Technik_informacji_naukowej_348[03]_Z3_02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Informacja naukowa. Działalność naukowo-informacyjna. Definicje terminów

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Biblioteka jako źródło informacji. Warsztat informacyjno-wyszukiwawczy

bibliotek

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Bibliografia: metodyka i organizacja. Metoda bibliografii polskiej Karola

Estreichera

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Narodowe i regionalne serwisy bibliograficzne. Bibliografie bieżące.

Bazy bibliograficzne na dyskach magnetycznych i optycznych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Bibliografia narodowa – automatyzacja z zastosowaniem programu MARC

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Współczesny rynek wydawniczy

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Archiwa, muzea, seminaria i konferencje jako źródło informacji. Mass media

jako źródła informacji

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Zasoby informacyjne w sieciach lokalnych i rozległych. Treści informacji

pochodzących z sieci internetowej w aspekcie wyszukiwania
i wyselekcjonowania informacji pożądanych

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

4.9. Komputerowe systemy biblioteczne. Metody wyszukiwania informacji

w systemach zautomatyzowanych i tradycyjnych

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Bazy danych na nośnikach CD-ROM. Typologia baz danych na dyskach

optycznych

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Programy multimedialne jako źródła informacji.

Wydawnictwa elektroniczne

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

4.12. Środki językowe stosowane do opisu informacji i formułowania pytań

w systemach informacyjno-wyszukiwawczych. Zasady tworzenia instrukcji
wyszukiwawczych. Języki wyszukiwawcze w bazach danych. Operatory
logiczne i tekstowe

4.12.1. Materiał nauczania

4.12.2. Pytania sprawdzające

4.12.3. Ćwiczenia

4.12.4. Sprawdzian postępów

4.13. Terminologia zawodowa w języku polskim i języku angielskim dotycząca

procesu wyszukiwania informacji

4.13.1. Materiał nauczania

4.13.2. Pytania sprawdzające

4.13.3. Ćwiczenia

4.13.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie wspomagać Ciebie w przyswajaniu nowej wiedzy z zakresu

wyszukiwania informacji. Wyszukiwanie informacji polega na wybraniu ze zbiorów
dokumentów tych, które odpowiadają instrukcji wyszukiwawczej. W rozdziale tym omówione
zostały różnego rodzaju źródła informacji oraz sposoby wyszukiwania informacji w systemach
tradycyjnych i zautomatyzowanych.

Poradnik zawiera:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz wiedzy i umiejętności, jakie powinieneś posiadać
przystępując do korzystania z poradnika,

−

cele kształcenia tej jednostki modułowej,

−

materiał nauczania, czyli wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści
jednostki modułowej,

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonywania ćwiczeń,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne,

−

sprawdzian osiągnięć, czyli przykładowy zestaw zadań i pytań. Pozytywny wynik
sprawdzianu potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że zdobyłeś wiedzę
i ukształtowałeś umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej,

−

wykaz literatury.
Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela

o wyjaśnienia. Po przerobieniu materiału spróbuj zaliczyć sprawdzian z zakresu jednostki
modułowej.

Jednostka modułowa: „Wyszukiwanie informacji”, której treści teraz poznasz, jest jednym

z modułów koniecznych do zapoznania się z technologią udostępniania informacji – schemat 1.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

poszukiwać informacji w różnych źródłach,

−

selekcjonować, porządkować i przechowywać informacje,

−

wykorzystywać technologie informacyjne i komunikacyjne w wyszukiwaniu informacji,

−

korzystać z zasobów sieci Internet,

−

tworzyć opisy bibliograficzne dokumentów,

−

znać słownictwo i gramatykę języków informacyjno-wyszukiwawczych,

−

pracować w grupie i indywidualnie,

−

znać język angielski w stopniu podstawowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modiłowej, powinieneś umieć:

−

zdefiniować termin informacja w różnych znaczeniach,

−

scharakteryzować sposoby pozyskiwania źródeł informacji,

−

scharakteryzować sposoby wyszukiwania informacji,

−

wyszukać określone informacje dla konkretnego odbiorcy,

−

posłużyć się operatorami logicznymi przy wyszukiwaniu informacji w zapytaniach

złożonych w wybranych bazach danych,

−

posłużyć się technologią informacyjną w wyszukiwaniu, selekcjonowaniu i archiwizowaniu

informacji,

−

posłużyć się narzędziami informatycznymi w procesie wyszukiwania informacji,

−

posłużyć się językami informacyjno-wyszukiwawczymi,

−

przedstawić normy w zakresie dokumentowania informacji i bibliografii,

−

scharakteryzować najważniejsze polskie, zagraniczne i międzynarodowe systemy

informacyjne oraz organizacje zajmujące się informacja naukową,

−

scharakteryzować działalność normalizacyjną w zakresie dokumentowania informacji

naukowej w skali krajowej i międzynarodowej,

−

wyjaśnić funkcję automatyzacji w procesie wyszukiwania informacji,

−

wyszukać informacje w różnorodnych, nowoczesnych systemach informacyjno-

wyszukiwawczych,

−

posłużyć się wybranymi hiper- i multimedialnymi bazami danych oraz bazami danych na

nośnikach CD-ROM,

−

posłużyć się podstawową terminologią z dziedziny języków informacyjnych w stopniu

umożliwiającym samodzielne korzystanie z literatury przedmiotu,

−

scharakteryzować

języki

informacyjne

stosowane

systemach

informacyjno-

wyszukiwawczych,

−

posłużyć się różnymi językami informacyjnymi przy wyszukiwaniu informacji, tj. podczas

formułowania pytań,

−

posłużyć się elektronicznymi słownikami, leksykonami, encyklopediami podczas

wyszukiwania informacji,

−

wybrać z istniejących języków informacyjnych najbardziej przydatny w danej sytuacji,

−

posłużyć się językiem angielskim w celu wyszukania określonych informacji,

−

zastosować się do przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wyszukiwania

informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Informacja

naukowa

(informatologia).

Działalność

naukowo--informacyjna

(działalność

dokumentacyjno-

informacyjna). Definicje terminów

4.1.1. Materiał nauczania

Informacja w znaczeniu potocznym to powiadomienie o czymś, zakomunikowanie czegoś,

wiadomość. W ujęciu informatycznym informacją jest znaczenie przypisywane danym
z uwzględnieniem konwencji stosowanych do ich wyrażenia. Najczęściej jednak pod pojęciem
informacja rozumiemy:

−

wiadomość będąca odbiciem rzeczywistości lub ją zastępująca,

−

dziedzinę nauki, której przedmiotem badań są procesy informacyjne,

−

czynność powiadomienia lub zakomunikowania czegoś.

Tak jak przy próbie definicji informacji, pojawiają się kolejne trudności co do

jednoznacznej definicji informacji naukowej. Informacją naukową nazywamy:

−

informację o osiągnięciach nauki,

−

informację przeznaczoną dla pracowników nauki,

−

informację opracowaną metodą naukową, dziedzinę wiedzy, obejmującą całokształt
zagadnień teoretycznych i praktycznych związanych z działalnością naukową,

−

zorganizowaną działalność informacyjną, polegającą na gromadzeniu, przechowywaniu,
selekcjonowaniu, przetwarzaniu i udostępnianiu materiałów informacyjnych o stanie
i kierunkach rozwoju wiedzy i praktycznej działalności ludzi [10, s. 54].

Terminologia informacji naukowej podlega ciągłym przeobrażeniom. Największy wpływ

na  zmiany  znaczeniowe  ma  rozwój  automatycznych  procesów  informacyjnych.  Celem
działalności  informacyjnej  jest  przekazywanie  zainteresowanym  informacji  o  stanie  i  rozwoju
nauki,  o postępach  w  badaniach  naukowych,  o  osiągnięciach  techniki  oraz  upowszechnianie
tych  informacji  w wybrany  sposób  [11,  s.  71]  działalność  informacyjna,  określana  jest  jako
zorganizowana  działalność,  której  zadaniem  jest  gromadzenie,  opracowanie  i udostępnianie
informacji  o osiągnięciach  nauki,  techniki  i  innych  dziedzin  życia  społecznego.  Działalnością
informacyjną  nazywamy  organizowanie  i doskonalenie  przepływu  informacji,  przy  czym
mówimy o niej wówczas, gdy przekazywanie informacji nie jest czynnością jednorazową, lecz
wielokrotną,  powtarzalną  [4,  s.  57].  Działalność  informacyjna  obejmuje  działalność
biblioteczną,  dokumentacyjną,  łączność  informacyjną,  rozpowszechnianie  materiałów
informacyjnych,  upowszechnianie  oraz  popularyzowanie  osiągnięć  nauki,  techniki,  ekonomii.
Mówiąc  o działalności  informacyjnej,  nie  możemy  pominąć  terminu  służby  informacyjnej,
rozumiemy przez  to: instytucję prowadzącą działalność informacyjną lub zespół pracowników
zatrudnionych  w  instytucjach  prowadzących  działalność  informacyjną.  Działalność  naukowo-
informacyjna  to  rozpowszechnianie  i  wykorzystywanie  informacji  naukowej,  systemy  i  sieci
informacyjne). Często spotyka się terminy informatologia i informologia. Termin informologia
oznacza naukę  o  informacji  i informowaniu,  obejmuje ona zarówno zagadnienia ogólnej teorii
informologii,  jak  i informologii  poszczególnych  dziedzin,  ze  szczególnym  uwzględnieniem
informologii  nauki.  Termin  informatologia  określa  prakseologiczną  naukę  o informacji
naukowej, zajmującą się badaniem działalności informacyjnej jako całości. Koniecznością staje
się  więc  wymienienie  innych  terminów  składających  się  na  całość  szerokiego  pojęcia
działalności informacyjnej:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

informacja bibliograficzna – informacja zawierająca dane bibliograficzne;

−

informacja  faktograficzna  –  inaczej  (rzeczowa,  bezpośrednia)  jest  końcową  informacją
poszukiwaną  przez  użytkownika,  opracowaną  na  podstawie  różnych  źródeł,
przedstawioną  często  w  postaci  skondensowanej,  np.  dane  liczbowe,  tabele,  wykresy,
wykazy [4, s. 59];

−

informacja skierowująca – usługi informacyjne, dzięki którym użytkownik zostaje
skierowany do potencjalnego źródła informacji lub do innych usług informacyjnych, gdy
żądana przez niego informacja nie może być dostarczona [8 s. 113];

−

informacja  patentowa  –  informacja  o  zgłoszonych  i  opatentowanych  wynalazkach,
zarejestrowanych  wzorach  użytkowych  i  znakach  towarowych,  przepisach  prawno-
patentowych oraz piśmiennictwie dotyczącym zagadnień ochrony własności przemysłowej.
Źródłami  informacji  patentowej  są:  biuletyny  patentowe,  opisy  patentowe,  świadectwa
autorskie,  świadectwa  racjonalizatorskie,  opisy  wzorów  użytkowych,  opisy  znaków
towarowych [8, s. 54];

−

informacja  normalizacyjna  –  informacja  o  normach,  zaleceniach  normalizacyjnych
i projektach  norm  oraz  o  piśmiennictwie  dotyczącym  zagadnień  normalizacyjnych  [10,  s.
54].  Normy  zawierają  informację  o  sposobach  i  metodach  wytwarzania  produktów,
o przyjętych  zasadach  klasyfikacji  przedmiotów,  pojęć,  czynności  oraz  o ustalonym
znaczeniu terminów i znaków umownych. Normy dotyczą wszystkich dziedzin gospodarki
narodowej, a także nauki, oświaty i kultury [2, s. 74];

−

informacja techniczno-handlowa (firmowa) – informacja o wyrobach przemysłowych,
materiałach i surowcach, ich właściwościach i zastosowaniu. Źródłami informacji firmowej
są: katalogi (handlowe, przemysłowe, firmowe), cenniki, prospekty, księgi adresowe,
ulotki reklamowe, biuletyny firmowe [10, s. 54; 72].

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza termin „informacja?”
2.  Jakie znasz definicje terminu „informacja naukowa”?
3.  Co rozumiesz pod pojęciem „działalności informacyjnej”?
4.  Jakie są różnice między terminami informatologia a informologia?
5.  Jakie są źródła informacji patentowej?
6.  Jakie znasz główne źródła informacji techniczno-handlowej?
7.  Co oznacza pojęcie informacji skierowującej?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeczytaj poniższe zdania. Jeżeli są prawdziwe, to podkreśl słowo PRAWDA, jeśli nie, to

podkreśl słowo FAŁSZ.
a) Informacją naukową nazywamy wiadomość będącą odbiciem rzeczywistości lub ją

zastępującą.

PRAWDA

FAŁSZ

b) Działalność informacyjna jest czynnością jednorazową, niepowtarzalną.

PRAWDA

FAŁSZ

c) Termin informologia oznacza naukę o informacji i informowaniu.

PRAWDA

FAŁSZ

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

d) Informacja faktograficzna to informacja ciągła, dostarczana sukcesywnie, bez

przewidzianego zakończenia.

PRAWDA

FAŁSZ

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonywania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z materiałem dotyczącym informacji naukowej,
3)  dokonać analizy różnych definicji związanych z informacją naukową.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

Słownik terminologiczny informacji naukowej,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Przyporządkuj źródła informacji patentowej i techniczno-handlowej. Wpisując źródła,

uzupełnij tabelę.

Informacja techniczo-handlowa

Informacja patentowa

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonywania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z materiałem dotyczącym różnych rodzajów informacji,
3)  dokonać analizy definicji informacji patentowej i techniczno-handlowej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

Słownik terminologiczny informacji naukowej,

−

Norma PN-ISO 5127:2005 Informacja i dokumentacja – Terminologia

Ćwiczenie 3

Uzupełnij tabelę o brakujące definicje lub terminy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Definicja

Termin

Termin ten oznacza naukę o informacji
i informowaniu,

Informacja zawierająca dane bibliograficzne,

Informacja patentowa

Informacja przeznaczona dla pracowników
nauki

Informacja skierowująca

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonywania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z materiałem dotyczącym informacji naukowej,
3)  dokonać analizy różnych definicji związanych z informacją naukową.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

Słownik terminologiczny informacji naukowej,

−

literatura z rozdziału 6.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicję terminu „informacja naukowa”?

2) określić główne założenia działalności informacyjnej?

3) wyjaśnić różnice między terminami: informatologia a informologia?

4) wymienić źródła informacji patentowej?

5) zdefiniować termin informacja skierowująca?

6) zdefiniować termin informacji bibliograficznej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Biblioteka jako źródło informacji. Warsztat informacyjno-

-wyszukiwawczy bibliotek

4.2.1. Materiał nauczania

Starożytni Egipcjanie nazywali miejsce przechowywania zbioru zwojów papirusowych

domem  papirusów.  Grecy  natomiast  pomieszczenie  to  określali  jako  składnicę  książek,  czyli
bibliotekę („biblion” lub „byblos” – książka i „theke” – składnica, magazyn). Nazwa ta przeszła
do  wielu  języków  współczesnych.  Znaczenie  wyrazu  „biblioteka”  uległo  w  ciągu  wieków
różnym  przemianom  bądź  rozszerzało  swój  zakres.  Współcześnie  pojęciu  temu  odpowiada
zazwyczaj kilka znaczeń:
1)  specjalna szafa (mebel) do przechowywania księgozbioru;
2)  pojedynczy lokal, kompleks pomieszczeń lub specjalny budynek służący temu celowi;
3)  księgozbiór gromadzony i przechowywany przez osobę fizyczną lub prawną;
4)  zbiór programów komputerowych dla danego typu komputera;
5)  instytucja,  organizacja  lub  zakład  publiczny,  który  zajmuje  się  gromadzeniem

i przechowywaniem książek, czasopism oraz innych materiałów bibliotecznych;

6) seria wydawnicza, obejmująca w jednolitej wspólnej formie zewnętrznej (szacie graficznej,

oprawie itp.) dzieła literackie, naukowe bądź publicystyczne o pokrewnej tematyce czy
podobnym przeznaczeniu [16, s. 11].
Biblioteki stanowią rezultat rozwoju struktury społecznej i pełnią na rzecz społeczeństwa

określone funkcje. Biblioteka jest bowiem instytucją społeczną, która gromadzi, opracowuje
i udostępnia materiały biblioteczne oraz informuje o materiałach bibliotecznych swoich
i obcych [16, s. 12].

Ze względu na coraz większą rolę bibliotek w porozumiewaniu się ludzi między sobą,

czyli w komunikacji społecznej, często definiuje się bibliotekę jako „określony i zorganizowany
według  właściwych  sobie  zasad  system  komunikacji  społecznej  [16,  s.  12].  Podstawowymi
składnikami  tego  systemu  są:  przygotowani  do  jego  obsługi  ludzie;  określone  materiały
biblioteczne;  odpowiednio  przystosowany  lokal  (pomieszczenie);  racjonalna,  służąca
systemowi, organizacja pracy oraz użytkownicy systemu czyli czytelnicy. Podstawowym aktem
prawnym,  dotyczącym  działalności  bibliotek  jest  „Ustawa  z  dnia  27  czerwca  1997  roku
o bibliotekach”. Określa ona następujące zadania bibliotek:

−

gromadzenie, opracowywanie, przechowywanie i ochrona materiałów bibliotecznych,

−

obsługa użytkowników, przede wszystkim udostępnianie zbiorów oraz prowadzenie

działalności informacyjnej,

−

prowadzenie

działalności

bibliograficznej,

dokumentacyjnej,

naukowo-badawczej,

wydawniczej, edukacyjnej, popularyzatorskiej i instrukcyjno-metodycznej.[12, s. 2616].

Biblioteki można podzielić według następujących kryteriów:

1)  środowisko czytelnicze (biblioteki publiczne, szkolne, fachowe i naukowe),
2)  zakres tematyczny gromadzonych materiałów (ogólne czyli uniwersalne i specjalne),
3)  metoda udostępniania zbiorów (prezencyjne czyli nie wypożyczające swoich zbiorów poza

bibliotekę i biblioteki wypożyczające; ogólnie dostępne i zamknięte),

4) zasięg terytorialny (narodowe i regionalne),
5) cechy formalno-prawne (samoistne bądź niesamoistne, czyli stanowiące część jakiejś

instytucji),

6) osoby prawne utrzymujące i finansujące bibliotekę (państwowe, samorządowe, społeczne

i prywatne).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Centralną biblioteką państwa jest Biblioteka Narodowa w Warszawie. Stanowi ona

samoistną instytucję o charakterze usługowo-naukowym. Do jej zadań należy: prowadzenie
działalności bibliotecznej, bibliograficznej, naukowej, informacyjnej, konserwatorskiej,
poradniczej, wydawniczej i usługowej.

Działalność informacyjna w bibliotece opiera się na odpowiednim warsztacie pracy.

