zgodny  ż  nimi  pod  względem  treści.  Tak
więc w oświadczeniu Niemieckiej Konferencji Biskupów w sprawie wojny w Zatoce Perskiej
czytamy:  „Prosimy  żydów,  chrześcijan  i  muzułmanów,  by  we  wspólnym  świadczeniu  o
jednym Bogu (...) popierali i ułatwiali zawarcie pokoju w tym regionie.”

W tej strategicznej intencji sprzymierzenia się z islamem można zobaczyć

(niewidoczny  poza  tym)  konsensus  Kościoła  uznanego  za  oficjalny  z  liberalnymi,
krytycznymi  czy  postępowymi  teologami.  Sam  Hans  Kung,  sztandarowy  przedstawiciel
katolicyzmu  liberalno-krytycznego,  zbadał  możliwość  zbliżenia  chrześcijańsko-islamskiego,
odwiedzając wielkiego wodza Chomeiniego, który jest klasycznym przykładem radykalnego i
totalnego fundamentalisty!

Wierni w Europie Zachodniej odchodzą od Kościołów. Stąd to nieco zazdrosne,

przede  wszystkim  jednak  tęskne  spojrzenie  na  islam,  w  którym  masy  ciągle  jeszcze
niewzruszenie  wierzą  w  Allacha  i  jego  proroka.  Masy  to  dla  katolicyzmu,  dla  Watykanu,
zawsze władza. Katolicyzm nie chce i nie może zachowywać się inaczej: musi być Kościołem
dla  ludu,  dla  mas!  Stąd  też  jego,  wspomniana  w  pierwszym  rozdziale,  specyficzna,  wroga
ś

rodowisku naturalnemu polityka zaludnienia z absolutnym zakazem wszelkiej „sztucznej

regulacji urodzin”.

Powiedziałem na wstępie tego rozdziału, że fundamentalizm rodzi się, gdy człowiek

zbyt  szybko  zatrzyma  się  przy  jednym  poglądzie,  jednym  przekonaniu,  jednej  tezie,  jednym
obrazie  świata  i  uzna  je  za  szczyt  doskonałości  (non  plus  ultra),  za  wieczną,  niewzruszoną,
niezmienną,  stałą  podstawę  nie  tylko  własnej  egzystencji,  lecz  także  życia  innych  ludzi.
Należy  sobie  wobec  tego  zadać  kolejne  pytanie:  dlaczego  wielu  ludzi  staje  w  miejscu,
tworząc  sobie  własny,  sztywny,  fundamentalistyczny  system  albo  przyłącza  się  do
fundamentalistycznych  grup  i  ideologii? Przypuszczalnie  wiąże  się  to z  tym,  że  każdy  z  nas
poszukuje  bazy  czy  fundamentu,  na  którym  mógłby  się  oprzeć,  który  dawałby  mu  wrażenie
sensowności  świata  i  życia  oraz  poczucie  bezpieczeństwa.  Pragnęlibyśmy  także  posiąść
prawdę, wyrastającą ponad wszelkie wątpliwości, wartość, która by nas całych przepełniała i
uszczęśliwiała,  pragnęlibyśmy  być  we  wspólnocie,  która  w  pełni  uznaje  naszą  własną
wartość, wspiera ją, i z którą my – wspólnie – możemy kroczyć ku zbawieniu.

Wszystko to są uzasadnione życzenia, tęsknoty, tendencje. Łatwo zatem ściągamy na

siebie  podejrzenie  o  skłonności  negatywno-destrukcyjne,  twierdząc,  iż  wszystkie  te  cele  –
absolutna  prawda,  absolutna  wartość,  absolutne  szczęście,  doskonała  wspólnota,  absolutny
sens  życia,  najwyższa  miłość  i  bezpieczeństwo  –  choć  warte  dążenia,  są  z  pewnością
nieosiągalne.  Aby  zaś  osiągnąć  na  tym  świecie  dojrzałość,  człowiek  musi  dojść  do
przekonania,  że  rzeczywistość,  życie,  własne  istnienie,  myślenie,  poznanie,  doświadczanie  i
postępowanie  etyczne  to  nie  kończący  się  proces,  w  którym  możemy  osiągnąć  co  najwyżej
prawdy  cząstkowe,  wartości  cząstkowe,  niepełne  szczęście,  chwilowe  bezpieczeństwo,
prowizoryczny sens, a więc zawsze tylko coś względnego i połowicznego.

Trudno czasem pogodzić się z myślą, że nasze poznanie nigdy nie będzie pełne.

Rzeczywistość  bowiem,  a  w  gruncie  rzeczy  każdy  jej  element,  jest  zbyt  wielopostaciowa.
Wszystko,  co  istnieje,  można  w  nieskończoność  podważać.  Wydaje  się,  że  nasza  niewiedza
będzie zawsze nieskończenie większa niż dotychczas zdobyta wiedza. Potwierdza to historia
nowoczesnej  fizyki.  Fizycy  klasyczni  byli  przekonani,  że  stoją  u  progu  ostatecznego
rozwiązania  wszystkich  zagadek  świata.  Współczesna  fizyka  atomowa  natomiast  odsłania

przed nami świat otwarty i nieograniczony, nie do końca określony i niedefiniowalny w
sposób absolutny.
Erwin Schrodinger, jeden z wielkich fizyków XX wieku, ostrzegał kategorycznie, abyśmy nie
oczekiwali od stworzonego przez siebie modelu rzeczywistości, by jej sprostał: „Możemy
sobie ją [rzeczywistość] wyobrażać, bez względu jednak na to, jakie będzie nasze
wyobrażenie, okaże się ono fałszywe. Może nie do końca tak bezsensowne jak „trójkątne
koło”, lecz z pewnością znacznie bardziej bezsensowne niż „uskrzydlony lew”.”

Zarówno w kurczowym trzymaniu się modelu rzeczywistości, jaki sobie

stworzyliśmy, jak i w lenistwie, które nie pozwala się z nim rozstać i wyruszyć ku nowym
brzegom poznania, pojawiają się również elementy myślenia fundamentalistycznego. Już sam
ludzki umysł jest tak złożony, że nie ma prawie nadziei na całkowite zrozumienie jego
funkcji.

Powyższe słowa nie powinny skłaniać do rezygnacji, która często bywa odwrotną

stroną  i  tłem  fundamentalizmu.  Jakoś  jednak  podświadomie  czujemy,  że  świat  jest  bardziej
złożony  i  chaotyczny,  poznanie  bardziej  problematyczne,  a  historia  i  tradycja  własnej  religii
czy  światopoglądu  winny  być  postrzegane  bardziej  krytycznie,  niż  to  sobie  wyobrażaliśmy.
Toteż  uparcie  lub  fanatycznie  przeciwstawiamy  się  temu  i  budujemy  własny  fundamentalny
dogmatyzm, aby raz na zawsze wyeliminować wszystkie dalsze pytania, wszelką krytykę.

W ten właśnie sposób powstał pierwszy wariant nowożytnego fundamentalizmu,

protestantyzm  północnoamerykański,  będący  przekorną  reakcją  na  zwycięski  pochód  nauk
przyrodniczych  i  historycznych  w  XIX  wieku,  na  postępującą  krytykę  Biblii  oraz
demitologizację  Starego  i  Nowego  Testamentu.  Wszystko  zdawało  się  chwiać,  istniało
niebezpieczeństwo,  że  całe  chrześcijaństwo  straci  grunt  pod  nogami.  Wówczas  to,  w  roku
1910, pewien bogaty wierny zaczął finansować pismo, które ukazywało się pod tytułem „The
Fundamentals”  (Podstawowe  zasady)  i  było  rozpowszechniane  w  wielomilionowych
nakładach.  Identyfikowało  się  z  nim  jedno  z  większych  ugrupowań  protestantów
północnoamerykańskich.

Groźbie powszechnego rozkładu chrześcijańskich prawd wiary przeciwstawiało ono

następujące fundamentalis:
1.  Biblia  jest  absolutnym,  niepodważalnym  fundamentem  wiary  chrześcijańskiej,  jest  wolna
od  wszelkich  historycznych  uwarunkowań,  bezbłędna,  w  dosłownym  sensie  nieomylna.  Jest
przekazanym  słowem  Boga,  którego  nie  należy  traktować  symbolicznie,  lecz  dosłownie;  2.
wszystkie  nowoczesne  nauki,  filozofia  i  teologia,  jeśli  zaprzeczają  wierze  w  Biblię,  są
nieważne;  3.  należy  wierzyć  w  grzeszność  świata  wobec  bliskiego  nadejścia  Chrystusa  i  w
nieodzowność  osobistego  nawrócenia  się,  a  także  w:  4.  cielesne  zmartwychwstanie
człowieka;  5.  ofiarę  za  grzechy  ludzi  i  fizyczny  powrót  Jezusa  Chrystusa  oraz  wyrażać  6.
przekonanie,  że  prawdziwe  chrześcijaństwo  polega  na  bezwzględnym  uznawaniu  tych
podstawowych pryncypiów.

Wbrew

twierdzeniom

wszystkich

fundamentalizmów,

nie

tylko

tego

scharakteryzowanego powyżej, trzeba powiedzieć, że w końcu każdy człowiek musi dojść do
wniosku, iż nie istnieje żaden inny sens, poza tym, który sami sobie tworzymy. Być może jest
jakiś nadrzędny sens, ostateczna harmonia i symfonia wszystkich poszczególnych elementów
i melodii gdzieś na końcu wszelkich procesów odbywających się w świecie rzeczywistym.
Jest on jednak niepoznawalny, a kto twierdzi, że nieomylnie go poznał, kłamie w najbardziej
fundamentalny sposób. Ponieważ zaś sens nadrzędny, nie ustanowiony przez nas samych, nie
jest poznawalny, musimy rzeczywiście postępować tak, jakby go nie było.

Zrozumiał to i zaakceptował stracony przez nazistów teolog ewangelicki Dietrich

Bonhoeffer: musimy, powiedział, tak żyć i działać na tym świecie, jakby nie było Boga („etsi
Deus non daretur”). Także ateista Jean-Paul Sartre zgadza się z nim, oświadczając: nie o to
chodzi, czy Bóg jest, czy go nie ma. Nawet gdyby istniał, nic by to nie zmieniło w naszej

condition humaine. Tak czy owak, musimy kształtować świat zupełnie sami, reżyserując go z
właściwą sobie swobodą.

Poznawczą tragedią czy też rozterką, rozdarciem człowieka możemy nazwać jego

tendencję do zgłębiania spraw metafizycznych, których jednak nigdy nie uda mu się
rozszyfrować i odsłonić w sposób obowiązujący i ostateczny, bezbłędnie i nieomylnie. Ale
musimy z tym żyć, musimy to zaakceptować, w przeciwnym bowiem razie niemożliwy staje
się wszelki postęp w sferze świadomości i poznania.

W gruncie rzeczy określamy się ciągle na nowo, aby w ogóle móc działać.

Równocześnie jednak powinniśmy być gotowi do przekraczania ustanowionych dla siebie
zasad na rzecz nowych fundamentów, jeżeli wymagają tego nowe sytuacje i poszerzanie
horyzontów własnej świadomości.

Weźmy choćby pod uwagę naszą sytuację polityczną. Jest ona przesycona

fundamentalnymi  kłamstwami,  które  należy  przeniknąć  i  przezwyciężyć.  „Fundamentalne
kłamstwo partii politycznych noszących imię Chrystusa zwie się chrześcijaństwem; kłamstwo
socjaldemokratów  –  socjalizmem;  komunistów  –  dyktaturą  proletariatu;  liberałów  –
wolnością dla wszystkich; kłamstwo zaś tych, dla których nie istnieje sprzeczność pomiędzy
państwem  prawa  a  kapitalizmem,  nazywa  się  równością  wobec  prawa  itd.  Ponieważ  z  kolei
wszyscy  uważają  się  za  demokratów,  a  demokracja  oznaczała  kiedyś  władzę  ludu,
demokracja  jest  również  nazwą  dominującego,  fundamentalnego  kłamstwa  całego  systemu,
które  cynicznie  pozwala  przemilczeć  fakt,  że  władza  jest  zasadniczo  sprawowana  przez
całkiem inne siły niż lud” (Arnold Kunzli).

Do tego dochodzi jeszcze „fundamentalne kłamstwo chrześcijaństwa”: wielu ludzi w

naszych szerokościach geograficznych uważa się za chrześcijan, Europa i Ameryka nazywają
siebie chrześcijańskimi częściami świata. Ale nigdzie nie widać tego, co „charakterystyczne
dla chrześcijaństwa”, co „w chrześcijaństwie lepsze” w porównaniu z innymi kontynentami i
ś

wiatopoglądami. Dokładniejsza analiza, mówi Erich Fromm, wykazuje, „że nawrócenie

Europy na chrześcijaństwo pozostało w znacznej mierze powierzchowne (...), że pod
płaszczykiem religii chrześcijańskiej ukrywała się i ciągle ukrywa ludzka chciwość (...), że za
fasadą chrześcijaństwa powstała nowa tajna religia – „religia industrialna””

(Fromm przyznaje jednak, że są od tego wyjątki: „istnieje wiele ruchów prawdziwie
chrześcijańskich”.)

Między licznymi totalnymi kłamstwami społeczno-politycznymi, z którymi ciągle się

spotykamy, dochodzi do zaciętej walki konkurencyjnej. Ale milcząca większość, oddająca się
konsumpcji  i  uciechom,  zachowuje  się  tak,  jakby  wszystko  to  jej  wcale  nie  obchodziło.
„Jeżeli  ceną  za  przyjemności,  których  system  dostarcza  nam  bez  liku,  jest  poddanie  się
cynicznej  władzy  totalnego  kłamstwa,  nazbyt  chętnie  udajemy  niewolników  systemu  i
pozwalamy,  by  materialnymi  przywilejami  (ulgami)  uciszano  nasze  frustracje  (...)
prowokowane  przez  deficyty  systemu.  Otrzymujemy  wówczas  zamiast  rewolucji  kulturalnej
dalszy rozrost politycznego i moralnego zatracenia orientacji w dobrobycie” (A. Kunzli).

Wydaje się więc, że zawsze będą istniały dwie przeciwstawne klasy: wierząca (w

najszerszym sensie tego słowa) większość i myśląca mniejszość. Nie znaczy to, że ludzie
myślący nie wierzą. Wierzą, ale ich wiara jest hipotetyczna, prowizoryczna, tymczasowa. Są
zatem gotowi porzucić nawet ukochane hipotezy i teorie, w które niekiedy bardzo długo
wierzyli (np. w nauce), jeżeli zostaną one obalone przez nowe fakty, zjawiska, eksperymenty.
Ż

ycie ludzi nie przywiązujących się do żadnego stałego fundamentu jest w jakimś sensie

yciem „w śniegu i lodzie” (F. Nietzsche). Wielu wzdraga się przed nim, rzucając się chętniej

w  objęcia  jakiegokolwiek  fundamentalizmu,  i  przysysa  się  do  niego  niczym  do  matczynej
piersi.  Być  może  dlatego  wyglądają  oni  często  na  takich  szczęśliwych,  natchnionych,
promiennych,  ponieważ  czerpią  pozorną  moc  z  wiary  jako  wiecznej,  nieomylnej,
uszczęśliwiającej  i  dającej  ostateczną  pewność  prawdy  o  zbawieniu.  Co  innego  z

niedowiarkami,  trzeźwymi  realistami,  pesymistami  i  sceptykami.  Fundamentaliście
prezentującemu  ślepy  optymizm  z  łatwością  przychodzi  więc  wywyższać  się  ponad  nich,
wyobrażać  sobie,  że  jest  od  nich  lepszy,  zniesławiać  ich  jako  propagatorów  destrukcji  i
rozkładu, jako dysydentów, heretyków, renegatów czy odszczepieńców.

Nie chcę twierdzić, że każda wspólnota ofiarująca ciepło musi być z zasady

fundamentalistyczna i jako taką należy ją odrzucić. „Być może jakaś wspólnota ludzi, którzy
nie  są  gotowi  złożyć  swego  subiektywnego,  autonomicznego  rozumu  na  ołtarzu  jakiegoś
fundamentalizmu,  lecz  wybierają  trudną  drogę  dialogu  prowadzącą  ku  dojrzałości,  potrafi
ułatwić  pewną  orientację  i  bezpieczeństwo.  Bezpieczeństwo  nie  oznacza  wszak  pewności,
lecz doświadczenie solidarności i ludzkiego  ciepła, które pozwala nam znieść bez  cierpienia
wiedzę o naszej ostatecznej niepewności.” Autor tych słów, Arnold Kunzli, przyznaje jednak,
ż

e „tego rodzaju filozoficzne natury należą do rzadkości nawet wśród zawodowych

filozofów”.

Muszę tu dodać z własnego doświadczenia, że spotkałem w swoim życiu wielu

mądrych  profesorów  filozofii,  uchodzących  za  wysoce  obiektywnych,  a  bojaźliwie
wystrzegających  się  głoszenia  tez,  które  mogłyby  im  przysporzyć  kłopotów  ze  strony
Kościoła.  Niezależnie  jednak  od  tego,  czy  jakaś  wspólnota  potrafi  nam  zapewnić
bezpieczeństwo, czy nie, w alternatywie „fundamentalizm lub dojrzałość i wolność myślenia”
chodzi  o  godność  ludzkiego  życia.  Słusznie  mówi  Schopenhauer:  „Uwolnić  człowieka  od
błędu,  znaczy  dawać,  a  nie  odbierać.  Wiedza  o  tym,  że  coś  jest  błędne,  jest  prawdą.  Błąd
zawsze szkodzi: Wcześniej czy później przyniesie on straty temu, kto go popełnia.” Podobnie
Albert Schweitzer, geniusz ludzkości: „Jeżeli myślenie ma bez przeszkód wyruszyć w podróż,
musi być przygotowane na wszystko, nawet na to, że dotrze do intelektualnego agnostycyzmu
(...)  Takie  bolesne  rozczarowanie  będzie  dla  niego  mimo  wszystko  lepsze  niż  uporczywe
wzdraganie się przed przemyśleniem własnego stanowiska.”

Nawet jeśli rozum domaga się radykalnie antyfundamentalistycznej postawy

intelektualnej, nie oznacza to tym samym, iż mamy odrzucić „zasadę nadziei”. Już antyczny
filozof  Seneka  wiedział,  jakie  motto  można  by  dać  wszystkim  antyfundamentalistycznym
usiłowaniom  poznawczym:  „Nigdy  nie  powątpiewaj  bez  nadziei;  nie  miej  nigdy  nadziei  bez
zwątpienia.”  Wątpienie  koryguje  nadmierną  nadzieję,  nadzieja  uskrzydla  wątpiącą  myśl.  W
każdym razie przygoda poznawcza – jak i ryzyko poznania – jest wypłynięciem na szerokie,
otwarte  morze  rzeczywistości  w  nas  i  wokół  nas,  możliwym  i  atrakcyjnym  jedynie  pod
warunkiem  przyjęcia  antyfundamentalistycznej  postawy  intelektualnej  i  wolitywnej.
Fundamentalistycznej

zasadzie

lepej,

statycznie

zamkniętej

sobie

wiary

antyfundamentalizm  przeciwstawia  zasadę  „otwartości  i  krytycznej  ufności”;  stagnacji
przeciwstawia  proces.  Albowiem  doskonały  spokój  przynosi  jedynie  tępota  lub  tępa
wegetacja, albo też fanatyczne, nietknięte zwątpieniem, bezmyślne zaangażowanie!

III. Religijne źródła wszelkich fundamentalizmów

Twierdzę, że każdy fundamentalizm ma charakter religijny; że nawet ten, którego

ródła są pozareligijne, świeckie, nieuchronnie nabiera zabarwienia, a wreszcie charakteru

religijnego.  Dlaczego?  Ponieważ  władcom,  osobom  rządzącym,  bądź  dążącym  do  zdobycia
władzy  pierwiastek  religijny  w  ich  ideologicznym  fundamentalizmie  wydaje  się  tym,  co
najbardziej zobowiązujące, najsilniej pozwala przywiązać do niego, przykuć masy w głębi ich
dusz  i  sumień.  Stalinizm,  hitleryzm,  maoizm,  saddam-husseinizm  itd.  z  biegiem  czasu
nieodwołalnie przybierają religijno-bombastyczne, absolutystyczno-boskie cechy, gdyż nawet
najbardziej  doskonały  Orwellowski  system  kontroli  nad  masami,  które  .należy  opanować,
posiada  jeszcze  wiele  luk,  stanowi  zbyt  powierzchowny,  zbyt  słabo  zniewalający  gorset  w

porównaniu  z  poruszającym  sumienia  i  dusze  religijno-boskim  pierwiastkiem  (co  „patrzy  w
serca”!).  Marks  dobrze  rozumował,  uznając  krytykę  religii  za  „warunek  wszelkiej  krytyki”,
albowiem  nawet  w  takich  świeckich,  autonomicznych  sferach  życia,  jak  polityka  i
społeczeństwo,  gospodarka  i  świat  finansów,  przemysł  i  technika,  istnieje  tendencja  do
przyozdabiania się „aureolą”, otaczania religijnym nimbem, by zatuszować negatywne strony
i zdobyć większą siłę przebicia, móc stawiać wyższe wymagania (w odniesieniu do techniki
zademonstrowałem  to  dokładniej  w  mojej  książce  Mystik  und  Yernunft  [Mistyka  i  rozum],
rozdział IV-VII.)

Fundamentalizm religijny jest najpotężniejszą, a zarazem najatrakcyjniejszą ideologią,

najbardziej porywającą masy, toteż każdy dyktator zawsze będzie dążył do zaprzęgnięcia
jakiejś religii, bądź wyznania do własnych celów. Nie przypadkiem rzymski cesarz
Konstantyn uczynił zyskujące coraz bardziej na znaczeniu chrześcijaństwo religią państwową,
chociaż sam nie był wtedy jeszcze chrześcijaninem.

Im potężniejszy staje się fundamentalizm nie posiadający na początku wyraźnych

elementów  religijnych,  im  bardziej  bezwzględnie  usiłuje  osiągnąć  swoje  cele,  tym
wyrazistsze stają się jego cechy religijne. Prezentuje się on coraz chętniej jako system jedynie
prawdziwy,  dobry,  nieomylny  i  zbawienny.  Żywotność  zaś,  jaką  przejawia,  w  żadnym
wypadku  nie  stanowi  kryterium  jego  prawdy.  Przeciwnie:  im  bardziej  jest  żywotny,  tym
gorszy!

Fakt, że wszystkie fundamentalizmy są religijne albo nieuchronnie takimi się stają, ma

związek z dążeniem ludzkiej natury do absolutu i nieskończoności. Człowiek zmierza ku nim
zarówno w poznawaniu i zgłębianiu świata, jak też w pragnieniach i uczuciach, w myśleniu,
wyobrażeniach  i  miłości.  Pragnie  absolutnej  prawdy,  doskonałego  szczęścia.  Ale  tyleż
prawdziwe,  co  pewne  jest,  że  nie  potrafi  ich  poznać.  Tę  nieprzezwyciężalną  przepaść
pomiędzy  nieskończonym  pragnieniem  i  chęcią  z  jednej  strony,  a  skończonymi
możliwościami z drugiej, pomiędzy rajskim, utopijnym ideałem a jego urzeczywistnieniami,
które  raz  po  raz  sprowadzają  nas  na  ziemię,  ciągle  bowiem  pozostają  za  nim  daleko  w  tyle,
wykorzystuje  każdy  fundamentalizm.  Obiecuje  on  pokonanie  tej  przepaści:  „Jeżeli
zdecydujesz się na mój system, trafisz do raju, dostąpisz pełnego zbawienia, dotkniesz, więcej
–  osiągniesz  absolut!”  Język  typowy  dla  religii  jest  tu  jedynie  jaśniejszy:  „Jeżeli  będziesz
posłuszny moim nakazom, będziesz wypełniał wolę Jahwe, Allacha albo „mojego Ojca”, tzn.
Boga  chrześcijańskiego,  będziesz  żył  wiecznie  w  rajskim  szczęściu.  Osiągniesz  wtedy
wszystko to, co w przeciwnym razie pozostanie dla ciebie wiecznie nieosiągalne – niczym nie
ograniczoną  boską  pełnię.”  Język  politycznych  i  innych,  przede  wszystkim  świeckich
fundamenta-lizmów,  nie  jest  tak  wyraźnie  religijny,  posługuje  się  jednak  podobnymi
mechanizmami  antropologicznymi  i  psychologicznymi,  jak  np.  obietnicą  zbawienia,
przekroczenia  wspomnianej  przepaści.  Pod  tym  względem  każdy  fundamentalizm  stanowi
poważne oszustwo i niesie z sobą przyrodzoną mu hipokryzję. Jego niebezpieczeństwo tkwi
też  w  dużej  mierze  w  religijnej  nieograniczoności,  totalności,  uniwersalności  i  związanym  z
tym entuzjazmie.

