Wiele osób zastanawia si
ę
pewnie czytaj
ą
c informacje zwi
ą
zane z eksploracj
ą
dlaczego Dolny
Ś
l
ą
sk uwa
Ŝ
any jest za jeden z głównych skarbców III Rzeszy na terenie Polski. Przecie
Ŝ
Niemcy mieli do dyspozycji zarówno tereny Generalnej Guberni jak równie
Ŝ
zachodnie ziemie
wcielone do Rzeszy w 1939 roku. Mogli i tam przygotowa
ć
odpowiednie kryjówki i ulokowa
ć
cenne depozyty. Celem tego artykułu jest odpowiedzie
ć
na to pytanie. Jest to równie
Ŝ
próba
przeanalizowania działa
ń
władz hitlerowskich odpowiedzialnych za „zabezpieczanie” dzieł
sztuki.
Tereny Dolnego
Ś
l
ą
ska znajdowały si
ę
w r
ę
kach Niemców od III rozbioru Polski jaki nast
ą
pił w
1795 roku. Przez 150 lat prawie wszystkie zakłady przemysłowe, kopalnie i inne rodz
ą
ce si
ę
gał
ę
zie przemysłu, znajdowały si
ę
w r
ę
kach niemieckich przedsi
ę
biorców. Po ustaleniach
Traktatu Wersalskiego Górny
Ś
l
ą
sk przypadł Polsce i te tereny straciły na „atrakcyjno
ś
ci” w
przyszłych planach niemieckich kustoszy. Do 1945 roku bogate rodziny Dolnego
Ś
l
ą
ska
zgromadziły dzi
ę
ki znajomo
ś
ci sztuki, ogromne skarby spoczywaj
ą
ce i wypełniaj
ą
ce liczne
pałace oraz zamki. Trzeba pami
ę
ta
ć
,
Ŝ
e region ten zamieszkiwały najznamienitsze rody
Europy, skoligacone z panuj
ą
cymi władcami. Bogactwo zbierane i powi
ę
kszane przez prawie
trzy pokolenia, zostało powi
ę
kszone o inne dobra stanowi
ą
ce „wojenne trofea” przywiezione z
innych podbitych krajów. Dolny
Ś
l
ą
sk stał si
ę
wi
ę
c skarbcem III Rzeszy.
Decyzja o ukryciu wi
ę
kszo
ś
ci z tych skarbów na ziemiach Dolnego
Ś
l
ą
ska wynikała z kilku
faktów. Po pierwsze, kiedy jasne stało si
ę
, i
Ŝ
losy wojny s
ą
ju
Ŝ
przes
ą
dzone, Niemcy wierzyli,
Ŝ
e potraktowani zostan
ą
w podobny sposób jak miało to miejsce po I wojnie
ś
wiatowej.
Podpisany w 1919 roku Traktat Wersalski, nakładał na Niemcy wysok
ą
kontrybucj
ę
, ale nie
pozbawiał bogactwa znajduj
ą
cego si
ę
w r
ę
kach prywatnych wła
ś
cicieli. Co zapewniał równie
Ŝ
Konwencja Haska z 1907 roku. Mimo strat terytorialnych, nic nie wskazywało na to,
Ŝ
e Niemcy
i tym razem utrac
ą
region dolno
ś
l
ą
ski. Mieli zreszt
ą
informacje dotycz
ą
ce tej sprawy z
najlepszego
ź
ródła. Szpiedzy donosili,
Ŝ
e postanowienia Wielkiej Trójki w Teheranie i Jałcie,
nie pozbawi
ą
ich tej ziemi. My
ś
leli jednak,
Ŝ
e granica przebiega
ć
b
ę
dzie na Nysie Kłodzkiej,
gdy ta w ostateczno
ś
ci sformowana została, ku rozpaczy Niemców, na Nysie Łu
Ŝ
yckiej. I tu
przede wszystkim nale
Ŝ
y si
ę
doszukiwa
ć
głównego argumentu przemawiaj
ą
cego na korzy
ść
tezy o ukrywaniu bogactw na Dolnym
Ś
l
ą
sku. Do ostatnich dni III Rzeszy s
ą
dzono,
Ŝ
e skarby
te przeczekaj
ą
ofensyw
ę
Armii Czerwonej i powróc
ą
do swoich wła
ś
cicieli po zako
ń
czeniu
działa
ń
wojennych. Potwierdzeniem tego przypuszczenia jest fakt,
Ŝ
e wi
ę
kszo
ść
zarekwirowanych przez komisj
ę
Kieszkowskiego „skarbów”, nie była nawet zbyt dobrze ukryta.