Warsztat informacyjno-wyszukiwawczy biblioteki tworzą: księgozbiór podręczny, katalogi
zbiorów, kartoteki i bibliografie.

Istotnym elementem warsztatu służby informacyjnej jest księgozbiór podręczny,

obejmujący  przede  wszystkim  źródła  informacji  bezpośredniej  i  pośredniej.  Do  informatorów
bezpośrednich  zaliczamy:  encyklopedie,  leksykony,  słowniki  rzeczowe,  biograficzne,
terminologiczne,  kompendia  statystyczne,  informatory  geograficzne,  spisy  ilustracji,  albumy.
Zawierają  one  wiadomości  faktograficzne.    Informatory  pośrednie  to:  bibliografie,  katalogi,
poradniki  bibliograficzne,  informatory  wydawnicze.  Ponadto  pożądane  w  księgozbiorze
podręcznym  są  dzieła ogólne o Polsce i świecie współczesnym, monografie z zakresu historii,
kultury i sztuki, przewodniki.

Drugim ważnym elementem warsztatu informacyjnego biblioteki są katalogi zbiorów.

Katalog biblioteczny jest to spis książek, znajdujących się w danej bibliotece. Spis ten musi być
opracowany  według  z  góry  ustalonych  zasad,  uszeregowany  w  określonym  porządku  oraz
powinien  wskazywać  miejsce  przechowywania  książki  w  obrębie  biblioteki.  Praktyka
biblioteczna  wykształciła  różnorodne  rodzaje  katalogów  bibliotecznych,  z  których  każdy  ma
określone  cele  i  zadania  informacyjne,  i  których  realizacja  wymaga  przyjęcia  odpowiednich
zasad  i  przepisów.  Dotyczy  to  ustalenia  podstawy  opisu  dokumentu,  określenia  jednostki
katalogowej  i  elementów  jej  opisu,  wyboru  i  sformułowania  cechy  naczelnej,  decydującej
o układzie  katalogu.  Istnieje  kilka  kryteriów  według  których  możemy  podzielić  katalogi
biblioteczne.  Jeśli  podstawą  opisu  są  cechy  formalno-wydawnicze  dokumentów  zawarte
w tytulaturze,  to  powstaje  katalog  alfabetyczny.  Jeśli  podstawą  opisu  są  cechy  treściowe,
przedmiot i jego ujęcie, to powstają różnego typu katalogi rzeczowe: działowy, przedmiotowy,
systematyczny,  klasowy,  topograficzny.  Połączenie  w  jednym  układzie  abecadłowym  opisów
dokumentów  opartych  na  cechach  formalno-wydawniczych  i treściowych  daje  katalog
krzyżowy.  Innego  typu  różnice  pomiędzy  katalogami  wynikają  z ich  zasięgu  i  przeznaczenia:
katalog  ogólny,  cząstkowy,  wyborowy  i  centralny.  Ilość  i rodzaje  katalogów  posiadanych
przez  bibliotekę  zależy  od  jej  typu  i  funkcji.  Duże  biblioteki  o  różnorodnych  zasobach
i zróżnicowanych  zadaniach  posiadają  zazwyczaj  wiele  różnych  katalogów,  mniejsze  mogą
ograniczać się do ich podstawowych rodzajów (alfabetyczny, systematyczny).

Ważnym składnikiem warsztatu informacyjnego biblioteki są kartoteki. Kartoteka

wykazuje  dokumenty  na  określony  temat  bez  względu  na  miejsce  ich  przechowywania.
Uwzględnia  również  artykuły  zamieszczone  w  czasopismach.  W  bibliotekach  spotyka  się
najczęściej  kartoteki  bibliograficzne,  tekstowe  i pomocnicze.  W kartotekach bibliograficznych
rejestruje  się  źródła  informacyjne,  znajdujące  się  w  zbiorach  biblioteki,  zestawienia
bibliograficzne,  sporządzane  przez  różne  biblioteki  i  zamieszczane  w  czasopismach  oraz
wybrane  bibliografie  załącznikowe.  Kartoteki  zagadnieniowe  gromadzą  w  obrębie  haseł
tematycznych  opisy  odpowiednich  publikacji,  głównie  utworów  i  ich  fragmentów.  Rodzaje
kartotek  zagadnieniowych  to:  kartoteka  recenzji,  kartoteka  regionalna,  kartoteka  osobowa,
kartoteka tekstowa (zawiera wybrane teksty lub ich fragmenty). W kartotekach pomocniczych
gromadzi się informacje potrzebne w codziennej działalności informacyjnej, a więc objaśnienia
skrótów  nazw  instytucji  i  organizacji  lokalnych,  adresy  i  numery  telefonów  placówek
kulturalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zarówno kartoteki, jak i katalogi występują coraz częściej w wersji komputerowej.

Katalogi takie dają więcej możliwości wyszukiwawczych. Można w nich wyszukiwać według
dowolnego elementu opisu bibliograficznego, np.: roku wydania, nazwiska ilustratora.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza termin „biblioteka”?
2.  Jakie są składniki systemu komunikacji społecznej?
3.  Jaki akt prawny reguluje działalność bibliotek?
4.  Jakie zadania bibliotek określa „Ustawa o bibliotekach”?
5.  Jak dzielimy biblioteki ze względu na potrzeby środowiska?
6.  Jak dzielimy biblioteki ze względu na zakres tematyczny gromadzonych materiałów?
7.  Co to są biblioteki prezencyjne?
8.  Jakie są zadania Biblioteki Narodowej?
9.  Z jakich elementów składa się warsztat informacyjno-bibliograficzny biblioteki?

10.  Jakie materiały znajdują się w księgozbiorze podręcznym?
11.  Co to jest katalog?
12.  Jakie znasz rodzaje katalogów?
13.  Jakie dokumenty można znaleźć w kartotekach?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Uzupełnij tabelkę, dokonując podziału bibliotek według określonego kryterium.

Zakres tematyczny

Zasięg terytorialny

Metody udostępniania

Kryterium formalno-prawne

Środowisko czytelnicze

Instytucje finansujące

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przypomnieć sobie kryteria podziału bibliotek,
2)  dokonać podziału bibliotek według różnych kryteriów,
3)  uzupełnić tabelkę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

plansza poglądowa,

−

literatura z rozdziału 7.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wybierz się do biblioteki szkolnej. Sprawdź, jakie rodzaje katalogów się w niej znajdują.

Odszukaj książkę swojego ulubionego autora w katalogu tradycyjnym i komputerowym oraz
określ jej miejsce w obrębie zbiorów biblioteki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  sprawdzić rodzaje katalogów w bibliotece szkolnej,
2)  odszukać w dowolnym katalogu książkę swojego ulubionego autora,
3)  odnaleźć tę książkę w katalogu komputerowym,
4)  podać sygnaturę (miejsce na półce) tej pozycji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

katalogi biblioteki szkolnej,

−

zbiory biblioteki szkolnej.

Ćwiczenie 3

Sprawdź, jakie kartoteki znajdują się w bibliotece szkolnej. Odszukaj materiałów na temat

historii miasta, w którym się uczysz.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) sprawdzić rodzaje kartotek w bibliotece szkolnej,
2) dokonać analizy zawartości tych kartotek,
3) odszukać materiałów na temat historii miasta (w kartotece regionalnej).

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartoteki biblioteki szkolnej.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicję terminu „biblioteka”?

2) wymienić składniki systemu komunikacji społecznej?

3) określić zadania biblioteki?

4) wymienić rodzaje bibliotek według określonych kryteriów?

5) określić zadania centralnej biblioteki państwa?

6) omówić informatory bezpośrednie?

7) podać definicję katalogu?

8) odszukać dowolną pozycję w katalogu tradycyjnym?

9) określić rolę kartotek w bibliotece?

10) odnaleźć w kartotece materiały na zadany temat?

11) podać rodzaje katalogów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Bibliografia: metodyka i organizacja. Metoda bibliografii

polskiej Karola Estreichera

4.3.1. Materiał nauczania

Termin „bibliografia” pochodzi z języka greckiego i składa się z dwóch rdzeni: biblion lub

byblos – książka i grafein – pisać. Obecnie terminu tego używa się w kilku znaczeniach:

−

uporządkowany spis dokumentów, dobranych według określonych kryteriów, mający
zadania informacyjne,

−

jedna z dyscyplin wchodzących w skład szeroko pojętej nauki o książce (bibliologii); ta jej
część, która bada i opisuje książki, aby tworzyć ich spisy na użytek nauki i życia
praktycznego; stanowi zarazem teoretyczną podstawę badań i czynności bibliograficznych,

−

metodyka sporządzania opracowań bibliograficznych,

−

działalność bibliograficzna, polegająca na procesach sporządzania różnego rodzaju
opracowań bibliograficznych, organizacji i koordynacji ich wytwarzania [15, s. 13].
Współczesna bibliografia spełnia następujące zadania:

−

dostarczanie informacji o dokumentach, ich istnieniu, formie i zawartości treściowej,

−

upowszechnianie dokumentów,

−

pomoc bibliotekom i innym placówkom informacji naukowej, ułatwianie doboru i zakupu,
opracowania i udostępniania,

−

pomoc w działalności wydawniczej i księgarskiej,

−

pomoc w kształtowaniu życia społecznego i kulturalnego,

−

utrwalanie wiadomości o dorobku kulturalnym i naukowym miejscowości, regionów,
krajów, świata, osób, instytucji,

−

pomoc w działalności dydaktyczno-wychowawczej, upowszechnianie postępu – przez
zalecanie lektury i propagowanie książek uznanych za najlepsze,

−

wspieranie rozwoju nauki,

−

dostarczanie danych do celów statystyki i planowania oraz prognozowania ruchu
wydawniczego,

−

działanie na rzecz zbliżenia między narodami, współpracy przy rozstrzyganiu szerszych
problemów w skali światowej [15, s. 15].
Podstawowymi kryteriami podziału bibliografii są cechy treściowe lub cechy formalno-

-wydawnicze dokumentów w nich wykazywanych. Jeżeli dobór materiałów do spisów
bibliograficznych opiera się na ich cechach treściowych, to takie spisy zalicza się do bibliografii
treściowych. Jeśli za podstawę przyjmie się cechy zewnętrzne, to takie spisy tworzą grupę
bibliografii wydawniczo-formalnych.

Każda bibliografia ma jakiś zakres treściowy. Jeśli obejmuje dokumenty ze wszystkich

dziedzin wiedzy i życia społecznego, to taką bibliografię nazywamy ogólną. Jeśli ma zasięg
ograniczony do jednej dziedziny wiedzy lub piśmiennictwa – specjalną. Przykładem bibliografii
ogólnej jest bibliografia narodowa.

Ze względu na zasięg chronologiczny dzielimy bibliografie na: bieżące (rejestrujące

publikacje  ukazujące  się  w  oznaczonych  kolejnych  odcinkach  czasu),  retrospektywne
(przeszłościowe,  wykazujące  dokumenty  wydane  w  zamkniętym  okresie  minionym)
i prospektywne (obejmujące publikacje zamierzone, przygotowane do ogłoszenia). Biorąc pod
uwagę  zasięg  terytorialny  wykazywanych  druków,  można  wyróżnić  następujące  rodzaje
bibliografii: międzynarodowe, narodowe i państwowe oraz regionalne. Jeśli przy sporządzaniu
bibliografii  przyjmuje  się  jako  zasadę  wykazanie  w  niej  wszystkich  dokumentów  z  zakresu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określonego tematem bibliografii, to taką bibliografię nazywa się kompletną. Jeśli przy
opracowaniu bibliografii dobiera się dokumenty pod jakimś kątem widzenia, to wówczas
nazywa się ją bibliografią selekcyjną.

Są dwie metody opracowania bibliografii. Bibliografię, sporządzoną na podstawie oglądu

opisywanych dokumentów (autopsji) nazywamy prymarną. Bibliografię przejmującą opisy
z innych spisów bibliograficznych nazywamy pochodną.

Bibliografie różnią się także ze względu na stosowany opis bibliograficzny dokumentów.

W zależności od szczegółowości zawartych w opisie elementów rozróżnia się: bibliografie
rejestracyjne, adnotowane i analityczne.

Działalność bibliograficzna obejmuje sporządzanie bibliografii w szeregu form:

przeznaczonych do publikacji spisów różnego rodzaju, spisów nie publikowanych – w postaci
maszynopisów  zwykłych  i  powielanych  oraz  w  postaci  kartotek.  Podstawę  działalności
bibliograficznej  w  Polsce  stanowił  kształtowany  stopniowo  podział  zadań,  przypisywanych
bibliotekom  i  powołanym  w  nich  pracowniom  bądź  redakcjom  bibliograficznym.  Ogniwami
instytucjonalnego  podziału  ról  w  działalności  bibliograficznej  są:  Biblioteka  Narodowa
i zlokalizowany w jej strukturze Instytut Bibliograficzny, biblioteki władz i urzędów, centralne
biblioteki  wybranych  resortów,  biblioteki  narodowego  zasobu  kultury,  Biblioteka  Śląska,
biblioteki szkół wyższych [15, s. 210].

„Bibliografia polska” Karola Estreichera zajmuje wyjątkowe miejsce wśród bibliografii

narodowych. Żaden naród nie posiada równie obszernego i tak wszechstronnie opracowanego
zestawienia swego piśmiennictwa. To największe polskie dzieło bibliograficzne powstało
z inicjatywy Karola Estreichera a kontynuowane było przez jego syna Stanisława, a następnie
wnuka Karola.

Estreicher przyjął kryteria kwalifikacji dokumentów do bibliografii, które nadal są

stosowane  w  rejestracji  narodowej.  Kryteria  te  obejmowały:  autorstwo  (autor  Polak),  język
dokumentu  (polski),  miejsce  wydania  (ziemie  polskie  bez  względu  na  datę  odłączenia  od
Polski),  tematykę  polską  (druki  o  Polsce  i  Polakach),  przeznaczenie  dla  Polaków.  Jako
podstawę  kwalifikacji  wystarczyło  zastosowanie  jednego  z  wymienionych  kryteriów.  Zasięg
chronologiczny „Bibliografii polskiej” jest rozległy, gdyż obejmuje druki od XV do końca XIX
wieku.  Karol  Estreicher  dążył w swej bibliografii do kompletności. Przyjął szerokie kryterium
wydawniczo- oraz piśmienniczo-formalne. Rejestrował druki zwarte (broszury, książki, albumy
graficzne,  nuty,  atlasy  kartograficzne),  druki  ulotne,  tytuły  wydawnictw  ciągłych,  tytuły
utworów i fragmenty niesamoistne wydawniczo z czasopism i utworów, mowy publikowane z
innymi tekstami, odbitki i nadbitki tekstów, rękopisy oraz druki, których cyklu wydawniczego
nie ukończono [14, s. 273].

„Bibliografia polska” składa się z trzech części. Najwcześniej ukazało się 5 tomów części

pierwszej w układzie alfabetycznym, obejmujących druki od 1800 do 1870 roku. Następnie 2 tomy
(8–7), zawierające uzupełnienie w układzie alfabetycznym za lata 1870–1880. Dopełnieniem 7
tomów części pierwszej są 4 tomy dodatkowe bibliografii druków z lat 1881–1900.

Część druga „Bibliografii polskiej” (tomy 8–11 numeracji ogólnej) zawiera zestawienie

skróconych opisów druków od 1455 do 1889 roku, w układzie chronologicznym. W obrębie
poszczególnych lat zastosowano układ alfabetyczny.

Część trzecia „Bibliografii polskiej” (tomy 12–34 numeracji ogólnej) zawiera pełne opisy

druków  od  XV  do  XVIII  wieku,  w  układzie  alfabetycznym,  uzupełnione  adnotacjami.  Do
poszczególnych  tomów  tej  części  bibliografii  dodawane  były  uzupełnienia  do  tomów
poprzednich.  Od  1959  roku  Karol  Estreicher  młodszy  rozpoczął  publikowanie  nowego,
uzupełnionego  wydania  „Bibliografii  polskiej  XIX  stulecia”  w  jednolitym  układzie
alfabetycznym,  łączącym  materiały  części  pierwszej  (tomy  1–7)  z  czterema  tomami
obejmującymi opisy  druków z lat 1881-1900. Specyfiką dzieła Estreicherów jest to, że rejestr

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nie ma jednolitego porządku, zachowującego całość, lecz zawiera w swym obrębie kilka
ciągów, które tworzą cztery części (serie). Pierwsza obejmuje tomy 1–7, druga 8–11, trzecia
12–34, czwarta I–IV.

„Bibliografia polska” Estreicherów jest bibliografią narodową retrospektywną o zakresie

ogólnym,  uwzględniającym  wszystkie  dziedziny  piśmiennictwa.  W  pierwszej  i  trzeciej  części
bibliografii  Estreicher  zastosował  układ  krzyżowy,  polegający  na  zestawieniu  w  jednym
szeregu abecadłowym haseł przedmiotowych i autorskich. Zasługą Estreichera jest także to, że
uporządkował  elementy  opisu  bibliograficznego.  „Bibliografia  polska”  Estreichera  zawiera
około  100  tysięcy  druków.  Niektóre  publikacje powtarzają  się lub  są  spisywane  pod  różnymi
tytułami.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza termin „bibliografia”?
2.  Jakie są zadania współczesnej bibliografii?
3.  Jakie istnieją rodzaje bibliografii ze względu na zakres treściowy?
4.  Jak dzielimy bibliografie ze względu na zasięg chronologiczny?
5.  Jakie istnieją rodzaje bibliografii ze względu na zastosowany opis bibliograficzny?
6.  Jak dzielimy bibliografie ze względu na źródło opisu?
7.  Jakie instytucje zajmują się działalnością bibliograficzną w Polsce?
8.  Jakie kryteria kwalifikacji dokumentów zastosował Estreicher w „Bibliografii polskiej”?
9.  Jaki jest zasięg chronologiczny „Bibliografii polskiej” Estreichera?

10.  Na czym polega dążenie do kompletności w bibliografii Estreichera?
11.  Jakie są poszczególne części „Bibliografii polskiej” ?
12.  Na czym polega specyfika dzieła Estreicherów?
13.  Ile druków zawiera „Bibliografia polska”?
14.  Na czym polega niezwykłość bibliografii opracowanej przez Estreicherów?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Uzupełnij tabelę, wpisując podział bibliografii ze względu na podane kryteria.

Zakres treściowy

Zasięg chronologiczny

Zasięg terytorialny

Zastosowany opis bibliograficzny

Kompletność spisów

Źródło opisu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  na podstawie dostarczonych informacji dokonać podziału bibliografii,
2)  dostosować kryterium podziału do rodzaju bibliografii,
3)  uzupełnić tabelę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Uzupełnij tabelkę, wpisując do niej dane na temat „Bibliografii polskiej” Estreicherów.