Fundamentalizm jest największym oszustwem, stwarza bowiem złudzenie, że może

nam  tu  i  teraz  zapewnić  nieomylne  poznanie,  ogarnięcie  absolutu,  nieskończoności,
metafizyki, do których dążymy, ale których sami nigdy nie osiągniemy. Fundamentalistyczni
przywódcy,  papieże,  prorocy,  guru  nie  są  na  ogół  tak  naiwni,  by  nie  wiedzieć,  że  nie  mogą
rozporządzać  absolutem;  przypuszczalnie  sami  mają  czasem  wątpliwości,  czy  on  w  ogóle
istnieje; albo też są wystarczająco cyniczni, aby uważać go za iluzję, za „opium dla ludu”. Ale
wskutek  opętania,  odurzenia  władzą  i  przekonania,  że  „pociechę  przynosi  jedynie  absolut”,
absolutyzują  rzeczy  względne,  czynią  naród,  partię  albo  rasę,  Kościół  albo  wyznanie,  zysk
albo  klasę  –  bezwarunkową,  najwyższą  wartością,  której  należy  się  nieograniczone
uwielbienie i ubóstwienie, podają pół- lub ćwierćprawdy za niezbitą prawdę o zbawieniu, za

dogmat,

ogłaszają

jakiś

dokument

Pismem

więtym.

Zauważmy:

systemy

fundamentalistyczne  nie  mogą  obejść  się  bez  dogmatów  i  pism,  stanowią  one  bowiem  dla
władców szczególny probierz wierności. Ludzi bardziej można przywiązać do słowa pisanego
niż mówionego, wykazać ich aberracje, udowodnić im herezję. Ortodoksja opiera się głównie
na  słowie  pisanym,  Piśmie  Świętym  i  przez  nie  traci  sens.  (Również  pisma  klasyków
marksizmu  uchodziły  w  gruncie  rzeczy  za  święte,  bezbłędne,  nietykalne,  chociaż  de  facto
korygowano je w czasach stalinowskich, bądź zatajano ich fragmenty przed klasą robotniczą.
Ale czyniono to również z Biblią.)

Jednostka lub kilkuosobowa klika opętana żądzą władzy, która wykorzystuje tęsknotę

mas za absolutnym szczęściem, ich bezgraniczne pragnienie zbawienia, może doprowadzić do
powstania masowego ruchu fundamentalistycznego, do zbiorowego szaleństwa.

Na zakończenie tego rozdziału jeszcze kilka zaczerpniętych z historii i współczesności

dowodów  na  słuszność  tezy,  że  nawet  areligijne  ze  swej  istoty  ideologie  i  fundamentalizmy
mają  charakter  religijny,  bądź  takiego  nabierają.  Czytelnicy  przypominają  sobie  może
sentencję  Gorbaczowa,  wygłoszoną  przezeń  po  nieudanej  próbie  puczu,  w  dzień  po
ponownym  objęciu  urzędu.  Wówczas  to  po  raz  pierwszy  przeciwstawił  się  rosyjskiemu
parlamentowi. Deputowani molestują go, krytykują stanowisko partii komunistycznej wobec
zamachu stanu, niektórzy chcą przeforsować jej delegalizację. Wtedy Gorbaczow woła pełen
emocji,  a  nawet  emfazy:  „Socjalizm  w  moim  rozumieniu  jest  przekonaniem  religijnym”,  po
czym  zaraz  dodaje:  „wygnanie  go  ze  Związku  Radzieckiego  równałoby  się  „wojnie
religijnej””.

Jednakże nawet twórca socjalizmu, Karol Marks, który przecież w krytyce religii

widział warunek wszelkiej krytyki i zgodnie z tym bezwzględnie ją demaskował i krytykował,
musiał  przyznać,  że  fundamentalizm  nie  może  się  bez  niej  obyć.  W  rzeczywistości  Marks
ofiarował proletariatowi „obiekt uwielbienia”. „Religia robotników – mówił – jest religią bez
Boga,  ponieważ  stara  się  odbudować  boskość  człowieka.”  –  „O  ile  bogowie  mieszkali
dawniej  ponad  ziemią,  to  teraz  stali  się  jej  centrum.”  „Z  krytyki  religii  wynika  nauka,  że
człowiek jest dla człowieka najwyższą istotą.”

W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z pozytywnym zniesieniem religii

(chrześcijaństwa,  wiary  w  Boga  osobowego)  w  rozumieniu  Heglowskim  i  zastąpieniem  jej
nową religijnością (wielbieniem boskości człowieka uwolnionego z więzów ekonomicznych i
społecznych).  W  różnych  pismach  Marksowskich  spotykamy  się  bowiem  z  mistycznym
entuzjazmem,  zachwytem,  z  przekraczającym  wszelkie  granice,  budującym  solidarność
nowym  poczuciem  życia,  z  pasją,  namiętnością  dla  nowej  boskości  i  religii  proletariatu,
emancypującego  się  poprzez  pracę  i  walkę;  a  wszystko  to  są  cechy  wyróżniające  każdą
zaangażowaną religijność. Marks czuł, że do zwycięstwa rewolucji proletariatu niezbędny jest
–  poza  wstępną,  na  zimno  wykalkulowaną  pracą  umysłową  i  twardą,  zdecydowaną  wolą  –
jeszcze  jeden  składnik:  ładunek  wszystkich  pozytywnych  uczuć  człowieka,  cała  jego
emocjonalność.  Dlatego  mówi:  „Żadna  klasa  w  społeczeństwie  burżuazyjnym  nie  odegra  tej
roli  (oswobodzenia  całego  społeczeństwa  –  przyp.  H.  M.),  jeżeli  nie  wywoła  w  sobie  i  w
masach  entuzjazmu,  nie  doprowadzi  do  sytuacji,  w  której  zbrata  się  całkowicie  i  zespoli  ze
społeczeństwem,  stopi  się  z  nim  i  zostanie  uznana  za  jego  powszechnego  reprezentanta,  nie
osiągnie momentu... w którym rzeczywiście stanie się jego sercem i głową.” Ten entuzjazm,
to  pełne  zachwytu,  wszechogarniające,  totalne  zaangażowanie  w  wielką  sprawę,  uważaną
przez  dany  podmiot,  jednostkę,  grupę  lub  klasę  za  absolutną,  jest  –  z  punktu  widzenia
psychologii i psychologii głębi – mistyczną religijnością! Marks był zwiastunem, prorokiem
nowej mistyki proletariatu. Nazywając  religię „opium dla ludu”, określenie „opium” odnosił
nie tyle do niej samej, lecz do „boskiej nadbudowy”. W każdym razie również neomarksiści,
czy zbliżeni do marksizmu myśliciele współcześni dopatrują się u niego implikacji religijno-

teologicznych. „Nawet w dziele Marksa decydujące są, jak zawsze podświadome, jednakże
logicznie nieodłączne od swej treści, postulaty teologiczne” (M. Horkheimer).

Zwłaszcza w marksowskiej wizji przyszłości w jego „królestwie wolności”, w którym

są przezwyciężone ekonomiczno--polityczne uwarunkowania i indywidualne tragedie, trudno
nie  dostrzec  pierwiastka  mistyczno-utopijnego.  Jego  „komunizm  bowiem  jako  doskonały
naturalizm  jest  humanizmem,  zaś  jako  doskonały  humanizm  –  naturalizmem,  stanowi
prawdziwe  rozwiązanie  sprzeczności  pomiędzy  człowiekiem  a  naturą  i  człowiekiem  a
człowiekiem,  prawdziwe  rozwiązanie  konfliktu  pomiędzy  istnieniem  a  istotą,  pomiędzy
uprzedmiotowieniem  a  uruchomieniem  własnej  aktywności,  pomiędzy  wolnością  a
koniecznością, pomiędzy jednostką a gatunkiem. Jest on rozwiązaniem zagadki dziejów i jako
takie siebie pojmuje.” Dlatego również psychoanalityk Erich Fromm, który znał dzieło Karola
Marksa jak nikt inny, twierdził, że reprezentował on „bezbożną religijność”, wcale sobie tego
nie uświadamiając. Marks z pewnością głosił „ateistyczną religię społecznie zaangażowanego
aktywizmu”;  należał  do  „twórców  nowej  religijności...  odpowiadającej  potrzebom  nowego
człowieka”.

Nawet zdecydowanie antyfundamentalistyczne nowożytne Oświecenie wpadło w sidła

religijnej  terminologii  i  mitologii.  Przypomnijmy  sobie  choćby  oświeceniowy  mit  postępu,
mit  światła  (Oświecenie  przyniesie  absolutną  jasność  rozumu,  bezgraniczną  klarowność
ludzkiej  myśli,  bez  zagadek  i  mroków),  uniwersalny  mit  szczęścia  (wraz  z
niepowstrzymanym  rozwojem  społecznego  rozumu  nastąpi  powszechna  sprawiedliwość  i
równość społeczna, zaistnieje możliwie najwyższe szczęście dla możliwie najwyższej liczby
jednostek  ludzkich).  Stefan  Zweig  pokazuje  bardzo  sugestywnie,  jak  niesłychaną  wiarę
religijną  zainwestowali  intelektualiści  schyłku  XIX  wieku  w  „przedsięwzięcie  zwane
Oświeceniem”: „Teraz wszakże to tylko sprawa dziesięcioleci, zanim resztki zła i gwałtu nie
zostaną  ostatecznie  przezwyciężone.  Ta  wiara  w  nieprzerwany,  niepowstrzymany  „postęp”
miała  doprawdy  w  tych  czasach  siłę  równą  religii.  Wierzono  w  ów  „postęp”  bardziej  niż  w
Biblię,  a  jego  Ewangelię  zdawały  się  potwierdzać  co  dzień  nowe  cuda  wiedzy  i  techniki...
Socjolodzy i profesorowie prześcigali się w pomysłach, jak stworzyć zdrowsze i szczęśliwsze
warunki  życia  dla  proletariatu.  Nic  więc  dziwnego,  że  to  stulecie  wygrzewało  się  w  słońcu
własnych  osiągnięć  i  każde  zakończone  dziesięciolecie  uważało  za  szczebel  poprzedzający
następne, jeszcze lepsze. W nawroty barbarzyństwa, jak na przykład wojny między narodami
Europy,  tak  samo  nie  wierzono,  jak  w  czarownice  i  upiory.  Ojcowie  nasi  byli  przepojeni
wiarą w niezłomną i wiążącą siłę zgody i tolerancji.”

Ale nawet antyfundamentalistyczne „przedsięwzięcie zwane Oświeceniem” wypisało

na swych sztandarach główną obietnicę fundamentalizmu: obietnicę zbawienia, jednakże „bez
iluzji i przesądów, jedynie przy udziale rozumu... Ten triumfalny mit, oryginalny produkt
nowoczesności, pozwalał godzić się z bolesnymi niejednoznacznościami, póki wydawało się,
ż

e są one jedynie przejściowe” (Thomas Meyer).

Dzisiaj, w obliczu powstawania religijno-fundamentalistycznych odłamów w ramach

nowożytnego  i  współczesnego  Oświecenia,  należy  również  dobitnie  podkreślić,  że  rozum
oświeceniowy, stanowiący nadal najsilniejszą przeciwwagę każdego fundamentalizmu, może
pozostać  sobie  wierny  jedynie  wtedy,  gdy  będzie  pojmował  siebie  jako  zasadniczo  omylny
(tzn.  zawsze  narażony  na  popełnienie  błędu);  gdy  odrzuci  wszystko,  co  absolutne,  każde
absolutystyczne  stanowisko;  gdy  zawsze  pozostanie  świadom  swej  skończoności  i
ograniczoności; gdy ciągle będzie się korygował i kontrolował poprzez stały dialog z inaczej
myślącymi;  gdy  sam  nie  będzie  rościł  sobie  pretensji  do  dominacji.  „Dlatego  też  radykalny
rozum  nie  dba  ani  o  szczęście,  ani  o  zbawienie  człowieka,  lecz  jedynie  o  jego  emancypację
oraz dojrzałość – choćby ograniczoną – w życiu doczesnym. Autonomiczny rozum podmiotu
nie jest ani boginią, ani dziwką, nie jest ani absolutnie obiektywny, ani tylko instrumentalnie

subiektywny. Absolutyzacja rozumu, czynienie zeń bogini bądź dziwki, jest czystym brakiem
rozumu” (A. Kunzli).

Jeżeli rozum pojmowany w duchu Oświecenia pozostanie w tym sensie wierny sobie,

to  niebawem  zamilknie  „postmodernistyczna”  paplanina,  którą  jeszcze  dzisiaj  radośnie
uprawiają  coraz  bardziej  „liberalni”  i  „krytyczni”  teologowie.  Cytowany  wyżej  autor
nadzwyczaj trafnie scharakteryzował „postmodernistów”: „Ta barwna hałastra filozoficznych
lekkoduchów,  robiących  wiele  szumu  ekwilibrystów  językowych,  bełkotliwie  mędrkujących
mącicieli  sensów,  nietzschemaniaków,  freudiastów  i  heideggerystów,  z  całą  tą  swoją
niefrasobliwą  filozoficzną  donkiszoterią  zbudowała  sobie  Oświecenie  i  rozum  na
podobieństwo  wiatraków,  w  których  upatruje  przyczyn  wszystkich  klęsk  tej  epoki,  toteż  z
niestrudzoną  brawurą  przypuszcza  na  nie  atak  na  swych  pojęciowych  szkapach.  Przestaje  to
jednak bawić, gdy przyjrzymy się, jakimi argumentami się tu szermuje i jakie głosi absurdy.
Ów  modny  prąd,  który  obszar  języka  niemieckiego  zdaje  się  zawdzięczać  w  dużej  mierze
charyzmie  jego  paryskiego  źródła,  można  by  spokojnie  pozostawić  swemu  biegowi,  gdyby
nie  usiłował  zniszczyć  akurat  tego,  czego  dzisiaj  tak  pilnie  potrzebujemy  w  dyskursie  z
fundamentalizmem: oświecenia i rozumu.”

Istnieje wystarczająco dużo znakomitych przykładów na to, „że „postmodernistyczne”

szaleństwo, skierowane przeciw oświeceniu i rozumowi może doprowadzić do
nihilistycznego, żądnego śmierci i prenazistowskiego – na płaszczyźnie politycznej –
fundamentalizmu. .. Horkheimer i Adorno wyrządzili wiele zła, przypisując winę Oświeceniu
i niejako utorowali drogę „postmodernistom”.”

Nawet tak modna obecnie „kultura mikroprocesorów” (chip culture), która

niesłychanie  fascynuje  miliony  młodych  ludzi,  nie  jest  wcale  wolna  od  religijnego
fundamentalizmu.  Z  jednej  strony  mamy  tu  naszą  odartą  z  czaru  cywilizację,  z  drugiej  zaś
komputer, który nawet jeśli dziś nie wie jeszcze i nie może zrobić wszystkiego, to przecież w
przyszłości  będzie  wiedział  i  mógł.  Wielu  ludzi  młodszej  generacji  pozostaje  pod  jego
charyzmatycznym  urokiem.  Ich  nadzieje  na  zbawienie,  odnalezienie  sensu,  orientacji,
nadzieje  na  emancypację  są  dzisiaj  niejednokrotnie  związane  właśnie  z  komputerem,  wierzą
oni  bowiem  mocno  i  niezachwianie,  że  to  właśnie  on  spełni  ich  oczekiwania.  Jeśli  nie zrobi
tego czwarta, piąta czy szósta generacja maszyn cybernetycznych, skonstruowanych w coraz
to bardziej wyrafinowany sposób, dokona tego z pewnością siódma, ósma bądź dziesiąta.

Religia może zatem pojawiać się w tysiącach szat, może ulegać setkom metamorfoz;

religijna postawa oczekiwania wydaje się absolutnie niezniszczalna i święci radosne
zmartwychwstanie we wszystkich dziedzinach współczesnego życia, nawet w sferze polityki.

Zuryski prawnik i religioznawca, Robert Kehl, słusznie zauważył, że jeszcze jakieś

dziesięć  lat  temu  prawie  wcale  nie  dostrzegano  w  religii  konfliktogennej  siły  politycznej.
Dogmat  polityków,  jak  i  większości  zachodnich  speców  od  urabiania  opinii  publicznej,
brzmiał: „Za wojną lub rewolucją mogą kryć się jedynie naukowe lub inne „ważne” interesy.”
Ale wydarzenia w Wietnamie, Irlandii Północnej, w Libanie, Iranie i Iraku, w Polsce, ostatnio
zaś  w  Jugosławii,  gdzie  prawosławni  Serbowie  i  katoliccy  Chorwaci  nieprzejednanie
występowali  przeciw  sobie  i  zabijali  się  wzajemnie,  doprowadziły  do  zwrotu  w  myśleniu.
„Powoli zaczęto znowu poważnie traktować religie również na forum polityki światowej. Co
więcej,  uświadomiono  sobie,  że  obok  nienawiści  etnicznej  przekonania  religijne  i
ideologiczna zawziętość jako czynniki wyzwalające wojny są nawet ważniejsze niż wszystkie
inne, bez względu na to, jak owe pozostałe byłyby ważne.”

IV. „Czyste” i „doskonałe” źródła fundamentalizmu

Każdy fundamentalizm ma źródła religijne albo nieuchronnie nabiera charakteru

religijnego.

Jeżeli zaakceptujemy tezę, którą przedstawiłem w poprzednim rozdziale, nasunie się

pytanie,  czy  religia  jako  taka,  już  u  swych  źródeł,  a  więc  ze  swej  istoty  jest
fundamentalistyczna,  czy  –  nawet  w  prapoczątkach,  sławionych  jako  doskonałe  i
nieskazitelne  –  z  góry  nie  wytycza  konsekwentnie  i  nieodwołalnie  torów  swego
fundamentalistycznego rozwoju.

Odpowiedź na to pytanie wynika już z pewnego centralnego i niewątpliwego punktu

widzenia, cechującego wszystkie religie monoteistyczne. Żadna z nich: ani judaizm, ani
chrześcijaństwo, ani islam, nie może pozwolić sobie na zaoferowanie swoim wyznawcom w
kwestiach

podstawowych

czegoś

hipotetycznego,

podważalnego,

nieostatecznego,

przypuszczalnego,  możliwego  czy  prawdopodobnego.  Żadna  z  nich  nie  może  proponować
tylko  i  wyłącznie  hipotez,  nie  zobowiązując  ludzi  całkowicie  do  wiary  w  jej  niewzruszone
obietnice  zbawienia,  albo  nie  powstrzymując  ich  groźbami  nieszczęścia  od  zboczenia  z
właściwej  ścieżki.  Dlatego  religie  monoteistyczne  nie  dopuszczają  żadnego  „może”  albo
„mogłoby  (tak)  być”  w  odniesieniu  do  swych  fundamentalnych  prawd  wiary.  „Bóg  jest”,  a
„jego niezależna  wola decyduje suwerennie o szczęściu i nieszczęściu ludzi”. „Bóg zbawia”
oraz  „Bóg  sądzi  i  potępia”  –  oto  zdecydowanie  apodyktyczne,  nie  uznające  ograniczeń  ani
ż

adnego „ale”, zasadnicze dogmaty religii monoteistycznych. Wszystkie one są z tego punktu

widzenia fundamentalistyczne, żadna bowiem nie uznaje hipotetycznego charakteru prawdy i
ludzkiego  poznania,  lecz  daje  ostateczny  przepis  na  osiągnięcie  zbawienia,  szczęścia,  który
wyznawcy  muszą  zaakceptować  wyłącznie  poprzez  niewzruszoną  wiarę,  bez  jakichkolwiek
pytań  i  wątpliwości.  Dlatego  też  wszystkie  religie  monoteistyczne  głoszą,  że  ich  sedno
stanowi  absolutna  prawda  i  nieomylność,  nawet  jeśli  jedynie  religia  rzymskokatolicka
zawarowała  sobie  prawo  do  obdarzania  każdego  ze  swych  żyjących,  najwyższych  guru
explicite atrybutem nieomylności.

Zwłaszcza najważniejsze przykazania religii monoteistycznych przybierają formę

absolutnej  powinności  i  przymusu,  co  sprawia,  że  wszelkie  powątpiewanie  jawi  się  jako
grzech,  występek  i  bluźnierstwo.  Również  tutaj  Kościół  papieski  posuwa  się  dalej  niż  inne.
Takie  zakazy  jak  zakaz  „sztucznej”  regulacji  urodzin  albo  usuwania  ciąży,  które  nawet  w
rozumieniu katolików nie należą do nakazów, przykazań, czy bodaj zaleceń przekazanych w
Objawieniu  Jezusa  Chrystusa,  papież  autorytarnie  ogłasza  nieomylnymi  prawdami,
decydującymi  o  zbawieniu  lub  zgubie  człowieka.  Z  Rzymu  dochodzą  wieści,  że  nosi  się  on
ponoć z zamiarem zdogmatyzowania całej tej sprawy. Jak bowiem inaczej mógłby wejść do
historii  jako  „Wielki  Papież”,  gdyby  nie  doprowadził  do  proklamowania  przynajmniej
jednego dogmatu? A więc „prorok z Polski” z pewnością nawarzy jeszcze i tego piwa!

W przeciwieństwie do monoteizmu, politeistyczne, panteistyczne, mistyczne czy

ateistyczne  religie  mogą  pozwolić  sobie  na  to,  by  być  zdecydowanie  mniej  kategoryczne  i
głosić  swoje  zasady  w  hipotetycznej,  nie  fundamentalistycznej,  nie  normatywno-
dogmatycznej  i  autorytarnej  formie.  W  wielobóstwie  już  sama  wielość  bogów  powoduje
relatywizację  rozkazów,  nakazów  i  zakazów  tego  czy  innego  boga.  W  religiach
panteistycznych  właśnie  totalność  i  uniwersalność  rzeczywistości  poza  przypadkowymi
zjawiskami  jest  całkowicie  boska,  tak  że  każdy  i  wszystko  wewnątrz  tej  rzeczywistości
partycypuje  w  boskości.  Tym  samym,  w  odróżnieniu  od  monoteizmu,  nie  istnieje  tu  żadna
najwyższa  instancja,  która  wszelką  boskość  nosi  wyłącznie  w  sobie  i  może  wypowiadać  się
oraz  decydować  o  wszystkim.  We  wszechogarniającej  „demokracji  wszelkiego  bytu”  (Max
Scheler)  wszystkie  elementy  rzeczywistości  są  z  sobą  powiązane,  tak  że  imperatywy
kategoryczne  pochodzące  z  którejkolwiek  jej  części  składowej  są  nieuprawnione.  Wszelka
mistyka,  również  monoteistyczna,  skłania  się  –  czego  dowodzi  wielu  mistyków
chrześcijańskich  i  islamskich  –  ku  panteizmowi,  ku  zespoleniu  się  z  boskim  vis-a-vis,  bez

względu na to, czy jest ono pojmowane bardziej personalistycznie, czy raczej kosmicznie. „Ja
i Ojciec jesteśmy jedno”, czytamy nawet w „mistycznej”  ewangelii św. Jana. Nie ma w niej
miejsca  na  rozkazy  i  jednostronne,  absolutne  oświadczenia  Boga  Ojca,  chociaż  czwarta
ewangelia  nie  jest  pod  tym  względem  konsekwentna  (całościowe  ujęcie  mistycznej
religijności  i  spirytualności  przedstawiam  w  mojej  książce  Mystik  und  Yernunft  [Mistyka  i
rozum]).  Logiczne  więc  jest  to,  że  religie  monoteistyczne  prześladowały  wielu  swoich
mistyków  jako  odszczepieńców.  Ich  herezja,  niebezpieczna  dla  tych  z  gruntu
fundamentalistycznych systemów wyznaniowych, widoczna jest np. u Mistrza Eckharta. Jego
zdaniem  najwyższa  doskonałość  wszystkich  sił  człowieka  skupia  się  „...w  najwyższej  sile,
która zwie się rozumem. Nie może on nigdy zaznać spoczynku. Nie dąży do Boga, o ile ów
jest  Duchem  Świętym,  ani  też,  o  ile  ów  jest  Synem;  ucieka  od  Syna.  Nie  pragnie  również
Boga,  o  ile  ów  jest  Bogiem.  Dlaczego?  Ponieważ  jako  taki  ma  jeszcze  imię.  Pragnie  on
czegoś szlachetniejszego, czegoś lepszego niż Bóg... Pragnie go jako źródła, z którego tryska
dobro; pragnie go jako krynicy, żyły, z której wypływa dobro...”

