Oleś P. (2011): Dialogowe Ja: zarys teorii, inspiracje badawcze, ciekawsze wyniki. W: P. Oleś, 
M. Puchalska-Wasyl (red.): Dialog z samym sobą. Warszawa: PWN. s. 143-171. 

1. Informacje wstępne
a) Dialogowe Ja to  dynamiczna organizacja wielu względnie autonomicznych pozycji Ja obecnych 
w wyobrażonej przestrzeni umysłu, obdarzonych głosami i splecionych we wzajemnych relacjach 
na podobieństwo relacji społecznych (Hermans, 2008).
b) Dialogowość Ja przejawia się w głośnym myśleniu, mówieniu do siebie, wypowiadaniu się w 
imieniu różnych postaci, ale najbardziej w prowadzonych w myślach konwersacjach. Szczególnie 
doświadczenia bliskie dylematom egzytencjalnym mogą wywoływać sytuacje, kiedy rozważamy 
albo nawet konfrontujemy w formie dialogu wewnętrznego co najmniej  dwa odmienne punkty 
widzenia.
c) Teoria dialogowego Ja wyrasta z koncepcji wartościowania, które rozumiane jest jako proces 
selekcjonowania,   interpretowania   i   porządkowania   doświadczeń   (Hermans   i   Hermans-Jansen, 
2000).
d) Relacja dialogu stanowi podstawę rozwoju, a dialog uwewnętrzniony należy do podstawowych 
form myślenia i współtworzy osobowość.

2. Założenia teorii 
a) Człowiek interpretuje doświadczenia osobiste i zdarzenia zewnętrzne, określając niektóre z nich 
jako osobiście ważne i nadając im określony sens – jest kreatorem znaczeń. Za selekcjonowanie i 
interpretowanie doświadczeń odpowiadają procesy poznawcze i afektywne.
b) Siły odśrodkowe odpowiadają za wzbogacenie systemu znaczeń osobistych, ich zmieniającą się 
interpretację   i   tolerowanie   niespójności   (np.   rozmaitych   punktów   widzenia,   czy   nowych   treści 
niezgodnych   z   dotychczasowymi),   a  dośrodkowe  za   integrowanie   systemu   znaczeń   w   pewną 
zorganizowaną całość.
c)   Ja   łączy   interpretacje   doświadczeń   przeszłych,   teraźniejszych   i   przyszłych   (charakter 
historyczny)

3.Główne tezy
a) Ja obejmuje wiele względnie autonomicznych pozycji Ja (punktów widzenia), między którymi 
zachodzą lub mogą zachodzić wzajemne interakcje.
b) Pozycje tworzące dialogowe Ja reprezentują głosy: osób znaczących, kultury, społeczeństwa oraz 
pochodzą z własnej kreatywnej aktywności podmiotu.
c) Geneza pozycji Ja wynika z interakcji społecznych pod wpływem których zachodził rozwój 
społeczny człowieka (np. interioryzacja punktu widzenia ojca)
d)   Poszczególne   pozycje   Ja   mogą   się   ze   sobą   zgadzać/   nie   zgadzać,   rozumieć/   nie   rozumieć, 
zaprzeczać, przeciwstawiać się, kwestionować, a nawet wyśmiewać Ja w innej pozycji (Hermans, 
Kempen i van Loon, 1992).
e) Tożsamość jest raczej negocjowana niż ustalana, a w owe negocjacje mogą być zaangażowane 
zarówno pozycje wewnętrzne, jak i zewnętrzne. 
f) Pozycje Ja mogą tworzyć antagonistyczne pary, w ramach których dynamiczna relacja sprzyja lub 
utrudnia podejmowanie aktywności w danej sferze życia.
g) Pozycje Ja zaangażowane w dialogi wewnętrzne wyznaczają  przestrzeń dialogową. Wielkość 
przestrzeni dialogowej zależy od ilości i różnorodności pozycji Ja.
h) Gdy dochodzi do głosu wiele pozycji Ja, powstaje wewnętrzna polifonia. Kiedy odnoszą się do 
siebie wzajemnie mówimy o dialogowości.
i) Aktywność psychiczna polega w znacznej mierze na konfrontowaniu i uzgadnianiu rozmaitych 
punktów   widzenia   (stricte  dialogowa   jest   autorefleksja,   gdyż   zakłada   ocenę   samego   siebie   z 
różnych perspektyw ewaluacyjnych – własnych i cudzych).
j)  Dialogi     wewnętrzne  mogą  mieć  postać  dialogów  tożsamościowych  (między  częściami  Ja), 

