Podstawy ekonomii

KOSZTY
I ICH KLASYFIKACJA

Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz 

Koszty i ich klasyfikacja

Istota  podejścia  ekonomicznego sprowadza  się do  traktowania  kosztu  jako  kosztu 

ekonomicznego czyli alternatywnego.

Koszty  jawne obejmują bezpośrednie  wydatki  pienięŜne  przedsiębiorstwa  (oprócz  wydatków 

inwestycyjnych),  a  zatem  koszty  robocizny,  surowców,  materia

ł

ów,  paliwa,  energii,  us

ł

ug 

obcych, czynszu, ubezpieczeń itd.

Koszty  ukryte – odzwierciedlają np.  moŜliwe  do  uzyskania  dochody  z  danych  zasobów  przy 

alternatywnym najkorzystniejszym ich wykorzystaniu

Amortyzacja – stopniowo, w miarę zuŜywania się środków trwa

ł

ych, wliczane w koszty odpisy 

z  ich  wartości  początkowej,  równowaŜące  ich  umorzenie,  mające  za  zadanie  stworzenie 
funduszu umoŜliwiającego odtworzenie zuŜywającego się majątku 

Koszty księgowe w przedsiębiorstwie – wy

ł

ącznie koszty jawne i amortyzacja

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Rodzaje zysków

Zysk  księgowy – dodatnia  róŜnica  między  przychodem  przedsiębiorstwa  (iloczyn  wielkości 

sprzedaŜy i cen produktów gotowych) a sumą kosztów jawnych i amortyzacji

Zysk normalny – osiągany, gdy przychody przedsiębiorcy zrównują się z ca

ł

kowitymi kosztami 

ekonomicznymi

Oprócz  kosztów  księgowych  przedsiębiorca  ma  równieŜ pokryte  koszty  ukryte,  a  zatem 

otrzymuje  dochód  nie  niŜszy,  niŜ w  najlepszym  alternatywnym  wariancie  alokacji  swego 
zasobu ziemi, kapita

ł

u i pracy (jej czasu, kwalifikacji i przedsiębiorczości).

Jeśli zysk księgowy jest niŜszy niŜ koszty  ukryte  przedsiębiorcy  (przychód  jest  niŜszy  niŜ koszt 

alternatywny),  to  firma  ponosi  stratę ekonomiczną.  Przy  alternatywnym  wykorzystaniu 
swych  zasobów  przedsiębiorca  osiągną

ł

by  wyŜsze  korzyści.  Dlatego  teŜ zysk  normalny 

określa się mianem dolnego progu rentowności firmy – break even point.

Wynik poniŜej zysku normalnego to strata, powyŜej – zysk ekonomiczny.

Zysk ekonomiczny – nadwyŜka przychodów nad ca

ł

kowitymi kosztami ekonomicznymi 

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Klasyfikacja kosztów

Koszty  w

ł

asne  przedsiębiorstwa – koszty  uwzględniane  w  jego  w

ł

asnym  rachunku  jako 

podstawie podejmowania decyzji produkcyjnych

Koszty  spo

ł

eczne

–

ca

ł

kowite  koszty  ponoszone  przez  spo

ł

eczeństwo,  a  związane                   

z prowadzeniem danej dzia

ł

alności gospodarczej

Koszty  ca

ł

kowite – total  costs  - suma  iloczynów  wielkości  zuŜycia  poszczególnych  czynników 

wytwórczych i ich cen

Ca

ł

kowite koszty ekonomiczne obejmują koszty jawne i ukryte.

Koszty ca

ł

kowite dzielą się na koszty sta

ł

e i zmienne.   

koszty sta

ł

e – fixed costs – w krótkim okresie czasu są to koszty niezaleŜne od skali produkcji, 

nie podlegają zmianie, wraz ze zmianą wielkości produkcji (np. op

ł

aty dzierŜawcze, podatek 

od  nieruchomości,  wynagrodzenia  pracowników  administracji,  ubezpieczenia  majątkowe, 
amortyzacja)

W d

ł

ugim okresie czasu koszty te nabierają cech zmienności, najczęściej skokowo.

koszty zmienne – variable costs – wynikają z zaangaŜowania w procesie produkcji zmiennych 

czynników wytwórczych

Koszty  te  rosną wraz  ze  wzrostem  skali  produkcji,  choć w  róŜnym  tempie  (np.  koszty  paliwa, 

materia

ł

ów, energii, wynagrodzeń pracowników bezpośrednio produkcyjnych).

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Klasyfikacja kosztów

Koszty przeciętne dzielą się na:

-

przeciętne koszty ca

ł

kowite (ATC – average total costs),

-

przeciętne koszty zmienne (AVC – average variable costs),

-

przeciętne koszty sta

ł

e (AFC – average fixed costs).

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Klasyfikacja kosztów

Przeciętne  koszty  ca

ł

kowite (ATC  – average  total  costs)  to  iloraz  kosztów  ca

ł

kowitych           

i wielkości produkcji.

Przeciętne  koszty  zmienne (AVC  – average  variable  costs)  to  iloraz  kosztów  zmiennych          

i wielkości produkcji.

Przeciętne  koszty  sta

ł

e (AFC  – average  fixed  costs)  to  iloraz  kosztów  sta

ł

ych  i  wielkości 

produkcji.