Jak jednak ma się rzecz z religiami ateistycznymi? Czy takie w ogóle istnieją? Wielka,

znacząca religia, buddyzm, była w pierwotnej postaci na wskroś ateistyczna. Budda bowiem
po  swym  fundamentalnym  doświadczeniu  oświecenia  oznajmia,  że  Bóg,  bóstwa,  duchy,
demony  etc.  należą  do  świata  zjawisk  i  złudzeń,  błędów  i  iluzji  (do  „Maya”)  i  że  człowiek
zostawia je za sobą w drodze ku nirwanie. Zgodnie z tym Budda zwraca się również przeciw
wszystkiemu, co w religii fundamentalistyczne, doktrynalne, normatywne, i sławi rozum oraz
zwątpienie.  W  Anguttara  Nikaya  mówi:  „Twoje  wątpliwości  są  uzasadnione,  synu  Kęsy.
Posłuchaj  mojej  wskazówki:  nie  wierz  niczemu,  co  znasz  tylko  ze  słyszenia;  nie  wierz
przekazom, ponieważ są one stare i przeszły przez wiele pokoleń, zanim dotarły  do nas; nie
wierz  niczemu,  co  niesie  plotka,  ani  dlatego,  że  ludzie  dużo  o  tym  mówią;  nie  wierz  z  tej
tylko  przyczyny,  że  pokazują  ci  zapisane  świadectwo  jakiegoś  starego  mędrca;  nigdy  nie
wierz  w  coś  jedynie  dlatego,  że  przemawiają  za  tym  domysły  albo  że  długoletnie
przyzwyczajenie  skłania  cię  do  przyjmowania  czegoś  za  prawdę,  nie  wierz  wyłącznie
autorytetowi  twoich  nauczycieli  i  duchownych.  Co  zgodnie  z  twym  doświadczeniem  i
dociekaniem  odpowiada  twojemu  rozumowi  i  służy  twemu  własnemu  dobru  i  szczęściu,  jak
też wszystkich innych istot, to bierz za prawdę i żyj według niej.”

Wszystkie religie monoteistyczne, w odróżnieniu od wyżej wspomnianych czterech

innych  typów  religii,  są  jednak  radykalne,  tzn.  z  gruntu  fundamentalistyczne,  choć  w  chwili
narodzin  i  w  fazie  początkowej  nie  muszą  się  wcale  takie  wydawać.  Uwidacznia  się  to
dopiero po dłuższym okresie ich trwania, po nieuniknionym procesie instytucjonalizacji. Ale
radykalizm ten tkwi w nich już od samego początku! Przynajmniej na tyle, że konsekwentnie
umożliwia  i  logicznie  usprawiedliwia  pełny  rozkwit  fundamentalizmu  w  późniejszych
stadiach ich rozwoju.

Fundamentalizm najbardziej nawet bezwzględnych władców watykańskich, znanych

nam z dziejów Kościoła, nie bierze się znikąd, znajduje bowiem swoje przesłanki w historii.
Uprawniał  ich  do  tego  zawsze  swoisty  fundamentalizm  Jezusa  i  Pisma  Świętego  Starego  i
Nowego  Testamentu,  do  którego  mogli  swobodnie  nawiązywać.  W  dalszym  ciągu  mojego
wywodu wykażę, jak wiele jest wersetów w Nowym Testamencie i w Koranie, które należy
rozumieć  fundamentalistycznie.  Nie  można  uznawać  fundamentalizmu  chrześcijańskiego  i
islamskiego  za  „degenerację”  czystego  rzekomo  i  doskonałego  źródła  chrześcijaństwa  i
islamu.  Istniał  on  w  nich  od  zarania.  Zaawansowany  fundamentalizm  późniejszych  stadiów
rozwoju  tych  religii  jest  jedynie  jednostronnym  uwypukleniem  i  pełnym  rozwinięciem  tego,
co tkwiło u ich podstaw.

Moja teza, że każda monoteistyczna religia jest z gruntu fundamentalistyczna, a

przynajmniej wykazuje wiele takich cech, oburzy i rozgniewa nie tyle konserwatystów, co
przede wszystkim „krytycznych”, „liberalnych”, „postępowych” i „lewicowych” teologów

oraz uczonych w Piśmie. Wszakże ich pierwotnym zamiarem, ich najpierwszym dążeniem
jest właśnie – w imię doskonałego, czystego i niefundamentalistycznego prapoczątku religii –
zwalczanie fundamentalistycznych według nich zjawisk degeneracyjnych późniejszych faz jej
rozwoju. Twierdzę, że ci „krytycy, liberałowie i postępowcy” również pod tym względem są
funda-mentalistami. Kto bowiem w dziejach ludzkości postuluje istnienie idealnego, czystego
ź

ródła swojej religii czy jakiejkolwiek instytucji, aby w ten sposób uprawomocnić i

usprawiedliwić  swoją  walkę  z  obecnym  kryzysem  tejże  religii  bądź  instytucji,  ten  w  swym
fundamentalistycznym zaślepieniu odrzuca wszelkie doświadczenie oraz wiedzę historyczną.
Wszystkie  głębsze,  gruntowniejsze  badania  i  studia  przeszłości  pokazują  jak  zwykle
niedostatecznie,  ale  wystarczająco  wyraźnie,  że  początki  rozwoju  różnych  zjawisk
historycznych nigdy nie były tak cudowne, tak nieskazitelne i doskonałe, jak to później starali
się  interpretować  potomni,  a  przynajmniej  wielu  z  nich.  Ponad  wszelką  wątpliwość  żaden
początek  w  dziejach  ludzkości  nie  był  wzniosły.  Ale  owi  krytyczni,  liberalni  i  postępowi
przedstawiciele religii monoteistycznych pragną właśnie tę wątpliwość absolutnie wykluczyć.
Jednakże bez zwątpienia nie ma oświecenia, nie ma a- i antyfundamentalizmu. Twierdzenie to
należy  poprzeć  kilkoma  przykładami.  W  chwili,  gdy  piszę  te  zdania,  opinia  publiczna  jest
oburzona  wydaniem  przez  Kościół  rzymskokatolicki  zakazu  nauczania  Eugenowi
Drewermannowi.  Nie  ma  gazety,  która  by  nie  wylewała  krokodylich  łez  nad  „biednym
prześladowanym”.  Jemu  samemu  ten  zakaz  z  pewnością  nie  zaszkodzi,  a  jego  publikacjom
przysporzy  jeszcze  większej  popularności.  Drewermann  utracił  wydane  mu  przez  Kościół
prawo nauczania na wydziale teologicznym Wyższej Szkoły w Paderborn jako Privatdozent.
Ale niemal natychmiast otrzymał pozwolenie na prowadzenie wykładów z dziedziny filozofii
kultury na innym wydziale tegoż uniwersytetu.  Całe zamieszanie, jakie  wywołał wokół jego
osoby  choćby  Franz  Alt  swoim  programem  „Report”,  było  zupełnie  nieuzasadnione.  Jest  to
nowa próba przydania dramatyzmu staremu jak świat teatrowi katolickiemu. Nikt już bowiem
nie  traktuje  poważnie  tego,  co  konserwatyści  mówią  i  robią  w  Kościele.  Zainteresowanie
opinii  publicznej  Kościołem  można  obudzić  jedynie  poprzez  prezentację  ludzi,  którzy  go
pragną  „odnowić”,  których  „serce  krwawi”,  gdy  widzą,  jak  bardzo  odszedł  on  od  swych
„doskonałych początków”.

Wtóruje temu również teolog Drewermann. Pozbawienie go prawa nauczania nazywa

„groteskowym”  i  dodaje:  „To,  czego  opinia  publiczna  jest  tutaj  wraz  ze  mną  świadkiem,  to
degeneracja  teologii,  która  staje  się  ideologią  nadużywanej  władzy,  ustanawiającej  samą
siebie  jako  prawdę.”  Tak  więc  wygląda  teoria  degeneracji  w  rozumieniu  postępowego
teologa!  Teologia  była  dobra,  ale  uległa  degeneracji  i  przekształciła  się  w  ideologię
nadużywanej  władzy!  W  wywiadzie  dla  „FAZ-Magazin”  Drewermann  rozróżnia
„humanitarną”  i  „autorytarną”  formę  religii,  imitując  w  tym  względzie  różnicę,  którą
wprowadził  do  religioznawstwa  Erich  Fromm.  Według  niego  forma  humanitarna
urzeczywistniła  się  par  excellence  w  początkowym  stadium  chrześcijaństwa.  Postrzega  on
wprawdzie  te  początki  inaczej  niż  Kościół,  bo  odrzuca  np.  ustanowienie  sakramentu
eucharystii  i  wprowadzenie  kapłaństwa  przez  Jezusa,  a  w  niepokalanym  poczęciu
Najświętszej  Marii  Panny  widzi  jedynie  symbol.  Ale  właśnie  taki  Jezus  Chrystus,
oczyszczony ze wszystkich fałszywych dogmatów kościelnych, stanowi dla niego absolutny,
niepodważalny punkt odniesienia. Również rozdział jednej z licznych książek Drewermanna
zatytułowany:  Das  Cristentum  ist  nur  kraft  der  Erlosung  wahr  –  Sigmund  Freud  als  Vorbild
(Chrześcijaństwo  jest  prawdziwe  jedynie  dzięki  zbawieniu  –  Zygmunt  Freud  jako  wzór)
pokazuje,  jak  bardzo  Jezus  i  jego  akt  zbawienia  ludzkości  są  dlań  niepodważalne,
normatywne  i  miarodajne.  Freud  zostaje  tu  wykorzystany  do  romantyzującej  i  idealizującej
psychoanalizy  i  terapii  życia  duchowego,  które  nie  mają  nic  wspólnego  z  jego  wyraźnym  i
zdecydowanym  racjonalizmem  i  ateizmem,  ani  też  z  realistycznym,  poniekąd  nawet
pesymistycznym widzeniem psychiki ludzkiej.

Niemniej jednak Drewermann jest uczciwszy niż gros teologów chrześcijańskich.

Wiele z tego, ba, prawie wszystko, w co chrześcijanie przez całe wieki wierzyli jako w fakty
historyczne  przekazane  przez  ewangelie  i  Dzieje  Apostolskie,  dzięki  metodzie  krytyczno-
historycznej  okazuje  się  czymś  nie  istniejącym,  niebyłym,  bajką,  mitem,  legendą,  religijną
intuicją i inspiracją, zapożyczeniem z innych religii albo wręcz fałszerstwem. Inni teologowie
także  to  wiedzą,  lecz  powstrzymują  się  od  objawiania  tych  prawd  –  wprawdzie  rzadziej
wobec  studentów,  ale  prawie  zawsze  wobec  wiernych  w  cosobotnim  „Słowie  na  niedzielę”.
W  tej  sytuacji  Kościół  powinien  być  właściwie  wdzięczny  takiemu  teologowi  jak
Drewermann,  który  usiłuje  ocalić  bardzo  już  wątpliwą  z  punktu  widzenia  historii  „dziejową
prawdę  chrześcijaństwa”,  sytuując  ją  na  poziomie  głębszych  rozważań.  Mam  tu  na  myśli
płaszczyznę  psychologiczną,  a  ściślej  psychologię  głębi  C.  G.  Junga  z  jej  archetypami,  z  jej
kolektywnymi  prawzorami.  Właśnie  pierwotne  chrześcijaństwo,  jak  również  inne  religie,
obfitują według Drewermanna w religijno-transcendentalne archetypy zdarzeń, działań, form
kultu, doświadczeń, sposobów zachowania i symboli, które z czasem stają się dla wierzących
chrześcijan wszystkich stuleci normatywne, konstruktywne, i podtrzymują na duchu.

Drewermann wie, że historyczna prawda chrześcijaństwa nie przedstawia się najlepiej

w świetle badań racjonalnych. Dlatego on, oczytany i wiedzący, zwraca się na podobieństwo
najbardziej  zaślepionych,  najbardziej  nieświadomych  fundamentalistów  przeciw  wartości
ratio,  przeciw  nauce:  „Religijnym,  a  więc  naprawdę  uprawnionym  jest  objaśnianie  Pisma
jedynie  wtedy,  gdy  ma  charakter  wewnętrzny,  to  znaczy,  gdy  ma  wartość  dla  naszej  duszy;
wszystko  zaś,  co  historyczne,  jest  zewnętrzne.”  Albo:  „W  gruncie  rzeczy  musi  się  stawiać
zadanie  wyprowadzenia  zachodnioeuropejskiej  teologii  chrześcijańskiej  z  getta  jej
jednostronności  racjonalnej.”  Albo:  „Egzegeza  o  podłożu  krytyczno-historycznym  wygląda
na  proces  nieomal  rozmyślnego  zarażania  prastarych  obrazów  i  symboli  religijnych
ś

miertelnym tchnieniem nowoczesności.” Albo całkiem fundamentalistycznie: „Uwolniłem

się  już  od  przesądu,  że  nauka  jest  formą  obiektywnego  poszukiwania  prawdy.”  Krytycy
słusznie  zwracali  uwagę  na  to,  że  Drewermannowska  propozycja  terapii  dla  chrześcijaństwa
zmierza  do  „relatywizacji  krytycznego  rozumu  i  zmiany  dotychczasowych  wzorców
przyswajania  wiary  na  wzorce  pochodzące  z  psychologii  głębi”.  „Egzegeza  krytyczno-
historyczna  jest  dla  niego  koniem  trojańskim  światopoglądu  racjonalistycznego,  zasadniczo
sprzecznego z wiarą.”

Tak oto zamyka się koło. Zarówno Drewermann, uchodzący obecnie za najbardziej

krytycznego  teologa,  jak  i  najbardziej  zagorzali,  bezkrytyczni  fundamentaliści  zgadzają  się
całkowicie  co  do  odrzucenia  krytyczno-historycznego  rozumienia  Biblii.  Zjedna  zasadniczą
różnicą:  „Podczas  gdy  ci  ostatni,  absolutnie  nieskażeni  oświeceniem  i  autonomicznym
rozumem,  po  prostu  negują  znaczenie  krytycznego  pojmowania  Biblii  w  imię  nieomylnego
systemu  prawd  wiary,  Drewermann  akceptuje  prawdę  krytyki  historycznej,  aby  za  chwilę
przedstawić całą jej irrelewancję i niekompetencję w sprawach wiary. Nie mając złudzeń, że
nie  da  się  już  dłużej  zachować  wyłącznego  prawa  do  prawd  wiary,  jeśli  zostaną  one
postawione  przed  trybunałem  autonomicznego  rozumu...  propaguje  jej  egzystencjalno-
psychologiczne  rozumienie;  jednym  słowem,  zamiast  dociekań  naukowych  proponuje
niesienie wiernym pomocy w życiu” (Matthias Jung).

Drewermann nie uwalnia się jednak w ten sposób od zasadniczego dylematu. Wie

bowiem  równie  dobrze  jak  my,  że  żadna  religia,  a  przynajmniej  monoteistyczna,  nie  może
bazować  na  hipotezach.  Dlatego  też  mówi:  „Nikt,  kto  pragnie  dowiedzieć  się,  jak  powinien
urządzić  sobie  życie,  nie  może  opierać  swojego  istnienia  wyłącznie  na  hipotezach  (chociaż
twierdzenie  to  jest  zupełnie  fałszywe  w  odniesieniu  do  dojrzałej  jednostki  tylko  religie  jako
instytucje  zbiorowe  potrzebują  absolutnie  pewnych  aksjomatów,  aby  przyciągnąć  do  siebie
ludzi  chwiejnych  i  zapewnić  im  pozorne  bezpieczeństwo).  Ponieważ  więc  Drewermann  nie
chce, aby jego religia bazowała na hipotezach, tzn. na niepewnej wiedzy historycznej, usiłuje

przedstawić  pierwotne  chrześcijaństwo  jako  ideał  spełnienia  religijnej  potrzeby  pocieszenia,
ustanawiania sensu, duchowej pełni i bezpieczeństwa. Ale tu właśnie pojawia się dylemat: kto
pociesza, nie argumentuje. A kto argumentuje, nie pociesza. W każdym razie trzeba się liczyć
z tym, że prawda może okazać się okrutna i nie przyniesie pociechy. Z pewnością wykazała
nowożytno-oświeceniowa  krytyka  religii  Feuerbacha,  Marksa,  Freuda  i  innych,  „że
skuteczność religii, zdolność ustanawiania przez nią sensu, niesienia pociechy i wskazywania
orientacji  etycznej  jest  niezależna  od  jej  teoretycznej  prawdy”.  Nie  można  wnioskować  o
prawdzie wiary na podstawie jej siły pocieszycielskiej. „Pociecha religijna nie stanowi iluzji
jedynie  wtedy,  gdy  Bóg  posiada  niezależną  egzystencję  pozapsychiczną,  jest  centrum,  alfą  i
omegą, a nie zaledwie odwiecznym obrazem tęsknoty ludzkiej psychiki” (M. Jung).

Każdy jednak, kto, jak Drewermann, pragnie ocalać chrześcijaństwo, nie mogąc

jednocześnie  zanegować  słuszności  metody  krytyczno-historycznej,  musi  jak  wszyscy
fundamentaliści  znaleźć  inny  punkt  zaczepienia;  musi  podkreślić,  że  taka  egzegeza  Biblii
„prowadzi na religijne manowce” i w sposób całkowicie dogmatyczny postawić na absolutną
pociechę  i  wsparcie  duchowe,  jakie  daje  Pismo  Święte.  Wówczas  to,  podobnie  jak
Drewermann  w  wywiadzie  udzielonym  Franzowi  Altowi  do  programu  „Report”,  może  z
emfazą  i  retorycznym  patosem  wysunąć  przeciw  współczesnemu,  skostniałemu  Kościołowi
argument  o  „profetycznej  misji”  Jezusa.  Tyle  że  nie  potrafi  przytoczyć  ani  jednego
historycznego  dowodu  na  absolutną  wyjątkowość  i  etyczną  doskonałość  „największego
proroka”,  Jezusa  z  Nazaretu.  Niemniej  jednak  wielu  ludzi  pragnie  jedynie  pocieszenia.
Prawdą  jest  to,  co  uszczęśliwia!  A  niektórzy  zadowalają  się  nawet  chwilowym  uczuciem
szczęścia.  Drewermann  wypracował  najnowszą,  najobszerniejszą  i  najbardziej  systemową
koncepcję ocalenia religii i teologii chrześcijańskiej. Jeżeli więc teolog tak ostro krytykujący
Kościół staje się w swym dążeniu do ocalenia chrześcijaństwa „fundamentalistą doskonałego
początku”,  to  z  góry  można  założyć,  iż  takie  samo  stanowisko  będą  prezentować  mniej
wybitne umysłowości współczesnej teologii chrześcijańskiej.

Weźmy na przykład katolickiego teologa Eugena Bisera, emerytowanego profesora

zajmującego się światopoglądem chrześcijańskim na wydziale filozoficznym uniwersytetu w
Monachium. Zrozumiał on znaki czasu; wie, że nawet pragnący wiary chrześcijanie nie wiążą
już  swoich  pozytywnych  uczuć  czy  doświadczeń  religijnych  z  dogmatycznie  zaskorupiałą,
moralnie  skostniałą  instytucją  Kościoła.  Wie  również,  że  ludzie  skłonni  do  religijności  i
spirytualizmu  tłumnie  ciągną  do  kręgów  ezoterycznych  i  grup  New  Agę.  A  zatem  dla
przeciwwagi  potrzebny  jest  nowy  Jezus.  Musi  on  wprawdzie  być  równie  doskonały,  bez
zmazy i skazy, jak ten dogmatycznie wywyższony przez Kościół do absolutnej boskości, ale
nie może już ukazać surowego, zimnego oblicza, ponieważ nie zdoła ono wyzwolić żadnych
doznań  religijnych.  Dlatego  Biser  w  książce  Prognoza  wiary  przeciwstawia  „przerostowi
struktur  wewnątrzkościelnych”  swoje  „nowe  odkrycie  Jezusa”  jako  „duchowego,
mieszkającego  w  duszy  przyjaciela  i  nauczyciela”.  Ów  „duchowy  nauczyciel”  Chrystus  ma
zastąpić  tradycjonalny  obraz  Jezusa  jako  przedstawiciela  doktryny  dogmatycznej,
przekazywanej przy pomocy normalnej katechezy.

Biser wcale nie jest osamotniony w swym zamierzeniu. Oświeceni teologowie

chrześcijańscy  już  od  kilku  lat  przejawiają  wyraźną  tendencję  do  pewnego  osłabienia
zdefiniowanego  przez  Kościół,  zdogmatyzowanego  naturalnego  i  substancjalnego  synostwa
bożego Jezusa, jedności jego istoty z Bogiem Ojcem, przedstawiając go jako wszechstronnie
doskonały  „wzór  człowieka”.  To  też  jest  fundamentalizm,  nie  istnieje  bowiem  i  nie  może
istnieć „wzorcowy” człowiek w odniesieniu do wszystkich stref, czasów i typów ludzkich. Na
człowieczeństwo

składają

się

kontyngentyzm,

przypadkowość,

nasza

przeszłość

filogenetyczna, nasze słabostki i wady, toteż nawet taki filozof jak Karl Jaspers, skłonny do
idealizowania i romantyzowania, mówi o przynajmniej czterech autorytatywnych
osobowościach, które znamy z historii filozofii i religii:

O Konfucjuszu, Buddzie, Sokratesie i Jezusie. Jednakże ten nowy  fundamentalizm ze swym
jedynym  wzorcowym  człowiekiem,  Jezusem,  nie  jest  tak  wyraźny  jak  ów  dogmatyczno-
kościelny, mimo iż implikuje on ten pierwszy.
Wśród  inteligentnych  chrześcijan  należy  ostatnio  do  dobrego  tonu,  by  nie  zostawiać  suchej
nitki na „instytucji Kościoła współczesnego” oraz mierzyć go miarą Kościoła, jakiego pragnął
Jezus i jakiego przykład dawał swoim życiem. Łaskawie raczą przy tym zapominać, że Jezus
nie stworzył ani nie założył Kościoła, nie ustanowił urzędu kapłaństwa czy papiestwa. Głośne
we  wszystkich  kręgach  chrześcijańskich  zawołanie  „wrócić  do  praktyk  Jezusa”  i  nie  mniej
głośne  żądanie  „powrotu  do  pierwotnego  chrześcijaństwa”  zawierają  fundamentalistyczne,
czcze  formuły,  które  już  na  samym  wstępie  łudzą  iluzją,  jakoby  praktyki  Jezusa  oraz
pierwotne  chrześcijaństwo  były  odległym  i  nienaruszalnym  ideałem.  Zresztą  Kościół  jest  z
pewnością  w  skrytości  ducha  wdzięczny  tym  „fundamentalistom  doskonałego  początku”
mimo całej uprawianej przez nich krytyki. Dla wielu bowiem inteligentniejszych chrześcijan
wiara  w  pierwotnie  doskonałe  chrześcijaństwo  jest  jedynym  sposobem,  jedyną  możliwością
pozostania  w  Kościele  i  czekania  wbrew  wszelkim  nadziejom  na  jego  reformę.  Tak  więc
Kościół  nadal  ma  w  nich  podatników,  bo  przecież  wciąż  jeszcze  bardziej  zależy  mu  na  tym
niż na emocjonalnej identyfikacji jego członków z nim samym posiada on w swych szeregach
nawet zdeklarowanych ateistów, którzy jednak zachowują wobec niego lojalność. Również i
dzisiaj przynosi to społeczne korzyści.

Rozpatrzmy jeszcze poglądy dwu katolickich autorów bestsellerów, którzy swoją tezą

o doskonałych prapoczątkach chrześcijaństwa w osobie Jezusa wywarli wpływ, a
przynajmniej wrażenie na współczesnych: dziennikarza Franza Alta („święty Franz”) i
teologa Hansa Klinga.

