5. Dewiacja i kontrola spo³eczna

CZYNNIKI ZAGRA

PORZ

DKOWI

SPOŁECZNEMU

WIELKO

ŚĆ

POPULACJI

JAKO

ŚĆ

INTERAKCJI

ZAUFANIE

ZAANGA

OWANIE

ZRÓ

NICOWANIE SPOŁECZNE

KULTURA

ROLE ZAWODOWE

DOCHODY

NIERÓWNO

PIENI

DZE, WŁADZA, PRESTI

KONTROLA NA POZIOMIE
MAKRO

T. HOBBES

(1651r) – podporz

dkowanie

dego rz

dom „wielkiego brata”

(Lewiatana), jakim jest pa

stwo

(regulacje rz

dowe)

A. SMITH

(1778r) – „niewidzialna r

rynku”- działa prawo popytu i poda

stwo nie jest tutaj potrzebne

KONTROLA NA POZIOMIE
MIKRO

SOCJALIZACJA

MOTYWACJA

INTERAKCJE

RYTUAŁY

ROLE SPOŁECZNE

Normy

(powinności

)

Wzory

(realne zachowanie

)

DEF:

„

Zamierzone panowanie społecze

stwa nad jednostk

”

(E.ROSS)

FUNKCJONOWANIE
INSTYTUCJI

ZACHOWANIE

FUNKCJONOWANIE
GOSPODARKI,
SYSTEMU
POLITYCZNEGO

JĘZYK
WYGLĄD
WIERZENIA
(KULTURA)

STAN
PSYCHIKI

PEŁNIONA
ROLA
SPOŁECZNA

ZGODNOŚĆ Z
PRZYPISYWANYM
MU ZNACZENIEM

NORMA

Konformizm

Dewiacja

Funkcje :

granice dopuszczalnych zachowań

wzmocnienie integracji grupy

czynnik zmiany społecznej

(alternatywne

wzory zachowań)

POSTAWY WOBEC NORM

Proces standaryzacji lub

normalizacji efektów

ludzkiej pracy

aby była skuteczna musi

zinternalizowana

obyczaj

zwyczaj

moralność

religia

normy prawne

tradycja

NORMY SPOŁECZNE S

PRZESTRZEGANE, BO:

ISTNIEJ

SPOŁECZNE

REGUŁY I
WSKA

ÓWKI

OKRE

LAJ

WŁA

CIWE

ZACHOWANIA W
POSZCZEGÓLNYCH
SYTUACJACH
(ZDRADA, KRADZIE

NATURYZM..)

SOCJALIZACJA

SYSTEM
KONTROLI
SPOŁECZNEJ

Ewolucja kontroli społecznej

(wi

zi)

F. TOENNIENS

GEMEINSCHAFT

(zwyczaj, tradycja)

GESSELLSCHAFT

(cele racjonalne,
prawo, opinia
publiczna)

Ferdinand Tonnies -

wspólnota i stowarzyszenie

własno

ść

prywatna

wspólna

Typ własno

rzeczowe

osobiste

Stosunki społeczne

spisane prawo

tradycja

Regulator działania

a/ interes

b/ umowa

c/ korzy

ść

a/ pokrewie

stwo

b/ s

siedztwo

c/ przyja

Ŝń

Trzy typy wi

zi:

„mechaniczny agregat”

„

ywy organizm”

Metafora

Wola arbitralna,
refleksyjna

Wola naturalna,
organiczna

Podstawa powstania

Grupa umowna

Grupa wspólnotowa

Typ grupy

Stowarzyszenie

Wspólnota

Cechy

Ferdinand Tönnies

(1855 - 1936)

Ferdinand Tönnies (ur.

26 lipca 1855

koło

Oldenswort - zm.