Tom

Zasięg chronologiczny

Układ opisów

1–7

1474–1799

chronologiczny

I–IV

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy poszczególnych tomów „Bibliografii polskiej”,
2)  zastanowić się, jaki jest zasięg chronologiczny tej bibliografii,
3)  zastanowić się, jaki jest układ opisów bibliograficznych,
4)  uzupełnić tabelę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania.

Ćwiczenie 3

Wymień, jakie zasługi wniósł Estreicher dla bibliografii i bibliotekarstwa w Polsce.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić miejsce „Bibliografii polskiej” Estreichera wśród innych bibliografii,
2)  ustalić znaczenie tej bibliografii do celów badawczych,
3)  odszukać w materiale nauczania rolę Estreichera w tworzeniu opisu bibliograficznego,
4)  ustalić cel dążenia Estreichera do kompletności bibliografii.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić znaczenie terminu „bibliografia”?

2) wymienić zadania współczesnej bibliografii?

3) dokonać podziału bibliografii według różnych kryteriów?

4) określić organizację działalności bibliograficznej w Polsce?

5) podać podstawę kwalifikacji dokumentów do „Bibliografii polskiej”

Estreichera?

6) określić rodzaje druków rejestrowanych w tej bibliografii?

7) omówić poszczególne części „Bibliografii polskiej”?

8) określić zasięg chronologiczny omawianych części bibliografii?

9) podać rodzaj układów opisów zastosowanych w poszczególnych tomach

bibliografii?

10) określić znaczenie „Bibliografii polskiej”?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Narodowe i regionalne serwisy bibliograficzne. Bibliografie

bieżące. Bazy bibliograficzne na dyskach magnetycznych
i optycznych

4.4.1. Materiał nauczania

Bibliografie regionalne rejestrują dokumenty wydane w danym regionie (województwo,

dzielnica),  napisane  przez  autorów  pochodzących  z  danego  regionu  albo  dotyczące  tego
regionu.  Bibliografie  regionalne,  rejestrujące  dokumenty  wydane  w  danym  regionie,  są
bibliografiami  regionalnymi  podmiotowymi.  Bibliografie  regionalne  przedmiotowe  rejestrują
dokumenty  o  danym  regionie  bez  względu  na  miejsce  ich  druku.  Zazwyczaj  bibliografie
regionalne  są  bibliografiami  ogólnymi.  Z  uwagi  na  zasięg  chronologiczny  rozróżnia  się
bibliografie regionalne retrospektywne i bieżące.

Spisy o charakterze regionalnym pojawiły się w Europie na przełomie XVI i XVII wieku.

Pierwsze  regionalne  opracowanie  opublikował  Bernardo Scardeoni w roku  1558,  w  Wenecji.
Pierwsze  prace  bibliograficzne  o  charakterze  regionalnym  na  ziemiach  polskich powstały pod
koniec  XVIII  wieku.  Przyczyną  tak  wczesnej  regionalizacji  spisów  była  odrębność  sytuacji
politycznej niektórych regionów (Śląsk, Pomorze).

Bibliografie narodowe pojmowane są jako zespół spisów obejmujących różne typy

dokumentów. Mogą one reprezentować tzw. typ państwowy (rejestrują produkcję wydawniczą
państwa),  narodowy  (obejmują  piśmiennictwo  danego  narodu powstające w  różnych  krajach)
lub językowy (wykazują wydania w języku polskim narodu, niezależnie od miejsc ich publikacji
i  narodowości  autorów).  Pierwsze  bibliografie  narodowe  wydane  zostały  w  II  połowie  XVI
wieku  przez  uczonych  włoskich,  angielskich  i  francuskich.  Miały  one  postać  słowników
bibliograficznych,  podających  przeważnie  tylko  tytuły  druków,  bez  szczegółowych  opisów
bibliograficznych.

Bibliografia narodowa powinna obejmować całokształt piśmiennictwa narodowego,

niezależnie  od  języka  i  nośnika  fizycznego  dokumentu.  Bibliografia  narodowa  daje  szansę
prowadzenia  stałej  rejestracji  i  odzwierciedlenia  dorobku  piśmienniczego  kraju  i  narodu.
Bibliografie  regionalne  powinny  być  uzupełnieniem  bibliografii  narodowej,  ale  nie  mogą  jej
zastąpić.  Przedmiotem  szczególnego  zainteresowania  bibliografów  regionalnych  powinny  być
te druki, które nie są rejestrowane w bibliografii narodowej.

Bieżąca rejestracja urzędowa polskiej produkcji wydawniczej rozpoczęła się dopiero

w 1928  roku,  gdy  zaczął  działać  Instytut  Bibliograficzny.  Podstawowym  członem  polskiej
ogólnej bieżącej bibliografii narodowej jest „Przewodnik Bibliograficzny”, który od 1948 roku
ukazuje  się  jako  tygodnik.  Powstaje  on  w  zasadniczej  części  na  podstawie  egzemplarzy
obowiązkowych  i  sygnalnych.  Jego  zadaniem  jest  dostarczanie  informacji  bibliograficznej
o publikacjach,  które  ukazały  się  jako  druki  zwarte,  dokumenty  życia  społecznego
(w wyborze),  pojedyncze  zeszyty  lub  tomy wydawnictw  ciągłych  o częstotliwości wyższej od
półrocznika.  Uwzględnia  się  też  dokumenty  kartograficzne,  druki  muzyczne,  materiały
konferencyjne,  rozprawy  doktorskie  i  habilitacyjne,  spisy  bibliograficzne,  wydawnictwa
sporządzone  alfabetem  Braille’a.  Kwalifikacja  materiałów  przeprowadzana  jest  na  podstawie
kryteriów

formalnych.

Nie

stosuje

się

kryteriów

wartościujących.

„Przewodnik

Bibliograficzny” rejestruje publikacje wydane na terenie Polski, których wydawcą lub
współwydawcą jest firma krajowa lub obca mająca siedzibę w Polsce (niezależnie od języka
dokumentu); wydane poza Polską, których wydawcą lub współwydawcą są instytucje krajowe
lub ich agendy zagraniczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Porządkowanie opisów w „Przewodniku Bibliograficznym” realizuje się w układzie

systematycznym według UKD. Sporządzany jest także indeks autorski.

Drugi z członów polskiej bieżącej bibliografii narodowej pełni funkcję rejestru

wydawnictw ciągłych. Pierwotnie ukazywał się on jako „Bibliografia Czasopism i Wydawnictw
Zbiorowych”,  z  regularną  częstotliwością  roczną  po  rok  1960  włącznie.  Kolejny  rocznik
zawierał  dopiero  dokumentację  za  rok  1971.  Wykazano  w  nim  wszelkie  tytuły  dzienników,
pism  o  innej  częstotliwości,  cykliczne  serie,  sprawozdania  i  zeszyty  naukowe.  Ogłoszona  za
następny  okres  „Bibliografia  Czasopism  i  Wydawnictw  Zbiorowych.  Czasopisma  Nowe,
Zawieszone  i  Zmieniające  Tytuł  1972–1974”  rejestrowała  wyłącznie  zmiany  na  rynku
wydawniczym.  Roczniki  od  1981  do  1984  roku  włącznie  opublikowano  pod  tytułem
„Bibliografia  Wydawnictw  Ciągłych”.  Od  rocznika  1996  ponowiono  ogłaszanie  bieżących
tomów  „Bibliografii  Wydawnictw  Ciągłych”.  Rejestruje  ona  wydawnictwa  ciągłe,  ukazujące
się  na  terytorium  Polski,  na  podstawie  wydawnictw  wpływających  do  Biblioteki  Narodowej
jako  egzemplarz  obowiązkowy.  Wydawnictwa  podlegają  selekcji;  w  każdym  przypadku,  po
dokładnym  obejrzeniu  czasopisma,  bibliograf  decyduje  o  tym,  czy  powinno  ono  wejść  do
bibliografii narodowej.

„Bibliografia Zawartości Czasopism” (BZCz) jest trzecim członem polskiej bieżącej

ogólnej bibliografii narodowej. Jej wydawanie zostało zainicjowane w 1947 roku przez Instytut
Bibliograficzny.  Od  1951  roku  BZCz  ukazuje się systematycznie jako  miesięcznik.  Dostarcza
informacji  o  artykułach  z  wydawnictw  ciągłych,  rejestrowanych  głównie  na  podstawie
egzemplarzy  obowiązkowych.  Jest  to  bibliografia  selekcyjna.  Stosuje  się  selekcję
wartościującą.  Dobór  materiałów  do  tej  bibliografii  uzależniony  jest  od  wielkości  produkcji
czasopiśmienniczej  w  kraju,  ukazywania  się  bieżących  bibliografii  dziedzinowych  oraz
możliwości  centrali  bibliograficznej.  BZCz  rejestruje  zawartość  ok.  1500–1700  czasopism
polskich  [6,  s.  95].  W  BZCz  uwzględniane  są  następujące  grupy  wydawnictw  ciągłych:
czasopisma  naukowe,  miesięczniki  i  kwartalniki  społeczno-kulturalne  i  literackie,  tygodniki
i dwutygodniki o zasięgu ogólnopolskim, wybrane artykuły z ogólnopolskiej prasy codziennej,
czasopisma  regionalne  o  częstotliwości  powyżej  kwartalnika.  W  każdym  zeszycie  BZCz
znajdują  się  cztery  indeksy:  autorski,  kompozytorów,  autorów  recenzowanych  książek  oraz
przedmiotowy.

„Polonika Zagraniczne. Bibliografia” stanowią czwarty człon bieżącej bibliografii

narodowej. Jego zadaniem jest cykliczne dostarczanie danych o publikacjach w języku polskim
wydanych  za  granicą  bądź  napisanych  w  językach  obcych  przez  autorów  polskich  lub
tematycznie  dotyczących  Polski.  Rejestruje  ona  następujące  typy  publikacji:  wydawnictwa
zwarte,  nuty,  atlasy  geograficzne,  dokumenty  ikonograficzne,  odbitki  i  nadbitki  z  książek
i czasopism,  niektóre  dokumenty  życia  społecznego.  W  roczniku  tym  zastosowano  układ
działowy. Rocznik „Polonika Zagraniczne. Bibliografia” ukazuje się systematycznie.

Termin „baza danych” identyfikowany jest najczęściej ze zbiorem informacji danego

systemu  informacyjnego  [14,  s.  202].  Termin  ten  można  definiować  jako  strukturalną
organizację  zbioru  danych,  określającą  podział  zbioru  na  stałe  elementy,  czyli  rekordy  oraz
system  łączenia,  dopisywania  i  wyszukiwania  danych.  Aby  zbiór  danych  można  było  nazwać
bazą  danych,  konieczne  są:  zdefiniowanie  struktury  do  zapisanych  w  tym  zbiorze  informacji
i przygotowanie systemu zarządzania bazą. [14, s. 203].

Baza bibliograficzna to zorganizowany zbiór wzajemnie powiązanych rekordów

bibliograficznych,  których  pola  zawierają  dane  opisu  bibliograficznego,  często  uzupełniane
abstraktami. Baza bibliograficzna należy – obok bazy katalogowej – do baz odsyłających, czyli
kierujących  użytkownika  do  źródeł  (dokumentów,  osób,  organizacji).  Z  terminem  „baza
bibliograficzna”  kojarzone  są  terminy:  katalog  automatyczny,  katalog  online  oraz  system
dokumentacyjny. W kategorii „bazy bibliograficzne” znajdują się katalogi biblioteczne, typowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

bibliografie, rejestry dorobku naukowego pracowników danej uczelni, prac magisterskich
i doktorskich, tłumaczeń literatury zagranicznej i sprawozdań z wyjazdów służbowych.

Ze względu na sposób charakteryzowania dokumentu bazy bibliograficzne dzielimy na

bazy rejestracyjne, zawierające rekordy bibliograficzne rejestracyjne, bez adnotacji i abstraktów
oraz  bazy  bibliograficzne  abstraktowe,  zawierające  w  rekordach  opisy  bibliograficzne
z abstraktami.  Ze  względu  na  zasięg  terytorialny  występują  bazy  bibliograficzne  polskie,
zagraniczne  i  międzynarodowe.  Jeśli  weźmiemy  pod  uwagę  zakres,  to  wyróżnimy  bazy
bibliograficzne

jednodziedzinowe

wielodziedzinowe.

Według

kryterium

zasięgu

chronologicznego  istnieją  bazy  retrospektywne,  bieżące  i  prospektywne.  Ze  względu  na
metody  i  zasady  korzystania  z  baz  danych  przez  użytkownika  końcowego  rozróżniamy  bazy
dostępne w trybie SDI (Selektywna Dystrybucja Informacji), dostępne poprzez serwisy online
oraz  bazy  bibliograficzne  dostępne  na  dyskach  optycznych  lub  dyskietkach.  System  SDI
umożliwia szybkie i ciągłe otrzymywanie bieżącej informacji bibliograficznej, przeznaczonej dla
konkretnego  użytkownika.  Wiele  baz  bibliograficznych udostępnianych jest na CD-ROM-ach.
Zalety  tego  nośnika  informacji  to:  duża  pojemność,  trwałość,  możliwość  prezentacji  różnych
rodzajów informacji oraz bogaty zestaw środków językowych. Z myślą o udostępnianiu baz na
CD-ROM-ach  w  sieciach  lokalnych  i  rozległych  opracowany  został  system  ERL  (Electronic
Reference  Library),  który  pozwala  na  efektywne  wykorzystanie  sieci  komputerowej.  Serwer
ERL  funkcjonuje  jako  urządzenie  przeszukujące  bazy  oraz  kontroluje  dostęp  użytkowników
do baz danych.

Serwisy online o zasięgu międzynarodowym udostępniają bazy danych typu

bibliograficznego, pełnotekstowego, faktograficznego i inne. Serwisy te spowodowały
unowocześnienie procesu tworzenia bibliografii, organizacji i form wyszukiwania oraz
rozpowszechniania informacji.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie dokumenty rejestrują bibliografie regionalne?
2.  Jak rozumiesz pojęcie „bibliografia narodowa”
3.  Jakie tytuły mają cztery człony bieżącej bibliografii narodowej?
4.  Jakie druki rejestruje „Przewodnik Bibliograficzny”?
5.  Na  podstawie  jakiego  kryterium  kwalifikuje  się  dokumenty  do  „Przewodnika

Bibliograficznego”?

6.  Jakie są kolejne etapy ukazywania się bibliografii wydawnictw ciągłych?
7.  Jakich informacji dostarcza „Bibliografia Zawartości Czasopism”?
8.  Co to znaczy, że BZCz jest bibliografią selekcyjną?
9.  Jakie indeksy zawiera BZCz?

10.  Jakie wydawnictwa rejestrują „Polonika Zagraniczne”?
11.  Co to jest baza danych?
12.  Czym jest baza bibliograficzna?
13.  Co to znaczy, że baza bibliograficzna jest bazą odsyłającą?
14.  Jak dzielimy bazy bibliograficzne ze względu na sposób charakteryzowania dokumentu?
15.  Jak dzielimy bazy bibliograficzne ze względu na zasięg terytorialny?
16.  Jak dzielimy bazy bibliograficzne według kryterium zakresu?
17.  Co oznacza pojęcie SDI?
18.  Jakie zalety mają dyski optyczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przejrzyj dowolny numer „Przewodnika Bibliograficznego” i sprawdź:

−

jaki jest układ tej bibliografii,

−

jakie rodzaje publikacji są w nim zamieszczane,

−

rodzaje indeksów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przejrzeć dowolny numer „Przewodnika Bibliograficznego”,
2)  dokonać analizy treściowej tego numeru,
3)  zapoznać się z układem, rodzajami publikacji i indeksem,
4)  odszukać pozycje z dowolnego działu bibliografii.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dowolny numer „Przewodnika Bibliograficznego”.

Ćwiczenie 2

Na przykładzie wybranego przez Ciebie hasła porównaj indeks autorski z indeksem

przedmiotowym w „Bibliografii Zawartości Czasopism”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać przeglądu zawartości i struktury „Bibliografii Zawartości Czasopism”,
2)  porównać indeksy autorski i przedmiotowy w danej bibliografii,
3)  ustalić różnice między tymi indeksami na przykładzie konkretnego hasła.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Bibliografia Zawartości Czasopism”.

Ćwiczenie 3

Sprawdź, według jakich indeksów można wyszukiwać w bazie „Bibliografia Bibliografii

Polskich (1995–)” dostępnej online. Zanotuj dostępne indeksy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić komputer i przeglądarkę internetową,
2)  wejść na stronę internetową Biblioteki Narodowej,
3)  w  bazach  danych  Biblioteki  Narodowej  uruchomić  bazę  „Bibliografia  narodowa

i bibliografie specjalne”,

4)  otworzyć bazę „Bibliografie bibliologiczne”,
5)  uruchomić bazę „Bibliografie bibliografii polskich (1995-)”,
6)  sprawdzić możliwości wyszukiwawcze (indeksy).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 4

Podaj, jakie druki obejmuje „Łódzka Bibliografia Regionalna”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  znaleźć w sieci internetowej stronę www.bg.am.lodz.pl/pl/wlbr.html,
2)  w charakterystyce bazy sprawdzić, jakie druki obejmuje,
3)  sprawdzić możliwości wyszukiwawcze bazy Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 5

Największa baza bibliografii zawartości czasopism w zakresie informacji edukacyjnej to

baza bibliograficzna Dolnośląskiej Biblioteki Pedagogicznej we Wrocławiu EDUKACJA.
Dokonaj charakterystyki (zawartość i możliwości wyszukiwawcze) tej bibliografii
dziedzinowej, dostępnej online.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć w Internecie stronę www.dbp.wroc.pl,
2)  przeszukać zawartość tej strony,
3)  zapoznać się z charakterystyką bazy,
4)  dokonać analizy informacji o zawartości i możliwościach wyszukiwawczych,
5)  scharakteryzować tę bibliografię.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozróżnić pojęcia: bibliografia regionalna i bibliografia narodowa?

2) podać tytuły czterech członów bibliografii narodowej bieżącej?

3) określić rodzaje druków rejestrowanych w „Przewodniku

Bibliograficznym”?

4) określić wydawnictwa rejestrowane przez „Bibliografię Wydawnictw

Ciągłych”?

5) wyjaśnić, na czym polega selektywność „Bibliografii Zawartości

Czasopism”?

6) określić zadania bibliografii „Polonika Zagraniczne”?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7) podać definicję bazy danych?

8) określić, co to jest baza bibliograficzna?

9) dokonać podziału baz bibliograficznych ze względu na różne kryteria?

10) odszukać potrzebne informacje w bazach bibliograficznych dostępnych

online?

11) omówić zalety dysków optycznych?