Oto słowa Franza Alta: „Nazywam Jezusa pierwszym nowym człowiekiem, ponieważ

po  raz  pierwszy  i  w  sposób  wyjątkowy  zespalał  w  sobie  i  przejawiał  w  życiu  zarówno
męskość, jak i kobiecość. .. Rzeczywisty Jezus jest wzorcowym człowiekiem, który pokazuje
nam drogę do samych siebie, drogę wyjścia z naszych osobistych” ślepych uliczek. Jezus jest
postacią  przewodnią,  z  jego  pomocą  możemy  opuścić  erę  atomową  i  wkroczyć  w  wiek
ekologii.”  Franz  Alt  nie  wnika  w  to,  czy  taka  funkcja  przewodnia  nie  przerasta  możliwości
Jezusa,  pochodzącego  wszak  z  nizin  społecznych  Galilei.  Jednakże  chrześcijański  apologeta
fundamentalizmu Franz Alt przejawia wyraźną, niekłamaną tendencję do stylizowania Jezusa
na  absolutny  ideał  doskonałości  wszystkich  ludzi,  lekceważąc  przy  tym  autorytarnie  jego
historyczne i wynikające z ducha czasu moralne i ludzkie uwarunkowania. Nie jest to Jezus z
ewangelii,  z  Nowego  Testamentu,  jest  to  Jezus,  którego  Alt  skonstruował  stosownie  do
psychologii  głębi  Junga  (por.  naukę  Junga  o  integracji  animus  i  anima,  jak  również  jego
wykład o drodze indywiduacji od Ja do swej głębszej istoty (Selbst). Poza tym w książce Alta
Jesus  –  der  erste  neue  Mann  (Jezus  –  pierwszy  nowy  człowiek)  wyraźne  jest  dążenie  do
wykreowania Jezusa dla potrzeb wszystkich feministek. Otóż należy – interpretując św. Pawła
– być wszystkim dla wszystkich, aby wszystkich pozyskać dla Chrystusa!

Jakkolwiek książka Alta ma w gruncie rzeczy charakter propagandowy i tendencyjny,

a  na  dodatek  w  kilku  miejscach  antysemicki,  jak  to  wykazał  żydowski  naukowiec  M.
Brumlik,  to  jednak  jej  autor  wydaje  się  inicjować  coś  na  kształt  nowej  teologii  Jezusa  w
sensie  modnego  ruchu  teologicznego.  Czytamy  już  oto  w  „Publik-Forum”,  poważanym
czasopiśmie  dla  krytycznych  chrześcijan:  „Czy  to  dziwne,  że  Jezus  z  Nowego  Testamentu
posiada tak androgyniczne cechy, tak oddziaływa na nas całym sobą, ponieważ wydaje się w
pełni łączyć swoje męskie i żeńskie skłonności? Kiedy Jezus jest pełen miłości i zrozumienia,
zbyt  miłosierny,  kiedy  wygłasza  przepowiednie,  w  których  litościwy  Bóg  pojawia  się
zasadniczo  jako  matka,  wówczas  radykalnie  wyrzeka  się  on  męskiego  ducha,  który  chce
osądzać  i  skazywać,  który  szuka  władzy  i  kultu  siły.”  Wszystkie  surowe,  kategoryczne,
szorstkie  wypowiedzi  i  zachowania  Jezusa  wydają  się  tutaj  wyeliminowane  jednym  ruchem

ręki. Fundamentalista postrzega bowiem to, co właściwe i szczególne dla danej osoby;
sceptyk natomiast widzi zbyt dużo i dlatego – przynajmniej w przekonaniu fundamentalisty –
nie to, co istotne.

Oczywiste staje się tu jednak również, że żyjemy w epoce gospodarki wolnorynkowej

z  jej  wolną  (nad)podażą.  W  sferze  światopoglądowej  nie  jest  wcale  inaczej.  Oferuje  się  tyle
obrazów Jezusa, tylu Jezusów. Każdy może się tu swobodnie obsłużyć; każdy może sobie tu
wybrać  Jezusa,  jaki  mu  odpowiada  i  autorytarnie  odrzucić  te  cechy  charakteru  Jezusa
historycznego  albo  przypuszczalnie  historycznego,  które  nie  przystają  do  wybranego
wizerunku. Jak komu pasuje, grunt, żeby zostać jednak w Kościele lub przynajmniej w jakiejś
chrześcijańskiej  sekcie.  Socjologowie  od  dawna  zwracali  uwagę,  że  istnieją  już  tylko
„chrześcijaństwa  do  wyboru”.  Nie  ma  jednego  chrześcijaństwa,  po  prostu  chrześcijaństwa,
każdy  wybiera  sobie  natomiast  przydatną  mu  część  ewangelii,  Nowego  Testamentu  i
dokonując fundamentalistycznej ekstrapolacji uważa ją za całość i za zdecydowane i typowe
chrześcijaństwo.  Całość  ta  bynajmniej  nie  jest  już  wiążąca  dla  większości  ludzi.  Wiążące  i
normatywne wydaje się im tylko to, żeby utrzymać poziom konsumpcji, być może go nawet
podwyższyć i pozwolić sobie na luksus posiadania światopoglądu, który podkreśli ich własną
ważność.

Hans Kung, porządny, mieszczański, liberalny teolog, który na przykład nigdy nie stał

się zwolennikiem teologii wyzwolenia, stanowi kolejną wizytówkę i etykietkę nowoczesnego,
krytycznego  katolicyzmu.  Ale  i  on  jest  „fundamentalistą  doskonałego  początku”  swojej
religii.  Oto  słowa  Kunga:  „W  chrześcijaństwie  dokonały  się  olbrzymie  zmiany,  obecnie  zaś
dokonują  się  przemiany  wręcz  epokowe...  Równocześnie  jednak  są  rzeczy  trwałe,  stałe.
Jesteśmy  nimi  bardziej  zainteresowani  w  teologii,  Kościele  i  religii  niż  na  przykład  w
dziedzinie fizyki. Dla nas ważne jest, aby została zachowana podstawowa substancja
wiary: owa fundamentalna Nowina, która zaświadcza o decydującym fakcie Objawienia, ów
czynnik  odróżniający  chrześcijaństwo,  który  sprawia,  że  niepodobna  pomylić  tej  religii  z
innymi.  Dla  chrześcijaństwa  wyraża  się  ona  w  zdaniu:  Jezus  jest  Chrystusem,  Jezus  jest
Zbawicielem.”  Nowina  ta  zdaniem  Kunga  nie  zmieniła  się  przez  całe  wieki  istnienia
Kościoła.  „Chrześcijaństwo,  które  zaniechałoby  głoszenia  owej  fundamentalnej  Nowiny  o
Jezusie jako Chrystusie, przestałoby być chrześcijaństwem.”

„Fundamentalistę początku” rozpoznajemy już po terminologii, która nie dopuszcza

adnych wątpliwości, ani też podważania fundamentów wiary. Pojawiają się tu takie pojęcia

jak:  „trwałość”,  „stałość”,  „substancja  podstawowa”,  „fundamentalna  Nowina”,  „decydujący
fakt Objawienia”, „to, co swoiście chrześcijańskie”, o Jezusie mówi się jako o „Zbawicielu”.
„Jezus  jest  normatywną  i  ostateczną  instancją”,  podkreśla  Kung  w  innym  miejscu  i  dodaje:
„Dla chrześcijanina prawdziwą religią jest chrześcijaństwo, co do prawdziwości innych ma on
zastrzeżenia.”
Odurzony  tą  swoją  fundamentalistyczną  aksjomatyką  Kung  nie  dostrzega,  że  niektórymi  z
tych  definicji  i  niezaprzeczalnych  aksjomatów  podważa  konieczność  istnienia  samej  religii.
Choćby  wtedy,  gdy  konstruuje  następujący  pewnik:  „Prawdziwe  człowieczeństwo  jest
warunkiem  prawdziwej  religii,  zaś  prawdziwa  religia  jest  spełnieniem  prawdziwego
człowieczeństwa.”  Jeżeli  prawdziwe  człowieczeństwo  jest  warunkiem  prawdziwej  religii,  to
ta  ostatnia  jest  zbędna,  ponieważ  do  prawdziwego  człowieczeństwa  musiało  dojść  bez  niej
prawdziwe  człowieczeństwo  jest  już  ponadto  tak  pojemną,  wzniosłą  i  idealną  wartością,  że
byłoby głupotą i absurdem dodawać do tego coś jeszcze i żądać jego spełnienia dzięki religii.

Powstaje również pytanie, dlaczego Kung pozostaje jeszcze w Kościele katolickim.

Albowiem według jego własnej definicji Kościół nie może stanowić prawdziwej religii, gdyż
nigdy nie kierował się względami prawdziwego człowieczeństwa. Kung zwraca uwagę na to,
ż

e Kościół katolicki aż do II soboru watykańskiego potępiał prawa człowieka jako

niechrześcijańskie i do dzisiaj nie podpisał Karty Praw Człowieka sformułowanej przez Radę

Europejską.  Przyznaje  także:  „Stara  inkwizycja  umarła:  niech  żyje  nowa...  Tylko  w
przypadku osób znanych, które padły jej ofiarą, opinia publiczna dowiaduje się czegoś na ten
temat,  biada  jednak  maluczkim!  Nikogo  się  już  nie  pali  na  stosie,  niszczy  się  jednak
psychicznie i zawodowo w razie potrzeby.” Wreszcie mówi też, że Watykan odtajnił podobno
swoje  materiały  archiwalne  do  lat  dwudziestych  naszego  stulecia.  „Ale  najtajniejsze
archiwum,  archiwum  władz  inkwizycyjnych,  pozostaje  nadal  zamknięte  na  cztery  spusty.
Wiadomo dlaczego.

Wszystko to nie może jednak zachwiać niezłomnej wiary Klinga w Kościół.

„Oczywiście nigdy nie przestałem jako teolog i chrześcijanin traktować Kościoła katolickiego
jako mojej duchowej ojczyzny”, podkreśla w artykule Kardinal Ratzinger, Papst Wojtyla und
die Angst vor der Freiheit (Kardynał Ratzinger, papież Wojtyła i strach przed wolnością) by
zaś mimo pozostania w tym nieludzkim Kościele zachować twarz wobec siebie, ucieka się on
do  takiego  samego  sposobu,  jakim  posługują  się  inni  „krytyczni”,  „liberalni”,  „oświeceni”  i
„postępowi”  teologowie  –  odwołuje  się  do  fundamentalistycznej  baśni  o  doskonałym
początku  chrześcijaństwa,  którego  uosobieniem  jest  jego  niewątpliwie  niezrównany
założyciel. „Jezus jest normatywną i ostateczną instancją!”

Vaticanum Secundum, „napawający tak wielką nadzieją soborowy początek w latach

sześćdziesiątych”,  jest  wreszcie  dla  Kunga  uspokajającym  znakiem  reformatorskich
możliwości Kościoła. Przyjmuje on tu fundamentalistyczną postawę, uważając, że sobór był
nowym,  idealnym  początkiem,  który  niestety  został  unicestwiony  przez  takich  papieży  jak
Paweł  VI  i  Jan  Paweł  II.  Podkreśla,  że  on  „jako  teolog...  pomagał  współkształtować  ten
sobór”,  który  działał  „w  duchu  ewangelii”,  a  teraz  niestety  znowu  „zamiast  słów
programowych  soboru  dominują  hasła  głoszone  na  powrót  ex  cathedra,  zamiast
aggiornamento  w  duchu  ewangelii  –  tradycyjna  „nauka  katolicka””.  „Pismo  Święte  jako
krytyczna norma dla Kościoła i postbiblijnej tradycji” zostało „faktycznie odrzucone”.

Schemat, który kreśli teolog z Tybingi – „idealny sobór, idealny dzięki harmonijnemu

nawiązaniu  do  idealnej  ewangelii,  do  doskonałego  początku  chrześcijaństwa”  –  znowu  jest
fundamentalistyczny, ponieważ tuszuje wcale nie tak nieskazitelne realia zarówno soboru, jak
i  początków  chrześcijaństwa.  II  sobór  watykański  był  w  najlepszym  razie  przyodzianiem
rzekomo  doskonałej,  podstawowej  substancji  wiary  w  nowocześniejszą  szatę  językowo-
historyczną.  Nie  zniósł  on  ani  jednego  zakazu  myślenia,  ani  jednego  dogmatu,  ani  jednego
nakazu  moralnego  Kościoła  rzymskokatolickiego.  Jego  inicjator,  dobroduszny  papież  Jan
XXIII,  podkreślił  powtórnie,  że  ani  myśli  znosić  czegokolwiek.  II  sobór  watykański,
wnoszący  na  chwilę  ułudę  wolności  do  katolickiego  świata,  nie  odszedł  też  wcale  od
absolutystycznego  pojęcia  Objawienia,  które  zapewnia  i  gwarantuje  Kościołowi  panowanie
dzięki  wyłącznemu  posiadaniu  prawdy.  W  Oświadczeniu  na  temat  stosunku  Kościoła  do
religii  niechrześcijańskich  zdania  kluczowe  brzmią:  „Kościół  katolicki  nie  odrzuca  niczego,
co  w  tych  religiach  jest  prawdziwe  i  święte.  Ze  szczerą  powagą  odnosi  się  do  takich
zachowań  i  sposobów  życia,  do  takich  przepisów  i  nauk,  które  wprawdzie  w  niejednym
odbiegają  od  tego,  co  sam  uważa  za  prawdziwe  i  czego  naucza,  ale  nierzadko  pozwalają
dostrzec  promień  owej  prawdy,  która  oświeca  wszystkich  ludzi.  Nieustannie  jednak  głosi  i
musi głosić Chrystusa, który jest drogą, prawdą i życiem (J 14, 6), w którym ludzie odnajdują
pełnię życia religijnego, w którym Bóg wszystkich z sobą pojednał.”

Brzmi to pięknie i wzniosie, a przecież stanowi podstawę wszelkiej nietolerancji.

Pełnię  życia  religijnego  bowiem,  właściwą  drogę  do  prawdy  i  życia,  nie  implikującą  dróg
okrężnych  czy  bezdroży,  głosi,  proponuje  i  zapewnia  jedynie  Kościół  katolicki.  Wszystkie
inne  religie  (w  wyżej  cytowanym  tekście  w  §  2  jest  wyraźnie  mowa  o  hinduizmie  i
buddyzmie) zawierają jedynie cząstkę tego, co święte i prawdziwe, promienie owej prawdy,
która chociaż oświeca wszystkich ludzi, to jednak w pełni zrośnięta jest jedynie z Kościołem
katolickim.

O wiele bardziej kategorycznie wypowiada się sobór na temat bezwarunkowego

autorytetu  Kościoła  w  kwestii  prawdy  tam,  gdzie  dyskusja  z  niechrześcijańskimi  religiami
bądź  innymi  światopoglądami  nie  wysuwa  się  na  plan  pierwszy,  a  tym  samym  nie  istnieje
konieczność zachowania umiaru, aby możliwy był jakikolwiek dialog z nimi, a mianowicie w
Dogmatycznej  konstytucji  O  Boskim  Objawieniu  (Dei  Verbuni):  „Bóg  w  swej  dobroci  i
mądrości  postanowił  sam  się  objawić  i  ogłosić  tajemnicę  swojej  woli...”  (rozdz.  l  §  2).
Wszystko jednak, co dotyczy tego Objawienia Boga i „sposobu objaśniania Pisma Świętego,
podlega  ostatecznie  ocenie  Kościoła,  którego  danym  od  Boga  zadaniem...  jest  zachować
słowo Boże i objaśniać je” (rozdz. 3, § 12).

Te kluczowe zdania Vaticanum Secundum nie odbiegają wcale daleko od dzisiejszego

spojrzenia Watykanu na Pismo Święte. Jeżeli kardynał Ratzinger, watykański strażnik wiary,
w swym Raporcie o stanie wiary zapewnia o „jedności Biblii i Kościoła” i bezceremonialnie
woła do protestantów: „Ale Biblia jest katolicka! ...a zatem przyjąć ją taką, jaka jest... to
oznacza przystąpić do katolicyzmu”, wówczas wypowiada się on wyłącznie w myśl
cytowanych wyżej stwierdzeń II soboru watykańskiego, w duchu tego soboru.

Jeżeli więc Kung w związku z ogłoszoną przez Watykan beatyfikacją założyciela

Opus Dei, Hiszpana Jose Marii Escriva de Balaguera, mówi o „umocnieniu się współczesnej
restauracyjnej  polityki  Kościoła”,  to  należy  on  wyraźnie  do  teologów  mącących  ludziom  w
głowach.  Albowiem  polityka  Kościoła  zawsze  była  i  jest  restauracyjna.  Również  II  sobór
watykański  nie  stanowił  tu  wyjątku:  modnymi  metodami  chciał  „powrócić  do  dawnego
stanu”,  „starych,  dobrych  czasów”  początku.  Dokładnie  taki  jest  najgłębszy  sens  owej
restauracji.

Tendencja wszystkich katolickich teologów, od lewicowych do prawicowych, od

krytycznych  do  oportunistycznych,  od  liberalnych  do  autorytarnych,  od  postępowych  do
konserwatywnych, jest w gruncie rzeczy taka sama. Objawieniu Boga zawartemu w Pismach
Nowego,  a  nawet  Starego  Testamentu  nie  wolno  niczego  zarzucić,  jest  ono  doskonałe  i
bezbłędne,  stanowi  norma  normans  –  normującą  wszystko  miarę.  Różnice  pomiędzy
postępowymi  a  konserwatywnymi  teologami  pojawiają  się  w  istocie  dopiero  później.  O  ile
konserwatyści  w  różnych  epokach  historycznych  uznają  Kościół  za  wierny  ideałowi,  za
identyczny z doskonałym prapoczątkiem chrześcijaństwa, pominąwszy kilka przypadkowych
przemian  historycznych,  to  postępowcy  widzą  w  fundamentalistycznym  schemacie
nieskazitelnego  początku  świetny  sposób,  pozwalający  wyrzucić  wszystkie  występki  i
przestępstwa  chrześcijaństwa  na  śmietnik  jego  dawniejszej  historii,  obarczyć  nimi  Kościół,
który, z okazjonalnymi przerwami, coraz bardziej oddala się od ewangelii Jezusa Chrystusa.
Również dwie nowe katolickie książki na temat fundamentalizmu – wybór artykułów różnych
teologów

wydany

przez

dogmatyka

Wolfganga

Beinerta

pt.

„Katholischer”

Fundamentalismus.  Haretische  Gruppen  in  der  Kirche?  (Fundamentalizm  „katolicki”.  Grupy
heretyckie  w  Kościele?)  i  Fundamentalismus  (Fundamentalizm)  autorstwa  katolickiego
teologa  moralności  Stephana  Pfurtnera  –  pozostają  wierne  podstawowemu  schematowi
fundamentalistycznemu:  prawdziwa  wiara  chrześcijańska,  ukonstytuowana  przez  Nowy
Testament,  jest  nie  do  pogodzenia  ze  stanowiskiem  fundamentalistycznym.  Wszystkie
fundamentalizmy chrześcijańskie, które Beinert dyskwalifikuje jako „strukturalne herezje”, są
odstępstwami  i  odchyleniami  od  doskonałego,  niefundamentalistycznego  początku
chrześcijaństwa. A przecież już sam ten idealny  początek, różnie wprawdzie widziany przez
różnych teologów, zawsze jednak wynoszony jako bezsprzecznie wyjątkowy ponad wszystkie
inne  inspiracje  i  objawienia  w  historii  religii,  jest  konstruktem  fundamentalistycznym.
Fundamentalistycznym,  bo  jeśli  zdaniem  nawet  najbardziej  krytycznych,  najbardziej
postępowych  i  liberalnych  teologów  niedopuszczalne  jest  podawanie  w  wątpliwość,
podważanie  i  relatywizowanie  wyjątkowości  Objawienia  Boga  w  Jezusie  Chrystusie,  to  tym
samym dana jest podstawa do nietolerancji. A to prowadzi zawsze – jak dowodzi historia – do

radykalnego  prześladowania  osób  przekraczających  ten  zakaz  myślenia,  zwłaszcza  wtedy,
gdy dysponuje się odpowiednią władzą. Wskutek oświecenia, sekularyzacji i demokratyzacji
chrześcijańskiej  niegdyś  Europy,  które  to  procesy  dokonały  się  niezależnie  od  Kościoła,  nie
posiada  on  już  tej  władzy,  a  na  pewno  nie  posiadają  jej  jego  krytyczni  czy  postępowi
teologowie,  którzy  razem  wzięci  stanowią  znikomą  mniejszość  w  stosunku  do  znacznie
silniejszych  oportunistów.  Ale  kto  wie,  czy  układ  sił  nie  zmieni  się  jeszcze  na  korzyść
Kościoła,  skoro  Europa  Wschodnia,  w  przeważającej  mierze  fundamentalistyczno-
chrześcijańska, coraz bardziej staje się poletkiem nowej polityki wschodniej Watykanu.

W każdym razie cały ten postępowo-konserwatywny syndrom „teologia-Kościół”,

„teologowie-Kościół”  bazuje  na  potajemnej  fundamentalistycznej  umowie,  która  wcale  nie
musiała  zostać  zawarta,  ale  wygląda  niemal  na  sprzysiężenie:  „Nic  negatywnego  o
początkach  (chrześcijaństwa)!”  W  ten  sposób  nawet  najbardziej  krytyczny,  najbardziej
postępowy teolog wspiera fundamentalistyczny system – Kościół, ponieważ on także obstaje
przy fundamentalistycznej przesłance o doskonałym początku; ponieważ on także, zwłaszcza
on,  głosi  tezę,  że  Jezus  i  Nowy  Testament  nie  podlegają  żadnej  moralnej,  etycznej,  ani  też
dotyczącej  treści  wiary  racjonalnej  krytyce.  Nie  przypadkiem  –  na  co  zwrócił  już  uwagę
Franz  Alt  podczas  wywiadu  z  Drewermannem  we  wspomnianym  już  programie  „Report”  –
arcybiskup Degenhardt z Paderborn podkreślał, iż bardzo chętnie czyta artykuły tego teologa,
chociaż  musiał  pozbawić  go  kościelnego  prawa  nauczania.  Również  heretycy  i  rebelianci
teologiczni  nakręcają  koniunkturę  Kościoła,  pozostając  w  nim!  Dlatego  arcypasterz  z
Paderborn  zaraz  po  wydaniu  Drewermannowi  kościelnego  zakazu  nauczania  zalecił  mu
najgoręcej,  „by  nadal  pisał  książki  i  wygłaszał  prelekcje,  ponieważ  wielu  ludziom  „będzie
niósł  pomoc  w  życiu””  (według  wypowiedzi  Drewermanna  opublikowanej  w  tygodniku
„Stern”, nr 45/1991).

Ale nie tylko środowisko teologów nakręca koniunkturę Kościoła. W sukurs

przychodzi  mu  też  chętnie  gros  przedstawicieli  mediów.  W  telewizji,  radiu,  w  większości
tygodników  i  gazet  codziennych  wszyscy  trzymają  się  schematu:  „błędy  i  przewinienia
Kościoła  –  od  czasu  do  czasu,  raz  więcej,  raz  mniej;  ciemne  plamy  na  początkach
chrześcijaństwa – nigdy.” Aby zaś ten „dogmat” nie zaczął się chwiać, chętnie prezentuje się
w  mediach  postępowych  i  konserwatywnych  teologów,  przywiązanych  do  funda-
mentalistycznego  schematu;  tych  natomiast,  którzy  wystąpili  z  Kościoła,  owej
niehumanitarnej, zakłamanej i ukrywającej prawdę organizacji, nie dopuszcza się do mediów.
Hipokryzja  dotycząca  początków  chrześcijaństwa  i  Kościoła  jest  w  naszej  republice  niemal
bezgraniczna, na dodatek jest ona zinstytucjonalizowana, poniekąd chroniona i opatentowana
przez Kościół państwowy!

U protestantów nie jest inaczej niż u katolików. Karl Barth swoją teologią

dialektyczną  wywarł  decydujący  wpływ  na  wiele  pokoleń  teologów  ewangelickich.  Wiara
chrześcijańska  ma  według  Bartha  swoją  na  wskroś  własną  „noetyczną  racjonalność”,  a  w
książce Fides quaerens intellectwn. Anselms Beweis der Existenz Gottes (Dowód Anzelma na
istnienie  Boga)  (1931)  podejmuje  on  nawet  próbę  całkowitego  odrzucenia  resztki
filozoficznych i antropologicznych uzasadnień wiary. Teologia powinna być jedynie „teologią
łaski w Jezusie Chrystusie” i objaśniać jego imię jako właściwe Objawienie Boga. Z punktu
widzenia  świata,  jego  myślenia,  jego  różnych  religii  –  także  z  pozycji  lęku,  jak  u
Kierkegaarda  czy  Heideggera  –  niepodobna  osiągnąć,  uzasadnić  czy  usprawiedliwić
zbawienia,  które  jest  zdarzeniem  przychodzącym  wyłącznie  z  góry,  od  Boga.  W  gruncie
rzeczy  wszystkie  religie  są  „dziełem  Szatana,  albo  przynajmniej  żałosnym  dziełem
człowieka”,  i  wszystkie  wywodzą  się  „z  dołu”.  Dlatego  też  prawdziwe  chrześcijaństwo  nie
może  być  religią,  wiara  chrześcijańska  jest  bowiem  wyłącznie  tworem  Boga,  czymś  innym
niż wszystkie religie, które Barth porównuje z „jarmarkiem”.