Koszt  krańcowy – jest  równy  zmianie  kosztu  ca

ł

kowitego  spowodowanej  zmianą wielkości 

produkcji o jednostkę

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Klasyfikacja kosztów

ZaleŜność między krzywymi kosztów

a krzywymi produktów

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Klasyfikacja kosztów

ŚcieŜka ekspansji produkcji to:
-

krzywa 

ł

ącząca  kolejne  kombinacje  najniŜszych  kosztów  pozwalające  na  osiąganie  coraz     

większej produkcji, 

-

zbiór  punktów,  dla  których  krańcowa  stopa  technicznej  substytucji  (MRTS)  czynników 
produkcji jest równa relacji ich cen,

-

d

ł

ugookresowa krzywa ilustrująca najniŜsze koszty osiągania kolejnych wielkości produkcji. 

ŚcieŜka ekspansji
L – zatrudnienie
K – kapita

ł

TC1, TC2, TC3 – izokoszty
X1, X2, X3 – izokwanty

ŚcieŜka  ekspansji,  po  przeniesieniu  jej  z  p

ł

aszczyzny  dwuczynnikowej  na  p

ł

aszczyznę kosztu 

ca

ł

kowitego i skali produkcji staje się d

ł

ugookresową krzywą kosztu ca

ł

kowitego.

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Korzyści skali

Korzyści  skali - występują,  gdy  koszty  rosną wolniej  niŜ wielkość produkcji,  koszt  przeciętny 

maleje

Wraz ze wzrostem skali produkcji rosną moŜliwości:
-

lepszego wykorzystania aparatu wytwórczego, wyŜszej produktywności,

-

relatywnego obniŜenia rezerw,

-

uzyskania wyŜszego stopnia specjalizacji si

ł

y roboczej,

-

osiągnięcia wyŜszej wydajności,

-

prowadzenia i korzystania z wyników prac badawczo-rozwojowych,

-

stosowania postępu innowacyjnego,

-

korzystania z nowoczesnych technologii i lepszych rozwiązań organizacyjnych,

-

za  sprawą większej  skali  produkcji  rośnie  zapotrzebowanie  na  większe  ilości  czynników 
wytwórczych,  a  zatem  prawdopodobne  stają się rabaty  z  tytu

ł

u  jednorazowych  zakupów 

znacznych ilości czynników wytwórczych. 

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Krzywe d

ł

ugookresowych

kosztów ca

ł

kowitych LRTC

a korzyści skali  TC

W  zaleŜności  od  podatności  danej  produkcji  na  korzyści  skali

krzywa  kosztu 

d

ł

ugookresowego moŜe mieć przebieg odpowiadający jednemu z 3 wzorców: 

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

ROSNĄCE  K.S.                      STA

Ł

E  K.S.                         MALEJĄCE  K.S.

Koszty a korzyści skali

Krzywe  d

ł

ugookresowych  kosztów  przeciętnych  LRAC  w  warunkach  rosnących,  sta

ł

ych                

i malejących korzyści skali

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

ROSNĄCE  K.S.                        STA

Ł

E  K.S.                        MALEJĄCE  K.S.                                      

Elastyczność kosztu 

Elastyczność kosztu ca

ł

kowitego względem wielkości produkcji

Elastyczność produkcyjna  kosztów  zaleŜna  jest  od  relacji  kosztu  krańcowego  i  kosztu 

przeciętnego.

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Koszty skali

Koszty skali mogą być powodowane przez następujące czynniki:

-

nieoptymalne  wykorzystanie  mocy  produkcyjnych  poszczególnych  ogniw  procesu 
technologicznego,

-

rosnące trudności zarządzania,

-

koszty rozrostu biurokracji,

-

rosnące koszty transportu,

-

rosnące koszty spedycji.

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

ZaleŜność kosztów i korzyści skali
od rodzaju branŜy gospodarki

Kszta

ł

t  krzywych  d

ł

ugookresowych  kosztów  przeciętnych  moŜe  być róŜny  w  poszczególnych 

branŜach.

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

branŜe ma

ł

o podatne               znaczne korzyści skali                monopole naturalne

na korzyści skali                     (przemys

ł

o wysokim                   (dominują koszty sta

ł

e, 

(duŜe koszty robocizny,              uzbrojeniu technicznym         

energetyka,                      

rękodzie

ł

o, us

ł

ugi naprawcze)                stanowisk pracy,                  

telekomunikacja,

zmechanizowany,                         transport kolejowy)

zautomatyzowany)

Opracowano w oparciu o materia

ł

źród

ł

owy

Begg  D.,  Fischer  S.,  Dornbusch  R.:  Ekonomia.  Polskie  Wydawnictwo  Ekonomiczne. 
Warszawa 2007.

Milewski R., Kwiatkowski E.: Podstawy ekonomii. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 
2007.

Kamińska  T.,  Kubska-Maciejewicz  B.,  Laudańska-Trynka  J.:  Teoria  podejmowania  decyzji 
przez podmioty rynkowe. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk 2000.

Kamińska  T.,  Krysinska  A.,  Kubska-Maciejewicz  B.,  Laudańska-Trynka  J.:  Wybrane 
problemy  z  mikroekonomii  - zadania.  Wydawnictwo  Uniwersytetu  Gdańskiego.  Gdańsk 
2006.

Czarny B., Rapacki R.: Podstawy ekonomii. PWE. Warszawa 2002.
Szczepaniec M.: Makroekonomia. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk 2003.