dialogów z wyobrażoną postacią  lub symulacji dialogów społecznych (rozmowy kreowane lub 
dokańczane w myślach).
k) Dialogi wewnętrzne mogą prowadzić do uzgodnień lub opracowania nowej idei przekraczającej 
wyjściowe   punkty   widzenia   (dialogi   integrujące)   lub   służyć   podtrzymaniu   i   umocnieniu 
kontrastujących pozycji Ja (dialogi konfrontacyjne).
l)  Wewnętrzna aktywność  dialogowa ma trzy postaci:  monolog, wyobrażony dialog, zmiana 
perspektywy  (Puchalska-Wasyl,   Chmielnicka-Kuter,   Oleś).   Sprzyja   jej   wyższy   niż   przeciętny 
poziom neurotyczności i otwartości na doświadczenie oraz niepewność w relacjach społecznych.
m) Funkcje dialogów wewnętrznych: wsparcie, substytucja, eksploracja, więź, samodoskonalenie, 
wgląd, samosterowanie (za: Puchalska Wasyl)
4. Status teorii dialogowego Ja 
a) Status powyższej teorii można określić uwzględniając trzy kryteria:
-Kompletność   i   uporządkowanie   tez:   z   jednej   strony   można   mieć   przeświadczenie,   że   teoria 
uzyskała dojrzałą postać, czego wyrazem są liczne i znaczące publikacje. Wielu badaczy niepokoi 
jednak metaforyczny charakter teorii i mała precyzja w definiowaniu pojęć.
-Możliwość   weryfikacji   hipotez   generowanych   na   podstawie   teorii:   Teoria   w   coraz   większym 
stopniu inspiruje badania eksperymentalne i korelacyjne, publikowane, np. w International Journal 
for   Dialogical   Science.   Pomimo   tego,   problem,   czy   wszystkie   jej   tezy  rzeczywiście   podlegają 
empirycznej weryfikacji, pozostaje otwarty.
-Oryginalność: 
*nowatorskie wprowadzenie elementu relacji pomiędzy poszczególnymi głosami Ja
*teoria   pozwala   dostrzec   i   badać   sens   relacji,   wzajemnej   wymiany,   kooperacji   i   konfrontacji 
rozmaitych części systemu Ja.
*pozwala analizować zjawiska transgresji Ja w czasie (i przestrzeni), tj. przekraczania aktualnej 
perspektywy temporalnej  i odniesienia  do świata oraz  siebie  samego z innych  przyjmowanych 
perspektyw ewaluacyjnych zakorzenionych w przeszłości lub przyszłości.
* na jej podstawie wydaje się możliwe nowatorskie rozwiązanie kwestii genezy wewnętrznych 
dialogów
5. Badania nad dialogowym Ja
a) Linia fenomenologiczna 

−

Wykorzystuje   procedurę   przestrzennej   reprezentacji   Ja:   badany   umieszcza   w   kole 
narysowanym na kartce kropki lub kółka obrazujące poszczególne głosy Ja, nazywa je, 
podaje ich najbardziej typowe wypowiedzi albo łączy w pary, stosownie do tego, które z 
nich są ze sobą w kontakcie. Pozwala to w prosty sposób wyznaczyć przestrzeń dialogową.

−

Badani zaznaczają średnio 10-12 pozycji Ja.

−

Relacja przyjaźni sprzyja rozpoznawaniu pozycji Ja drugiej osoby (Szpakowska).

−

Jeśli badani nie mają instrukcji, by wyznaczać pary pozycji, to najczęsciej wpisują w koło 
dwa razy więcej pozycji o konotacjach pozytywnych niż negatywnych.