9 kwietnia 1936

Kilonii

niemiecki

socjolog i filozof

1913

r. profesor uniwersytetu w Kilonii

Twórca systemu

socjologii ogólnej

, za

którego podstaw

przyj

ł rozró

nienie

wspólnoty

(niem. Gemeinschaft) i

stowarzyszenia (Gesellschaft) stosunków
społecznych. Wprowadził termin

woluntaryzm

. Inspirował si

filozofi

Thomasa Hobbesa

Zapocz

tkował w socjologii

formalizm

, który

rozwin

ł i uporz

dkował

Georg Simmel

Socjalizacja

problem socjalizacji pojawia si

wtedy, gdy zastanawiamy si

ludzie czerpi

wiedz

, umiej

tno

ci,

znajomo

ść

reguł działania,

obowi

zuj

cych norm, które pó

niej

przejawiaj

w ich zachowaniach

Proces socjalizacji

socjalizacja

- proces za po

rednictwem którego jednostka

staje si

członkiem szerszych zbiorowo

ci społecznych

uczenie si

reguł i idei zawartych w kulturze

socjalizacja pierwotna

– dokonuje si

w dzieci

stwie, w

rodzinie i innych grupach pierwotnych

socjalizacja antycypuj

– internalizowanie wzorów grupy,

do której si

nie nale

y, a jedynie pragnie nale

, czyli

pozytywnej grupy odniesienia

socjalizacja odwrotna

– sytuacja spotykana w warunkach

szybkiej zmiany kulturowej, kiedy np. młode pokolenie stara
si

wdro

tradycjonalnie nastawione starsze pokolenie do

nowych wzorów kulturowych tj. stylów bycia, mówienia,
ubierania si

, rozrywki, twórczo

ci etc.

socjalizacja permanentna

– proces uczenia si

coraz to

nowych wzorów kulturowych, w ci

gu całego

ycia

Ogniwa socjalizacji

resocjalizacja

– eliminacja gł

boko

zinternalizowanych wzorów kulturowych i
wpojenie wzorów przeciwstawnych

kontrsocjalizacja

– uczenie si

wzorów

ycia typowych dla

rodowisk

dewiacyjnych i przest

pczych, odmiennych

od tych, które uznaje wi

kszo

ść

społecze

stwa

Kontrola społeczna i sankcje

kontrola spo

eczna

– system społecznych sankcji

/negatywnych i pozytywnych/ oraz agend /grup, organizacji,
instytucji/ stosuj

cych takie sankcje

sankcje formalne

– kary wymierzane w szczegółowo

przepisanym trybie, w okre

lonym precyzyjnie wymiarze, przez

specjalnie do tego powołane organizacje czy instytucje

sankcje rozproszone

– spontaniczne i nieformalne metody

nacisku i karania stosowane przez grupy, do których jednostka
nale

permisywno

ść

spo

eczna

– atmosfera przyzwolenia na czyny

dewiacyjne czy nawet przest

pcze wywieraj

ca presj

agendy kontroli społecznej w kierunku powstrzymywania si

wymierzenia sankcji, lub wymierzenia sankcji niewspółmiernie
łagodnych

punitywno

ść

– rozpowszechnione w społecze

stwie

Ŝą

danie

wysokich kar i „zerowej tolerancji” w stosunku do dewiantów i
przest

pców

kontrola społeczna

Kontrola spo

eczna jako mechanizm wymuszaj

wsp

ół

dzia

anie społeczne, utrzymuj

cy i stabilizuj

porz

dek spo

eczny;

rodzaje kontroli społecznej:

- wewn

trzna i zewn

trzna;

- formalna i nieformalna;
- prawna i pozaprawna itp.

kontrola społeczna a rodzaj mo

liwej do zastosowania

sankcji za przekroczenie norm (obyczajowa, religijna,
prawna itp.);

style

„

prowadzenia

”

kontroli społecznej: penalizacyjny,

kompensacyjny, rozjemczy i terapeutyczny.

kontrola społeczna a inne wa

ne kategorie (

„

poj

cia

”

)

społeczne:

„instytucja” („instytucjonalizacja”) i „socjalizacja”.