Teologicznym następcom Bartha nie udało się tak radykalnie utrzymać

fundamentalistycznego  rozdziału  pomiędzy  religią  a  wiarą  chrześcijańską.  Ale  żaden  z  nich
nie odżegnał się od fundamentalistycznego non plus ultra Objawienia w Jezusie Chrystusie. A
oto kilka dowodów z ostatnich czasów: na posiedzeniu poważanej Akademii Ewangelickiej w
Bad  Boli,  odbywającym  się  od  5  do  7  kwietnia  1991  roku,  Hans  H.  Jenssen,  profesor
zwyczajny  teologii  praktycznej  Uniwersytetu  Humboldta  w  Berlinie,  opowiedział  się
wprawdzie  za  uznaniem,  że  boskość  jest  nadal  objawiana  ludzkości,  ale  pod  warunkiem,  że
Objawienie  Chrystusa  pozostanie  najczystszym,  nieprześcignionym  wzorem.  Objawienia
boskie  podobne  są  do  gór  ze  szczytami  i  dolinami.  Niedoścignionym  najwyższym  punktem
tego  krajobrazu  Objawienia  jest  jednak  Jezus  Chrystus.  Nawet  prachrześcijańskie
„odwlekanie  paruzji”,  niespełnienie  zapowiadanego  przez  Jezusa  rychłego  końca  świata,
należy  traktować  nie  jako  jego  pomyłkę,  lecz  jako  „manifestację  Boga”.  Najwyraźniej  jest
wolą Boga, by ludzie nie czekali na jego nadnaturalną ingerencję, lecz już teraz czynili to, co
należy.

Na tej samej konferencji dr Reinhart Hummel, kierownik Ewangelickiej Centrali do

spraw  Światopoglądu  w  Stuttgarcie,  wyróżnił  trzy  wymiary  Objawienia:  ewangelię  Jezusa
Chrystusa,  zajmującą  najwyższą  pozycję;  opisane  przez  św.  Pawła  w  Drugim  Liście  do
Koryntian (rozdział 12), nieprzekazywalne w gruncie rzeczy „oblicze i Objawienia Pana”, jak
również  ciągłość  historii  religii.  Za  kryterium  prawdziwości  Objawienia  nie  może  uchodzić
„każde najnowsze Objawienie”. Raczej należy go szukać w Biblii. Hummel przyznał jednak,
ż

e to chrześcijańskie „roszczenie do doskonałości” ma swoje odpowiedniki w innych

religiach.

Owo roszczenie do doskonałości jest oczywiście dla wszystkich teologów

ewangelickich  spełnione  i  ucieleśnione  w  Jezusie  Chrystusie.  Różni  teologowie  i  pisarze
postrzegają wprawdzie jego absolutną ludzką doskonałość (fundamentalistyczna sprzeczność
sama  w  sobie!)  w  bardzo  rozmaitych  atrybutach  albo  ją  z  nich  wywodzą,  ale  nikt
(przynajmniej publicznie) w nią nie wątpi. W gruncie rzeczy obojętne jest, czy ktoś widzi w
Jezusie  wzorzec  cierpiącego  człowieka,  dźwigającego  wszystkie  grzechy  ludzkości,  czy  też
przeciwnie – postrzega w nim doskonałego „szczęśliwego człowieka”, jak to czyni Dorothee
Sólle;  czy  odkrywa  w  nim  „człowieka  z  gotowością  do  uczuć  i  zaangażowaniem
uczuciowym”,  jak  Hanna  Wolff,  dla  której  jest  on  również  „świadomym,  który  czyni  nas
ś

wiadomymi”, czy określa go jako kamień węgielny, na którym „trzeba wznieść nową

budowlę  historii”  (Johannes  Muller).  Najważniejsze,  że  nikt  nie  odmawia  mu  absolutnej
doskonałości.  Nikt  nie  potyka  się  o  sprzeczności  widoczne  w  przypisywanych  Jezusowi
atrybutach.  Sprzeczności  te  zaś  sięgają  tak  daleko,  że  Franz  Alt  może  nazwać  Jezusa
„mistrzem  erotyzmu  i  miłości”,  gdy  tymczasem  tak  modna  pisarka  jak  Luise  Rinser  z
oburzeniem  odrzuca  myśl  o  ożenku  Jezusa,  ponieważ  Syn  Boży  nie  mógłby  się  wszak
splamić zmysłowością i żądzą cielesną. Najuczciwiej byłoby, gdyby każdy wyartykułował, co
uważa za swój ideał i przyznał, że taki właśnie wizerunek opatruje etykietką: Jezus.

Oszczędźmy sobie dalszych dowodów. Pewne jest, że każdy system ideologiczny,

który  pragnie  przyciągnąć  i  pozyskać  sobie  masy,  zakłada  istnienie  idealnego  stadium
początkowego,  w  imię  którego  można  przezwyciężyć  „złą  historię”  i,  doszedłszy  do
ostatniego  stadium,  na  powrót  odzyskać  pierwotną  doskonałość.  „Fundamentalizm  staje  się
silniejszy,  zamykając  się  w  sobie.  Nie  chodzi  o  wieczny  powrót,  lecz  o  powrót  tego,  co
wieczne,  w  którym  utracony  i  odnaleziony  raj  łączą  się  z  sobą...  Pierwszy  i  ostatni  akt
zespalają  się  w  wizji  społeczeństwa  bez  podziałów  i  rozbić.”  „Święte  Przymierze”  między
ucieczką w przyszłość a cofaniem się myślą wstecz do idealnych, rajskich początków „karmi
się  wspólnym  odrzucaniem  okropieństw,  wszelkiej  współczesności,  która  czyni  człowieka
obcym  samemu  sobie  i  sprawia,  że...  marnieje  on  w  alienacji  (Marks)  lub  w  poniżeniu...
Niezależnie od tego, czy oskarżamy wyzysk kapitalistyczny czy grzech pierworodny Ewy, te

symptomy cierpienia rodzaju ludzkiego można wyjaśnić przy pomocy jednego jedynego
kodu. Zło, które oskarżamy, to podział, inność, wykorzenienie, istnienie w rozproszeniu.
Ś

więtą obietnicą jest powrót do jedności, do wspólnoty, do połączenia części w całość, dobrą

całość... w jedną ludzkość, która na początku była jednością, a u szczytnego końca zostanie
pojednana” (Andre Glucksmann).

Jak wyjść z tego historycznie uwarunkowanego rozdrobnienia, jak znowu stać się

jednością? Oto problem, który tak bardzo pragną rozwiązać dzieci nie tylko Marksa, ale
również Mojżesza, Jezusa i Mahometa.

Albowiem i w islamie rzecz wygląda podobnie jak w chrześcijaństwie. Także tam

mamy  do  czynienia  z  idealnym,  absolutnym,  zesłanym  prosto  z  nieba  początkiem  w  postaci
Koranu,  który  zgodnie  z  prawdą  i  co  do  litery  głosi  ludziom  największy  i  ostatni  prorok
Mahomet. Zasadnicza myśl religii islamskiej, jej główny dogmat, którego muszą przestrzegać
wszyscy  muzułmanie  i  z  którego  wywodzi  się  cała  reszta,  brzmi:  Koran  jest  słowem  Boga
skierowanym do ludzi – a istnieje tylko jeden jedyny Bóg.

Koran ma więc w islamie jeszcze większe, bardziej fundamentalne znaczenie niż

Pisma Nowego Testamentu w chrześcijaństwie. Jest dla muzułmanów tym, czym Chrystus dla
chrześcijan.  Islamski  Bóg  nie  ma  jednorodzonego  syna,  tak  jak  Bóg  chrześcijański.  Za  to
niejako  od  wieków  płodził  Koran.  Dlatego  w  niebie  istnieje  jego  pierwopis,  pierwopis
boskiego  Pełnego  Objawienia.  Podobnie  jak  niedozwolone  jest  żadne  zwątpienie,  żadna
krytyka  tego,  co  stanowi  boskość  w  najczystszej  postaci,  Jezusa  Chrystusa,  Syna  Bożego  i
Mesjasza, tak samo niedozwolona jest żadna krytyka boskiego tworu w najczystszej postaci,
Koranu.  Koran  to  Logos  (prasłowo  Boga,  jego  zesłany  światu  rozum),  tyle  że  nie  jest  on
osobą, jak Syn Boży, Jezus Chrystus, w religii chrześcijańskiej. Ale zajmuje u muzułmanów
to samo miejsce, co Jezus u chrześcijan.

Mahomet odgrywa w stosunku do Koranu podobną rolę jak dwunastu apostołów w

stosunku do Chrystusa. Nowy Testament chrześcijański ma swój odpowiednik w islamie w
hadith, zapisach o tym, jak odbywało się objawienie dla Mahometa, jak „Posłaniec” się przy
tym zachowywał, a także jak w ogóle przez całe swoje życie działał pod przewodnictwem
Allacha. Hadith są obok Koranu najważniejszymi tekstami islamskimi. Zawierają one przekaz
wszystkich sentencji i czynów proroka.

Mahomet ma jednak o tyle większe znaczenie w islamie niż apostołowie w

chrześcijaństwie, że jest on twórcą i prawodawcą swojej religii i stanowi absolutny wzór dla
muzułmanina. Niezbitym dogmatem dla wszystkich wyznawców jego wiary jest to, że każde
działanie Mahometa od początku Objawienia było chronione przez Allacha od jakiejkolwiek
pomyłki.

W innym przypadku, jak argumentują egzegeci tekstu, samo Objawienie musiałoby

zostać  podane  w  wątpliwość,  do  czego  Bóg  nigdy  by  nie  dopuścił.  Muzułmanie  wierzą,  że
Bóg  kierował  Mahometem  podczas  wykonywania  przezeń  nawet  najbłahszej  czynności,  a
każda posiada znaczenie moralne. Nawet to, w jaki sposób mył zęby lub nosił brodę, ma dla
wiernych znaczenie i często jest naśladowane.

W jednym hadith trzej mężczyźni kwestionują moralno-religijne zasady proroka.

Dyskutują o tym, że można by się przecież jeszcze więcej modlić i jeszcze więcej pościć, niż
to  nakazał.  Jeden  z  nich  sądzi  nawet,  że  byłoby  bardziej  etycznie  „trzymać  się  z  dala  od
wszystkich  kobiet  i  nigdy  się  nie  żenić”.  Wtedy  pojawia  się  prorok  i  oświadcza  w  sposób
rozstrzygający:  „Bardziej  boję  się  Boga  niż  wy  i  bardziej  go  wielbię.  Poszczę,  ale  mimo  to
przestaję pościć: modlę się, ale też śpię; i żenię się z kilkoma kobietami. Ktokolwiek odwraca
się od moich praktyk (sunna), nie należy do Moich.”

Przytoczone tu pojęcie sunna stanowi kolejny terminus technicus islamu. Hadith

opisywały sunna, tzn. tradycję, wszystkie mowy, wszystkie czyny proroka.

Ale wróćmy ponownie do Koranu. Fundamentalizm islamu, istniejący w nim od

samego  początku,  polega  między  innymi  na  tym,  że  żaden  muzułmanin  nie  może  wątpić  w
boskie pochodzenie Koranu, w jego wyjątkowość i niepowtarzalność; że po wielu zesłanych
ludzkości  prorokach,  włączając  w  to  Adama,  Abrahama,  Mojżesza  i  Jezusa,  Bóg  zsyła  w
Mahomecie  najwyższego  z  dotychczasowych  Posłańców  i  końcowe  Objawienie  w
ostatecznej, nieprzemijającej postaci.

Dlatego Koran jest dla muzułmanów wszechogarniającym i nieomylnym „słowem

Boga. Nawet jeśli mogły rozgorzeć dyskusje, w jakim sensie jest on prawdziwy – czy jest
stworzonym, czy też nie stworzonym słowem, to znaczy, czy również słowo należy do
Objawienia, czy każdy poszczególny arabski znak pisma jest prawdziwy, czy jedynie Posłanie
jako całość – to nikt z nich nie wątpił, że jednak jest on prawdziwy” (John A. Williams).

Po bardziej pozytywnym początkowo nastawieniu do świętych pism Żydów i

chrześcijan Mahomet stwierdza później apodyktycznie w Koranie, że są one gorsze, mniej
wartościowe. Żydom została według niego dana jedynie „część Pisma” (sura 3, 22); cały
szereg nakazów ich świętego Pisma miał tylko ściśle ograniczone w czasie znaczenie (sura 2,
61; 4, 50; 153); Żydzi „zamienili też słowa miejscami i zapomnieli część tego, co zostało im
powiedziane” (sura 5, 16); nawet celowo sfałszowali Pismo (sura 4, 48, gdzie zarzuca się im,
ż

e „wykręcają sobie języki i zadają cios wierze”; por. również surę 5, 45). Żydzi i

chrześcijanie ukryli też podobno część Pisma. Potępienie przez Mahometa tej żydowsko--
chrześcijańskiej manipulacji świętymi tekstami jest niewybredne i agresywne, nieprzyzwoite i
fundamentalistyczne: „Zaprawdę ci, którzy ukrywają Pismo, które zesłał im Allach... nie będą
oni karmić swych brzuchów niczym jak tylko ogniem, i Allach nie przemówi do nich w Dzień
Zmartwychwstania... i dla nich kara będzie bolesna” (sura 2,169). „...Dlatego, jakże oni będą
cierpieć w ogniu!” (sura 2, 170). „Tak jest”, wszak „Allach zesłał księgę prawdy; i zaiste, ci,
którzy nie zgadzają się z Księgą, zaiste ci są wielkimi odszczepieńcami” (sura 2, 171).

Teologia islamska jest więc całkowicie wierna wytyczonej przez Mahometa linii

fundamentalistycznej,  skoro  do  dzisiaj  twierdzi,  że  Żydzi  i  chrześcijanie  fałszowali  swoje
Pisma,  nadając  czasem  słowom  niewłaściwy  sens,  czasem  zaś  zmieniając  je.  Tym  samym
zgodna  jest  ona  częściowo  z  wynikami  krytyczno-historycznych  badań  Biblii  w  krajach
Zachodu.  Ale  teologii  islamskiej  nie  interesuje  ta  krytyczno-historyczna  metoda,  jej  cel  jest
inny.  Jej  chodzi  tylko  o  to,  aby  potwierdzić  i  umocnić  oceny  Mahometa  dotyczące  pism
judaistycznych i chrześcijańskich.

Trzeba więc powiedzieć, że islam w odniesieniu do głoszonego przez Mahometa w

Koranie  prapoczątku  ma  charakter  radykalnie  fundamentalistyczny.  Ów  prapoczątek  jest
absolutnie  idealny  i  doskonały,  prezentuje  sobą  najwyższy  autorytet  moralny  i  boski,
najwyższą  wartość.  „Mahomet  uzasadniał  boski  autorytet  Koranu  tym,  że  został  mu  on
fragment  po  fragmencie  przekazany  przez  Gabriela  z  niebiańskiej  praksięgi,  „Matki  Pisma”
(sura 43, 3), „dobrze strzeżonej tablicy” (sura 85, 22). To niedialektyczne, jednostronne ujęcie
proroka  późniejsza  teologia...  potwierdziła,  podnosząc  po  ciężkich  bojach  naukę  o
niestworzeniu  i  wieczności  Koranu  do  rangi  ortodoksyjnego  dogmatu.  Konsekwencją  była
doktryna  inspiracji  dosłownej,  taka,  że  trudno  sobie  wyobrazić  masywniejszą.  „To,  co  się
kryje  pomiędzy  dwiema  okładzinami  Księgi,  jest Słowem  Boga.”  Problem  Słowa  Bożego  w
Piśmie  został  rozwiązany  przy  pomocy  prostej  formuły:  „Pismo  jest  Słowem  Bożym.”
Również  od  strony  krytyczno-literackiej  islam  nie  ma  z  Koranem  problemu;  po  pierwsze
dlatego,  że  w  sprawach  teologicznych  myśli  absolutnie  ahistorycznie,  po  drugie,  że  Koran
pochodzi  od  jednego  jedynego  autora,  został  spisany  w  przeciągu  jednego  życia  ludzkiego  i
kanonizowany najpóźniej dwadzieścia lat po śmierci proroka” (Emanuel Kellerhals).
Na  koniec  tego  rozdziału  należy  wybrać  jeszcze  kilka  fundamentalistycznych  w  swej  treści
elementów  zarówno  Nowego  Testamentu,  jak  i  Koranu,  to  znaczy  fundamentalistyczne
przykazania  w  kwestii  wiary,  normy,  nakazy,  zakazy,  sceny,  przypowieści.  Można  tu

przytoczyć  zaledwie  kilka  przykładów  istniejącego  w  tych  religiach  od  samego  początku
fundamentalizmu,  który  wywiera  wpływ  na  ich  dalszą  przyszłość.  Kompletne  zestawienie
wszystkich  jego  przejawów  w  Nowym  Testamencie  i  Koranie,  wraz  z  niezbędnymi
interpretacjami, przekroczyłoby znacznie ramy niniejszej książki.

Chrześcijaństwo i islam są proroczymi, a nie mistycznymi religiami (przynajmniej

pojawiające się w nich mistyczne zjawiska nie mają zasadniczej wagi, nie konstytuują religii).
W religiach profetycznych dominuje słuchanie, w mistycznych zaś widzenie, wizja, intuicja,
iluminacja.  Mistyk  widzi  coś  tajemniczego,  co  w  rzeczy  samej  może  zobaczyć  każdy.
Natomiast  prorok  słyszy  coś,  czego  inni  nie  mogą  usłyszeć.  Słyszy  Słowo  Boże,  głos  Boga
albo  anioła;  pozostali  mają  słuchać,  dawać  posłuch,  a  więc  przyjmować  z  wiarą  i
posłuszeństwem  to,  co  usłyszał  wysłannik  Boga.  Wszystkie  te  ogólne  uwagi  o  religiach
profetycznych  dotyczą  zarówno  Jezusa,  jak  i  Mahometa.  Podczas  chrztu  w  Jordanie,  który
zdaniem  większości  biblistów  przedstawia  przeżycie  Jezusa  związane  z  powołaniem  go  na
Posłańca Boga, Jezus też wprawdzie coś widzi, ale nie bezpośrednio, w sposób tak czysty jak
mistyk,  lecz  parabolicznie,  symbolicznie:  widzi  „ducha,  który  niczym  gołąb  szybuje  ku
niemu”. Decydujący jednak jest głos Boga, który Jezus słyszy: „Głos pochodził z nieba: Tyś
jest mój Syn umiłowany, w Tobie mam upodobanie” (Mk l, 11; Mt 3, 17; Łk 3, 22).

Wprawdzie u Mahometa wizje też odgrywają pewną rolę. W pieczarze na górze Hira

w  pobliżu  Mekki  ujrzał  we  śnie  postać,  która  rozpostarła  przed  nim  kawałek  zapisanego
materiału  i  rzekła:  „Czytaj!”  Ale  nie  chodziło  tu  o  takie  czytanie,  które  wymaga  patrzenia,
widzenia  tekstu,  ponieważ  Mahomet  nie  umiał  czytać.  Dlatego  też  postać,  tzn.  archanioł
Gabriel,  powiedziała:  „Głoś  w  imię  twego  Pana,  który  stworzył,  stworzył  człowieka  z
zakrzepłej  krwi.  Głoś,  oto  twój  Pan,  który  cię  wybrał,  który  nauczył  piórem;  nauczył
człowieka tego, czego nie wiedział on przedtem” (sura 96, 1-4).

Z „profetycznej struktury” religii chrześcijańskiej i islamskiej wynika od samego

początku pewien zasadniczy fundamentalizm. Tylko pojedynczy człowiek, tylko jeden ma
bezpośredni kontakt (słuchowy) z Bogiem lub jego aniołami. Wszyscy inni muszą wierzyć,
dawać posłuch, aby móc uczestniczyć w tym, co ów pojedynczy człowiek ogłasza. Nie wolno
im podawać w wątpliwość tego, co usłyszeli od wybrańca. Hierarchia: „słyszący – wierzący”
istnieje od samego początku.

Ani Jezus, ani Mahomet nie komunikują żadnych wielkich słów, wizji, doznań, treści.

To, co obaj twórcy religii mówią o wewnętrznej naturze Boga albo naturze duchów, o niebie i
raju, o wnętrzu ludzkiej duszy i tym podobnych sprawach, jest niezwykle skąpe. Teologowie
twierdzą tylko i ogłaszają „wielkie i wspaniałe Objawienie” zesłane zarówno na Jezusa, jak i
Mahometa, którego treść jednak jest nieuchwytna. Bóg to dla Jezusa Abba, Ojczulek, Ojciec.
Posiada on jeszcze kilka cech. Jest litościwy i dobrotliwy. Jednakże ów Bóg z Nowego
Testamentu nie jest sprawiedliwy w sensie humanistycznym (por. niesprawiedliwe w naszym
współczesnym rozumieniu potraktowanie „robotników pierwszej godziny” w przypowieści o
winnicy albo starszego, harującego w domu syna w przypowieści o synu marnotrawnym). Dla
Mahometa Allach jest litościwy, miłosierny, jest Panem światów, królem Dnia Sądu,
Jedynym i Wiekuistym (por. sura l i 112).

Ale to musi wystarczyć. Albowiem ludzie nie mają wiedzieć ani dowiadywać się

czegoś nowego, nie mają zaspokajać swej żądzy wiedzy. Mają tylko słuchać, co prorok głosi
jako wolę  Boga. Jego  nakazy i zakazy moralne są – w odróżnieniu od mistycznych  religii –
wysoko  cenione  w  religiach  profetycznych,  które  wiedzą  nieskończenie  wiele  o  tym,  czego
pragnie  Bóg.  Zgodnie z tym także dla Jezusa instancją rozstrzygającą jest wola Boga, to,  co
decyduje  o  wartości  człowieka.  „Nie  każdy,  który  mi  mówi:  „Panie,  Panie!”,  wejdzie  do
królestwa  niebieskiego,  lecz  ten,  kto  spełnia  wolę  mojego  Ojca,  który  jest  w  niebie”  (Mt  7,
21).  Podobnie  u  Mahometa:  „Allach  ma  władzę  nad  wszystkimi  rzeczami.  O  ludzie,  służcie
waszemu Panu... lękajcie się go” (sura 2, 19).

Tu znowu kryje się zasadniczy fundamentalizm. Weźmy dla przykładu samego Jezusa.

Głosi  on  wolę  Boga.  Wie  dokładnie,  co  jest  jego  wolą.  Tak  samo  jak  papież,  który  wie
dokładnie, że Bóg nie chce „sztucznej” kontroli urodzin. Nawet postępowy teolog nie powie
niczego krytycznego w odniesieniu do rzekomo nieomylnie poznanej przez Jezusa woli Boga.
W  tym  względzie  konserwatywni  dogmatycy  są  bardziej  konsekwentni:  „Jezus jest  Bogiem,
jest  Synem  Bożym.  Ergo  zna  wolę  swojego  Ojca.”  Ale  ta  przesłanka  jest  niehistoryczna,
fałszywa.  Jezus  był  człowiekiem,  a  nie  Bogiem.  „Czemu  nazywasz  Mnie  dobrym?”  –  pyta
dość  szorstko  młodego  chłopca,  który  chce  dowiedzieć  się  czegoś  o  życiu  wiecznym.  „Nikt
nie jest dobry, tylko sam Bóg” (Mk 10, 18).

Skoro jednak Jezus był człowiekiem, to w jaki sposób zdobył on (albo też Mahomet)

wiedzę  o  woli  Bożej?  Jakiekolwiek  objawienie  Boga,  gdyby  do  niego  doszło,  nie  mogłoby
stać się udziałem  człowieka, także Jezusa i Mahometa, bez pośrednictwa narzędzi poznania,
jak choćby naszego mózgu, języka, pisma itd. A zatem zarówno Jezus, jak i Mahomet musieli
szukać, rozmyślać, przeczuwać, czuć, pytać, jaka mogłaby być ta  wola  Boga. Objawienie to
musiało  również  pracować  i  fermentować  w  ich  podświadomości.  Ale  wszystko,  co
wydawało  im  się  być  wolą  Boga,  głosili  jednak  potem  w  sposób  bardzo  imperatywny,
kategoryczny, autorytarny i fundamentalistyczny.