−

Kiedy studenci mieli zidentyfikować dialogizujące pozycje istotne z punktu widzenia ich 
tożsamości, umieszczali w kole reprezentującym ich Ja od 3 do 18 par. Opisywali je w 
kategoriach typowych form ekspresji, pochodzenia albo powiązania z konkretną sytuacją 
lub   użyteczności   w   zmaganiu   się   z   problemami.  Wśród   pozycji   tożsamościowych   jako 
częste   pojawiały   się   wspierające,   krytyczne,   opisane   przez   określoną   rolę   społeczną, 
związane   z   Ja   idealnym.   Pary   pozycji   miały   albo   charakter   ewidentnie   opozycyjny 
względem siebie albo komplementarny (Langer). Biorąc pod uwagę pewne wyznaczniki 
wielogłosowości  Ja można  zauważyć   istotną,  choć  niską  korelacje z  kwestionariuszowo 
( Skala Wewnętrznej Aktywności Dialogowej) badanym nasileniem aktywności dialogowej 
(Langer).

−

Pozycje reprezentujące status społeczny osoby lub zaangażowanie w realizację osobistych 
dążeń   umieszczane   są   z   reguły   blisko   środka   koła,   pozycje   związne   z   ideałami   lub 
planowanymi   działaniami   najczęściej   po   prawej   stronie,   a   pozycje   wyrażające   porażkę, 
rezygnację lub zawód raczej w dolnej części po stronie lewej. Pozycje pozytywne są z 

reguły bliżej środka koła, a pozycje negatywne bliżej obwodu.

−

Odległość   między   pozycjami   antagonistycznymi   jest   z   reguły   mniejsza   niż   między 
pozycjami komplementarnymi.

−

Przestrzeń   dialogowa   okazuje   się   istotnie   większa   u   osób,   u   których   nastąpił 
potraumatyczny   wzrost,   w   porównaniu   z   osobami   niedoświadczajacymi   rozwoju 
osobowości po traumie.

−

Osoby   wychowane   w   rodzinach   dwujęzycznych,   gdzie   każdy   rodzic   reprezentuje   inną 
narodowość,   poproszone   o   określenie   pozycji   Ja   charakterystycznych   dla   ich   własnych 
systemów  znaczeń   osobistych  w  każdym   z  języków  oddzielnie,  umieszają  w  znacznym 
stopniu odmienne pozycje Ja i lokalizują je w odmiennym układzie przestrzennym. Próba 
integracji obu systemów nie zawsze przynosi efekt: niektórzy w ogóle nie podejmują próby, 
inni   wybierają   jeden   system   jako   reprezentujący   całość   ich   doświadczeń,   ponad   70   % 
przeprowadza próbę integracji (poprzez proste dodanie pozycji z obu lub utworzenie nowej 
konfiguracji ze starych i/lub nowych pozycji) (Zaborek, 2010).

−

Badania Rabińskiej  (bez zastosowania procedury przestrzennej) potwierdziły hipotezę, że w 
sytuacjach porażki i sukcesu, ujawniają się głosy o odmiennej treści i funkcjach. 

−

Poszukując   rozwiązań   dylematów   egzystencjalnych   ludzie   wybierają   relacje   z 
wyobrażonymi   postaciami,   podczas   gdy   sprawy   codzienne   "dyskutują"   pomiędzy 
wewnętrznymi pozycjami Ja (Płaza, 2008).

b) Linia korelacyjna

−

Większa aktywność dialogowa koresponduje dodatnio z lękowym oraz koreluje ujemnie z 
unikowym stylem przywiązania (Buszek; Oleś i in.)

−

Im   większa   satysfakcja   z   życia   i   wyższa   samoocena   (jawna),   tym   mniejsze   nasilenie 
dialogowości (słaba, choć istotna współzależność) (Paszkowska; Przybyło,).

−

Większa   aktywność   dialogowa   występuje   u   osób   o   mniejszej   integracji   tożsamości 
(Przybyło), nieśmiałości (Gardjew) - zwłaszcza dialogi wspierające i ruminacyjne). Istotnie 
ograniczona   jest   w   depresji   (Mikuła),   zaburzeniach   odżywiania,   anoreksji   i   bulimii 
(Mioduchowska). 