Zgromadzone dzieła sztuki znajdowały si
ę
po prostu w ko
ś
ciołach, zamkach i pałacach
Dolnego
Ś
l
ą
ska. W ostateczno
ś
ci decydowano si
ę
by ukry
ć
je w bunkrach czy sztolniach.
Decyzja ta nie była spowodowana jednak ch
ę
ci
ą
ich skrycia, ale obawami, by nie ucierpiały
podczas działa
ń
wojennych. Mo
Ŝ
na przypuszcza
ć
,
Ŝ
e najstaranniej ukryte „skarby”, do których
mo
Ŝ
emy zaliczy
ć
wrocławskie złoto, znalazły si
ę
w jednej z dolno
ś
l
ą
skich kopalni, co
zgadzałoby si
ę
ze sposobem ukrywania depozytów Reichsbanku (przykładem mo
Ŝ
e by
ć
ukrycie olbrzymiej ilo
ś
ci złota w kopalni Merkers w Turyngii). Wła
ś
ciciele dolno
ś
l
ą
skiego
bogactwa uciekaj
ą
c przed „hordami ze Wschodu”, zawsze zostawiali swojej słu
Ŝ
bie wytyczne
zwi
ą
zane z opiek
ą
nad mieniem. Nie zdawali sobie oni sprawy,
Ŝ
e nie powróc
ą
nigdy wi
ę
cej
do swoich domów. W chwili, gdy Niemcy podpisali akt kapitulacji, okazało si
ę
, i
Ŝ
ustalono
granic
ę
Polski na Nysie Łu
Ŝ
yckiej. Losy dolno
ś
l
ą
skich bogactw zostały przes
ą
dzone. Stały si
ę
one w my
ś
l zarz
ą
dzenia Rz
ą
du Tymczasowego, własno
ś
ci
ą
skarbu pa
ń
stwa.
Prawdopodobnie podobna sytuacja odnosi
ć
si
ę
powinna do Prus, które znajdowały si
ę
pod
wpływem kultury germa
ń
skiej od ponad 500 lat. Niewiele jednak wiadomo, by tereny te
stanowiły miejsce ukrywania dóbr kultury na wi
ę
ksz
ą
skal
ę
. Działo si
ę
wr
ę
cz odwrotnie. To z
Prus wywo
Ŝ
ono „skarby niemieckiej kultury” – pami
ą
tki rodu Hindenburgów oraz rodziny
cesarskiej. Dlaczego nie podejmowano prób ukrycia tych cennych pami
ą
tek na miejscu?
Odpowiedzi mo
Ŝ
e by
ć
kilka. Prawdopodobnie Niemcy mieli najlepsze do
ś
wiadczenia w
ukrywaniu skarbów kultury z wykorzystaniem podziemnych schronów i sztolni. Znane były im
bowiem przypadki odnalezienia cennych przedmiotów, które zachowały si
ę
w doskonałym
stanie, wła
ś
nie w nieczynnych kopalniach. Te do
ś
wiadczenia mogły zadecydowa
ć
o
wywo
Ŝ
eniu wielu przedmiotów w gł
ą
b Niemiec i na
Ś
l
ą
sk.