Kilka przykładów: „Kto by rzekł swemu bratu: „Bezbożniku!” podlega karze piekła

ognistego”  (Mt  5,  22).  „Jeśli  więc  prawe  twoje  oko  jest  ci  powodem  do grzechu,  wyłup  je  i
odrzuć od siebie. Lepiej bowiem jest dla ciebie, gdy zginie jeden z twoich członków, niż żeby
całe twoje  ciało miało być  wrzucone do piekła.  I jeśli prawa twoja  ręka jest ci powodem do
grzechu,  odetnij  ją  i  odrzuć  od  siebie”  (Mt  5,  29  i  nast.).  Należy  uzmysłowić  sobie
rygorystyczny fundamentalizm, tkwiący w tych zakazach, za których przekroczenie raz po raz
grozi kara piekła. Jak nasi dzielni teologowie mają uporać się z faktem, że Jezus z wszystkich
czterech ewangelii stale przywołuje piekło? Gdyby ktoś chciał twierdzić, że Jezus nie zagroził
w  ewangeliach  ponad  siedemdziesiąt  razy  piekłem,  musiałby  jednocześnie  wymazać  z  nich
wszystkie  te  miejsca,  które  nie  przystają  do  koncepcji  doskonałego,  łagodnego,  liberalnego
Jezusa. Tylko że wtedy  niewiele by z tych ewangelii pozostało. Jednak fundamentalistyczne
zapowiedzi  i  groźby  kary  piekielnej  są  niewątpliwie  w  Nowym  Testamencie  i  stanowią
normatywną  podstawę  dla  wiary  chrześcijańskiej.  A  reprezentanci  Kościoła,  ciągle
dogmatycznie  powołujący  się  na  piekło,  mają  nawet  wyższą  konkordancję  ze  świętym
Prapismem niż teologowie postępowi, którzy nie chcą już o nim słyszeć, twierdząc: „W piekle
nie pali się ogień.”

Należy zastanowić się również nad nienaturalnym zakazem myślenia: „Jeśli więc

prawe twoje oko jest ci powodem do grzechu...” Oczy nasze urzeka albo piękno natury, która
jest wszak podobno tworem boskim, albo piękno kobiety. Fakt, że z ujrzeniem takiego piękna
związane  jest  nie  tylko  doznanie  estetyczne,  ale  także  potencjalne  pożądanie,  jest  całkiem
naturalny, a zatem powinien być według wiary chrześcijańskiej miły Bogu. Nie można też z
góry wiedzieć, czy dana piękność jest zamężna. Ale Jezus wydaje rygorystyczny dekret: „A ja
wam powiadam: Każdy,  kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z
nią  cudzołóstwa”  (Mt  5,  28).  Współczesny  Kościół  ze  swoim  fundamentalizmem  wcale  nie
tak daleko od tego odbiega, zabraniając współżycia przedmałżeńskiego. Jeśli bowiem zgodnie
ze słowami Jezusa według ewangelii św. Mateusza już zwykłe pożądanie jest cudzołóstwem,
wszelkie  współżycie  przedmałżeńskie  musi  być  uważane  za  ciężkie  wykroczenie  przeciw
przyszłemu  małżeństwu.  Koran,  który  pod  wieloma  innymi  względami  jest  bardzo
rygorystyczny  i  fundamentalistyczny,  przynajmniej  w  tym  punkcie  jest  znacznie  bardziej
ludzki.  „Allach  pragnie  wam  to  ułatwić,  a  człowiek  został  stworzony  słaby”  (sura  4,  32).
„...bierzcie sobie więc za żony, które wydają się wam dobre, (tylko) dwie lub trzy lub cztery”
albo „poślubcie tylko jedną albo te, które posiada wasza prawica (spośród niewolnic)” (sura 4,
3).  Niesprawiedliwość  polega  tu  jednakże  na  tym,  że  nigdzie  w  Koranie  nie  ma  mowy  o

wolności  kobiety,  która  podobnie  mogłaby  sobie  wziąć  dwu  lub trzech  lub  czterech  mężów.
Przeciwnie:  „A  gdy  które  z  waszych  żon  uprawiają  wszeteczeństwo,  weźcie  sobie  czterech
spośród  was  na  świadków  przeciw  nim.  I  jeśli  oni  to  potwierdzą,  zamknijcie  je  w  domach,
póki śmierć się do nich nie zbliży albo Allach nie wskaże im drogi” (sura 4, 19). Źle wiedzie
się  też  homoseksualistom  i  pederastom:  „Tych  zaś,  którzy  dopuszczają  się  tego  z  wami,
ukarzcie obydwu” (sura 4, 20).

W kwestii zasad etycznych Koran nie posuwa się tak daleko jak Mateusz (5, 28).

Mówi  tylko:  „I  wzbronione  są  wam  zamężne  kobiety  oprócz  tych,  które  posiada  wasza
prawica  (spośród  niewolnic)...  I  dawajcie  tym,  od  których  zaznaliście  rozkoszy,  ich  wiano”
(sura  4,  28).  Wszystko  to  „jest  przepis  Allacha  dla  was”  (tamże),  chociaż  przecież  Bóg
etyczny  nie  może  pochwalać  instytucji  niewolnictwa.  Ale  wczesne  chrześcijaństwo  również
go  nie  zabraniało.  Niezobowiązujące  zalecenia  co  do  likwidacji  niewolnictwa  znajdują  się
jednak zarówno w chrześcijaństwie, jak i w islamie (por. np. sura 90).

Należy również zastanowić się nad nakazem odcięcia prawej ręki, jeśli jest ona

człowiekowi powodem do grzechu (Mt 5, 30). Tutaj chodzi głównie o pokusę kradzieży. Czy
istnieje w tym względzie jeszcze jakaś nieprzekraczalna przepaść wobec Sudanu czy Iranu
Chomeiniego i jego następców, gdzie złodziejom i rabusiom, którym udowodniono
przestępstwo, amputuje się ręce i nogi (czasami na krzyż: prawą rękę, lewą nogę)?

Z istoty religii profetycznej wynika, że nie rozum, lecz wiara odgrywa decydującą rolę

zarówno  w  Nowym  Testamencie,  jak  i  w  Koranie.  „Kto  uwierzy  i  przyjmie  chrzest,  będzie
zbawiony; a kto nie uwierzy, będzie potępiony”, mówi Jezus w ewangelii św. Marka z pozycji
nieprześcignionego  fundamentalizmu,  radykalnie  oddzielającego  wiernych  od  niewiernych
(Mk 16, 16). Czyż konsekwencją tego zdania nie jest to – zwłaszcza jeśli uwzględnić słabość,
okrucieństwo  i  nietolerancję  wielu  ludzi  –  że  wyrok  potępienia  wydany  przez  Jezusa  na
niewiernych chciano antycypować i wykonać już na tym świecie? Że zatem rycerze krzyżowi
czuli  się  uprawnieni  do  wyrżnięcia  w  pień  w  imię  Jezusa  muzułmanów  wraz  z  kobietami  i
dziećmi;  że  konkwistadorzy  mordowali  Indian,  często  nawet  wtedy,  gdy  ci  pragnęli
nawrócenia  przez  misjonarzy;  że  spalono  na  stosie  miliony  heretyków,  którzy  nie  chcieli
przyjąć wszystkich dogmatów Kościoła, a tysiące kobiet, które rzekomo bardziej zawierzyły
diabłu  niż  wskazówkom  Kościoła,  torturowano,  gwałcono  i  skazywano  na  śmierć?  Czyż
konsekwencją  tego  zdania  nie  jest  również  to,  że  Kościół  ustanowił  najwyższą  instancję
kontrolną, urząd inkwizycji, „Święte Oficjum”, które miało czuwać nad czystością wiary, nad
zachowaniem jej zasad, dogmatów, i decydować o tym, kto będzie należał do ocalonej rzeszy
wiernych, a kto do potępionej i potępienia godnej rzeszy niewiernych?

Urząd ten nazywa się dzisiaj bardzo niewinnie „Kongregacją dla doktryny wiary”, ale

jego  funkcja  jest  taka  sama  jak  niegdyś,  pozostała  też  nietolerancja,  tyle  że  ze  względu  na
proces sekularyzacji w czasach nowożytnych, na który Kościół nie ma żadnego wpływu, nie
można  już  palić  ludzi  na  stosie.  Jednakże  inne  mechanizmy  prześladowań  (zniesławienie,
podejrzenia,  ruina  finansowa,  kampanie  przeciw  nie  lubianym  autorom,  bojkot  książek,
procesy  o  obrazę  z  żądaniami  wysokich  odszkodowań  za  rzekomo  doznane  krzywdy,
„nieobecność  w  mediach”,  zakazy  wypowiedzi  i  publikacji  itd.)  wspaniale  jeszcze
funkcjonują.  Także  błędne  decyzje  papieży  w  ostatnich  stuleciach,  które  zapadły  w
większości  przypadków  nie  bez  udziału  owej  kongregacji,  opatrzone  są  mottem:  „Kto  nie
wierzy,  będzie  potępiony!”  W  każdym  razie  urząd  ten  wywodzi  swoje  prawo  istnienia
również z tego zdania w Piśmie Świętym. A wspomniane błędne decyzje widać jak na dłoni:
skazano  Galileusza,  wpisano  na  indeks  wybitnych  myślicieli  (Kartezjusza,  Spinozę,  Kanta,
Sartre'a),  potępiono  prawa  człowieka  i  wolność  sumienia,  wygnano  modernistycznych
teologów  w  nieznane  regiony,  gdzie  nie  mogli  już  wyrządzić  Kościołowi  szkody;  jeszcze  w
naszym stuleciu przydarzyło się to Teilhardowi de Chardin.

Czy zarządzenie, znajdujące się w Ćwiczeniach duchowych Ignacego Loyoli,

założyciela  zakonu  jezuitów,  najpotężniejszego  zakonu  kościelnego,  jedynego,  który  oprócz
trzech  zwyczajowych  ślubów  zakonnych  wprowadził  jeszcze  czwarty  o  szczególnym,
bezwarunkowym  posłuszeństwie  wobec  papieża,  czy  więc  to  zarządzenie  nie  przypomina
słów  Jezusa  według  ewangelii  św.  Marka  (16,16)?  Ignacy  mówi  bowiem:  „Aby  dotrzeć  do
prawdy  we  wszelkich  sprawach,  powinniśmy  zawsze  posiadać  gotowość  wiary  w  to,  że  co
wydaje  nam  się  białe,  jest  czarne,  jeżeli  tak  to  definiuje  hierarchiczny  Kościół.”  Są  ludzie,
którzy  za  takie  i  równie  bzdurne  nakazy  wiary  musieli  zapłacić  życiem.  Myślę  tu  o  Janie
Husie  (1369-1415),  rektorze  Uniwersytetu  Praskiego,  skazanym  przez  sobór  w  Konstancji  i
spalonym  mimo  cesarskiego  listu  żelaznego.  Niejako  własną  krwią  napisał  słowa,  które  są
aktualne  jeszcze  i  dzisiaj,  mimo  iż  hierarchia  kościelna  i  oddani  jej  teologowie  nauczyli  się
tymczasem mniej wyraźnej artykulacji: „Pewien teolog powiedział mi, że wszystko się ułoży i
na  wszystko  mi  pozwolą,  jeśli  tylko  podporządkuję  się  Soborowi,  i  dodał:  Skoro  Sobór
ogłosił,  że  masz  tylko  jedno  oko,  to  nawet  jeśli  masz  dwoje  oczu,  twoim  obowiązkiem  jest
przyznać Soborowi, że ma rację. Odpowiedziałem mu: Nawet gdyby cały świat tak twierdził,
nie  mógłbym,  posiadając  rozum  taki,  jaki  posiadam,  potwierdzić  tego  bez  sprzeciwu
sumienia.”  Jeszcze  w  drugiej  połowie  XX  wieku  generał  zakonu  jezuitów,  a  więc  jego
najwyższy przedstawiciel, podkreśla: „Dla nas papież jest prawdą!”

Choćby książęta Kościoła udawali nie wiem jak nowoczesnych, otwartych na świat i

oświeconych,  to  i  tak  będą  trzymać  się  tego,  co  sformułował  niegdyś  papież  Innocenty  III
(1198-1216):  „Papieżowi  należy  się  posłuch,  nawet  jeśli  nakazuje  on  czynić  zło.”
Podkreślają  oni  ciągle,  że  Kościół  ani  na  jotę  nie  odejdzie  od  swych  wcześniejszych  nauk  i
nigdy od nich nie odszedł. Nigdy nie cofnęli żadnego z dekretów wcześniejszych papieży, ani
razu  też  do  dnia  dzisiejszego  nie  przeprosili  za  palenie  na  stosie  heretyków  i  czarownic,  za
ludobójstwo popełnione na Indianach albo za ekspansywne wojny prowadzone przez papieży
w  dawnych  wiekach.  Nawet  komisja  kościelna,  która  w  czasach  obecnych  ponownie
rozpatrywała  przypadek  Galileusza,  doszła  do  wniosku,  że  Rzym  w  ówczesnej  sytuacji
historycznej i ze względu na swój autorytet i swoją doktrynę słusznie skazał Galileusza. Nie
zapominajmy przy tym,  że Galileusz popełnił między innymi „śmiertelny grzech”, stawiając
„księgę  natury”  jako  inne  źródło  Objawienia  boskiego  obok  Pisma  Świętego,  a  nawet  ze
względu  na  jej  precyzję  poniekąd  ponad  nim.  Tym  samym  należał  do  osób  nie  wierzących,
jakoby  Objawienie  Boże  zawierało  się  wyłącznie  w  Piśmie  uważanym  przez  Kościół  za
jedynie obowiązujące, a zatem zasługiwał na potępienie.

Wypowiedź: „Kto nie wierzy, będzie potępiony”, wcale nie jest w Nowym

Testamencie  jedyna.  Już  pobieżne  spojrzenie  na  skorowidz  doktrynalny  na  końcu  każdej
Biblii  pokazuje  centralną  rolę  wiary  w  pismach  nowotestamentowych.  Same  odnośniki,
dotyczące  różnych  jej  aspektów  w  Nowym  Testamencie  zajmują  dwie  strony  lub  nawet
więcej. Nie sposób oprzeć się wrażeniu niesłychanego fundamentalizmu wiary, na który tam
natrafiamy. A Nowy Testament jest wszakże podstawową normą dla całego chrześcijaństwa.

Do omawianego wyżej fragmentu ewangelii św. Marka (16, 16) dodajmy tutaj jeszcze

tylko  kilka  nakazów  wiary  Nowego  Testamentu:  „Bez  wiary  zaś  nie  można  podobać  się
Bogu.  Przystępujący  bowiem  do  Boga  musi  uwierzyć,  że  [Bóg]  jest  i  że  wynagradza  tych,
którzy go szukają” (Hbr 11, 6). „Jeśli bowiem dobrowolnie grzeszymy po otrzymaniu pełnego
poznania  prawdy,  to  już  nie  ma  dla  nas  ofiary  przebłagalnej  za  grzechy,  ale  jedynie
przerażające  oczekiwanie  sądu  i  żar  ognia,  który  ma  trawić  przeciwników...  Straszną  jest
rzeczą  wpaść  w  ręce  Boga  żyjącego”  (Hbr  10,  26  i  nast.;  31).  Fundamentalną  konieczność
wiary dla zbawienia podkreśla również Jezus z ewangelii św. Jana: „Kto wierzy w Niego (tzn.
Jezusa, Syna Bożego), nie podlega potępieniu; a kto nie wierzy, już jest potępiony (...)” (J 3,
18).  Często  pojawia  się  również  wzmianka  o  diable  dla  tych,  którzy  nie  chcą  wierzyć  albo
tracą  wiarę.  U  Łukasza  Jezus  mówi:  „Ziarnem  jest  słowo  Boże.  Na  drodze  leży  dla  tych,

którzy słuchają słowa; potem jednak przychodzi diabeł i zabiera słowo z ich serca, żeby nie
uwierzyli i nie byli zbawieni” (Łk 8, 11 i nast.).

Z pewnością o tym właśnie myślał Paweł VI, mówiąc: „Mam uczucie, że przez jakąś

szczelinę  dym  szatana  wniknął  do  świątyni  Bożej.”  Kardynał  Ratzinger,  druga  po  papieżu
osoba  w  Watykanie  i  główny  strażnik  wiary,  włącza  tę  papieską  sentencję  do  swego
półoficjalnego  Raportu  o  stanie  mary  i  od  razu  czyni  z  tego  scholastykę:  diabeł  jest
„tajemniczą  i,  rozpatrując  rzecz  w  całości,  obiektywną  osobową  rzeczywistością”.
Teologowie,  którzy  w  diabłach  nie  chcą  widzieć  „upadłych  aniołów”,  a  tylko  symbole
„władzy  czy  mocy  Zła”,  są  zaprzedanymi  racjonalizmowi  „filozofami  bądź  socjologami”,
którzy jedynie dostosowali się do nowoczesnego obrazu świata. Diabeł kontynuuje swe dzieło
również  w  nowoczesnym  świecie.  Tylko  nie  w  Watykanie,  nawet  gdy  ma  on  finansowe
konszachty z mafią!

Kto jednak przeczyta w ewangeliach i Nowym Testamencie liczne wypowiedzi Jezusa

na  temat  „diabła”  lub  „szatana”,  będzie  musiał  przyznać,  że  nawet  Jezus  uznawał  diabła  za
byt  osobowy.  Tym  samym  fundamentaliści  watykańscy  znowu  bardziej  jednoznacznie
opowiadają się za doktryną nowotestamentową niż postępowi teologowie, którzy wybierają z
Pisma  Świętego  tylko  pozytywne  fragmenty.  Naturalnie  można  ponownie  demitologizować,
twierdząc,  że  Jezus  miał  na  myśli  jedynie  nieosobową  moc  zła  i  tylko  przyoblekł  ją  w
„diabelską”  szatę.  Ale  nie  znał  on  jeszcze  Davida  Friedricha  Straussa  czy  Bultmanna,  był
dzieckiem swej epoki, a ta widziała w aniołach i diabłach duchy osobowe.

Nie inaczej jest w Koranie. Również tam anioły i diabły są mocami osobowymi. W

surze 7, 10 i nast., Allach rozkazuje aniołom, aby padły przed Adamem na kolana. „I padli na
kolana  oprócz  Iblisa.”  Za  to  Allach  wyrzuca  diabła  (Iblisa)  z  raju:  „Precz  z  tobą  z  raju!  Nie
wolno  ci  być  tu  wyniosłym.  Dlatego  precz  z  tobą...”  Diabeł  prosi  Allacha:  „Daj  mi  czas  do
dnia  wskrzeszenia.”  Allach  daje  mu  czas.  Na  to  diabeł:  „Za  to,  że  sprowadziłeś  mnie  na
bezdroża, będę na nich (tzn. ludzi) czatował... A potem będę ich nachodził to z przodu, to z
tyłu,  to  z  ich  prawej,  to  z  lewej  strony,  a  większość  z  nich  nie  okaże  ci  wdzięczności.”  Ale
ostatnie  słowo  należy  do  Allacha:  „Rzekł  on:  „Precz  stąd  (tzn.  z  raju),  wzgardzony  i
odrzucony.  Zaprawdę,  kto  z  nich  podąży  za  tobą,  wami  wszystkimi  napełnię  piekło.””  Nie
istnieje fundamentalizm, który mógłby się obyć bez piekła i diabła, ani taki, który na wskroś
realistycznie nie personifikowałby diabła!

W każdym razie fundamentaliści wszelkiej maści i proweniencji mają zarówno w

Nowym Testamencie, jak i w Koranie do czynienia z taką nadpodażą tekstów, których nie
można rozumieć inaczej niż fundamentalistycznie, że mogą czerpać z nich do woli,
swobodnie adaptując je do współczesności.

Godne uwagi w omawianej wyżej surze jest z pewnością i to, że diabeł (Iblis) jest tam

jedynym spośród aniołów, który ma charakter i nie jest gotów rzucać się na kolana przed
ż

adnym innym stworzeniem. Nie świadczy to o jego bucie i wywyższaniu się, lecz o poczuciu

własnej  godności  i  wolności.  Zostaje  za  to  ukarany  przez  Boga  na  wieki.  Nie  można  już
bardziej  fundamentalistycznie  i  autorytarnie!  Ale  również  chrześcijańska  Dobra  Nowina,
ewangelia miłości, radości, nowej wolności, nie ustępuje Koranowi – w kwestii piekła – pod
względem  głoszonych  tu  gróźb.  Piekło  jest  według  Jezusa  z  ewangelii  św.  Mateusza
„wyrzuceniem  w  ciemność”,  połączonym  z  „płaczem  i  zgrzytaniem  zębów”  (Mt  8,  12);
złoczyńcy zostaną wrzuceni „w piec rozpalony” (13, 42); tam pali się „ogień wieczny” (18, 8
i  nast.).  Tylko  nieliczni  mają  szansę  na  ocalenie:  „Bo  wielu  jest  powołanych,  lecz  mało
wybranych”  (22,  14).  (Zauważmy  również,  jaki  obraz  boskiego  despoty  kryje  się  za  tą
sentencją.  Według  ewangelii  nikomu  bez  woli  Boga,  który  jest  wszechmocną  siłą  i  sprawcą
wszechrzeczy,  nie  spadnie  włos  z  głowy.  A  zatem  musi  on  również  chcieć,  aby  większość
ludzi  wylądowała  w  piekle.  Jest  to,  jak  orzekł  pogardliwie  „wielki”  nauczyciel  Kościoła
Augustyn, massa damnatd). Złoczyńców czeka w piekle „męka wieczna” (25, 46).

Fundamentalistyczny nakaz wiary i kara piekielna za jego nieprzestrzeganie dominują

również  w  Koranie.  „Kto  jednak  zbuntuje  się  przeciw  Allachowi  i  jego  Posłańcowi  i
wykroczy  przeciw  jego  przykazaniom,  tego  wprowadzi  w  ogień,  aby  wiecznie  w  nim
przebywał, i spotka go haniebna kara” (4, 18). „Nie ma przebaczenia dla tych... którzy umrą
jako  niewierni.  Dla  nich  przygotowaliśmy  bolesną  karę”  (4,  22)  „Owego  dnia  niewierni,
którzy  zbuntowali  się  przeciw  Posłańcowi,  zapragną,  aby  zrównać  ich  z  ziemią”  (4,  45).
„Zaprawdę, kto wyprze się naszych znaków, temu każemy palić się w ogniu. Skoro tylko ich
skóra się zesmaży, damy im inną skórę, aby zakosztowali kary. Zaprawdę, Allach jest potężny
i mądry” (4, 59). Ładna mi mądrość, tylko tak można to skwitować.

Istnieje jednak pewna różnica między groźbami Nowego Testamentu i Koranu. Nowy

Testament  grozi  grzesznikom  karami  piekielnymi  po  śmierci.  Koran  też  to  robi,  ale  jeszcze
mu  tego  za  mało.  Niewierni  mają  być  srodze  ukarani  już  w  życiu  doczesnym.
Fundamentalizm  Koranu  przewyższa  pod  tym  względem  fundamentalizm  chrześcijańskiego
Nowego  Testamentu,  wzywając  bezpośrednio  do  stosowania  przemocy.  Wszelka
niesprawiedliwa  przemoc,  jaka  jeszcze  obecnie  jest  stosowana  w  niektórych  państwach
islamskich,  podobnie  jak  najkrwawsze  akcje  terrorystyczne,  mogą  dziać  się  w  sposób
absolutnie  legalny,  są  bowiem  uprawnione  na  gruncie  Koranu,  np.:  „A  gdy  tylko  oni  (tzn.
niewierni)  odwrócą  się  plecami,  pochwyćcie  ich  i  zabijcie,  gdzie  tylko  ich  znajdziecie;  i  nie
bierzcie  sobie  żadnego  z  nich  za  przyjaciela  czy  pomocnika”  (sura  4,  91).  W  stosunku  do
niewiernych,  którzy  „nie  zaproponują  wam  pokoju  i  rąk  swych  nie  pohamują”,  zaleca  się:
„Pojmajcie  ich  i  zabijcie,  gdziekolwiek  się  na  nich  natkniecie.  Nad  nimi  daliśmy  wam  (tj.
Allach) jawną władzę” (4, 93). „Zaprawdę niewierni są dla was jawnymi wrogami” (4, 102).
Dlatego „nie ustawajcie w prześladowaniu narodu (niewiernych)” (4, 105). „(…) nagrodą dla
tych,  którzy  zwalczają  Allacha  i  jego  Posłańca...  będzie  tylko  to,  że  zostaną  zabici  albo
ukrzyżowani albo że zostaną im naprzemiennie obcięte ręce i nogi albo zostaną wypędzeni z
kraju.  Taka  będzie  ich  nagroda  w  życiu  doczesnym,  a  w  życiu  pozagrobowym  czeka  ich
bolesna kara” (sura 5, 37). „A złodziejowi i złodziejce utnijcie ręce w nagrodę za ich czyny.
To  jest  przykład  Allacha,  a  Allach  jest  potężny  i  mądry”  (5,  42).  Widać  z  tego,  że  również
bardzo  okrutne  kary,  jakie  i  dziś  jeszcze  praktykowane  są  w  niektórych  krajach  islamskich,
wywodzą się z Koranu.