12) odszukać wybrane bazy bibliograficzne online?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Bibliografia narodowa – automatyzacja z zastosowaniem

programu MARC

4.5.1. Materiał nauczania

Prace nad automatyzacją opracowania i udostępniania zbiorów Biblioteka Narodowa

rozpoczęła  w  latach  70.  ubiegłego  stulecia.  Pierwszą bazą  danych  była eksperymentalna  baza
Centralnego  Katalogu  Czasopism  Zagranicznych,  założona  w  1971  roku.  Rok  później
rozpoczęto  prace  nad  automatyzacją  Centralnego  Katalogu  Książek  Zagranicznych.  Od  1986
roku  prowadzi  się  bazę  danych  książek  rejestrowanych  w  „Przewodniku  Bibliograficznym”.
Automatyzację

„Przewodnika

Bibliograficznego”

Instytut

Bibliograficzny

Biblioteki

Narodowej  realizował  w  dwóch  etapach.  Pierwszy  etap  realizowano  w  latach  1986–1992.
Polegał  on  na  zapisywaniu  danych  bibliograficznych  w  formacie  MARC-BN  na  specjalnych
formularzach  przedmaszynowych. Następnie dane te wprowadzano do komputera w Ośrodku
Przetwarzania  Danych.  Drugi  etap,  zainicjowany  w  styczniu  1993  roku,  realizowany  był
w trybie  online.  Wykorzystano  tu  oprogramowanie  w  postaci  pakietu  MAK  (Małe
Automatyczne  Katalogi).  Opracowanie  „Przewodnika  Bibliograficznego”  w  trybie
zautomatyzowanym  zapewnia  jego  dystrybucję zarówno w  formie  tradycyjnych  drukowanych
zeszytów,  jak  i  w  formie  bazy  danych  rocznej,  wieloletniej,  bądź  też  w  postaci  pojedynczych
opisów.

Wraz z rozwojem systemu tekstowej obsługi baz danych MAK, stworzonego przez

specjalistów  z  Biblioteki  Narodowej,  zaczęto  tworzyć  bazy  danych  innych  typów
dokumentów.  Od  1996  roku  automatyzacja  objęła  pozostałe  człony  bibliografii  narodowej
bieżącej  –  „Bibliografię  Zawartości  Czasopism”,  „Bibliografię  Wydawnictw  Ciągłych”  oraz
„Polonika  Zagraniczne”.  Obecnie  w  Bibliotece  Narodowej  użytkownik  ma  dostęp  do  ponad
dwudziestu  baz  danych  prowadzonych  w  systemie  MAK,  obejmujących  przede  wszystkim
bibliografię narodową. „Bibliografia Książek Polskich”, dostępna też w formacie MARC-21 to
elektroniczny  zapis  pozycji  rejestrowanych  w  wydawnictwie  „Przewodnik  Bibliograficzny”.
Baza zawiera książki polskie od roku 1976 i aktualizowana jest na bieżąco.

„Bibliografia Poloników Zagranicznych” rejestruje polonika zagraniczne od roku 1993

oraz  przekłady  literatury  polskiej  od  roku  1981.  „Bibliografia  Artykułów  z  Czasopism
Polskich”  zawiera  artykuły  z  czasopism  polskich  od  roku  2005    w  formacie  MARC-21,
artykuły  z  czasopism  polskich  od  1996  do  2004  roku  w  formacie  MARC-BN  oraz  artykuły
z gazet i czasopism polskich za lata 1996–2004, również w formacie MARC-BN.

Format MARC jest realizacją idei, polegającej na oznaczeniu wszystkich elementów opisu

odpowiednimi etykietami, tak, by bez względu na język, oprogramowanie i rodzaj komputera,
dany  system  mógł  bez  trudu  rozpoznać  cechy  formalno-wydawnicze  dokumentu.  System
oznaczeń  w  tym  formacie  jest  następujący:  trzycyfrowe  etykiety  pól,  odpowiadające  strefom
opisu  bibliograficznego  książki;  jednoznakowe  wyróżniki  podpól,  odpowiadające  elementom
opisu  w  danej  strefie  oraz  jednoznakowych wskaźników,  które  w  liczbie  dwóch następują po
etykiecie  pola  i  uszczegóławiają  zawarte  w  nim  informacje.  MARC  zawiera  pola  stałej
długości,  potem  występują  pola  zmiennej  długości.  MARC  jest  więc  formatem
skomplikowanym, trudnym do oprogramowania.

Część tworzonych w BN baz obejmuje także zbiory specjalne: stare druki, rękopisy,

zbiory ikonograficzne. W 1997 roku uruchomiono główny katalog komputerowy Biblioteki
Narodowej, w systemie INNOPAC, w sieci lokalnej Biblioteki Narodowej oraz w Internecie.

Automatyzacja zmieniła w sposób wyraźny funkcjonowanie służb informacyjno-

bibliograficznych. Zastosowanie komputerów do publikowania bieżącej bibliografii narodowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wiązało  się  z  koniecznością  opanowania  ogromnego  wzrostu  produkcji  wydawniczej,
zapewnienia  użytkownikowi  efektywniejszego  wyszukiwania  potrzebnej  informacji  oraz
rozbudowania  systemu  spisów  pomocniczych,  których przygotowanie tradycyjnymi metodami
pochłaniało wiele czasu i wysiłku. Automatyzacja bieżącej bibliografii narodowej przyspieszyła
także  budowę  katalogów  centralnych,  ułatwiła  prowadzenie  statystki  bieżącej  produkcji
wydawniczej  państw  i  przyczyniła  się  do  rozwiązania  problemów  kompletności  tego  typu
bibliografii.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Kiedy rozpoczęto prace nad automatyzacją opracowania i udostępniania zbiorów?
2.  Jaka instytucja rozpoczęła te prace w Polsce?
3.  Jak przebiegał proces automatyzacji „Przewodnika Bibliograficznego”?
4.  Jakie inne bazy danych tworzy Biblioteka Narodowa?
5.  Jakie bazy danych dostępne są w formacie MARC-21?
6.  Jak automatyzacja zmieniła funkcjonowanie służb informacyjno-bibliograficznych?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Znajdź w zasobach Internetu informacje dotyczące baz danych „Bibliografie narodowe

i bibliografie specjalne”. Dokonaj charakterystyki tych baz.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić komputer i przeglądarkę internetową,
2)  odnaleźć stronę internetową Biblioteki Narodowej,
3)  odszukać opcję „Katalogi i bazy danych”,
4)  zapoznać się z wymienionymi w ćwiczeniu bazami danych,
5)  omówić poszczególne bazy danych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj w bazach danych Biblioteki Narodowej dowolną książkę wydaną po roku 1976

i porównaj jej opisy w pakiecie MAK i formacie MARC-21.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć stronę internetową Biblioteki Narodowej,
2)  znaleźć określoną bazę danych,
3)  za pomocą indeksów wyszukać wybraną książkę,
4)  dokonać analizy jej opisu bibliograficznego w pakiecie MAK,
5)  wyszukać tę pozycję w formacie MARC-21,
6)  porównać opisy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać rok rozpoczęcia automatyzacji „Przewodnika Bibliograficznego”?

¨ ¨

2) podać tytuły bieżącej bibliografii narodowej, dostępne w wersji

zautomatyzowanej?

3) wyszukać w sieci Internet określoną bazę Biblioteki Narodowej?

¨ ¨

4) wyszukać w katalogu komputerowym Biblioteki Narodowej dowolną

książkę?

5) wyjaśnić, jak automatyzacja zmieniła działalność służb informacyjno-

bibliograficznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Współczesny rynek wydawniczy

4.6.1. Materiał nauczania

Prawdziwy rynek książki w Polsce zaczął się kształtować po roku 1989, czyli po

zniesieniu  reglamentacji  papieru  przez  państwo,  po  dopuszczeniu  przez  nie  do  istnienia
prywatnych  drukarń,  wydawnictw  i  księgarń.  Szczególne  znaczenie  miało  zniesienie  cenzury
prewencyjnej  w  1990  roku,  której  nie  poddawały  się  tylko  wydawnictwa  nielegalne,  zwane
podziemnymi,  niezależnymi.  Powstały  one  po  roku  1976, a najbujniej  rozwijały  się  w  okresie
„Solidarności” i po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, w 1981 roku.

Powstawanie i kształtowanie się rynku wydawniczego miało charakter żywiołowy. Skutki

tego odczuwa się do dziś w postaci lekceważenia przez część wydawców ustawy
o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych czy kompozycji wydawniczej książki.
Następstwem tego jest brak pełnej i pewnej wiedzy o wielkości i strukturze polskiej produkcji
wydawniczej.

Informacje o krajowym rynku wydawniczym gromadzi i aktualizuje Centrum Informacji

o Książce.  W  2001  roku  opracowany  przez  tę  instytucję  katalog  wykazywał  1029
wydawnictw.  Od  1979  roku  do  2001  roku  17  tys.  podmiotom  przydzielono  numery  ISBN
(Międzynarodowy  Znormalizowany  Numer  Książki).  W 2006  roku  baza  „Wydawcy”,
prowadzona  przez  Centrum  Informacji  o  Książce  zawierała  ponad  10000  polskich  firm
wydających książki.

Ogromna większość wydawnictw polskich to firmy małe, głównie prywatne albo działy

wydawnicze  instytucji,  zajmujących  się  inną  działalnością  (uczelnie,  instytuty  naukowe,
towarzystwa,  urzędy  itp.).  Według  Biblioteki  Narodowej,  w  1999  roku  tylko  67
samodzielnych  oficyn  wydało  po  więcej  niż  30  tytułów.  Ponad  400  wydawnictw  uczestniczy
w miarę  regularnie  w  krajowych  i  międzynarodowych  targach  książki,  odbywających  się
w Warszawie.  Uważa  się  jednak,  że  decydującą  na rynku rolę odgrywa najwyżej 80–100 firm
wydawniczych.  W  tej  czołówce  znajdują  się  wydawnictwa  z  wieloletnią  tradycją,  stanowiące
nadal  własność  państwową  (np.  „Bellona”,  „Ossolineum”,  Państwowy  Instytut  Wydawniczy,
„Wiedza  Powszechna”),  niegdyś  państwowe  a  obecnie  już  sprywatyzowane  („Arkady”,
„Iskry”,  Wydawnictwo  Dolnośląskie,  Wydawnictwa  Szkolne  i  Pedagogiczne),  wydawnictwa
katolickie  („Znak”)  oraz  wydawnictwa  nowe,  powstałe  jako  firmy  prywatne  po  1989  roku
(„Muza”,  „Amber”,  „Da  Capo”,  „Prószyński  i  S-ka”,  „Rebis”,  „Wilga”).  Są  tu  także
wydawnictwa,  stanowiące  własność  zagraniczną  (C.H.  Beck,  „Arlekin”,  „Świat  Książki”).
W Polsce  dominują  wydawnictwa  publikujące  literaturę  piękną,  ale  duże  znaczenie  na  rynku
mają  też    firmy,  specjalizujące  się  w  produkcji  książek  prawniczych,  medycznych,  religijnych,
ekonomicznych,  technicznych,  podręczników,  słowników  i  encyklopedii.  Większość
wydawnictw  ma  swą  siedzibę  w  Warszawie,  która  jest  w  Polsce  tradycyjnie  głównym
ośrodkiem  wydawniczym.  Tu  ukazuje  się  najwięcej  tytułów  wydawanych  w  kraju.  Według
oficjalnej  statystyki,  w  roku  1998  powyżej  100  tytułów  wydało  tylko  12  oficyn.  Wśród
wydawców  nie  będących  pod żadnym względem potentatami, jest kilkanaście takich, które są
znane  i  cenione  w  pewnych  środowiskach  ze  względu  na  ambitny,  daleki  od  komercyjności
program  wydawniczy,  staranny  dobór  tytułów  i  wysoki  poziom  edytorski książek. Należą do
nich  m.in.:  „słowo/obraz  terytoria”  z  Gdańska,  Wydawnictwo  a5  z  Krakowa,  „Łuk”
z Białegostoku,  „Czarne”  z  Wołowca,  „Świat  Literacki”,  „Trio”,  „Agawa”,  „Rytm”,
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, „Nor sur Blanc” z Warszawy.

W ostatnich latach rośnie liczba wydawnictw specjalizujących się w publikacjach

multimedialnych (np. „Young Digital Multimedia”, „Optimus Pascal”, „Fogra”, „Albion”) lub

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

traktująca  je  jako  jeszcze  jeden  dział  swej  produkcji  (np.  „Wydawnictwo  Naukowe  PWN,
WSIP,  C.H.  Beck,  Wydawnictwa  Naukowo-Techniczne).  Zaobserwować  można  również
wzrost  roli  wydawnictw,  które  zainwestowały  w  Internet,  budowę  usług  online  i  portali
Internetowych. Liderem tego rynku jest obecnie Pascal.

W Polsce odbywają się co roku Międzynarodowe Targi Książki oraz dwie duże krajowe

imprezy promocyjno-targowe (w Warszawie i Krakowie) oraz ogólnokrajowe, choć nierzadko
z udziałem wydawców zagranicznych, targi książki edukacyjnej, akademickiej, historycznej,
katolickiej i innych.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Kiedy nastąpił rozwój wydawnictw polskich?
2.  Jaka instytucja gromadzi informacje o krajowym rynku wydawniczym?
3.  Jakie wydawnictwa publikują literaturę piękną?
4.  Jakie wydawnictwa specjalizują się w publikacjach multimedialnych?
5.  W jaki sposób wydawnictwa promują swoją działalność?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie własnych doświadczeń (wizyta w księgarni, przegląd katalogów

wydawniczych, poszukiwania w sieci Internet) omów dorobek Wydawnictw Szkolnych
i Pedagogicznych w zakresie serii wydawniczych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z ofertą WSIP (dostępna w postaci katalogów i online),
2)  dokonać podziału serii wydawniczych,
3)  omówić dorobek wydawnictwa w tym zakresie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

katalogi WSiP,

−

strona internetowa wydawnictwa,

−

notatka z wizyty w księgarni.

Ćwiczenie 2

Przygotuj w formie pisemnej opracowanie, dotyczące literatury popularnonaukowej dla

uczniów szkoły podstawowej. Omów wydawnictwa specjalizujące się w takich publikacjach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przejrzeć oferty wydawnicze,
2)  dokonać analizy tygodnika „Przewodnik Bibliograficzny”, wydawanego przez BN,
3)  przeanalizować okazjonalne dodatki informacyjno-reklamowe do gazet i czasopism,
4)  przejrzeć ofertę internetową wydawnictw,
5)  przygotować pisemną wypowiedź na zadany temat.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

katalogi wydawnicze,

−

strony internetowe wydawnictw,

−

aktualny numer „Przewodnika Bibliograficznego”,

−

dodatki na temat książek w prasie.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) omówić rozwój rynku wydawniczego w Polsce?

¨ ¨

2) przedstawić najważniejsze polskie wydawnictwa?

¨ ¨

3) zaprezentować wydawnictwa specjalizujące się w wydawaniu literatury

pięknej?

4) omówić wydawnictwa publikujące podręczniki?

¨ ¨

5) przedstawić wydawnictwa specjalizujące się w publikowaniu multimediów?

¨ ¨

6) omówić imprezy promujące książkę?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Archiwa, muzea, seminaria i konferencje jako źródła

informacji. Mass media jako źródła informacji

4.7.1 Materiał nauczania

Archiwa pojawiły się w Polsce w końcu XII wieku. Tworzyły je instytucje kościelne,

miasta, książęta dzielnicowi i możnowładcy. W okresie staropolskim ukształtowały się archiwa
sądowe, miejskie, kościelne i rodowe. Po odzyskaniu niepodległości, w listopadzie 1918 roku,
Dekretem z 7 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami,
powołane  zostały  archiwa  państwowe  Rzeczypospolitej  Polskiej.  Ich  zadaniem  było,  i  jest
obecnie,  gromadzić,  chronić  i  opracowywać  oraz  udostępniać  narodowy  zasób  archiwalny.
Gromadzenie  archiwaliów  podlega  dwóm  podstawowym  zasadom:  zasadzie  przynależności
terytorialnej, mówiącej o poszanowaniu związku zespołów archiwalnych z terenem, na którym
powstały  oraz  zasadzie  przynależności  zespołowej,  mówiącej  o niepodzielności  zespołu
archiwalnego.  Dlatego  też  poruszanie  się  po  zasobach  archiwalnych  w  poszukiwaniu
potrzebnych archiwaliów wymaga odpowiedniego przygotowania. Pomocą służą opracowania
z zakresu  historii  i archiwistyki, wydawnictwa źródłowe oraz drukowane pomoce archiwalne,
wśród  których  wyróżnia  się:  przewodniki,  informatory  o  zasobie  archiwów,  inwentarze
archiwalne,  przewodniki  i  informatory  tematyczne.  Większość  polskich  archiwów
państwowych  posiada  już  własne  strony  internetowe,  zawierające  informacje  o zasobie
archiwów  państwowych  na  poziomie  zespołu  w  postaci  bazy  danych.  Udostępnianie
archiwaliów    we  wszystkich  archiwach  jest  bezpłatne.  Odbywa  się  ono  w  pracowniach
naukowych, w dniach i godzinach określanych indywidualnie przez każde archiwum. Materiały
archiwalne  udostępniane  są  po  30  latach od  ich wytworzenia. W  uzasadnionych  przypadkach
kierownik danej placówki może wyrazić zgodę na ich wcześniejsze udostępnianie. Reprografia
materiałów  archiwalnych  dokonywana  jest  odpłatnie.  Obowiązującym  obecnie  aktem
prawnym,  regulującym  zasady  istnienia  archiwów  jest  Ustawa  z  dnia  16  maja  2006  roku
o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

Muzea zajmują ważne miejsce w dorobku kulturalnym społeczeństwa i w systemie prac

oświatowych.  Dostępność,  bogactwo  zbiorów  i  ciekawe  informacje,  dotyczące twórców i ich
dzieł  to  tylko  niektóre  cechy  zachęcające  do  odwiedzin  muzeów  i  galerii.  Zasady  działania
muzeów  w  Polsce  reguluje  ustawa  z  dnia  21  listopada  1996  roku  o  muzeach.  Określa  ona
definicję  „muzeum”  i  „muzealia”  oraz  wymienia  zadania  tej  organizacji.  Większość  muzeów
udostępnia  swe  zbiory  również  wirtualnie,  za  pomocą  sieci  Internet.  Dobrze  opracowany
katalog  adresów  muzeów  w  Polsce,  wraz  z  krótkim  opisem  zbiorów,  prezentuje  portal
Onet.pl. Znane muzea na świecie prezentuje witryna http://www.muzea.com.pl/.