−

Cudo   uzyskał   w   swym   badaniu   EEG   istotne   statycznie   różnice   w   zapisie   aktywności 
mózgowej z okolic czołowej i potylicznej między osobami o wysokiej i niskiej wewnętrznej 
aktywności dialogowej.

c) Linia eksperymentalna

−

Staudinger i Baltes przedstawili uczestnikom badań problemową historię i poprosili ich o 
generowanie   rozwiązań.   Mieli   to   zrobić   "po   prostu"   lub   poprzedzić   prawdziwym   albo 
wyobrażonym   dialogiem   na   ten   temat   z   dowolnie   wybraną   postacią.   Zarówno   realnie 
przeprowadzony,   jak   i   wyobrażony   dialog   prowadziły   do   większej   różnorodności 
możliwych rozwiązań.

−

Dialogi temporalne sprzyjają istotnemu wzmocnieniu poczucia sensu życia i redukowaniu 
negatywnych stanów emocjonalnych, zwłaszcza lęku. Efekt jest szczególnie wyraźny jeśli 
dialog   temporalny  odbywa   się   między  Ja   przyszłym,   a   Ja   aktualnym   oraz   jeśli   w   jego 
wyniku udaje się osobie badanej zintegrować głosy płynące z dwóch odległych w czasie 
pozycji Ja (Oleś, Brygoła i Sibińska, 2010). 

−

Próby   sformułowania   przez   dorosłych   w   wieku   średnim   ważnego   przesłania   dla   Ja 
aktualnego z perspektywy osobistej przyszłości zaowocowały ewaluacją celów życiowych, a 
z perspektywy osobistej przeszłości bilansem lub przepracowaniem istotnych doświadczeń 
(Lewicka, 2010).

−

Dialog   wspierający   sprzyja   redukowaniu   rozbieżności   w   systemie   Ja   i   podniesieniu 
samooceny (Ziemnicka, 2008). 

6. Refleksje końcowe
a)   Zaburzenia   rozwojowe   skutkują   najczęściej   jakąś   formą   utrudnienia   kontaktu   ze   światem 
zewnętrznym (drugą osoba) i ograniczeniem giętkości pozwalającej na zmianę punktu widzenia i 

wymianę myśli wewnątrz naszego Ja. 
b) Badania Paula Lysakera i Johna Lysakera ujawniają atrofię aktywności dialogowej w schizofrenii 
–   w   formie:   silnej     dominacji   jednego   głosu,   która   uniemożliwia   wewnętrzny   dialog   lub 
doświadczenia wewnętrznej pustki albo kakofonii wielu nieskoordynowanych głosów.
c)   Badania   Mischela   wykazały,   że   w   przypadku   dzieci   mówienie   do   siebie,   w   tym   instrukcje 
udzielane sobie, odwracają uwagę od pokusy i przyczyniają się do większej odporności na nią 
(Mischel, Shoda, Ayduk).
d) Adaptacyjna dialogowość różni się od nieadaptacyjnej:

−

wielością i różnorodnością pozycji Ja jako potencjalnie lub aktualnie zaangażowanych w 
dialog.

−

giętkością umożliwiającą inicjowanie i wstrzymywanie wewnętrznego dialogu oraz zmianę 
punktu widzenia

−

zdolnością prowadzenia dialogów zmierzających do uzgodnień i przekraczania ograniczeń 
dialogów wyjściowych

−

zdolnością do w miarę adekwatnego reprezentowania w myślach głosów odmiennych od 
tych, które są identyfikowane jako własne

−

korzystaniem z dialogu wewnętrznego w sposób adekwatny do sytuacji i umiarkowany

d) Rozwój psychiczny obejmujący refleksję nad doświadczeniem polega na konfrontacji "nowego" 
ze   "starym"   i   dotychczas   przyjmowanego   z   potencjalnie   obecnym.   Integracja   jest   pochodną 
sprawności dialogów dominujących, a zmiana – dialogów konfrontujących. 
e) Hipotetyczne konsekwencje rozwoju pozbawionego dialogowych relacji wewnątrz Ja:
- ograniczenie świata przeżyć do jednego punktu widzenia lub istnienie zróżnicowanych odniesień 
do świata, ale bez ich integracji
- bardzo ograniczona i uboga autorefleksja
-wysoce ograniczona zdolność rozumienia i kontaktowania się z drugim człowiekiem