Zarówno w Koranie, jak i w Nowym Testamencie nie brak myśli o nagrodzie,

pomniejszających moralną wartość danego działania. Wszyscy wierni zostaną wynagrodzeni,
ale  bojownicy  o  wiarę  otrzymają  „oczywiście”  wyższą  nagrodę.  „Allach  wywyższył  tych,
którzy  dobrem  i  krwią  walczą,  ponad  tych,  którzy  siedzą  (w  domu).  Wszystkim  Allach
obiecał dobro; ale gorliwym obiecał wyższą nagrodę niż siedzącym (w domu)” (sura 4, 97). A
zatem: wszczynajcie wojnę przeciw niewiernym!  Allach widzi to i nagradza! Walczących w
ten  sposób  czeka  „potężna  nagroda”  (sura  4,  160),  oczywiście  tylko  wtedy,  gdy  wierzą
właściwie i okazują właściwą bogobojność: „i jest moją wolą, aby islam stał się waszą wiarą”
(sura 5, 5). „Zaprawdę, Allach przyjmuje tylko od bogobojnych” (5, 30). „Niechaj walczy na
drodze Allacha, kto sprzedał życie ziemskie za życie pozagrobowe. A kto walczy  na drodze
Allacha,  czy  polegnie,  czy  zwycięży,  temu  zaprawdę  damy  potężną  nagrodę”  (4,  76).
„Używanie  świata  doczesnego  jest  znikome,  a  świat  pozagrobowy  lepszy  jest  dla
bogobojnego” (4, 79).

Wystarczająco dużo wersetów w Koranie usprawiedliwia i uprawnia muzułmanów

nawet  do  obdarzania  Żydów  uczuciem  nienawiści.  W  surze  4,  50  Allach mówi  tak: „O,  wy,
którym  zostało  dane  Pismo  [mianowicie  Żydzi],  uwierzcie  w  to,  cośmy  wam  zesłali,
potwierdzając to, co macie, zanim nie wymażemy waszych twarzy, aż upodobnią się do tyłu
głowy, albo was przeklniemy...” Żydzi wielbiący bożków należą zgodnie z surą 4, 55 do tych,
„których  Allach  przeklął;  a  kogo  Allach  przeklął,  zaprawdę  nigdy  nie  znajdzie  pomocnika.”
Ci  Żydzi,  którzy  nie  wierzą  w  Mahometa,  giną  w  płomieniach  piekła  (4,  58).  Są  oni

„przyjaciółmi szatana” (4, 78). „Przeklęci są niewierni pośród dzieci Izraela ustami Dawida i
Jezusa, Syna Maryi; a to dlatego, że byli buntownikami i popełniali wykroczenia; nie
zabraniali sobie wzajem zdrożności, które popełniali. Zaprawdę, złe są ich uczynki!” (5, 82).
„Zaprawdę, sam zobaczysz, że pośród wszystkich ludzi Żydzi i ci, którzy obok Allacha
ustanawiają sobie innych bogów, są najbardziej wrodzy wiernym...” (5, 85).

Niekiedy Mahomet staje w Koranie również po stronie chrześcijan, względnie Jezusa

(i  Marii)  przeciw  Żydom.  „Przeciw  Marii  wyrzekli  wielkie  oszczerstwo”  (4,  155),  a
mianowicie,  że  poczęła  syna  z  rzymskiego  żołnierza.  Kłamali  również,  „ponieważ  mówili:
„Patrzaj, zamordowaliśmy  Mesjasza Jezusa, syna Marii, Posłańca Allacha”” (4, 156). Koran
wyjaśnia tu: „Ale nie zamordowali go i nie ukrzyżowali, tylko jemu podobnego... i nie zabili
go  w  rzeczywistości,  lecz  Allach  zabrał  go  do  siebie  na  wysokości”  (tamże;  Mahomet
przejmuje  tutaj  naukę  gnostyków  twierdzących,  że  Jezus  nie  umarł  na  krzyżu).  Jezus  będzie
„w  Dzień  Zmartwychwstania  świadkiem  przeciw  nim”  (4,  157).  W  Koranie  znajduje  się  już
także stary zarzut dotyczący „uprawiania lichwy” przez Żydów (4, 159).

Jednakże muzułmanie muszą odżegnywać się również od chrześcijan, skoro ci ostatni

wierzą w Świętą Trójcę. Dla Mahometa i islamu chrześcijanie wyznający Świętą Trójcę są w
rzeczywistości  trójteistami,  tzn.  wielbiącymi  trzech  bogów.  Jest  to  „duma  i  pycha”,  którą
Allach obłoży „bolesną karą”, albowiem on jest „jedynym Bogiem” i „nigdy Mesjasz (Jezus)
nie będzie zbyt dumny, by być sługą Allacha”, a nie jest on jego synem! „Mesjasz Jezus, syn
Marii,  jest  (tylko)  Posłańcem  Allacha  i  jego  słowem,  które  włożył  w  Marię,  i  ma  ducha  od
niego” (sura 4, 169; 170; 172). Mahomet jest jeszcze bardziej drastyczny: „Kto miałby władzę
nad  Allachem,  gdyby  chciał  Mesjasza,  syna  Marii,  i  jego  matkę  i  wszystkich  na  ziemi,
zniszczyć?” (sura 5, 19). Nie, Mahomet czuje się, np. według sury 5, 22, posłany nie tylko do
Ż

ydów, ale także do chrześcijan jako ostatni i najwyższy Posłaniec Allacha. Albowiem

obydwie religie, zarówno żydowska, jak i chrześcijańska, posiadają według niego jedynie
niepełne Pismo, póki nie przyjmą posłania Koranu, głoszonego przez Mahometa. „I mówią
Ż

ydzi i Nazarejczycy: „Jesteśmy dziećmi Allacha i jego umiłowanymi.” Mów: „A dlaczego

karze was za wasze grzechy?”” Nie, oni nie są uprzywilejowani, lecz są „ludźmi, jak wszyscy
inni, których on stworzył. On wybacza, komu chce...” (sura 5, 21), tzn. że jego przebaczenie
nie ogranicza się w żadnym razie do Żydów i chrześcijan ani też nie faworyzuje wyznawców
obu tych religii.

Przytoczone tu fundamentalistyczne wersety z Nowego Testamentu i Koranu pokazują

również,  jak  bezpodstawne  jest  odróżnianie  chrześcijaństwa  jako  typowej  religii  łaski  od
islamu jako typowej religii prawa, tak chętnie dokonywane przez chrześcijańskich teologów i
religioznawców.  Oprócz  cytowanych  już  fragmentów  Nowego  Testamentu,  które  miały
bardzo  niewiele  wspólnego  z  łaską  i  miłosierdziem,  za  to  dużo  mówiły  o  przekraczaniu
prawa,  karze,  piekle  i  diable,  można  by  tu  przytoczyć  o  wiele  więcej  podobnych  ustępów.
Nawet  tak  niezależny,  wspaniały  myśliciel  jak  Albert  Schweitzer,  który  z  biegiem  lat  coraz
bardziej  oddalał  się  od  chrześcijaństwa,  uległ  w  jakimś  stopniu  pokutującej  od  wieków  i
lansowanej  przez  wpływowe  kręgi  chrześcijańskie  błędnej  opinii  o  niższości  islamu.
Schweitzer sądził, że islam jest pod każdym względem „nieoryginalny”: „Chrześcijaństwo nie
musi  wieść  duchowego  sporu  z  islamem...  Nie  posiada  on  duchowej  oryginalności  i  nie  jest
religią, w której widać głęboką myśl o Bogu i świecie.” W religii Mahometa „zachowały się
wszystkie elementy prymitywnej religijności” i z tego też powodu jest ona tak fascynująca dla
niecywilizowanych i na poły cywilizowanych krajów (zwłaszcza afrykańskich).

Znany chrześcijański religioznawca, Nathan Soderblom, jeszcze kilkadziesiąt lat temu

wyrażał przekonanie, że islam wręcz tłamsi możliwość wyższego rozwoju człowieka i jego
religijności. Tego typu wypowiedzi są echem prowadzonej od wieków przez Kościoły
chrześcijańskie nagonki na islam. Przede wszystkim w średniowieczu i w czasach reformacji
doszło do całkowitej dyskredytacji tej religii. Przypomnijmy sobie luterańską charakterystykę

Koranu jako „zezwierzęconego i świńskiego”, ponieważ toleruje i sankcjonuje posiadanie
wielu kobiet, albo nazwanie Mahometa przez Melanchtona złodziejem i rozbójnikiem (fur et
latro] lub też poniżenie i zniesławienie islamu jako heretyckiej sekty ariańskiej. Również w
tym

punkcie

antyfundamentalistyczne,

antykościelne,

nowożytne

Oświecenie

zachodnioeuropejskie utorowało drogę innemu widzeniu islamu (por. przypowieść o
pierścieniu u Lessinga).

Przekonuje nas jednak to, co wielki religioznawca Gustav Mensching w swej

systemowej typologii uważa za charakterystyczne dla islamu, a mianowicie, że wobec
bezwarunkowej mocy, a nawet przemocy Allacha jest on „religią absolutnego poddania”.

W obliczu nieuchronnej wszechmocy Allacha, która ogarnia i przenika wszystko,

człowiekowi pozostało jedynie bezwarunkowe oddanie i posłuszeństwo. Ale akurat te właśnie
„cnoty” nie są przecież obce ani Kościołowi, ani chrześcijaństwu.

Niewątpliwie chrześcijaństwo i islam czeka jeszcze bardzo wiele pracy, aby wyplenić

ze swych świętych Pism ogromną ilość myśli fundamentalistycznych, co pozwoliłoby im
przybliżyć się do poziomu świeckiej, humanistycznej etyki współczesności. Nowożytne
Oświecenie z jego nie ustającą po dziś dzień krytyczną refleksją osiągnęło ów poziom właśnie
dzięki gotowości do odrzucenia wszelkich fundamentalizmów, rozpoznanych jako takie.

Religie monoteistyczne, zwłaszcza zaś chrześcijaństwo i islam, powinny moim

zdaniem  znaleźć  w  sobie  odwagę,  by  fundamenty  swojej  wiary  oczyścić  z  tego,  co
kategoryczne,  apodyktyczne,  imperatywne,  autorytarne,  dogmatyczne,  co  podaje  się  za
absolutnie pewne, i zastąpić tym, co hipotetyczne, możliwe, warte zastanowienia. Jedynie w
ten sposób mogą one przyciągnąć do siebie dojrzałe już umysły i wkroczyć wraz z ludzkością
w  trzecie  tysiąclecie.  Jednakże  muszą  zająć  zupełnie  inne  niż  dotychczas  stanowisko  wobec
szerokiego, ustawicznego i kwestionującego wszystko dialogu prądów światopoglądowych, i
to  bez  żadnego  „ale”,  bez  mrzonek  o  nieomylności,  bez  pretensji  do  wyjątkowości  i
monopolu.

V. Każdy monoteizm jest fundamentalistyczny

W ramach tej „książki” nie mogę omówić i udokumentować tematu poniższego

rozdziału tak obszernie, jak bym tego pragnął. Wiele spraw ważnych przedstawię tu jedynie w
skróconej formie, wiele będę musiał pominąć. Do problemu tego wrócę jednak później, w
innej książce, i zajmę się nim bardziej szczegółowo, uwzględniając wszystkie jego aspekty.

Znamy już główną tezę tego rozdziału. Twierdzę, że każdy monoteizm jest ze swej

istoty tworem fundamentalistycznym. Nie może być wątpliwości co do tego, że np. judaizm,
chrześcijaństwo  i  islam  są  wyraźnymi  monoteizmami,  a  więc  religiami,  w  których  wiara  w
osobowego  Boga  znajduje  się  na  najważniejszym,  centralnym  miejscu.  Nie  może  też  być
wątpliwości,  że  aksjomat:  „Istnieje  Bóg  osobowy  (Jahwe,  Abba,  Allach)”  jest  źródłem  i
kresem  tych  religii,  tzn.  według  tego,  co  oficjalnie  głoszą,  stanowi  ich  niepodważalny  i
niezaprzeczalny początek i koniec.

Na tym właśnie polega najbardziej fundamentalny fundamentalizm tych religii.

Albowiem  nakazują  one,  dekretują,  ustanawiają  jako  absolutną  miarę  coś  (tzn.  wiarę  w
osobowego  Boga),  co  w  żadnym  razie  nie  jest  absolutnie  przekonywające,  dowiedzione  czy
niekwestionowane. Osobowy Bóg jako praźródło, praprzyczyna wszelkiej rzeczywistości ma
być  ostateczną  instancją,  która  rozwiązuje  wszystkie  problemy  ludzi  i  świata,  naprawia
wszelkie zło. W gruncie rzeczy jednak wiara w osobowego Boga nie rozwiązuje ani jednego
problemu,  przeciwnie:  przez  samo  założenie  istnienia  Boga  problemy  stają  się  jeszcze
większe. Również osobowy Bóg jako taki sam w sobie jest kolejną zagadką.

Teza o istnieniu osobowego Boga nie może stawić czoła „krytycznemu rozumowi”. W

kwestii domniemanych dowodów na istnienie Stwórcy wykazał to właściwie we wszystkich
szczegółach największy niemiecki filozof, Immanuel Kant. Nazywano go dlatego (tzn. ze
względu

zburzenie

wszelkiej

racjonalnej

pewności

istnienia

Boga)

„wszechmiażdżycielem”.  Dziwne  tylko,  że  nieomal  wszyscy  dwudziestowieczni  teologowie
zachowują się tak, jakby ta niszcząca krytyka, która w gruncie rzeczy jest nie do odparcia, w
ogóle nie istniała. Kant wykazał również, jak bardzo taki osobowy Bóg musiałby być sam dla
siebie nieprzeniknioną tajemnicą: „Nie można się obronić przed myślą, lecz nie można jej też
znieść,  by  istota,  którą  sobie  wyobrażamy  jako  najwyższą  z  wszystkich  możliwych,  miała
niejako do samej siebie powiedzieć: jestem od wieczności po wieczność, poza mną nie ma nic
prócz tego, co jedynie poprzez moją wolę jest czymś, lecz skąd jestem ja sam? Tu zapada się
wszystko  pod  nami,  i  najwyższa  doskonałość,  jak  i  najniższa,  unosi  się  bez  oparcia  tylko
przed rozumem spekulatywnym, którego to nic nie kosztuje, by całkiem bez przeszkód kazać
zniknąć jednej lub drugiej”.

Współcześni ateiści raz po raz przywołują tę myśl w dyskusjach:

„Ponieważ jednak wszechświat został „stworzony”, nasuwają się dwa pytania: przez kogo i
kiedy? Przez Boga? Kto zatem stworzył Boga? Czy jest on wieczny? W takim razie również
wszechświat może istnieć od zawsze” (A. Overland). „Jeśli wszystko musi mieć przyczynę, to
Bóg musi ją mieć również. Jeśli może być coś bez przyczyny, może to być równie dobrze
ś

wiat, jak i Bóg, tak że argument ten jest zupełnie bezwartościowy.”

(por. również H.

Mynarek Religiös ohne Gott? [Religijnie bez Boga?]).

Każdy monoteizm hamuje więc arbitralnie proces myślenia przyczynowego – jedną z

najbardziej  nieodzownych  podstaw  logiki,  nauki,  jasnego,  rozumnego  myślenia  i  wiedzy  –
poprzez  przyjęcie  niepodważalnego  założenia  o  istnieniu  osobowego  Boga.  Od  tej  chwili
zwolennik  religii  monoteistycznej  nie  ma  prawa  myśleć  dalej,  mimo  iż  nasuwa  się
konieczność dalszego myślenia. Załóżmy jednak, że istnieje coś takiego jak przyczyna świata,
która  „spaja  go  od  wewnątrz”  i  którą  teologowie  nazywają  Bogiem.  Wtedy  nie  można
przypisać  mu  wszechmocy  i  absolutnej  doskonałości,  chociaż  teologowie  zawsze  wiedzieli,
jakimi cechami powinna być obdarzona.

Ponieważ żadna istota nie może o własnych siłach przenieść się z absolutnej nicości w

byt,  w  istnienie,  to  również  owa  praistota,  zwana  Bogiem,  nie  ma  w  rękach  własnego
prapoczątku i powinna stać przed własnym, choćby i nie posiadającym początku, „prabytem”
jak  przed  nieprzeniknioną  zagadką  i  tajemnicą.  Musiałaby  w  swej  najgłębszej  istocie,
podobnie  jak  my,  ludzie,  rozwijać  się  zdobywając  stopniowo  coraz  większą  wiedzę,
dotyczącą również tajemnicy własnego pochodzenia i istnienia. Już Kant zwrócił uwagę na to,
ż

e założenie, jakoby pierwszy byt, przyczyna wszelkiej rzeczywistości, musiał stanowić

zarazem absolutną doskonałość, wcale nie jest logicznie przekonywające. Ale teologowie do
dzisiejszego dnia nie podjęli prawdziwej dyskusji na ten temat.

Teologia obydwu wielkich Kościołów chrześcijańskich, zwłaszcza w ciągu dwu

ostatnich  wieków,  kiedy  zgodnie  z  duchem  czasu  należało  odnowić  dotychczasowy
wizerunek  Boga,  pogrążona  była  w  głębokim  śnie.  Jest  ona  na  te  bezwzględnie  konieczne
zmiany  całkowicie  odporna  i  niewrażliwa.  Nawet  najbardziej  postępowi  teologowie,  którzy
prawie  każdy  dogmat  chrystologii  i  mariologii  poddają  ostrej  krytyce,  zachowują  się  tak,
jakby  pewnik  o  nieskończenie  doskonałym,  wszechmocnym  i  osobowym  Bogu  wznosił  się
ponad wszelką wątpliwość, ponad wszelką krytykę. Ostatecznie Kościół, jakkolwiek bardziej
po  cichu  niż  oficjalnie,  przełamał  się  i  „zezwolił  na  uznawanie  ewolucji”,  tzn.  przestał
prześladować  teologów,  którzy  w  nią  wierzą,  jak  w  przypadku  Teilharda  de  Chardin.
Jednakże  nawet  ci  „najodważniejsi”,  głoszący  teraz  pyszałkowato,  że  istnienie  ewolucji
dowodzi, iż Bóg Stwórca dał światu jego  własną przyczynowość i własne prawidłowości, w
najśmielszych marzeniach nie pomyślą o wyciągnięciu z tego konsekwencji dla swojej nauki

o Bogu. Parające się teologią feministki przynajmniej zaatakowały dominujący patriarchalno-
maskulinistyczny obraz Boga w Kościele chrześcijańskim, żądając poszerzenia go o element
kobiecości, macierzyństwa etc. Ale najodważniejsi teologowie chrześcijańscy, dążący do
zapewnienia

wolności

wodzonym

pasku

Kościoła

państwa

katolikom

południowoamerykańskim,  nigdy  nie  zakwestionowali  całkowicie  statycznego  obrazu
niezmiennego,  absolutnie  doskonałego  Boga  chrześcijańskiego.  Wszyscy  oni,  od  lewicy  po
prawicę,  udają,  że  dokładnie  wiedzą,  co  oznacza  transcendencja.  Nie  szyfr  w  rozumieniu
Karla  Jaspersa,  lecz  jedynie  i  wyłącznie  nietykalny,  wzniesiony  ponad  wszelką  wątpliwość,
nieskończenie doskonały, osobowy Bóg z kościelnego dogmatu. Nawet najbardziej postępowi
teologowie  ewangeliccy  i  katoliccy  zgadzają  się  tutaj  w  pełni  ze  swymi  centralami
kościelnymi.

W teologii tych Kościołów zupełnie brak miejsca na refleksję nad faktem, że świat,

który  stworzył  ich  Bóg,  powinien  –  jeśli  przyjmiemy  założenie  o  jego  nieskończonej
doskonałości  –  posiadać  więcej  przymiotów,  niż  ich  w  rzeczywistości  otrzymał.  Jest  to
problem  teodycei,  która  niezliczonym  ludziom  każe  powątpiewać  w  dobroć  Boga  w  obliczu
bezmiaru i brutalnej eskalacji cierpienia na świecie. Czyż świat stworzony przez bożą dobroć
i mądrość nie powinien być odbiciem jego wspaniałości, promiennym odbiciem doskonałości,
odblaskiem  słońca  Boga,  wprawdzie  skończonym,  ale  przekonywająco  świadczącym  o
prawzorze?  Tymczasem  świat  realny  sprawia  zupełnie  inne  wrażenie.  Już  w  samej  naturze
okrucieństwo  polegające  na  bezlitosnej  selekcji  biologicznej  oraz  życiu  wyższych  gatunków
kosztem niższych nie jest wprawdzie jedyną, ale za to bardzo istotną zasadą, zasadą wyższego
rozwoju i dążenia do doskonałości. W świecie ludzkim zaś wszystkie nieszczęśliwe zdarzenia
w  biosferze  stają  się  głęboką  tragedią,  ponieważ  tutaj  wiedząca  o  sobie  świadomość
antycypuje w bólu i cierpieniu myśl o śmierci, postrzega wszędzie zasłonę przemijania, która
unosi  się  nad  wszystkimi  rzeczami  i  na  każdą  radość  rzuca  cień  melancholii,  i  ciągle
doświadcza w  głębi duszy  uczucia, że nicość toczy  podstawy jej bytu. Miliony ludzi, którzy
przeszli  przez  piekła  XX  wieku,  zgadzają  się  z  wyznaniem  pewnego  mężczyzny
wychowanego w surowym katolicyzmie: „Dobrze, że nie ma osobowego Boga Ojca i że nie
potrzebuję  w  niego  wierzyć,  w  przeciwnym  bowiem  razie  musiałbym  widzieć  w  nim
straszliwego demiurga, który oprócz innych okrucieństw spuszcza na dzieci deszcz fosforu i
bomb  napalmowych,  a  niewinnym  ofiarom  każe  ginąć  marnie  w  komorach  gazowych.”
Człowiek współczesny, któremu w obliczu tego strasznego cierpienia cisną się na usta różne
pytania,  nie  może  zadowolić  się  argumentacją  opartą  na  dualistycznym  schemacie:  świat
doczesny  –  świat  wieczny.  „Chrystianizm  historyczny  odpowiedział  na  to  wołanie
ogłoszeniem  królestwa  i  życia  wiecznego,  w  które  trzeba  uwierzyć.  Cierpienie  zużywa
nadzieję  i  wiarę...  Chrystianizm  historyczny  uleczy  od  zła  i  zbrodni  poza  historią;  ale  zła  i
zbrodni doświadcza się w historii.”

