24 1. Przedmiot I ewolucja nauki o pnedaiębiorttwic
[U] Rafliee Hj Gegenuand. Mttkoden und Konzrpu der BetriebjwuuchafuUkrt W: Wabieni Kamped.um der Betrubswirucba/lsUbre. T. 1. Munchen: Wahkn Yeriag 1989.
[12] Rokita J.: W sprawi1 paradygmatu nauki o przedsiębiorstwu i ekonomiki przedsiębiorstwo. W: Problemy rozwoju teorii przedsiębiorstwo. Wrocław: AE 1988. Prace Naukowe Akademii Ekonomiczne] we Wrocławiu nr 414.
[13] Scbtereabcck H : Grundzugr der Bel nrbs wir u c kabule kr1 Wyd. 10 Munchen-Wien: R. Ol den bur1 1989.
[14] Schumpctcr J_' Copitallsm, Sociahsm and Demoetocy. New York: Harper and Brothen 1942.
[15] Selchert F Ein/uhnmg im d1 BetrUbswirtschaftsUhre. Munchen-Wica: R- Oldenburg 1988.
[16] Wóhe O.: Einfikrung In di1 Allgemeine Betruhswirtschaftslehr1. Wyd. 11. Milnchen: Wahkn Yerfa1 1973.
[17] Zieleniewski I Przedsiębiorstwo w łwietl1 prakseologu W: Przedsiębiorstwo w polskim systemu społeczno-ekonomicznym Warszawa PWE 1967.
W nauce o przedsiębiorstwie stosuje się różne metody, modele i podejścia do opisu i objaśniania zjawisk. Szczególną uwagę zwraca się na podejścia badawcze i przy nich się nieco zatrzymamy — rozróżnia się wśród nich następujące:
=> czynnikowe,
=» decyzyjne,
■» systemowe [4, s. 29]1,
=> sytuacyjne.
=» zorientowane na pracę (jednostkowa nauka gospodarcza),
=» marketingowe,
=» ekologiczne [2, s. 15].
Podejście czy nnikowe zostało wprowadzone przez E. Gutenberga w niemieckojęzycznej nauce o przedsiębiorstwie. Największe znaczenie mają czynniki produktywne, które dzielą się na elementarne i dyspozycyjne: elementarne są czynniki produkcji, a dyspozycyjne - kierownictwo, planowanie i organizacja. Stopień wykorzystania tych czynników wpływa na produktywność i koszty. W swej czystej postaci podejście takie jest ograniczone, ponieważ obejmuje tylko sferę produkcyjną przedsiębiorstwa, izolowaną od rynku. Niektóre rozwiązania rozszerzają listę czynników i chociaż G. Raflec uważa, że podejście to nic przystaje do współczesnej praktyki gospodarczej, jest ono (mniej lub bardziej) wykorzystywane w innych ujęciach.
Podejście decyzyjne ujmuje przedsiębiorstwo jako system społeczno-ekonomiczny i na pierwszym miejscu stawia człowieka z jego rolami i potrzebami. Pokazuje ono. jak należy podchodzić do rozwiązywania konkretnych problemów ekonomicznych (i jak złożony jest wybór), pobudza do rozpoznania i wyjaśniania problemów, poszukiwania kryteriów i metod postępowania oraz oszacowania skutków ich zastosowania, podjęcia decyzji, jej wprowadzenia w życie oraz kontroli realizacji celu.
Podejście decyzyjne wzbogaca naszą wiedzę o przedsiębiorstwie. Jego wadami są: ujęcie tylko (lub prawic wyłącznie) procesu racjonalnego postępowania i rozpatrywanie interesów przedsiębiorstwa z pominięciem właścicieli i pracobiorców. Pozwala ono wyjaśnić problemy i zjawiska poprzez potraktowanie przedsiębiorstwa jako dynamicznego systemu otwartego, współdziałającego z otoczeniem. Przedstawia się w nim rolę elementów systemu i ich wpływ na funkcjonowanie i rozwój całości oraz występowanie zależności odwrotnej. Szczególną uwagę zwraca się na funkcje sterowania i regulacji, na normy sterujące i kompensowanie odchyleń od tych norm.
Dzięki podejściu systemowemu zostaje wzbogacone podejście decyzyjne, które zyskuje do dyspozycji szereg modeli, przydatnych zwłaszcza do planowania i analizy działalności przedsiębiorstwa. Podejście systemowe w ekonomice przedsiębiorstwa zastosował u nas J. Rokita [5]. Szersze wykorzystanie tego ujęcia utrudnia specyficzny język, którym się posługuje. Systemowy sposób wyjaśniania rzeczywistości jest wykorzystywany również w innych podejściach.
Podejście sy tuacyjne pokazuje, że wielu zjawisk występujących w przedsiębiorstwie nie można wytłumaczyć bez uwzględnienia konkretnych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych. Dowodzi też, że zasady ekonomiczne i organizacyjne są relatywne, mają więc ważność tylko w konkretnej sytuacji (kontekście sytuacyjnym), i że nie ma zasad absolutnych.
Podejście sytuacyjne nie ma charakteru ogólnego, pozwala natomiast wyjaśnić poszczególne przypadki. Krytycyzm przy objaśnianiu rzeczywistości, właściwy tej koncepcji, może być wykorzystywany w innych podejściach.
W podejściu zorientowanym na pracę zakłada się, że inne ujęcia są ukierunkowane na kapitał, a nie na pracobiorcę. Uwzględnia się w nim zatem potrzeby pracownika dotyczące warunków pracy, samourzeczywistnienia, satysfakcji, sprawiedliwego wynagradzania, udziału w zarządzaniu itp. Jest przy tym jednostronne i nie pozwala na ogląd całościowy, niezbędny w nauce o przedsiębiorstwie. Problemy, które porusza, mogą być uwzględniane w innych podejściach.
Podejście marketingowe ma charakter całościowy, chociaż nie obejmuje wszystkich elementów nauki o przedsiębiorstwie. Marketing jest częścią, a jednocześnie podejściem bazowym tejże nauki Charakterystyczna jest w nim orientacja na konsumenta, któremu muszą się podporządkować i pracodawca, i pracobiorca. Orientacja rynkowa oznacza, że sygnały idą od rynku do przedsiębiorstwa
W ramach tego podejścia O. RalTee wyrótnia dodatkowo ujęcie ewolucyjne.