Materiały z konferencji, seminariów, kongresów i zjazdów należą do grupy dokumentów

niepublikowanych.  Same  konferencje  czy  seminaria  zaliczamy  do  niedokumentalnych  źródeł
informacji,  natomiast  referaty  i  komunikaty,  przygotowywane  na  te  konferencje,  są  źródłami
dokumentalnymi.  W  wyniku  przygotowywania  i  przebiegu  wszelkiego  rodzaju  zgromadzeń
powstaje wiele dokumentów określonych ogólnie jako materiały konferencyjne. W grupie tych
materiałów  wyróżnia  się  materiały:  przedkonferencyjne,  wytworzone  podczas  trwania
konferencji  i  pokonferencyjne.  Dwie  pierwsze  kategorie  materiałów  mają  charakter
wewnętrzny,  a  ich  adresatami  są  tylko  uczestnicy  konferencji.  Materiały  pokonferencyjne,
zawierające  oprócz  tekstów  referatów  wygłoszonych  na  zjeździe  również  sprawozdania
z przebiegu  dyskusji  oraz  podjęte  uchwały  i  wnioski  są  częściej  publikowane.  Jednym
z ośrodków rejestrującym dane o konferencjach jest Ośrodek Przetwarzania Informacji (OPI),
jednostka  badawczo-rozwojowa,  nadzorowana  przez  Ministerstwo  Nauki  i  Szkolnictwa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyższego.  Zadaniem  OPI  jest  ułatwienia  szybkiego  dostępu  do  aktualnej  i kompleksowej
informacji  o  nauce  polskiej.  W  swoich  zasobach  Ośrodek  prowadzi  bazę  konferencji,  która
zawiera  informacje  o krajowych  i  międzynarodowych  imprezach  organizowanych  przez
krajowe  jednostki  naukowe  i  badawczo-rozwojowe.  Baza  powstała  w  2001  r.  i  jest
aktualizowana  na  bieżąco.  Drugą  bazą  jest prowadzona przez Bibliotekę Główną Politechniki
Warszawskiej  baza  SYMPOnet.  Baza  zawiera  informacje  o  materiałach  konferencyjnych,
przedkonferencyjnych i pokonferencyjnych znajdujących się w bibliotekach polskich. Rejestruje
materiały  z konferencji,  zjazdów,  kongresów,  sympozjów  i  innych  spotkań  naukowych
krajowych  i zagranicznych.

W Polsce istnieje także krajowy system rejestracji prac naukowo-

badawczych z zakresu nauk technicznych – SYNABA, który ma za zadanie upowszechnianie
wyników badań naukowych, realizowanych obecnie i w latach poprzednich.

Termin mass media powstał w USA w latach czterdziestych XX wieku. Mass media to

urządzenia  i  instytucje  za  pomocą  których  kieruje  się  pewne  treści  do  bardzo  licznej
i zróżnicowanej  publiczności.  Inaczej  nazywamy  je  środkami  masowego  przekazu,  środkami
komunikowania  masowego  czy środkami masowej informacji i propagandy. Do mass mediów
zalicza  się  przede  wszystkim  wysokonakładową  prasę,  radio,  telewizję,  fonografię  (płyty
i kasety),  szeroko  dystrybuowane  filmy  kinowe  i  wideokasety  oraz  wydawane  w  wielkich
nakładach  książki.  Wyróżniamy  także  tak  zwane  „nowe  media”,  czyli  telegazetę,  telewizję
satelitarną, Internet.

Środki masowego przekazu tworzą podstawę systemu komunikowania w kulturze

masowej  i  w  wysokim  stopniu  określają  jej  charakter.  Cechy  mediów  to:  ponadregionalny,
ogólnokrajowy,  zmierzający  do  globalnego  charakter;  publiczny  charakter  przekazywanych
treści;  wysoki  poziom  produkcji,  umożliwiający  łatwy  dostęp  do  nośników  informacji;
natychmiastowość przekazu.

Masowymi środkami komunikowania stawały się kolejno: prasa (XIX w.), film (lata 20.

XX w.), radio (lata 30. XX w.), telewizja (lata 50. XX w.), Internet (lata 90. XX w.).

Generalnie zbiegło się to z ukształtowaniem społeczeństw przemysłowych, w których

masowej produkcji, dystrybucji i konsumpcji dóbr materialnych towarzyszyło zapotrzebowanie
na szybką informację, powszechną edukację oraz łatwo dostępną rozrywkę.

Media możemy podzielić na: tekstowe, wizualne, audialne, audiowizualne, elektroniczne.
W Polsce rozwój środków masowego przekazu z powodów politycznych i ustrojowych

podlegał  innym  mechanizmom  niż  w  krajach  zachodnich.  Dopiero  rok  1989  dokonał
zasadniczych  zmian  w  zasadach  masowej  komunikacji.  Od  tego  roku  w  Polsce  buduje  się
rynek  mediów  ale  też  wzrasta  ekspansja  zachodnich  firm  wydawniczych,  telewizyjnych  sieci
satelitarnych, agencji reklamowych oraz producentów nośników informacji.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są podstawowe zadania archiwów?
2.  Ile lat trwa obostrzenie dotyczące udostępniania dokumentów w archiwum?
3.  Jaki akt prawny reguluje pracę muzeów?
4.  Co to są materiały pokonferencyjne?
5.  Czym zajmuje się OPI?
6.  Co to jest SYNABA?
7.  Co to są mass media?
8.  Co zaliczamy do „nowych mediów”?
9.  Jakie są cechy mediów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10. Jakie są etapy rozwoju mediów?
11. Dokonaj podziału mediów.

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Obejrzyj zbiory dokumentów archiwalnych wybranych instytucji, których adresy znajdują

się w witrynie „Archiwa w Internecie”. Spośród nich wybierz tę, która, według Ciebie ma
szczególnie interesujące zbiory.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć stronę www.archiwa.gov.pl,
2)  przeszukać zasoby polskich archiwów państwowych,
3)  dokonać analizy zbiorów wybranych archiwów,
4)  odpowiedzieć na problem, zawarty w ćwiczeniu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

adresy stron internetowych, dotyczące archiwów.

Ćwiczenie 2

Omów organizację muzeów na podstawie Ustawy z dnia 21 listopada 1996 roku

o muzeach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy podanej ustawy,
2)  odszukać odpowiedni artykuł ustawy,
3)  odpowiedzieć na problem, zawarty w ćwiczeniu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

tekst Ustawy z dnia 21 listopada 1996 roku o muzeach z późn. zm

Ćwiczenie 3

Podaj przykłady poszczególnych rodzajów mediów.

Tekstowe

Wizualne

Audialne

Audiowizualne

Elektroniczne

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przypomnieć sobie kryteria podziału mediów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) dokonać analizy poszczególnych rodzajów mediów,
3) podać przykłady rodzajów mediów na podstawie własnych doświadczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

różne rodzaje mediów (książka, kaseta VHS, płyta CD, dyskietka, fotografia, plakat itp.).

Ćwiczenie 4

Uporządkuj podane media według kolejności rozwoju: telewizja, telewizja satelitarna,

gazeta, Internet, radio, film, magnetowid, DVD.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przypomnieć sobie etapy rozwoju mediów,
2)  odwołać się do wiedzy zawartej w materiale nauczania i własnych doświadczeń,
3)  uporządkować chronologicznie podane media.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

różne rodzaje mediów,

−

literatura z rozdziału 6.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić zadania archiwów?

¨ ¨

2) określić zadania muzeów?

¨ ¨

3) wykazać znaczenia konferencji i seminariów dla rozwoju nauki?

¨ ¨

4) podać zadania OPI?

¨ ¨

5) podać definicję mass mediów?

¨ ¨

6) określić cechy mediów?

¨ ¨

7) podać etapy rozwoju mediów?

¨ ¨

8) dokonać podziału mediów?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Zasoby informacyjne w sieciach lokalnych i rozległych.

Treści informacji pochodzących z sieci internetowej
w aspekcie wyszukiwania i wyselekcjonowania informacji
pożądanych

4.8.1 Materiał nauczania

W wyniku powszechnej komputeryzacji, kolejnym krokiem niezbędnym do szybkiej

wymiany  danych,  stały  się  sieci  komputerowe.  Konieczność  komunikowania  się  między
komputerami  i  użytkowanie  wspólnych  baz,  wymusiła  powstawanie  nowych  specjalnych
programów  i  dodatkowych  urządzeń  tworzących  sieci  lokalne.  Usprawniają  one  pracę
instytucji,  firm,  również  bibliotek.  Możliwe  stało  się  powstanie  zintegrowanych  systemów
bibliotecznych  i  informacyjnych,  które  początkowo  funkcjonowały  w  sieciach  lokalnych,
następnie  dzięki  szybkiemu  rozwojowi  techniki,  systemy  te  stały  się  dostępne  w sieciach
rozległych,  które  łączą  miasta,  państwa,  kontynenty.  Globalną  infrastrukturą  sieciową  jest
Internet  rozwijający  się  początkowo  do  zastosowań  specjalnych,  potem  akademickich,
a obecnie działający dla potrzeb wszystkich ludzi. Powstanie serwisu WWW (ang. World Wide
Web)  spowodowało,  że  szybki  przekaz  informacji  do  milionów  ludzi,  bez  względu  na
odległość  stał  się  faktem.  Bardzo  szybko  Internet  „wkroczył”  do  bibliotekarstwa  i  stał  się
narzędziem  do  organizacji  współpracy  biblioteki  i  ośrodków  informacji.  Zapewnił  szybką
wymianę  informacji,  dostęp  do  zasobów  bibliotek  niemal  całego  świata,  a  jednocześnie
znakomicie  usprawnił  warsztat  bibliotekarski,  np.:  możliwość  przejmowania  opisów
bibliograficznych  do  lokalnych  zasobów  bibliotecznych.  W  ramach  sieci  komputerowych
biblioteki  i  ośrodki  informacji  mogą  prowadzić  wypożyczanie  międzybiblioteczne,  wspólne
katalogowanie, skoordynowaną politykę gromadzenia zbiorów i kontrolę obiegu dokumentów.
Można  powiedzieć,  że  Internet  to  wielka  cyberbiblioteka.  Aby  znaleźć  konkretną  informację
w tak ogromnym zasobie, koniecznością staje się znajomość narzędzi wyszukiwawczych.

W zależności od sposobu gromadzenia informacji narzędzia wyszukiwawcze dzieli się na:

−

wyszukiwarki, (np. www.google.pl; www.altavista.com.pl; www.szukacz.pl)

−

katalogi tematyczne, (np. www.sciseek.com)

−

multiwyszukiwarki, (np. www.emulti.pl) [6, s. 77

–

78].

Sieci

lokalne

pozwalają

instytucjom,

funkcjonować

sposób

ujednolicony

i kontrolowany.  Sprawny  przepływ  informacji  i  dokumentów  daje możliwość  szybkiej analizy
np.  kierownictwu  instytucji  o  stanie  finansów, prawidłowym  obiegu  dokumentów  i  bieżących
potrzebach,  np.  w  zaopatrzeniu  jednostki  organizacyjnej.  Szczególnie  istotne  znaczenie
w dostępności  informacji  ma  system  sieciowego  rozpowszechniania  baz  danych  zarówno
w sieciach  lokalnych,  jak  i  rozległych.  Pierwsze  próby  wprowadzania  baz  danych  do  sieci
lokalnych miały miejsce kilka lat temu. Przy ich wprowadzaniu napotykano na liczne trudności,
np.:  ograniczenie  pracy  tylko  i  wyłącznie do jednego stanowiska,  utrudnienie  równoczesnego
dostępu  kilku  użytkowników  do  tego  samego  krążka  CD.  Te  i  inne  wady  zostały
wyeliminowane w skutek dalszego rozwoju technologicznego.

Stopniowo biblioteki powiększały liczbę elektronicznych baz danych, najczęściej

abstraktowych,  potem  coraz  częściej  pełnotekstowych  z  wybranych  periodyków.  Rozległe
sieci komputerowe gromadzą: katalogi lokalnych konsorcjów, zasoby internetowe (np. serwisy
informacyjne,  witryny  wydawców,  księgarnie  internetowe,  archiwa,  bazy  bibliograficzne,
katalogi  biblioteczne  dostępne  online).  Bazy  tekstowe  zawierają,  różnorodne  informacje
tekstowe.  Bazy  te  posiadają  dostęp  online  lub  na  CD-ROM-ach.  Wyróżnić  w  tej  grupie
możemy:  słowniki,  encyklopedie,  bazy  teleadresowe,  biznesowe,  ustaw,  norm,  patentów  itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Inną  grupę tworzą bazy literaturowe. Zawierają one oprócz opisu bibliograficznego publikacji
dodatkowo streszczenie, czyli (abstrakt) coraz częściej pełen tekst artykułu lub całej publikacji.
Są  to  zazwyczaj  bazy  komercyjne.  Korzystanie  z  nich  jest  kosztowne.  Zbiory  udostępniają
odpłatnie  wyspecjalizowane  instytucje  komercyjne,  tworzące  konsorcja.  Oferują  one  bazy
kompletnych  artykułów  z  wielu  dziedzin.  Aby  wejść  do  takiej  bazy  musimy  posiadać  swój
identyfikator  i  hasło  [6,  s.  45].  Biblioteki  opłacają  i organizują  dla  swoich  użytkowników
licencjonowany  sieciowy  dostęp  do  wybranych  zasobów  informacyjnych,  posadowionych  na
odległych serwerach. Wymienić tu należy przede wszystkim możliwość sieciowego korzystania
z  czasopism  elektronicznych  oraz  niektórych  baz  danych.  Ponadto  ze  stron  domowych
bibliotek  organizowany  jest  bezpłatny  dostęp  do  innych  serwisów  komercyjnych, darmowych
lub  pozostających  w  czasowej  promocji  –  oferujących  czasopisma  naukowe  w wersji
elektronicznej.  Biblioteki  korzystają  z  sieci  rozległych,  zarówno  sieciowych  systemów
informacyjnych,  jak i całych zintegrowanych systemów bibliotecznych. Nie tylko korzystają, a
jednocześnie udostępniają w nich swoje zbiory w formie pełnotekstowej. Proces ten nazywamy
digitalizacją zbiorów. Oznacza wprowadzenie do komputerów tradycyjnych, drukowanych lub
rękopiśmiennych  materiałów  bibliotecznych w postaci  danych  cyfrowych metodą skanowania.
Procesem  bardzo  ważnym  po  uzyskaniu danych w wyniku skanowania  jest obróbka  cyfrowa,
pozwalająca  publikować  materiały  jako  biblioteki  cyfrowe.  Akademia  Górniczo-Hutnicza
w Krakowie  uruchomiła  projekt  Akademickiej  Biblioteki  Cyfrowej.  Udostępnia  w  sieci
Internet elektroniczne zasoby wydane lub pozyskane przez Bibliotekę Główną AGH. Jej celem
jest  wspomaganie  procesów  dydaktycznych  i naukowo-badawczych  realizowanych w  uczelni.
Prezentowane  są:  wybrane  skrypty  uczelniane,  monografie,  materiały  konferencyjne,  artykuły
z czasopism  naukowych  AGH,  rozprawy  doktorskie  (obecnie  tylko  spisy  treści),  druki  XIX
i XX-wieczne oraz multimedialne katalogi wystaw organizowanych w BG AGH.

Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (WBC) jest ważnym projektem i inicjatywą

poznańskiego  środowiska  akademickiego.  Uczestnikami  projektu  są  biblioteki  naukowe
i publiczne  Poznania.  Naczelnym  założeniem  WBC  jest  stworzenie  dostępu  poprzez  Internet
do  czterech  typów  zasobów:  zasób  edukacyjny (skrypty, podręczniki i monografie naukowe);
zasób dziedzictwa kulturowego (wybrane zabytki piśmiennictwa znajdujące się w bibliotekach
poznańskich);  regionalia  (piśmiennictwo dotyczące Poznania i Wielkopolski);  muzykalia (nuty
i piśmiennictwo  związane  z  muzyką).  Wszystkie  treści  będące  w  zasobach  sieciowych
lokalnych  czy  też  rozległych  muszą  charakteryzować  się  przejrzystością  opisu,  jak  również
sformalizowanymi  kryteriami  wyszukiwawczymi.  Bazy  tekstowe  posiadają  kilka  indeksów,
które  znacznie  ułatwiają  i  przyspieszają  przeszukiwanie  zasobów.  Inne  bazy  wymagają
stosowanie operatorów logicznych, tekstowych i maskowania końcówek.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest sieć lokalna?
2.  Co składa się na sieć rozległą ?
3.  Jakie narzędzia wyszukiwawcze stosowane są w internecie?
4.  Jakie rodzaju zasoby informacyjne przechowywane są w sieciach rozległych?
5.  Co to są konsorcja ?
6.  Co nazywamy bazą tekstową?
7.  Co oznacza termin digitalizacja?
8.  Jakie znasz polskie projekty dotyczące digitalizacji zbiorów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Sprawdź internetowe zasoby Biblioteki Narodowej i podaj, z jakich bibliotek polskich

rejestrowane są druki „Druki XVI

–

XVIII w. Katalog mikrofilmów”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć w Internecie stronę Biblioteki Narodowej,
2)  zapoznać się z jej budową i zasobami,
3)  przeszukać poszczególne bazy i katalogi,
4)  odpowiedzieć na pytanie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

materiał nauczania.

Ćwiczenie 2

Ile publikacji rejestruje baza Akademickiej Biblioteki Cyfrowej Akademii Górniczo-

Hutniczej w Krakowie ?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odnaleźć w Internecie stronę Biblioteki Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej

w Krakowie,

2)  zapoznać się z jej budową i zasobami,
3)  przeszukać zasoby Akademickiej Biblioteki Cyfrowej,
4)  podać liczbę publikacji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

materiał nauczania.

Ćwiczenie 3

Korzystając z zasobów biblioteki Politechniki Warszawskiej, sprawdź czy baza danych

BAZTECH jest bazą komercyjną, czy ogólnodostępną ?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć stronę internetową Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej,
2)  zapoznać się z jej budową i zasobami,
3)  zapoznać się z opisem i strukturą bazy BAZTECH,
4)  odpowiedzieć na pytanie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

materiał nauczania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wykazać różnice między siecią lokalną a rozległą?

¨ ¨

2) podzielić zasoby sieciowe na komercyjne i ogólnodostępne?

¨ ¨

3) podać definicję konsorcjum?

¨ ¨

4) posługiwać się zasobami internetowymi Biblioteki Narodowej?

¨ ¨

5) podać definicję digitalizacji?

¨ ¨

6) wymienić cechy bazy tekstowych?
7) wymienić polskie duże wyszukiwarki internetowe?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Komputerowe systemy biblioteczne. Metody wyszukiwania

informacji w systemach zautomatyzowanych i tradycyjnych

4.9.1. Materiał nauczania

Oprogramowanie biblioteczne można podzielić na trzy grupy: zintegrowane systemy

biblioteczne, programy automatyzujące pojedyncze funkcje biblioteki i programy
wspomagające inne funkcje informacyjne [9, s. 35–36].