Internalizacja kultury

wszystkie tre

ci wpajane przez społecze

stwo,

zawarte s

w obr

bie kultury

internalizacja

– proces psychiczny polegaj

cy na

„uwewn

trznieniu” kultury, czyli przekształceniu

jej wzorów w elementy osobowo

motywacje

czy postawy

eksternalizacja

– przejawianie si

ukształtowanych kulturowo tre

osobowo

ciowych – motywacji czy postaw w

konkretnych działaniach

Kontrola spo

eczna a

dewiacje

dewiacja, czyli „zboczenie z drogi”, „odchylenie od
wła

ciwego kierunku”;

dewiacja

jest

traktowana

jako

„naruszenie”

porz

dku spo

ecznego - jest ono zachowanie

niezgodnym

standardami

normatywnymi

składaj

cymi

podzielan

wizj

ładu

społecznego;

problemy:

co jest uwa

ane za dewiacj

„dewiacja pozytywna”(„nadgorliwiec”);

granice tolerancji (gdzie przebiegaj

i kto je

okre

la?)

INTERPRETACJE
BIOLOGICZNE

Cesare Lombroso

(1876r): kształt czaszki,

wielko

ść

szcz

ki, długo

ść

ramion – osoby

biologicznie zdegenerowane (typ
„atawistyczny”

Sheldon

(1949r):

typ mezomorficzny (umi

ęś

niony, aktywny,

skłonny do przest

pczo

ść

Ektomorficzny (szczupły)

Endomorficzny (pulchny)

INTERPRETACJE PSYCHOLOGICZNE
– „NIENORMALNE STANY
PSYCHICZNE”

TYPY OSOBOWO

Hans Eysenck – nienormalne stany
psychiczne maj

charakter dziedziczny

Amoralna osobowo

ść

psychopatyczna –

wycofana, pozbawiona emocji jednostka,
która działa impulsywnie i rzadko kiedy ma
poczucie winy

DEWIACJA SPOŁECZNA

ŁAC. „DEVIO”

SCHODZENIE Z DROGI

ODCHYLENIE

ZBOCZENIE

Po II wojnie światowej : synonim „patologii”
lub „dezorganizacji społecznej”

Dewiacja i jej rodzaje

dewiacja pierwotna

– czyn dewiacyjny popełniony

po raz pierwszy, uruchamiaj

cy sekwencj

kontroli

społecznej i wymierzania sankcji

dewiacja wt

rna

– recydywa, czyli wej

cie na

drog

„kariery dewiacyjnej” w wyniku odrzucenia

przez społecze

stwo – „stygmatyzacji”

stygmatyzacja

stygmatyzacja /etykietowanie

– trwałe przypisanie

jednostce to

samo

ci dewianta czy przest

pcy

przez ci

ąŜą

ce na niej znami

karalno

dewiacja w sensie funkcjonalnym

– czyn

wywołuj

cy negatywne reakcje społeczne w

postaci sankcji ró

nego rodzaju

DEWIACJA I
PRZEST

PSTWO

kryterium - reakcja społeczna na dane zachowanie
(dewiacj

historyczna zmienno

ść

kryteriów dewiacji;

ewolucja kryteriów prawnych i ich znaczenie;

kulturowe uwarunkowania (ró

nice kulturowe)

•

teoria „naznaczania” społecznego (etykietowania),
stygmatyzacja (wa

na rola otoczenia społecznego

w uznawaniu „kogo

” za dewianta);

•

dewiacja

„pierwotna”

„kariera”

dewiacyjna

(przyj

cie „nowej to

samo

ci” i jej akceptacja)

DEWIACJA

Jako przedmiot badań socjologii – oznacza naruszeńie

reguł istniejącego porządku społecznego:

„anomia”

wg.

Durkheima,

„chaos

normatywny”)

W ujęciu R. K. Mertona (analiza poprzez cele i
środki):

konformizm,

innowacja,

rytualizm,

rezygnacja (ucieczka) i bunt.

przekaz

kultury

dewiacyjnej

(subkultury

dewiacyjne, „kodeks zawodowy” itp.);

„niesprawność”

mechanizmów kontroli

(akcent

pada  na  osobiste  kalkulacje  jednostki,  czy  opłaca
się zachowywać konformistycznie  lub  teŜ nie?,  w
jakich sytuacjach?,i za jaką cenę?).