O kwestię teodycei rozbijają się w gruncie rzeczy wszystkie teorie, jakie człowiek

tworzy  sobie  na  temat  Boga.  W  jej  świetle  wyobrażenia  Boga  jako  najwyższej  istoty  i
doskonałego  bytu,  ukoronowania  projektu  świata,  jako  celu  i  ukojenia  ludzkiej  tęsknoty
okazują się dla człowieka nazbyt ludzkimi konstrukcjami, które nie wytrzymują konfrontacji
z rzeczywistością. Cierpienie bodaj jednego niewinnego dziecka jest już niezbitym dowodem
przeciw  istnieniu  osobowego  dobrotliwego  Boga.  I  choć  Jezus  nazywa  go  czule  Ojcem,
Ojczulkiem, to nie można jednak przypisać mu żadnej cechy dobrego, kochającego, ludzkiego
ojca. Ma on być wszechmocny, ale nie pomaga małej, niewinnej istocie, co uczyniłby każdy
ziemski  ojciec,  chociaż  nie  ma  tyle  mocy.  Tymczasem  istnieje  nie  tylko  ta  jedna  cierpiąca
istota,  aczkolwiek  i  to  by  już  wystarczyło.  Wiele  tysięcy  dzieci  głoduje  codziennie,  ginie  z
pragnienia,  umiera  w  nieludzkich  warunkach,  jest  poddawanych  torturom  i,  np.  w
metropoliach  Brazylii,  zabija  się  je,  ponieważ  szpecą  obraz  ulic.  „Bardziej  niż  każde  inne

wzruszenie,  głębiej  niż  mój  własny  strach  przejmuje  mnie,  trawi,  zatruwa  obojętność  istot
pozaziemskich  wobec  nas,  mieszkańców  Ziemi.  Na  niczym  spełzła  śmiała  próba
przeciwstawiania  ich  lodowatemu  chłodowi  naszego  fragmentarycznego  ciepła”,  mówi  w
obliczu śmierci wieszczka z książki Christy WcM Kassandra.

Najwyższy czas, aby również teologowie stawili czoła niesłychanemu cierpieniu na

wiecie. Mogą go nie zauważać jedynie najbardziej bezwzględni. W jaki jednak sposób

reagują na nie, o ile w ogóle reagują? W gruncie rzeczy nadal triumfalnie, nie chcąc uwłaczać
swemu  Bogu,  trzymając  z  dala  od  niego  wszystko,  co  negatywne,  nadal  obarczając  winą  za
wszelkie  zło  i  krzywdy  człowieka  oraz  inne  czynniki.  Sławny  brat  Roger,  opat
ekumenicznego  klasztoru  z  Taize,  wyjaśnia  w  książce  Liebe  aller  Liebe.  Die  Quellen  von
Taize  (Miłość  wszelkiej  miłości.  Źródła  z  Taize)  z  emfazą,  która  nie  dopuszcza
jakiegokolwiek ograniczenia miłości Boga, jakiegokolwiek w nią zwątpienia: „Bóg nigdy nie
jest  sprawcą  zła,  nieszczęść,  wojen,  trzęsień  ziemi.  Nie  pragnie  On  ani  cierpień,  ani  nędzy
człowieka...  Bóg  nigdy  nie  przygląda  się  niewzruszony  męce  ludzkiej.  Cierpi  wraz  z
niewinnym,  który  jest  ofiarą  niepojętych,  bolesnych  doświadczeń,  cierpi  z  każdym.  Istnieje
ból Boga, cierpienie Chrystusa.”

Wszyscy znają brata Rogera jako dobrotliwego, usposobionego pojednawczo

człowieka.  A  przecież  ślepa  pobożność  odjęła  mu  resztkę  rozumu.  A  przecież  podpisuje  się
on  pod  nietolerancyjnym  fundamentalizmem,  który  cierpiącego  „pociesza”  tym,  że  zabrania
mu  widzieć  praprzyczynę  wszelkiego  cierpienia  w  Bogu,  czy  też  w  idei  Boga  osobowego,
nakazując mu oskarżać o cierpienie raczej siebie samego lub inne ziemskie siły. Frere Roger
byłby  ostatnim  człowiekiem,  który  odmówiłby  Bogu  wszechmocy.  Jeżeli  jednak  Bóg  jest
wszechmogący, musi być praprzyczyną wszystkiego. Gdyby nie chciał zła, nędzy, cierpienia,
nie byłoby ich. Katolicki teolog Hermann Schell (1850-1906) zauważył prosto, ale logicznie:
skoro uznajemy wszechmocnego Boga i rozpoznajemy zło na tym świecie, to widocznie Bóg
tak chciał, gdyż inaczej nie zaistniałoby. Z tego też powodu, a także dlatego że Schell podał w
wątpliwość wieczność kary piekielnej, jego książka znalazła się na indeksie kościelnym, a on
sam  był  prześladowany  jako  „teolog  modernistyczny”.  Dla  teologii  obu  wielkich  Kościołów
nauka Schella jest chyba jeszcze zbyt nowoczesna, skoro nawet i dziś przechodzi bez echa.

Frere Roger nie jest wcale osamotniony w swojej teologii cierpienia Boga. W obliczu

bezmiernych,  strasznych  cierpień  na  świecie  teologia  chrześcijańska,  o  ile  w  ogóle  zajmuje
się  tym  problemem,  potrafi  jedynie  głosić:  „Cierpienie,  które  z  kimś  dzielimy,  jest  połową
cierpienia.  Nie  traktuj  tego  tak  tragicznie,  Bóg  cierpi  przecież  wraz  z  tobą.”  Słyszymy  to
również  w  „Słowie  na  niedzielę”.  Kaznodzieja  telewizyjny,  pani  Barbel  Deifel-Vogelmann,
powiedziała  5  października  1991  roku:  „Wierzę,  że  Bóg  zszedł  do  nas  na  ziemię  w  Jezusie
Chrystusie, aby cierpieć, aby wycierpieć wszystko wraz z nami.”

Wielu teologów naprawdę sądzi, że swym twierdzeniem, iż Bóg okazuje przychylność

cierpiącym, ba, współczuje im, odkryło Amerykę, rozwiązało wszystkie ważne problemy
teodycei. Mogą się przy tym powołać na Biblię: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna
swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie
wieczne” (J 3, 16).

A więc to ma być „rozwiązanie” problemu teodycei, całkowicie nierozwiązywalnego

na  płaszczyźnie  monoteizmu:  „(...)  osądzające  go  słowa  nie  mówią  nigdy  o  niczym  innym
prócz  nieszczęścia,  jakiego  przysparzają  sobie  ludzie  chcący  żyć  bez  Niego,  a  któremu  On
pozostawia ich z bólem. I oto po wszystkich prorokach zsyła swego Syna, to zaś oznacza, że
ów  całkiem  do  Niego  należy,  że  jest  z  Nim  jednością.  To  Bóg  sam  przejawia  się  w
Chrystusie, aby w ostatecznym wyniku swej miłości stać się jednym z nas. Nie zasiada On na
swych  niebiańskich  wyżynach  i  nie  żąda  z  sadystycznym  okrucieństwem  ofiary  swego
Umiłowanego, lecz sam jest tym, którego faryzeuszowska pobożność ludzi morduje na krzyżu
–  a  który  nie  może  pozostać  w  śmierci.  Tak  więc  w  postaci  ukrzyżowanego  i

zmartwychwstałego  Chrystusa  zostaje  zdruzgotany  nie  tylko  „nierychliwy  zegarmistrz
niebieski”,  ale  także  wszechwładnie  panujący  Bóg,  będący  zawsze  Bogiem  panujących  i
dlatego wymagający panującego, hierarchicznego Kościoła. Oczywiście, pokusy naszej epoki
są  inne.  Tylko  wiara  może  nas  od  nich  odciągnąć  i  zaprowadzić  do  Boga,  który  w  swej
bezsilnej  miłości  wobec  naszej  strasznej  wolności  sam  cierpi  z  powodu  świata,  sam
codziennie od nowa jest przez nas przybijany do krzyża...” (Friedrich Spiegel-Schmidt).

Wbrew wszystkim żałosnym próbom uznawania tego osobowego Boga za niewinnego

cierpień  świata,  należy  jednoznacznie  stwierdzić:  skoro  chrześcijańska,  ale  także
judaistyczna, islamska, w ogóle każda monoteistyczna doktryna bezwzględnie uznaje Boga za
absolutnego,  wszechmocnego  i  przyczynę  wszechrzeczy,  co  niewątpliwie  czyni,  to  ów  Bóg
jest również praprzyczyną wszystkiego, a zatem ponosi pełną odpowiedzialność za całe zło i
cierpienia, istniejące na świecie. Tak więc nie istnieje nic, co nie byłoby w pełni przez niego
spowodowane i takim by nie pozostało. Stąd też wszystkie „grzechy”, zbrodnie i przestępstwa
ziemskich  stworzeń  mają  w  nim  swoją  praprzyczynę,  a  przeto  Bóg  jest  za  nie  całkowicie
odpowiedzialny. Według największego katolickiego teologa Tomasza z Akwinu Bóg sprawia,
ż

e stworzenia nierozumne działają pod wpływem konieczności, zaś wolne stworzenia (anioły

i  ludzie)  działają  swobodnie  za  przyczyną  jego  boskiej  mocy.  „Beze  mnie  nie  możecie  nic
zrobić”, mówi Jezus w ewangelii św. Jana. Wynika z tego, że jeśli chrześcijańska, ale także
islamska nauka o wiecznych karach piekielnych jest słuszna, to Bóg jako  pierwsza i główna
przyczyna  jest  winien  temu,  że  stworzone  przezeń  istoty,  zależne  od  niego  w  całej  swej
istotowej  strukturze  i  dynamice  woli,  idą  do  piekła.  Albowiem  ich  grzechy  są  w  znacznie
większej  mierze  grzechami  samego  Boga  jako  wszech-  i  praprzyczyny  całej  rzeczywistości;
musiał  on  zatem  chcieć,  aby  ludzie  grzeszyli.  Kalwin,  największy  chrześcijański  reformator
obok  Lutra,  nie  był  więc  wcale  tak  niekonsekwentny  (chociaż  teologia  katolicka  mu  to
zarzuca), kiedy twierdził, że Bóg – z góry i bez względu na przyszłe zasługi i uczynki ludzi –
jednej  części  ludzkości  przeznaczył  niebo,  drugiej  zaś  piekło.  Ale  nawet  Tomasz  z  Akwinu,
uznany za największego nauczyciela chrześcijaństwa katolickiego, którego nauka zawsze była
zalecana przez papieży, stanowiących najwyższy urząd i najwyższą instancję, nie będący więc
w  rozumieniu  Kościoła  katolickiego  kacerzem,  heretykiem  czy  schizmatykiem  jak  Kalwin,
nigdy  nie  mógł  pogodzić  wszech-przyczynowości  Boga  z  samostanowieniem,  z  wolnością
woli  człowieka.  Nawet  on  twierdzi,  i  niewiele  różni  się  w  tym  od  Kalwina,  że  Bóg  na
podstawie  swoich  dekretów  (dzisiaj  powiedzielibyśmy  rozkazów,  niepodważalnych
zarządzeń,  które  nie  znoszą  sprzeciwu)  z  góry  wie,  kto  pójdzie  do  nieba,  a  kto  do  piekła.
(Musi  wszystko  wiedzieć,  bo  jest  podobno  wszechwiedzący.  Jednakże  przyszłe,  tzn.  jeszcze
nie istniejące zachowania ludzkie może znać tylko wtedy, jeśli z góry je ustanowił i zrządził).

Wobec wszechprzyczynowości i pełnej odpowiedzialności osobowego Boga za

cierpienie na świecie, co jest logicznie nie do odparcia, teza wielu dzisiejszych teologów o
jego współcierpieniu z wszystkimi istotami staje się największą makabreską, jaką można
sobie

wyobrazić.

Chrześcijański

Bóg

jako

Uniwersalny

Sadomasochista,

jako

sadomasochistyczne monstrum! Albowiem ten Bóg projektuje w swym uniwersalnym mózgu
ś

wiat, w którego wszystkich zakątkach cierpienie i ból odgrywają dominującą rolę. Właśnie

taki świat mu się podoba, a zatem przystępuje do czynu i tworzy go. Dopiero bowiem wtedy,
gdy wszystkie stworzone przez niego istoty będą odpowiednio cierpiały, będzie mógł współ-
cierpieć  z  nimi,  będzie  mógł  okazać  i  objawić  swoje  współczucie  dla  istot  okrutnie
naznaczonych  przez  ból.  Sadystycznie  tworzy  świat,  masochistycznie  znosi  jego  cierpienia!
Wszystko  to  nie  byłoby  jeszcze  tak  makabryczne  i  straszne,  gdyby  boski  superman
doświadczał w ten sposób tylko siebie. Ale przecież cierpiącymi w całej tej historii (w której
istnieją  również  śmiercionośne  wirusy,  bakterie,  śmiertelne  choroby,  nijak  wszakże
niezawinione  przez  człowieka)  jesteśmy  my!  Nas  jednak  nie  pytano,  czy  się  na  to  godzimy.
Jeżeli  już  niebieski  sprawca  nieszczęść  chce  cierpieć,  to  bardzo  proszę  –  ale  bez  nas,  bez

naszego pośrednictwa w jego weltschmerzu.

Albowiem tylko jakiś masochistyczny

psychopata pozwoliłby Bogu zsyłać na siebie różnorakie nieszczęścia po to, by Stwórca mógł
sobie z nim do woli pocierpieć.

Bardziej fundamentalistycznego stanowiska nie można sobie wyobrazić! Ale

elementarny fundamentalizm religii monoteistycznych polega już na tym, że są one
monoteizmami, że bazują na wierze w osobowego Boga. Tu tkwi źródło wszystkich dalszych
fundamentalizmów tych religii – w bezsensie metafizycznie wysublimowanej projekcji
osobowej nadistoty przez ludzką, (czyt.: teologiczną) psychikę.

I oto pojawia się Hans Kung, uchodzący wszak za liberalnego i krytycznego teologa, i

w  swoim  Projekt  Weltethos  (Etos  świata  –  Propozycja)  czyni  to,  co  najbardziej  niepewne,
niewiarygodne,  sprzeczne  –  absolutnie  niewzruszonym  fundamentem,  bez  którego  ludzka
moralność  musi  zginąć:  „Tylko  absolut  może  zobowiązać  absolutnie!”  Tylko  odnowiona
wiara  w  „jedynego  prawdziwego  Boga”  zawsze  zobowiązuje  człowieka  do  moralnie
słusznych  zachowań!  Humanum  musi  być  ugruntowane  w  divinum  (boskości)!  „Teonomia”
(prawodawstwo  Boga)  musi  ograniczać  ludzką  autonomię  i  przerastać  ją!  Rozum  stanie  się
bezrozumny,  jeżeli  osobowy  Bóg  nie  będzie  dlań  punktem  odniesienia  i  orientacji.  Ludzie
zaczęliby  zadawać  sobie  pytanie,  dlaczego  w  ogóle  muszą  postępować  moralnie,  skoro  nie
zobowiązuje ich do tego absolutnie i bezwarunkowo żaden Bóg.

Słusznie napisał na ten temat pewien recenzent: „Najwyraźniej nie może on [Kung]

zrezygnować ze starej katolickiej wizji doskonałości, absolutności, a więc nieomylności.” Ja
zaś  dodałbym,  że  jest  to  nie  tylko  wizja  katolicka,  ale  w  ogóle  monoteistyczna.  To  ona  w
swym fundamentalistycznym skostnieniu nie może zrezygnować z absolutności, wszechmocy
i doskonałości osobowego Boga. Tymczasem jednak nadal obowiązuje w przeciwieństwie do
niej  aksjomat,  który  już  w  ubiegłym  stuleciu  stworzył  angielski  filozof,  James  Stuart  Mili:
„Albo Bóg jest wszechmocny, a wtedy nie jest dobrotliwy, albo jest dobrotliwy, a wtedy nie
jest wszechmocny.” Ale po co jeszcze my mamy sobie nad tym łamać głowę? Nawet teolog,
który naprawdę wiedział coś o cierpieniu, ponieważ w przeciwieństwie do większości z nich
dzień w dzień spotykał się twarzą w twarz z jego najgorszymi skutkami, lekarz z Lambarenę,
Albert Schweitzer, wyrzekł się jasno i wyraźnie wiary w osobowego  Boga: „Religia miłości
może istnieć bez osobowości władającej światem.”

Nota o autorze

Hubertus Mynarek urodził się w roku 1929 na Opolszczyźnie, w niemieckiej rodzinie.

Po  egzaminie  maturalnym,  zdanym  w  1948  roku  w  Katowicach,  wstąpił  do  seminarium
duchownego.  Studiował  teologię  i  filozofię  w  Warszawie,  na  Uniwersytecie  Jagiellońskim
oraz na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Uzyskał dwa magisteria oraz doktorat. W roku
1953 został przez prymasa Polski, kardynała Stefan Wyszyńskiego, wyświęcony na księdza.
Przez  sześć  lat  pracował  jako  duszpasterz  na  Śląsku.  W  1958  roku  wyjechał  na  stałe  do
Republiki  Federalnej  Niemiec.  Tam,  w  Munsterze  i  Wurzburgu,  kontynuował  studia  w
dziedzinie  teologii,  filozofii  i  psychologii.  W  latach  1961-1963  był  asystentem  wydziału
teologii  katolickiej  uniwersytetu  w  Munsterze,  zaś  od  1963  do  1965  roku  –  pracownikiem
naukowym uniwersytetu w Wurzburgu. Dalsze etapy drogi naukowej Hubertusa Mynarka - to
habilitacja  (1966)  i  profesura.  Wykładał  filozofię  religii,  teologię  i  religioznawstwo  w
Bambergu i Wiedniu, gdzie był dziekanem słynnego wydziału filozoficzno-teologicznego. W
roku  1972  wystąpił  z  Kościoła  i  wystosował  krytyczny  wobec  tej  instytucji  list  otwarty  do
papieża  Pawła  VI,  po  czym  został  przez  Kościół  pozbawiony  prawa  nauczania.  Odtąd

Bibliografia

Alt Franz: Jesus – der erste neue Mann, Piper, Munchen 1991

Anguttara Nikaya, [cyt. za]: Winternitz, Moritz, Der Mahayana-Buddhismus. Nach Sanskrit- und Prakrittexten
(Rel.-gesch. Lesebuch, H. 15), Tubingen 1930

Barth Karl: Fides quaerens intellectum. Anselms Beweis der Existsenz Gottes,

TVZ, Zurich 1931 Beinert Wolfgang (wyd.): „Katholischer” Fundamentalismus, Haretische Gruppen

in der Kirche?, Pustet, Regensburg 1991

Camus Albert: Człowiek zbuntowany, w tegoż: Eseje, wybór i tłum. J. Guze, Warszawa 1971

Deschner Karlheinz: Der gefalschte Glaube, Knesebeck & Schuler, Munchen

1988 Drewermann Eugen: Kleriker, Walter Yerlag, Olten 31989

ˇ Ań ichren Fruchten sollt ihr się erkannen, Walter Yerlag, Olten 1988

ˇ „Ich lasse mich nicht lebendig begraben”, wywiad w: Publik-Forwn, nr 22/1989

Frere Roger: Liebe aller Liebe. Die Quellen von Taize, Herder, Freiburg 1990
Fromm Erich: Mieć czy być: duchowe podstawy nowego społeczeństwa, tłum. J. Miziński, Warszawa 1971

Glotz Peter: „Der ungerechte Krieg”, [w]: Der Spiegel, nr 9/1991 Glucksmann Andre: Am Ende des Tunnels,
Siedler, Berlin 1991

Horkheimer Max: Żur Kritik der instrumentellen Yernunft, Suhrkamp, Frankfurt 1967

Jaggi Christian, Krieger David: Fundamentalismus. Ein Phanomen der Gegen-

wart, Orell Fussli, Zurich 1991 Jung Matthias: „Zwischen Kanzel und Katheder”, [w]: Publik-Forum, nr 7/1991

Kant Immanuel: Krytyka czystego rozumu, tłum. R. Ingarden, 2 tomy, wyd. II,

Warszawa 1986 Kehl Robert: „Die religiósen Absolutheitsanspriiche”, [w]: Freie Religion, nr

7/1991 Kellerhals Emanuel: Der Islam, Gutersloher Yerlagshaus G. Mohn, Gutersloh

21978 Kung Hans: wywiad w: Publik-Forum, nr 5/1991 na temat: Soli die Welt zum Teufel gehen?

ˇ „Kardinal Ratzinger, Papst Wojtyla und die Angst vor der Freiheit”, [w]:

B. Kuckertz (wyd.), Kreuz-Feuer, Heyne, Munchen 1991

ˇ Projekt Weltethos, Piper, Munchen 1991

Kunzli Arnold: „Kritik der reinen Unvernunft”, [w]: Th. Meyer (wyd.), op. cit.

Maddox Brenda: Die teuflische Doktrin, Knesebeck & Schuler, Munchen 1991 Marx Karl: Die Friihschriften,
hrsg. von S. Landshut, Stuttgart 1955

– „Żur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie”, Einleitung, [w]: A. Ruge,

K. Marx (wyd.), Deutsch-Franzósische Jahrbucher, Paris 1844 (zit. nach der

Reclam jun.-Ausgabe, Leipzig 1973)

Meister Eckhart: [cyt. za]: Sudbrack, Josef, Mystik, Matthias Grunewald Verlag,

Mainz 21988 Meyer Thomas: „Fundamentalismus. Die andere Dialektik der Aufklarung”,

[w]: Th. Meyer (wyd.), Fundamentalismus in der modernen Welt, Suhrkamp,

Frankfurt 1989 Mili John Stuart: System der deduktiven und induktiven Logik, 2 tomy, Braun-

schweig 1877 Mynarek Hubertus: Kirche ohne Tabu, Yerlag Das Wort, Rotrweil a. N. 1986

ˇ Mystik und Yernunft, Walter, Olten 1991

ˇ Ókologische Religion. Ein neues Yerstandnis der Natur, Goldmann, Munchen 21990

ˇ Religiós ohne Gott? Goldmann, Munchen 1990

ˇ Die Yernunft des Universums, Goldmann, Munchen 1988

ˇ Die Kunst zu sein, Yerlag Mehr Wissen, Dusseldorf 1989

Óverland Arnulf: „Drei Artikel des Unglaubens”, [w]: Club Ybltaire t. l, Szczęsny Yerlag, Munchen 21964

Pfurtner Stephan: Fundamentalismus. Die Flucht ins Radikale, Herder, Freiburg 1991

Russel Bertrand: Dlaczego nie jestem chrześcijaninem? [w]: T. Kotarbiński, L. Infeld, B. Russell, Religia i ja,
tłum. Amelia Kurlandzka, wyd. IV, Warszawa 1981,

Schell Hermann: Gott und Geist, 2 tomy, Schoningh, Paderborn 1895/96 Schopenhauer Arthur: [cyt. za]: Peter
de Rosa, Der Jesus-Mythos, Droemer-Knaur, Munchen 1991 Schrodinger Erwin: „Das arithmetische Paradoxon
– Die Einheit des BewuBtseins”, [w]: H.-P. Durr (wyd.), Physik und Transzendenz, Scherz, Bern 1986
Schweitzer Albert: Brief von A. S. an Prof. Jacobi, [cyt. za]: E. Fromm, op. cit.

ˇ Das Christentum und die Weltreligionen, Beck, Munchen 1925

ˇ Kultur und Ethik (Kulturphilosophie, cz. II), Beck, Munchen 31923

ˇ [cyt. za]: H. Róhr: „Islam – Doppelgesicht einer Weltreligion”, [w]: Freies Christentum, 43. Jg., 3/1991

Walf Knut: „Fundamentalistische Strómungen in der katholischen Kirche”, [w]:

Th. Meyer (wyd.), op. cit.

Williams John A.: Der Islam, Edito-Service S.A., Genf 1973 Wolf Christa: Kassandra, Luchterhand, Neuwied
1985

Zweig Stefan: Świat wczorajszy, tłum. M. Wisłowska, Warszawa 1958 „Das Zweite Vatikanische Konzil, Teil
II”, [w]: Lexikonfur Theologie und Kirche, Herder, Freiburg 1967

Przypisy

Miasto w Indiach Zachodnich z ośrodkiem prowadzonym przez Bhagwana Rajneesha.

Erich Fromm, Mieć czy być: duchowe podstawy nowego społeczeństwa, tłum. J. Miziński, Warszawa 1989,

str. 94.

Stefan Zweig, Świat wczorajszy, tłum. M. Wisłowska, Warszawa 1958, str. 14-15.

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, tłum. R. Ingarden, t. II, wyd. II,

Warszawa 1986, str. 354.

Bertrand Russell, Dlaczego nie jestem chrześcijaninem? w: T. Kotarbiński, L. Infeld, B. Russell, Religia i ja,

tłum. Amelia Kurlandzka, wyd. IV, Warszawa 1981, str. 55.

Albert Camus, Człowiek zbuntowany, tłum. Joanna Guze, Kraków 1988, str. 281.

(z języka niem. ból świata) - depresja, smutek, apatia, wynikające z myśli o niedoskonałości świata;

sentymentalny pesymizm; chandra, spleen (termin pochodzący z Cierpień młodego Wertera, napisanych przez
prekursora niemieckiego romantyzmu - Johana Wolfganga Goethego).