Zintegrowane systemy biblioteczne mają za zadanie skomputeryzowanie wszystkich

funkcji  bibliotecznych.  Spośród  bardzo  licznych  zagranicznych  programów  kompleksowej
komputeryzacji  biblioteki,  w  Polsce  zakupiono  ich  tylko  kilka.  Kilkanaście  bibliotek
uczelnianych  zdecydowało  się  na  wdrażanie  amerykańskiego  systemu  VTLS  (Virginia  Tech
Library  System).  Program  ma  budowę  modułową  i  obejmuje:  gromadzenie,  opracowanie,
prowadzenie  kartotek  haseł  wzorcowych,  katalog  publiczny,  obsługę  wypożyczeń,  kontrolę
wpływu  czasopism,  opracowanie  zawartości  czasopism  oraz  statystyki  biblioteczne,  obsługę
dokumentów multimedialnych i usługi dla społeczności lokalnych.

Zintegrowany system biblioteczny ALEPH firmy Ex Libris został zainstalowany w ponad

1500  instytucjach  w  62  krajach.  W  Polsce  obsługuje  on  m.in.  Biblioteki  Politechniki
w Warszawie  i  Wrocławiu,  bibliotekę  SGH,  GUS  i  Sejmową.  ALEPH  jest  niezwykle
elastyczny i może być przystosowany do potrzeb różnego typu instytucji, gdyż ma możliwość
zarządzania  różnymi  danymi:  opisami  książek,  czasopism,  materiałów  audiowizualnych,
patentów,  zbiorów  specjalnych  a  także  pełnymi  tekstami  dokumentów  czy  obrazami,
graficznymi,  wczytywanymi  za  pomocą  skanera.  ALEPH  jest  systemem  w  pełni
zintegrowanym,  co  oznacza  również,  że każdy  opis  dokumentu,  wprowadzony  jest do zbioru
tylko raz, a następnie może być wykorzystywany w różnych modułach systemu.

Kompleksowy system zarządzania biblioteką PROLIB firmy Max Elektronik S.A. również

ma budowę modułową, której wszystkie elementy współpracują tak, aby uniknąć podwójnych
kartotek  i  wielokrotnego  wprowadzania  danych.  Moduły  podstawowe  tego  systemu  to:
katalogowanie  wydawnictw  zwartych,  ciągłych  i  czasopism,  wypożyczanie,  OPAC
i administrator.  Rozszerzenie  możliwości  funkcjonalnych  tego  systemu  stanowią  moduły
dodatkowe,  m.in.:  gromadzenie  dokumentów,  opracowanie  patentów  i  norm  oraz  moduły
obsługi baz Biblioteki Narodowej.

Budowa modułowa programu TINLIB (The Information Nawigator) firmy IME obejmuje:

gromadzenie zbiorów zwartych, obsługę prenumeraty czasopism i wydawnictw ciągłych,
katalogowanie i udostępnianie dokumentów, gromadzenie raportów i wymianę informacji
z innymi bazami.

Nowoczesnym systemem bibliotecznym jest też produkt firmy Dynix o nazwie Horizon.

Zapewnia on automatyzację prac związanych z gromadzeniem i katalogowaniem dokumentów,
śledzeniem  wpływu  wydawnictw  ciągłych,  wyszukiwaniem  i  udostępnianiem  dokumentów,
pozwala  generować  różnorodne  dane  statystyczne  i  raporty.  Został  on  wyposażony  w  wiele
opcji  ułatwiających  dostosowanie  do  potrzeb  biblioteki,  w  której  jest  zainstalowany  lub
użytkownika, który z nim współpracuje.

Politechnika Wrocławska zdecydowała się na wprowadzenie własnego systemu

bibliotecznego APIN, który automatyzuje procesy biblioteczno-informacyjne w następujących
podsystemach: tworzenie i obsługa baz, gromadzenie, opracowanie, obsługa magazynu,
wypożyczanie, OPAC, kontrola zbiorów, wydruki i analizy syntetyczne.

Opisane powyżej systemy zintegrowane przeznaczone są do dużych bibliotek.

W bibliotekach szkolnych Ministerstwo Edukacji Narodowej zaleca stosowanie programu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MOL Optivum. Za pomocą tego programu można: rejestrować wypożyczenia, opracowywać
nabytki, przeprowadzać skontrum, wyszukiwać informacje o książkach i innych materiałach
bibliotecznych, zbierać dane statystyczne, wykonywać sprawozdania, analizować zaległości.

LIBRA 2000 jest komputerowym programem przeznaczonym do kompleksowej obsługi

informatycznej  bibliotek  średnich  i  małych, w  szczególności: bibliotek publicznych (miejskich,
miejsko-gminnych,  gminnych),  filii  bibliotek  pedagogicznych,  niewielkich  bibliotek
o charakterze  naukowym  (ośrodków  informacji  naukowo-technicznej,  bibliotek  zakładowych,
muzealnych,  kościelnych)  oraz  bibliotek  akademickich.  LIBRA  2000  nie  posiada  ograniczeń
dotyczących wielkości obsługiwanych baz.

Patron 2 jest systemem przeznaczonym do kompleksowej obsługi informatycznej dużych i

średnich bibliotek. Szczególnie polecany jest dla bibliotek, charakteryzujących się
rozbudowaną strukturą filialną, tworzących katalog centralny dla wszystkich filii. Polecany jest
dużym bibliotekom, posiadającym rozbudowane działy opracowania i gromadzenia zbiorów.

System biblioteczny SOWA firmy Sokrates jest pakietem programów wspomagającym

działalność biblioteki. Umożliwia zautomatyzowanie wielu procesów bibliotecznych, takich
jak: gromadzenie, katalogowanie, wyszukiwanie i zestawianie informacji o posiadanych
zbiorach, ewidencja zbiorów oraz ich udostępnianie.

Biblioteka Narodowa proponuje bibliotekom zautomatyzowany system MAK. Pakiet

MAK  jest  szczególnie  przydatny  do  prowadzenia  baz  o  charakterze  katalogów  i  kartotek
w bibliotekach.  W  pakiecie  można  wyróżnić  trzy  części,  zwane  modułami:  obsługi  bazy,
drukowania  (edycji)  i  wypożyczeń.  Oprócz  wymienionych  modułów  istnieją  programy
udostępniające  bazy  pakietu  MAK  na  CD  ROM  oraz  w  Internecie.  W  2006  roku  MAK
obsługiwał już 1497 instytucji, w tym ponad 850 bibliotek publicznych, około 120 kościelnych
i 200 uczelnianych [7, s. 101].

Wyszukiwanie informacji polega na wybraniu ze zbioru dokumentów lub ich opisów

(dokumentów  pochodnych)  tych,  które  odpowiadają  instrukcji  wyszukiwawczej.  W  systemie
tradycyjnym  do  dokumentu  możemy  dotrzeć  za  pośrednictwem  nazwiska  autora  lub
współtwórcy,  tytułu,  haseł  przedmiotowych  lub  symboli  klasyfikacji.  W  zależności  od
wybranego  sposobu  poszukiwania  korzystamy  z  katalogu  alfabetycznego  lub  rzeczowego.
Możemy  też  skorzystać  z  odpowiedniej  bibliografii,  gdzie  opisy  bibliograficzne  są
uporządkowane  według  kryteriów  formalnych  lub  rzeczowych.  W  systemach  tradycyjnych
ograniczone  są  możliwości  dotarcia  do  dokumentów  według  innych  kryteriów,  np.:  liczby
stron,  kryterium  nazwy  wydawcy  czy  ISBN,  gdyż  takich  katalogów  się  nie  prowadzi.
Wyszukiwanie  informacji  według  takich  kryteriów  metodami  tradycyjnymi  jest  możliwe,  ale
byłaby  to  czynność  bardzo  pracochłonna  i  długotrwała.  Systemy  tradycyjne  decydują  się  na
kilka wybranych, najbardziej ważnych z informacyjnego punktu widzenia, kryteriów.

W systemie zautomatyzowanym opis bibliograficzny wyrażony w formacie, sporządzony

jest  tylko  raz  i  zachowany  w  pamięci  komputera.  Opis  ten  jest  tak  skonstruowany,  że  do
każdego elementu jest dostęp przez odpowiednie oznakowanie. Można go odszukać w zbiorze
innych  opisów  przez  każdy  element  zapisany  w  polu  lub  podpolu.  W  praktyce  wyszukiwanie
ogranicza  się  do  kilku  najbardziej  przydatnych  elementów:  autor,  współtwórca,  tytuł,  język,
ISBN, hasło przedmiotowe, symbol klasyfikacyjny, rok wydania (jest to wyszukiwanie proste).
Kryteria  przyjęte  w  wyszukiwaniu  mogą  być  odpowiednio  łączone,  tak  by  od  razu
wyeliminować  dokumenty  nierelewantne,  czyli  takie,  które  nie  odpowiadają  na  pytanie
użytkownika  (jest  to  wyszukiwanie  złożone,  zaawansowane).  Podczas  wyszukiwania
złożonego  można  korzystać  ze  znaków  logicznych:  i,  i  nie,  lub.  Wybór  opcji  i  sposób
konstruowania zapytań podawany jest w podpowiedziach.

Najprostszym sposobem wyszukiwania treściowego są słowa kluczowe. Istnieją sposoby

identyfikacji słów na podstawie tylko ich fragmentów. Sposoby te są bardzo ważne, ponieważ

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nie zawsze wiemy i możemy przewidzieć, jaką formę ma dane słowo w opisie dokumentu. Do
wyszukiwania  zautomatyzowanego  nadają się wszystkie  języki informacyjno-wyszukiwawcze,
ale  najbardziej  akceptowane  przez  użytkownika  są  te,  które  bazują  na  słownictwie  języków
naturalnych.

W związku z możliwością wieloaspektowego wyszukiwania informacji wzrasta rola

rzeczowego  opracowania  zbiorów.  Istotne  jest  tu,  aby  system  dawał  możliwość
kontynuowania  używanego  dotychczas  języka  wyszukiwawczego.  Korzystanie  z  UKD
w systemie  zautomatyzowanym  pociąga  za  sobą  konieczność  innego,  w  stosunku  do
pozostałych  danych,  sortowania  symboli  klasyfikacji.    Jednocześnie  systemy  komputerowe
dostarczają  zwykle  dodatkowych  możliwości  opisania  treści  dokumentów,  np.  poprzez
automatyczny wybór jednowyrazowych słów kluczowych z różnych pól.

Katalog komputerowy jest łatwy w obsłudze i zapewnia czytelnikowi szybki i pełny dostęp

do poszukiwanego dokumentu. Większe biblioteki udostępniają swoje katalogi w Internecie.
Uprawnieni czytelnicy mogą również zamówić książkę drogą elektroniczną. Potrzebna jest do
tego autoryzacja czytelnika, polegająca na wpisaniu identyfikatora i PIN-u, który otrzymuje się
przy zapisywaniu do biblioteki.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak można podzielić oprogramowanie biblioteczno-informacyjne?
2.  Jakie zadanie mają zintegrowane systemy biblioteczne?
3.  Jakie moduły posiada system VTLS?
4.  Jakimi danymi może zarządzać system ALEPH?
5.  Czym charakteryzuje się system PROLIB?
6.  Jaki program stosuje się w bibliotekach szkolnych?
7.  Do jakich bibliotek przeznaczone są programy: LIBRA 2000 i Patron 2?
8.  Z jakich elementów zbudowany jest pakiet MAK Biblioteki Narodowej ?
9.  Jakie są możliwości wyszukiwacze tradycyjnych katalogów bibliotecznych?
10.  Kiedy korzysta się z katalogu rzeczowego?
11.  Na czym polega wyszukiwanie proste w systemach zautomatyzowanych?
12.  Co to jest wyszukiwanie zaawansowane?

4. 9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj tabelarycznego zestawienia komputerowych systemów bibliotecznych według

kryterium wielkości biblioteki. Wykorzystaj informacje zawarte w materiale nauczania.

Duże biblioteki

Średnie i małe biblioteki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy poszczególnych systemów bibliotecznych,
2)  dostosować dany program do wielkości biblioteki,
3)  uzupełnić tabelę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

informacje producentów oprogramowania.

Ćwiczenie 2

Wskaż, czy w zbiorach dowolnej biblioteki znajdują się książki Nicholasa Sparksa. Jeśli

tak, wypisz ich tytuły i nazwę wydawcy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać się do dowolnej biblioteki lub odnaleźć w Internecie katalog komputerowy,
2)  przejrzeć opisy katalogowe według kryterium autora,
3)  przeszukać poszczególne opisy w celu odnalezienia odpowiedzi na pytanie ćwiczebne,
4)  wybrać  opisy  odpowiadające  zapytaniu,  spisać  lub  wydrukować  tytuły  książek Nicholasa

Sparksa.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

zbiory dowolnej biblioteki,

−

katalog alfabetyczny tradycyjny bądź zautomatyzowany.

Ćwiczenie 3

W zbiorach dowolnej biblioteki szkolnej wyszukaj książki „Hobbit, czyli tam i powrotem”,

posługując się komputerowym systemem bibliotecznym „MOL Optivum”. Sprawdź nazwisko
autora oraz możliwość wypożyczenia książki w danej chwili.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z możliwościami programu „MOL Optivum”,
2)  poznać moduł „typ dokumentu”,
3)  korzystając z katalogu tytułowego, odszukać odpowiednią książkę,
4)  sprawdzić nazwisko autora książki,
5)  uzyskać informacje na temat dostępności danej pozycji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

komputerowy katalog tytułowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

W bazie Biblioteki Narodowej „Artykuły z czasopism polskich (1996–)” znajdź 5

artykułów na temat wycieczek szkolnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) otworzyć bazę „Artykuły z czasopism polskich (1996

–

)”,

2) wybrać indeks przedmiotowy i wpisać w oknie wyszukiwarki hasło „wycieczki szkolne”,
3) obejrzeć opisy bibliograficzne artykułów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

katalog Biblioteki Narodowej.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) dokonać podziału oprogramowania biblioteczno-informacyjnego?

¨ ¨

2) omówić zintegrowane systemy biblioteczne?

¨ ¨

3) zaprezentować program komputerowy przeznaczony do bibliotek

szkolnych?

4) podzielić systemy w zależności od wielkości biblioteki?

¨ ¨

5) odnaleźć w zasobach Internetu strony producentów oprogramowania

bibliotecznego?

6) wyszukać informacje w katalogu kartkowym?

¨ ¨

7) ocenić przydatność kartotek w bibliotekach?

¨ ¨

8) wyszukać potrzebną informację w katalogach komputerowych?

¨ ¨

9) odczytać informacje o książce z komputerowej karty katalogowej?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Bazy danych na nośnikach CD-ROM. Typologia baz

danych na dyskach optycznych

4.10.1. Materiał nauczania

Dyskiem optycznym nazywamy nośnik danych, który do odczytu wykorzystuje światło

lasera. Istnieje wiele rodzajów dysków optycznych. Pojawiły się one w latach osiemdziesiątych
XX  wieku.  Początkowo  były  to  płyty CD. W 1985 roku opublikowano definicję (opis) dysku
Compact Disc – Read Only Memory (CD-ROM), czyli dysku kompaktowego z pamięcią tylko
do  odczytu,  przeznaczonego  do  zapisu  typowych  plików  komputerowych.  Pojedynczy  dysk
ma średnicę 12 cm i mieści się na nim ok. 300 000 zapisanych arkuszy formatu A4. W procesie
zapisu  za  pomocą  promienia  laserowego  wypalane  są  wgłębienia  o  wymiarach  0,12  mikrona
głębokości i 0,6 mikrona szerokości. Pojedyncza płyta zawiera 16 tysięcy wypalonych ścieżek.
Na dysku CD-ROM zapis informacji dokonywany jest jednorazowo. Aktualizacja tak zapisanej
bazy dokonuje się poprzez wymianę dysków. Największe zalety CD-ROM to:

−

ogromna pojemność (680 MB),

−

duża oszczędność miejsca w porównaniu z np. odpowiednikami drukowanymi baz danych,

−

niska cena w stosunku do pojemności,

−

możliwość użycia w zastosowaniach multimedialnych; na dysku optycznym zapisać można

informacje tekstowe, dźwiękowe, graficzne (zdjęcia lub ruchomy film),

−

łatwość dostępu,

−

standardowy format; dane na wszystkich dyskach zapisywane są w tym samym formacie

(ISO 9660),

−

krótki czas dostępu, chociaż urządzenia do odczytu danych z CD-ROM nie dorównują

szybkością działania najszybszym dyskom twardym [5, s. 115].

Główne zastosowanie CD-ROM to obszary, w których występuje duża liczba informacji

niewymagających  stałych  modyfikacji.  Jest  to  zatem  idealne  narzędzie  do  takich  zastosowań,
jak: katalogi, słowniki, encyklopedie, wydawnictwa typu atlasów i innych katalogów map oraz
zastosowań  multimedialnych.  Również ze względu na wyraźnie niższe koszty zakupu dysków
optycznych  od  kosztów  zdalnego  dostępu  online  do  zagranicznych  baz  danych,  CD-ROM
skutecznie konkurują z systemami, oferującymi dostęp online.

Inne rodzaje dysków optycznych to: CD-R, CD-RW, DVD i DVD-ROM.
Jak napisano w rozdziale czwartym, baza danych to uporządkowany zbiór informacji

z pewnej dziedziny, który jest zapisany w sposób ułatwiający dostęp do danych i posługiwanie
się  nimi  za  pomocą  określonych  poleceń.  Każda  pozycja  bazy  danych  składa się  z  rekordów,
które  z  kolei  składają  się  z  pól.  Najbardziej  rozpowszechnione  są  bazy  tekstowe  zawierające
różnego  rodzaju  słowniki,  poradniki  i  encyklopedie  oraz  bazy  teleadresowe,  turystyczne,
biznesowe,  ustaw,  norm  itp.  Dużą  wartość  dla  użytkowników  potrzebujących  szybkiego
dostępu do informacji tekstowych mają bazy danych, zawierające treść popularnych czasopism.
Kolejną  grupę  stanowią  bazy  literaturowe,  wykorzystywane  głównie  przez  środowiska
naukowe.  Zawierają  one  dane  o  publikacjach  z  wielu  dziedzin  nauki  i  szeroko  rozumianej
wiedzy. W bazach tych, oprócz danych bibliograficznych dotyczących publikacji, coraz częściej
są  zawarte  również  streszczenia,  utworzone  przez  autorów  i  wydawnictwa  oraz  pełne  teksty
artykułów,  a nawet wierne obrazy publikacji z elementami grafiki i zdjęciami. Wiele bibliotek
zakupuje  bazy  danych  będące  odpowiednikami  poprzednio  prenumerowanych  drukowanych
wydawnictw  abstraktowych,  co  często  jest  rozwiązaniem  tańszym,  a jednocześnie  dającym
znacznie większe możliwości wyszukiwawcze. Rozwój technologii informacyjnej doprowadził
do  powstania  multimedialnych baz danych, zawierających, oprócz informacji tekstowej, także

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

informację graficzną czy dźwiękową. Do najciekawszych multimedialnych baz, dostępnych
przeważnie na płytach CD, należą encyklopedie i słowniki.

