Występowanie i budowa bakterii 

 
 
KRÓLESTWO: Bezjądrowe 
PODKRÓLESTWO: Archeany 
PODKRÓLESTWO: Eubakterie = właściwe bakterie 
 

1.  Bakterie: wielkość od 0,2 do 80 µm, najczęściej 0,5 – 10 µm. Żyją pojedynczo lub 

kolonijnie. 
 

2.  Formy morfologiczne bakterii: 

 

a)  kuliste: 

- ziarniaki 

 

- dwoinki 

 

- paciorkowiec 

 

- gronkowiec 

 

- pakietowiec 

 

 

b)  wydłużone:  

- pałeczka (nie wytwarza przetrwalników = endospory) 

 

- laseczka 

 

- maczugowiec 

 

 

c)  formy spiralnie skręcone: 

- przecinkowiec 

 

- śrubowiec 

 

- krętek 

 

 

d)  formy rozgałęzione: 

- promieniowiec 

 

- prątek 

 

 

3.  Budowa komórki bakteryjnej: 



 

otoczka śluzowa – zbudowana z wielocukrów, pełni funkcje ochronne oraz 
umożliwia poruszanie po stałym podłożu. 



 

ściana komórkowa – zbudowana z białek, cukrów i tłuszczów, zawiera polimer – 
MUREINĘ, tworzą ją pochodne glukozy. Wyróżniamy bakterie o grubych 

ścianach – GRAM +, barwiące się na fioletowo, i o cienkich ścianach GRAM – 
(GRAM UJEMNE), barwiące się na czerwono. 



 

błona cytoplazmatyczna (komórkowa) – zbudowana z białek i lipidów; u Gram + 
(np. proteobakterie) występuje tylko błona wewnętrzna pod ścianą komórkową, a 
w Gram – (np. sinice, krętki) występuje błona zewnętrzna i wewnętrzna. 



  cytoplazma – gęsta, galaretowata, nie porusza się. 



 

brak jądra komórkowego, jego funkcję pełni koliście zamknięta, naga cząsteczka 
DNA zbudowana z dwóch łańcuchów (dwuniciowa – jak zawsze w komórkach), 
nazywana genoforem; miejsce występowania genoforów w komórce to nukleoid 
(jeden lub więcej). 



  rybosomy – małe, zbudowane z białek i kwasu rRNA, na ich powierzchni odbywa 

się proces właściwej syntezy białka – TRANSLACJA. Rybosomy nie są otoczone 
błoną. 



  mezosomy – małe wpuklenia na błonie komórkowej, na obszarze cytoplazmy, 

powstałe przez pofałdowanie błony. Prawdopodobnie biorą udział w oddychaniu 
komórkowym (wewnątrzkomórkowym tlenowym) i są miejscem przyczepu 
genoforu, uczestniczy w tworzeniu przetrwalników i w replikacji oraz segregacji 
DNA. Mają je aeroby; nie występują u sinic. 



  fimbrie – występują u bakterii Gram-ujemnych (brak u sinic). Są to delikatne, 

białkowe rurki sterczące z cytoplazmy. Znajdują się na ścianie komórkowej. 
Ułatwiają przyleganie do podłoża (np. do komórki zwierzęcej – ADHEZJA). 
Ważne też w procesach chorobotwórczych. Odmianą fimbrii są FIMBRIE 
PŁCIOWE – PILE (PILUSY) służące do łączenia się komórek podczas 
KONIUGACJI – procesu płciowego.  



  endospory – powstają wewnątrz (endo-) komórki przez obudowanie genoforu (z 

cytoplazmą, błoną komórkową i rybosomami) wielowarstwową ścianką z białek i 
cukrowców wysyconych tłuszczami. Umożliwiają bakterii przetrwanie 
niekorzystnych warunków (są odporne na wysoką i niską temperaturę, czynniki 
chemiczne, suszę, promienie UV, niekorzystne pH). W stanie życia utajonego 
(ANABIOZA) mogą przetrwać wiele lat, by potem odtworzyć całą komórkę. 



 

rzęski – zbudowane ze spiralnie skręconych włókien FLAGELINY (białko 
podobne do miozyny w mięśniach), osadzone w zewnętrznych powłokach 
komórki za pomocą haczyka i kilku białkowych pierścieni, co nadaje rzęsce ruch 
obrotowy. Umożliwiają poruszanie bakterii. Przypominają wić komórek 
eukariontów, ale są krótsze i inaczej zbudowane. Brak u bakterii kulistych i sinic. 



  plazmidy – dodatkowe małe cząsteczki DNA warunkujące typ płciowy bakterii i 

ich odporność na antybiotyki. Nie występują u sinic. 



  substancje zapasowe: białka, tłuszcze, cukry (glikogen, amylaza, u sinic skrobia 

sinicowa), wolutyna (zawiera fosfor). 



 

tylakoidy (ciałka chromatoforowe) – są to blaszki z barwnikami, biorące udział w 
procesie fotosyntezy. 
 

4.  Podział bakterii: 

 
a)  archeany (archebakterie, Archea): 

- specyficzny skład chemiczny błony komórkowej i brak mureiny w ścianie 
komórkowej; 
- cechy pośrednie między pro- i eukariontami (budowa DNA i rybosomów 
podobna jak u eukariontów); 
- bezpośrednie potomki pierwszych organizmów; 
- ekstremalne warunki życia (solanki, gorące i kwaśne źródła, ścieki). 
 

b)  eubakterie (bakterie właściwe, Eubacteria) – dzielą się na wiele linii rozwojowych, 

m.in.: 



  sinice (cyjanobakterie) – jednokomórkowe lub kolonijne organizmy wodne, 

samożywne (fotosynteza), niektóre wiążą azot (komórki – heterocysty). Materiał 
zapasowy to skrobia sinicowa. 



  promieniowce (Actinomycetes) – bakterie G+, rozgałęzione kolonie, żyją w glebie. 



 

krętki (Spirochaetae) – bakterie śrubowato skręcone, G-, poruszają się ruchem 
wijącym dzięki bardzo cienkiej ścianie komórkowej. Cudzożywne lub 
pasożytnicze. 



  Firmicutes – G+, niektóre laseczki, dwoinki i bakterie mlekowe. 



  proteobakterie – najpospolitsze formy prokariontów, G+ i G-, głównie 

heterotroficzne, sztywna mureinowa ściana komórkowa, niektóre mają wici 
(zaliczamy tu: ziarniaki, pałeczki, laseczki, przecinkowce, śrubowce). 
 

5.  Występowanie – bakterie mogą występować wszędzie, najczęściej występują w: 

glebie, wodzie, wnętrzu organizmów. 
 

6.  Znaczenie bakterii: 

- glebowe i wodne są saprofitami, biorą udział w krążeniu materii w ekosystemach (są 
reducentami i pożywienie dla protistów) i obiegu pierwiastków w biosferze; 
- tworzenie złóż ropy naftowej, siarki, rud żelaza i saletry amonowej; 
- produkcja alkoholi, kwasów organicznych, antybiotyków, hormonów, enzymów, 
witamin i aminokwasów; 
- kiszenie kapusty, ogórków, oliwek; 
- zsiadanie się mleka (produkcja jogurtów i serów); 
- sinice są naturalnym nawozem; 
- fermentacja obornika – ogrzewanie, napędzanie pojazdów; 
- utlenianie ścieków – w oczyszczalniach.