Bazy danych na dyskach optycznych mają też zastosowanie jako narzędzia wspomagające

pracę  bibliotekarzy.  Są  to  różnego  rodzaju  katalogi,  zwłaszcza  wydawnicze.  Tworzone  są
także  zbiory  będące  odpowiednikami  katalogów  bibliotecznych,  zwłaszcza  dużych  bibliotek,
narodowych  czy  uniwersyteckich,  a  także  katalogów  centralnych.  Podobnie  przedstawia  się
sprawa z bibliografiami narodowymi.

Obecnie można znaleźć bazy danych praktycznie z każdej dziedziny wiedzy. Ich spisy

wraz z krótką charakterystyką dostępne są u producentów i dystrybutorów tych baz. Jest wielu
producentów baz danych. Zwykle jeden producent stosuje to samo oprogramowanie
i strukturę danych do wszystkich oferowanych baz, dzięki czemu wyszukiwanie prowadzone
w obrębie tego samego producenta jest identyczne, mimo różnego zakresu tematycznego baz.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co nazywamy dyskiem optycznym?
2.  Jakie znasz rodzaje dysków optycznych?
3.  Jakie są zalety CD-ROM?
4.  Co oznacza termin „baza danych”?
5.  Co to są bazy tekstowe?
6.  Jakie dane zawierają bazy literaturowe?
7.  Scharakteryzuj multimedialne bazy danych.

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeczytaj poniższe zdania dotyczące dysków CD-ROM. Jeżeli są prawdziwe, to podkreśl

słowo PRAWDA, jeśli nie, to podkreśl słowo FAŁSZ.

a) Dysk CD-ROM ma pojemność 680 MB.

PRAWDA

FAŁSZ

b) Na dysku optycznym nie można zapisać informacji tekstowych ani graficznych.

PRAWDA

FAŁSZ

c) Dyski CD-ROM posiadają standardowy format.

PRAWDA

FAŁSZ

d) Na dysku CD-ROM zapis informacji może być dokonywany wielokrotnie.

PRAWDA

FAŁSZ

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
2)  zapoznać się z materiałem nauczania,
3)  dokonać charakterystyki dysku CD-ROM.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dokonaj tabelarycznego zestawienia rodzajów baz danych. Wypisz co zawierają

poszczególne bazy.

Bazy tekstowe

Bazy literaturowe

Bazy multimedialne

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1)  dokonać analizy poszczególnych baz danych,
2)  dostosować rodzaj danych do poszczególnych baz,
3)  uzupełnić tabelę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

informacje producentów baz danych.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicje dysku optycznego?

¨ ¨

2) omówić rodzaje dysków optycznych?

¨ ¨

3) wymienić zalety CD-ROM?

¨ ¨

4) podać definicję bazy danych?

¨ ¨

5) dokonać podziału baz danych?

¨ ¨

6) odnaleźć w zasobach Internetu strony producentów baz danych?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Programy

multimedialne

jako

źródła

informacji.

Wydawnictwa elektroniczne

4.11.1. Materiał nauczania

Elektronicznym nośnikiem informacji nazywamy nośnik, na którym utrwalenie danych

odbywa  się  poprzez  transformację  odpowiedniego  układu  elektronów  odwzorowującego
różnego  rodzaju  komunikaty  –  teksty  języków  naturalnych  w  subkodach  akustycznych
i graficznych  oraz  innych  komunikatów  graficznych,  jak:  obrazy,  wykresy,  animacje,  filmy,
muzyka. W piśmiennictwie naukowym z zakresu nauk bibliologicznych i edytorstwa występuje
wiele terminów  określających  publikacje utrwalone na elektronicznych nośnikach informacji –
dokumenty  elektroniczne,  publikacje  elektroniczne,  wydawnictwa  elektroniczne  czy
edytorstwo  elektroniczne.  Elektroniczne  źródła  informacji  mogą  być  zapisane  na  CD-ROM-
ach,  taśmach  magnetycznych,  dyskach  twardych,  kompaktowych  dyskach  optycznych  lub
udostępniane  w  rozległej  sieci  komputerowej.  Ze  względu  na  typ  publikacji  wyróżnia  się
następujące kategorie wydawnictw elektronicznych:

−

publikacje elektroniczne o charakterze wydawnictw zwartych (encyklopedie, słowniki,

literatura naukowa, popularnonaukowa i beletrystyczna, materiały konferencyjne),

−

czasopisma elektroniczne – jako wydawnictwa samodzielne lub towarzyszące swoim

wersjom drukowanym,

−

bibliografie.

Cechy charakterystyczne cyfrowych publikacji można wyodrębnić na podstawie analizy:

−

medium, które pośredniczy w przekazywaniu informacji od nadawcy do odbiorcy; inaczej

niż w przypadku tradycyjnych książek, aby przekaz dotarł do czytelnika, niezbędne jest
użycie sprzętu umożliwiającego zarówno przetwarzanie informacji, jak i jej odbiór,

−

rodzaju informacji – podstawę elektronicznych książek jest tradycyjnie rozumiany tekst,

chociaż może być on wzbogacony o ilustracje, dźwięk, zdjęcia, animacje oraz fragmenty
filmów,

−

funkcji elektronicznych wydawnictw – cyfrowe wydawnictwa informacyjne spełniają

szczególną  funkcję  poznawczą  ze  względu  na multimedialne  i  wyszukiwawcze możliwości
systemów  komputerowych,  stanowiących  integralną  część  elektronicznych  wydawnictw.
Umożliwiają  one  wielokrotne,  aktywne  korzystanie  z  różnych  form  przekazu,
zintegrowanych w logiczną całość.

Z pojęciem książek elektronicznych wiążą się różne koncepcje ich postaci oraz sposobu

prezentacji danych na ekranie. Większość tych rozwiązań nawiązuje jednak do książki
papierowej jako modelu dla elektronicznej. Elementy stanowiące punkt odniesienia dla
elektronicznych wydawnictw to forma oraz struktura drukowanej książki.

Czasopisma elektroniczne ze względu na formę wydawniczą dzieli się na dwie grupy:

elektroniczne wersje tytułów ukazujących się w formie drukowanej; kompletne, lub
zawierające tylko informacje o periodyku, spisy treści lub archiwa wcześniejszych numerów
oraz czasopisma istniejące tylko w wersji elektronicznej.

Jednymi z najpopularniejszych obecnie publikacji elektronicznych są wydawnictwa

informacyjne typu encyklopedycznego. Zazwyczaj nośnikiem elektronicznych encyklopedii jest
dysk  optyczny  typu  CD  ROM,  ale  dostępne  są  one  również  w  trybie  online.  Popularność
encyklopedii  multimedialnych  wynika  z  kilku  względów.  Encyklopedie  te  są  tańsze  od
encyklopedii  w  wersji książkowej. Można się nimi łatwiej posługiwać – system hipertekstowy
odsyłaczy  umożliwia  prostą  nawigację  wśród  ogromnej  liczby  haseł.  Atrakcyjność
komputerowych wydawnictw podnoszą animacje, dźwięk i zdjęcia panoramiczne. Standardem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w encyklopediach obcojęzycznych jest dołączenie słownika językowego. Atutem encyklopedii
elektronicznych jest możliwość dokonywania aktualizacji za pośrednictwem Internetu.

W postaci elektronicznej wydawane są także bibliografie bieżące (opisane w innym

rozdziale), encyklopedie tematyczne oraz słowniki (wydawnictwo PWN oferuje „Słownik
Języka Polskiego”). Największą ich zaletą jest łatwość wyszukiwania dowolnych haseł.
Wystarczy wpisać słowo, a po chwili na ekranie monitora wyświetla się jego wyjaśnienie.

Technologie elektroniczne zmieniły zupełnie świat informacji. Powszechność dostępu do

globalnych  sieci  komputerowych  i  rozwój  ich  systemów  informacyjno-wyszukiwawczych,
a także  możliwość  teleportacji  informacji  dzięki  poczcie  elektronicznej  i  nowoczesnym
urządzeniom  kopiującym  zupełnie  odmieniły  proces  transferu  informacji,  także  z biblioteki do
użytkownika.

Pierwsze oryginalne programy na rynku polskim pojawiły się w 1994 roku. Były to

nagrania do  nauki  języków  obcych  wprowadzone  przez gdańską firmę Young Digital Poland,
poznańską  Super  Memo  oraz  warszawską  Premiere  Training  Company.  Obecnie  programy
multimedialne zaistniały na naszym rynku na stałe, stając się w pewien sposób konkurencją dla
tradycyjnych  wydawnictw  informacyjnych.  Obecna  oferta  rynkowa  w  zakresie  programów
multimedialnych  jest  coraz  bogatsza.  Dotyczy  ona  encyklopedii,  słowników,  programów
edukacyjnych  i  gier  komputerowych.  Korzystanie  z  multimediów  wymaga  jedynie
podstawowych  wiadomości  z  zakresu  obsługi  komputera,  gdyż  większość  programów
uruchamia  się  automatycznie  po  włożeniu  płyty  CD  do  czytnika.  Wśród  dostępnych
w sprzedaży  programów multimedialnych coraz więcej miejsca zajmują programy edukacyjne,
które  są  przydatną  pomocą  dydaktyczną  w  procesie  nauczania  i  uczenia  się.  Pozwalają  na
większą  aktywizację  na  skutek  wielotorowego  oddziaływania  na  percepcję  ucznia.  Oprócz
dobrych  i  potrzebnych  programów  dydaktycznych  lawinowo  pojawiają  się  programy
komputerowe  z  elementami  brutalności  i  okrucieństwa.  Mogą  one  wywoływać  u dzieci stany
lękowe i uczucie strachu oraz

przyczyniać się do wzrostu przestępczości i deprawacji

nieletnich,  dla  których  obserwowana  na  ekranie  fikcja  zlewa  się  z  realnym  życiem.  Ujmując
programy komputerowe w perspektywie wartości wychowawczych, należy podkreślić ich rolę
wspomagającą  rożne  sfery  osobowości  dziecka  i  rolę  edukacyjną,  jako  źródło  wiedzy,
zainteresowań,  wartości.  Biorąc  pod  uwagę  wady  i  zalety  multimediów  należy  zwrócić
szczególną uwagę na celowość ich użycia i nieprzypadkowość wykorzystania.

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co nazywamy elektronicznym nośnikiem informacji?
2.  Czy znasz inne określenie tego terminu ?.
3.  Jak dzielimy elektroniczne wydawnictwa ze względu na typ publikacji?
4.  Na jakiej podstawie wyodrębnimy cechy charakterystyczne publikacji cyfrowych?
5.  Jak dzielimy czasopisma elektroniczne ze względu na formę wydawniczą?
6.  Jakie są wady i zalety encyklopedii multimedialnych?
7.  Jakie znasz przykłady publikacji elektronicznych?
8.  Jaki wpływ mają komputerowe programy edukacyjne na rozwój dzieci?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W elektronicznym biuletynie EBIB zapoznaj się z treścią artykułu pod tytułem „Ranking

programów multimedialnych, czyli jak wybrać, żeby nie żałować”. Artykuł zamieszczony jest
w numerze 4 z 1999 roku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć w Internecie stronę www.ebib.oss.wroc.pl,
2)  skorzystać z opcji archiwum,
3)  odszukać numer 4 z 1999 roku,
4)  w spisie treści odszukać podany artykuł,
5)  zapoznać się z treścią polecanego artykułu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z możliwościami wyszukiwawczymi Wielkiej Internetowej Encyklopedii

Multimedialnej WIEM. Odszukaj dowolne hasło i zapoznaj się z jego treścią.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć w Internecie stronę www.bn.uni.torun.pl/wiem.htm,
2)  uruchomić opcję „Jak szukać?” ,
3)  zapoznać się z treścią instrukcji,
4)  skorzystać z opcji: „Wyszukaj po literze”,
5)  odszukać dowolne hasło w encyklopedii i zapoznać się z jego treścią.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z ofertą wydawniczą multimedialnych programów edukacyjnych,

dotyczących nauki języka hiszpańskiego. Wybierz program, który zakupiłbyś dla 10-letniego
ucznia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odwiedzić odpowiednie sklepy,
2)  przejrzeć prasę komputerową,
3)  zapoznać się z ofertą wydawnictw również w Internecie,
4)  wyszukać odpowiednie programy,
5)  wymienić doświadczenia z innymi uczniami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

prasa komputerowa,

−

oferta handlowa.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicję elektronicznego nośnika informacji?

¨ ¨

2) podzielić elektroniczne wydawnictwa ze względu na typ publikacji?

¨ ¨

3) podzielić czasopisma elektroniczne ze względu na formę wydawniczą?

¨ ¨

4) skorzystać z archiwalnego numeru elektronicznego czasopisma?

¨ ¨

5) podać wady i zalety wydawnictw elektronicznych?

¨ ¨

6) odnaleźć w zasobach Internetu encyklopedie multimedialne?

¨ ¨

7) odszukać dowolne hasła w encyklopedii multimedialnej?

¨ ¨

8) znaleźć w Internecie programy multimedialne do nauki języków obcych?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12. Środki językowe stosowane do opisu informacji

i formułowania pytań w systemach informacyjno-
wyszukiwawczych. Zasady tworzenia instrukcji
wyszukiwawczych. Języki wyszukiwawcze w bazach danych.
Operatory logiczne i tekstowe.

4.12.1 Materiał nauczania

Nowoczesne zautomatyzowane systemy biblioteczne pozwalają na wyszukiwanie

informacji  wieloma  sposobami,  dotychczas  niedostępnych  w  katalogach  tradycyjnych.
Oceniając efektywność wyszukiwania, należy brać pod uwagę: kompletność i dokładność. Do
tworzenia opisów bibliograficznych i formułowania pytań wykorzystywane są specjalne środki
językowe. Pozwalają ona na prezentację leksyki języków w postaci indeksów poszczególnych
baz  danych,  ewentualnie  słowników  (tezaurusów,  słowników  jph)  online  [1, s.  201].  Do
przeszukiwania  baz  danych  wykorzystujemy  m.in.  języki  informacyjno-wyszukiwawcze,
z których najbardziej znane to:

•

Język  słów  kluczowych  –  warunkiem  szybkiego  dotarcia  do  informacji  jest  precyzyjne
opracowanie  rzeczowe.  W  czasie  opracowania  zbiorów  należy  precyzyjnie  i adekwatnie
określić  treść  dokumentowanej  pozycji.  Budowa  słownika  słów  kluczowych  musi
odpowiadać  z  góry  przyjętym  kryteriom  indeksowania.  Wówczas  słowa  kluczowe
posiadają  dużą  wartość  wyszukiwawczą  w  bazie.  System  wyszukiwawczy  baz  oferujący
użytkownikom  język  słów  kluczowych  jest  często  uzupełniany  przez  język  haseł
przedmiotowych.

•

Język haseł przedmiotowych – język informacyjno-wyszukiwawczy o notacji
paranaturalnej, którego jednostki słownika nazwane są tematami i określnikami zaś
gramatykę stanowią reguły budowy haseł przedmiotowych, ich łączenia oraz transformacji
[3, s. 59].

•

Język  kwerend  –  język  wyszukiwawczy,  sztuczny.  Jego  słownik  tworzą  nazwy  operacji
wykonywanych  przez  komputer  w  celu  wyszukania  w  zbiorze  informacji  na  zapytanie
informacyjne.  Gramatyka  oparta  jest  na  regułach  gramatyki  pozycyjnej.  Może  byś
stosowany  w  połączeniu  z językami informacyjno-wyszukiwawczymi różnych baz danych
oraz z operatorami logicznymi i operatorami tekstowymi [3, s. 61].

•

Język  deskryptorowy  –  język  informacyjno-wyszukiwawczy,  najczęściej    o  notacji
paranaturalnej,  z  określoną  w  tezaurusie  paradygmatyką,  którego  jednostki  słownika
nazwane  są  deskryptorami.  Gramatykę  stanowią  najczęściej  reguły  indeksowania
współrzędnego [3, s. 58].
Przeszukiwanie  katalogu  komputerowego  należy  rozpocząć  od  wybrania  kategorii

wyszukiwawczej: autora, tytuł, hasła przedmiotowe itp. oraz określić termin wyszukiwawczy.
Termin wyszukiwawczy można obcinać stosując w dowolnym miejscu znaki maskujące „*”,
terminy wyszukiwawcze można łączyć również operatorami logicznymi.

Operatory Boole’a – „and” czyli „i”, „or” czyli „lub” i „not” czyli „nie” są operatorami

logicznymi.  Są  używane  do  łączenia  wyrażeń  prostych.  Wyrażają  działania  na  zbiorach.
Używane  w  systemach  informacyjno-wyszukiwawczych  stają  się  elementami  instrukcji
wyszukiwawczej:

−

and (i) jest „prawdą”, jeżeli (i tylko wówczas gdy) wszystkie zdania połączone
w wyrażeniu są prawdziwe. Rekord musi spełniać jednocześnie wszystkie postawione
warunki, aby został wybrany;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

or (lub) jest prawdą jeśli kiedykolwiek (lub wszystkie) ze zdań połączonych w wyrażeniu
jest prawdziwe. Rekord musi spełnić jeden z postawionych warunków, aby był wybrany,
może też spełnić niektóre lub wszystkie warunki;

−

not  (nie)  jest  prawdą  jeżeli  zdanie  zawarte  w  wyrażeniu  jest  fałszywe.  Rekord  jest
wybrany,  jeżeli  nie  spełnia  warunku  zawartego  w  wyrażeniu  poprzedzonym  operatorem
not.
Innymi  operatorami  używanymi  w  wyszukiwaniu  informacji  są  operatory  tekstowe.

Używane  są  przy  wyszukiwaniu  pełnotekstowym  w  systemie  informacyjno-wyszukiwawczym
online.  Wyrażenie  języka  kwerend,  określające,  jakie  warunki  muszą  spełnić  wyrażenia
występujące w pełnym tekście wskazane w instrukcji wyszukiwawczej, aby mogły być uznane
za  spełniające  warunki    relewancji  technicznej.  Do  warunków  tych  należą  np.:  rodzaj
kontekstu,  odległości  w  tekście.  Operatory  tekstowe  określają  również  warunki  stosowania
operacji maskowania [3, s. 110].

Używając operatorów logicznych i tekstowych, jak również funkcji maskowania

końcówek,  mamy  możliwość  budowania  złożonych  kryteriów  wyszukiwawczych.  Funkcja
maskowania,  czyli  obcinania,  polega  na  neutralizacji  co  najmniej  jednej  cechy  dystynktywnej
wyrażeń  pełniących  funkcję  wyszukiwawczą,  np.  liter  „a”,  „ych”  w  wyrażeniach:  „dana”,
„dane”,  „danych”.  Stosowana  w  celu  zwiększenia  kompletności  wyszukiwania  informacji  za
pomocą słów kluczowych [3, s. 91].

Wyszukiwanie może być również: proste, złożone oraz zaawansowane. Wyszukiwanie

proste – możliwe jest według ustalonych kategorii: np. autor, tytuł, hasło przedmiotowe,
sygnatura.

Wyszukiwanie

złożone

–

wykorzystuje

słowa

kluczowe występujące

w indeksowanych  polach  opisu  bibliograficznego.  Wyszukiwanie  zaawansowane  –
wykorzystuje  słowa  kluczowe  występujące  w  indeksowanych  polach  opisu  bibliograficznego,
zapytanie składa się ze słów kluczowych i operatorów logicznych i nawiasów okrągłych.
W  bibliotecznych  katalogach  online  formułowanie  instrukcji  wyszukiwawczej  odbywa  się
również  metodą  indeksowania.  Selekcjonowanie  sformułowań  wyszukiwawczych  odbywa  się
po wskazaniu za pomocą komend: jednej lub kilku baz danych; przez wskazanie ich numerów;
przez  polecenie  wyboru  bazy  według  kryteriów  przedmiotowych.  Polecenie  wybierz pozwala
stawiać  pytania  do  bazy  danych.  Pozwala  wybierać  rekordy  i obiekty  ze  zbioru na  podstawie
danych kryteriów.

4.12.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie środki językowe stosuje się do opisu informacji?
2.  Co to jest język dyskryptorowy?
3.  Co oznacza termin „maskowanie końcówek”?
4.  Jaka gramatyka stosowana jest w budowie języka kwerend?
5.  Jaką funkcję pełni operator logiczny „and”?
6.  Co to są operatory tekstowe?
7.  Co to jest wyszukiwanie złożone?
8.  Jakie elementy składają się na zapytanie w wyszukiwaniu zaawansowanym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając zasobów internetowych Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, znajdź

i zapisz pozycję: Fryderyk Chopin: Korespondencja Fryderyka Chopina z George Sand i z jej
dziećmi. T. 1 / oprac. Krystyna Kobylańska; teksty franc. przeł. Julia Hartwig. Warszawa:
Państ. Instytut Wydawniczy, 1981.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  odnaleźć w Internecie stronę www.buw.edu.pl,
2)  wejść do katalogu bibliotecznego,
3)  uruchomić funkcję wyszukiwania złożonego,
4)  zaznaczyć kryterium autor, tytuł,
5)  do połączenia terminów wyszukiwawczych użyj operatora logicznego „and”,
6)  odszukać poszukiwaną pozycję.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

−

materiał nauczania.

Ćwiczenie 2

Podaj tytuł czasopisma, w którym opublikował swój artykuł Dubowski A. Wiemy, że

słowo kluczowe w języku angielskim opisujące artykuł brzmi: electronic system.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odnaleźć w Internecie dowolną stronę biblioteki technicznej, posiadającą dostęp do bazy

BAZTECH,

2)  zapoznać się z zasobami bazy,
3)  zaznaczyć znane kryteria wyszukiwawcze,
4)  skorzystać przy budowie zapytania z operatora logicznego „and”,
5)  odszukać poszukiwaną pozycję,
6)  podać odpowiedź na postawione pytanie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 3

Podaj, ile pozycji książkowych na temat „eksploatacji maszyn” posiada Biblioteka Główna

Politechniki Warszawskiej?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) odnaleźć stronę internetową Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  zapoznać się z kryteriami wyszukiwawczymi w bazie: Katalog Centralny PW,
3)  zaznaczyć znane kryterium wyszukiwawcze,
4)  podać odpowiedź na zadane pytanie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

4.12.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić języki informacyjno-wyszukiwawcze?

¨ ¨

2) wymienić rodzaje gramatyk stosowane w poszczególnych językach?

¨ ¨

3) zdefiniować operatory logiczne Boole’a?

¨ ¨

4) opisać funkcję znaków maskujących?

¨ ¨

5) podać definicję operatorów tekstowych?

¨ ¨

6) podać zastosowanie operatorów tekstowych?

¨ ¨

7) omówić, na czym polega wyszukiwanie zaawansowane?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13. Terminologia zawodowa w języku polskim i języku

angielskim dotycząca procesu wyszukiwania informacji

4.13.1 Materiał nauczania

Terminologia specjalistyczna w języku polskim i angielskim dotycząca procesu

wyszukiwania informacji na podstawie Normy PN-ISO 5127:2005. Informacja i dokumentacja.
Terminologia.

Terminologia w j. polskim

Terminologia i definicja w j. angielskim

Baza danych

Database – set of related data sufficient for a given purpose
or for a given data processing system

Bibliografia

Bibliography – bibliographic retrieval system allowing access
to data which describe and uniquely identify documents

Bibliograficzna baza danych

Bibliographic database – bibliographic retrieval system in the
form of a database

Cisza informacyjna

Silence – absence of relevant documents

Dokument elektroniczny

Electronic record – record stored in a machine-readable
medium

Funkcja zgodności

Matching function – mathematical function measuring the
similarity between documents and queries

Historia wyszukiwania

Search history – record of searches made in a query or
session of queries

Indeks

Index – ordered list or part of a retrieval system allowing
access to an otherwise organized part of it, to the document
address or to the documents itself

Indeks przedmiotowy

Subject index – alphabetical index of subject headings
showing their location in the tables of a retrieval system

Informacja

Information – knowledge that is communicated

Język informacyjno-
wyszukiwawczy

Indexing language – artificial language established to
characterize the content or form of a document

Język sztuczny

Artificial language – language whose rules are explicitly
established prior to its use

Język wyszukiwawczy

Search language – artificial language used to carry out
searches and which is often a combination of an indexing
language with menus or commands of a given software system

Kartoteka

File – standardized listing of access points including names in
a vocabulary

Katalog

Catalogue – ordered list or bibliographic retrieval system
allowing access addresses of documents in one or several
collections

Katalog alfabetyczny

Author catalogue – catalogue with only author and title
entries as access points

Katalog przedmiotowy

Subject catalogue – catalogue where the entries taken from a
list of subject headings or an authority file are filed by
subjects either in alphabetical or in classified order

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Katalog systematyczny

Classified catalogue – catalogue with entries based on a
classification system and a subject index

Komenda

Command – instruction given to the retrieval system in a
search language

Kompletność

Recall – ratio of relevant hits to all relevant documents

Maskowanie

Masking – search technique to combine words that have the
same word stem

Ocena wyszukiwania

Search evaluation – investigations of the efficiency of retrieval
systems an results achieved with the search strategy

Odpowiedź poprawna

Hit – relevant answer from a retrieval system matching a
search formulation

Pomoc informacyjna

Finding aid – system allowing access to representations of
documents, their addresses in a collection and the documents
themselves

Precyzja

Precision – ratio of relevant hits to all hits

Przeglądanie

Browsing – methods to search data by looking through a
collection of documents or through records in a file in a
general rather than in a specific way in order to meet a query

Pytanie wyszukiwawcze

Query – search in one or more steps to obtain an answer in
the form of references or other data from a retrieval system

Strategia wyszukiwawcza

Search strategy – general feature of the search procedure
from a range of options to meet information needs

Swobodne wyszukiwanie
tekstowe

Free-text search – search where natural language is used to
scan a document, entirely or in part, for possible matching

System informacji

Information system – communication system enabling the
communication and processing of information

System wyszukiwawczy

Retrieval  system  –  system  allowing  access  to  representations
of  documents,  their    addresses  in  a  collection  and  the
documents themselves

Szum informacyjny

Noise – non-relevant items or documents retrieved as answers
to a query

Trafność (relewancja)

Relevance – quality of a document produced as a successful
hit in relations to the request profile

System informacyjno-
wyszukiwawczy

Information retrieval system -

Wyszukiwanie

Search and retrieval – active process of selectively recovering
stored data

Wyszukiwanie boolowskie

Boolean search – search formulation using logical operators

Wyszukiwanie interakcyjne

Interactive search – search method allowing a change of the
search strategy adopted while interacting online with a
retrieval system

Wyszukiwanie przez terminy
indeksowe

Term entry system – post coordinate indexing system where
the object represented by index terms, is the access point

Zarządzanie informacją

Information management – planning, control and exploitation
of information sources within an institution

Zarządzanie zbiorem

Collection management – planning and execution of
operations required to implement the collection

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza termin „Source of information”?
2.  Jaka jest definicja terminu „Search strategy”?
3.  Co oznacza termin „Indexing language”?
4.  Jak w języku angielskim brzmi definicja terminu „Search and retrieval”?
5.  Co oznacza termin „Bibliographic database”?

4.13.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Połącz definicje z właściwymi terminami.

Definicja

Termin

Bibliograficzny system wyszukiwania w formie bazy danych

Artificial language

Materiał, z którego czerpane są informacje zaspakajające określone
potrzeby informacyjne

Bibliographic database

Główna cecha procedury wyszukiwawczej z wielu opcji
odpowiadająca zapotrzebowaniu na informację

Source of information

Język, którego reguły używania są dawno ustalone

Search strategy

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z treścią definicji,
2)  sprawdzić w słowniku nieznane słowa,
3)  przyporządkować termin i jego definicję.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

słownik angielsko-polski,

−

norma PN- ISO 5127:2005 Informacja i dokumentacja. Terminologia.

Ćwiczenie 2

Porównaj definicje w języku angielskim z podanymi terminami w języku polskim. Sprawdź,

czy podane terminy odpowiadają definicjom. Zaznacz znakiem „X” prawdę lub fałsz.

Termin

Definicja

Prawda Fałsz

Baza danych

Search where natural language is used to scan a
document, entirely or in part, for possible matching

System
wyszukiwawczy

System allowing access to representations of
documents, their addresses in a collection and the
documents themselves

Swobodne
wyszukiwanie
tekstowe

Database – set of related data sufficient for a given
purpose or for a given data processing system

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Katalog
przedmiotowy

Catalogue where the entries taken from a list of subject
headings or an authority file are filed by subjects either
in alphabetical or in classified order

Język informacyjno-
-wyszukiwawczy

Indexing language – artificial language established to
characterize the content or form of a document

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z treścią definicji,
2)  sprawdzić w słowniku nieznane słowa,
3)  przyporządkować termin i jego definicję.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

słownik angielsko-polski,

−

norma PN- ISO 5127:2005 Informacja i dokumentacja. Terminologia.

4.13.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować termin „wyszukiwanie” w języku angielskim?

¨ ¨

2) podać angielskie odpowiedniki polskich terminów:

−

pytanie wyszukiwawcze,

−

system informacji,

−

cisza informacyjna?

3) określić w języku angielskim różnicę pomiędzy terminami:

index; subject index?

4) podać w języku angielskim definicje terminu „wyszukiwanie przez terminy

indeksowe”?

¨ ¨

5) podać polskie odpowiedniki angielskich odpowiedników:

−

noise,

−

information management,

−

bibliography?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Sprawdź, czy test zawiera 20 zadań.
4.  Uważnie czytaj wszystkie polecenia.
5.  Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. Wybierz ją i zaznacz „X”.
6.  Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi.
7.  Staraj się nie popełniać błędów przy zaznaczaniu odpowiedzi, ale jeśli się pomylisz, błędne

zaznaczenie otocz kółkiem i zaznacz inną odpowiedź.

8. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
9. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

10. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Termin informatologia oznacza:

a)  informację przeznaczoną dla informatyków,
b)  specjalistyczną wiedzą elektroniczną,
c)  prakseologiczną naukę o informacji naukowej,
d)  badanie wpływu informatyki na naukę.

2. W celu prowadzenia jednolitej działalności bibliotecznej oraz informacyjnej,

umożliwiającej korzystanie z materiałów bibliotecznych i innych źródeł informacji, tworzy
się  ogólnokrajową  sieć  biblioteczną.  Który  z  aktów  prawnych  określa,  jakie  biblioteki
wchodzą w skład tej sieci?
a)  Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach,
b)  Rozporządzenie  Ministra  Kultury  i  Sztuki  z  dnia  19  marca  1998  r.  w  sprawie  zasad

i trybu zaliczania bibliotek do bibliotek naukowych oraz ustalania ich wykazu,

c) Rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki z dnia 24 listopada 1998 r. w sprawie

ustalenia wykazu bibliotek, których zbiory tworzą narodowy zasób biblioteczny,
określania organizacji tego zasobu oraz zasad i zakresu jego szczególnej ochrony,

d) Ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej.

3. Katalog krzyżowy to taki katalog, w którym:

a) podstawę opisu tworzą cechy formalno-wydawnicze dokumentów, zawarte

w tytulaturze,

b) łączy w jednym układzie abecadłowym opisy dokumentów opartych na cechach

formalno-wydawniczych i treściowych,

c) podstawę opisu są cechy treściowe,
d) zawiera spis książek bibliotek filialnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. Ze względu na zasięg chronologiczny bibliografie dzielimy na:

a)  międzynarodowe, narodowe i regionalne,
b)  prospektywne, ogólne i lokalne,
c)  bieżące, retrospektywne i prospektywne,
d)  specjalne, narodowe i bieżące.

5. Polskiej bieżącej bibliografii narodowej nie tworzy:

a)  „Bibliografia Śląska”,
b)  „Przewodnik Bibliograficzny”,
c)  „Bibliografia Zawartości Czasopism”,
d)  „Bibliografia Czasopism i Wydawnictw Zbiorowych”.

6. Eksperymentalna baza Centralnego Katalogu Czasopism Zagranicznych powstała

w Bibliotece Narodowej w roku:
a)  1971,
b)  1972,
c)  1981,
d)  1991.

7. Wśród polskich wydawnictw są takie, które realizują ambitny, daleki od komercyjności,

program wydawniczy, staranny dobór tytułów i wysoki poziom edytorski. Należą do nich:
a)  „Znak”, „Pascal”,
b)  „Świat Książki”, „Bellona”,
c)  „Rytm”, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe,
d)  „Fogra”, Państwowy Instytut Wydawniczy.

8. Do archiwum wpłynęły mapy i fotografie terenu. Który z aktów prawnych określa, czy są

one materiałami archiwalnymi wchodzącymi do narodowego zasobu archiwalnego?
a) Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 16 września 2002 r. w sprawie postępowania

z dokumentacją, zasad jej klasyfikowania oraz zasad i trybu przekazywania
materiałów archiwalnych do archiwów państwowych,

b) Rozporządzenie ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 grudnia 2000

r. w sprawie określania szczególnych wypadków i trybu wcześniejszego udostępniania
materiałów archiwalnych,

c) Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym,
d) Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach.

9. Do tak zwanych „nowych mediów” zaliczamy:

a)  telegazetę, radio, prasę,
b)  telewizję, telegazetę, radio,
c)  książki, czasopisma, fonografię,
d)  telegazetę, telewizję satelitarną, Internet.

10. Globalną infrastrukturą sieciową nazywamy:

a)  przestrzeń wirtualną,
b)  serwisy informacyjne,
c)  Internet,
d)  Konsorcja.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

11. Najlepszym systemem komputerowym, przeznaczonym do biblioteki szkolnej, jest:

a)  MOL Optivum,
b)  ALEPH,
c)   LIBRA 2000+,
d)  PROLIB.

12. W tradycyjnych systemach bibliotecznych nie prowadzi się katalogów według kryterium:

a)  autora,
b)  tytułu,
c)  klasyfikacji UKD,
d)  numeru ISBN.

13. Dysk optyczny to nośnik danych, który do odczytu wykorzystuje:

a)  głowicę magnetofonową,
b)  głowicę magnetowidową,
c)  światło lasera,
d)  igłę adaptera.

14. Bazy danych na CD-ROM dzielimy na :

a)  wydawnicze, tematyczne i literaturowe,
b)  tekstowe, literaturowe i multimedialne,
c)  tekstowe, graficzne i multimedialne,
d)  multimedialne, bibliograficzne i tematyczne.

15. Popularne, istniejące tylko w wersji elektronicznej, czasopismo dla bibliotekarzy to:

a)  EBIB,
b)  SYNABA,
c)  OPI,
d)  WIEM.

16. Które z wyrażeń nie jest operatorem logicznym:

a)  and,
b)  +,
c)  or,
d)  not.

17. Reguły indeksowania współrzędnego tworzą gramatykę języka:

a)  kwerend,
b)  naturalnego,
c)  deskryptorowego,
d)  jhp.

18. Symbol „*” stosowany jest do:

a)  kodowania,
b)  maskowania,
c)  indeksowania,
d)  selekcjonowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Wyszukiwanie informacji

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Artowicz E.: Reprezentacja wiedzy w systemie informacyjno-wyszukiwawczym. Wydaw.

SBP, Warszawa 1997.

2. Batorowska H., Czubała B.: Wybrane zagadnienia nauki o informacji i technologii

informacyjnej. Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2000

3. Bojar B. (red.): Słownik encyklopedyczny terminologii języków i systemów informacyjno-

wyszukiwawczych. Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, 1993

4. Chmielewska-Gorczyca E., Sosińska-Kalata B.: Informacja naukowa z elementami

naukoznawstwa. WSiP, Warszawa 1991.

5. Maj J., Nahotko M., Szczęch W.: Zastosowania komputera w bibliotece. Wydaw. SBP,

Warszawa 1996.

6. Mirecka E: Wyszukiwanie, selekcjonowanie i gromadzenie informacji: źródła informacji,

wyszukiwanie i selekcjonowanie informacji Cz. 1. Wydaw. Szkolne i Pedagogiczne,
Warszawa 2003

7.  Narodowe i regionalne serwisy bibliograficzne. Wydaw. SBP, Warszawa 1999.
8.  PN-ISO 5127:2006 Informacja i dokumentacja. Terminologia.
9.  Radwański A.: Komputery biblioteki systemy. Wydaw. SBP, Warszawa  1996.
10.  Słownik  terminologiczny  informacji  naukowej.  Zakład  Narodowy  im.  Ossolińskich,

Wrocław 1979.

11.  Sordylowa B.: Z problematyki bibliotek i informacji naukowej. PAN, Warszawa 1997
12.  Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 roku o bibliotekach.
13.  Ustawa z dnia 16 maja 2006  roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
14.  Ustawa z dnia 21 listopada 1996 roku o muzeach.
15.  Żmigrodzki z. (red): Bibliografia metodyka i organizacja. Wydaw. SBP, Warszawa 2000.
16.  Żmigrodzki Z. (red): Bibliotekarstwo. Wydaw. SBP, Warszawa 1994.