Dewiant

Człowiek, który

yje niezgodnie z obowi

zuj

cymi

regułami, których przestrzega wi

kszo

ść

z nas: np.

przest

pcy, narkomani, (Giddens, 223)

Kevin Mitnick

– hakerzy jako grupa dewiantów,

zagra

ca epoce informacji (mroczna

społeczno

ść

„nieprzystosowanych społecznie

młodych ludzi, którzy unikaj

kontaktów z innymi

alternatywnym

yciem, ukryci za

anonimowymi nazwami u

ytkownika sieci)

Kevin Mitnick w Polsce

Kevin Mitnick

Kevin David Mitnick (ur.

6 sierpnia 1963

roku w

Van Nuys

Kalifornia

) – jeden z najbardziej znanych

komputerowych włamywaczy

. Za swoje

przest

pstwa został skazany na wieloletnie

pozbawienie wolno

ci.

15 lutego 1995

roku

FBI

przy pomocy dziennikarza komputerowego Johna
Markoffa i

Tsutomu Shimomury

aresztowano go.

Został oskar

ony o włamanie na terenie

USA

kilku wa

nych systemów komputerowych. Nigdy

jednak nie zarzucono mu czerpania korzy

materialnych z

crackingu

Funkcje „dewiacji”

wyja

niaj

sens społeczny norm (jakie zachowanie s

akceptowane, a jakie nie?; gdzie s

granice tolerancji);

okre

laj

samo

ść

grupy i jej granice (podział „my” i

„oni”);

zwi

kszaj

spójno

ść

grupy (mobilizacja grupy wobec

zagro

enia);

czasami

„wentylem”

bezpiecze

stwa

(nie

stosowanie si

wobec norm mo

e by

sposobem

przetrwania w trudnej sytuacji);

stanowi

ą ź

ród

o zmian spo

ecznych (to, co dzisiaj jest

dewiacj

, jutro mo

e zosta

zaakceptowane jako

„normalne”).

INTERPRETACJE

teorie funkcjonalistyczne

teoria interakcjonistyczna

teoria konfliktu

teoria kontroli

Teorie wyja

niaj

dewiacj

Główne nurty socjologii wyró

niaj

trzy

licz

ce si

teorie dewiacji:

Dewiacja jest rezultatem rozregulowania
systemu społecznego

Dewiacja jest rezultatem transmisji
kultury dewiacyjnej

Dewiacja jest rezultatem niesprawno

mechanizmów kontroli społecznej

Teorie wyja

niaj

ce dewiacj

Zakłócenia porz

dku społecznego

prowadz

do załamania si

jednolitego

systemu powszechnie przyj

tych norm, a

c do dezorganizacji społecznej –

poj

cie anomii wprowadzone przez E.

Durkheima

I. Jako czynnik dezintegracji

(konsesualny, integracyjny model społecze

stwa)

Ustala zakres tego, co wolno, a czego nie

rol

publicznego karania dewiantów

współcze

nie przyjmuj

media

karanie dewiantów wzmacnia konformizm

ród pozostałych członków grupy

napi

cia indukuj

ce dewiacje tkwi

strukturze społecznej (zanik wi

zi,

anonimowo

ść

kontaktów społecznych…)

Teorie wyja

niaj

ce dewiacj

Dewiacja jako rezultat transmisji kultury

dewiacyjnej

Subkultury dewiacyjne - zbiorowo

wytwarzaj

ce własny system warto

ci i

norm sprzeczny z normami szerszego
społecze

stwa

II. Dewiacja jako zachowanie

wyuczone (interakcjonizm

)

(orientacja socjalizacyjno - kulturowa)

Jest to przykład socjalizacji negatywnej

Nabywamy j

poprzez przył

czanie si

podkultur dewiacyjnych oraz przynale

ść

rodowiska o

ograniczonych

liwo

ciach legalnego czy racjonalnego

zaspokajania potrzeb i aspiracji lub

zablokowanego

(np.mniejszo

ci etniczne)

teoria zró

nicowanych powi

gangi zaspokajaj

te same potrzeby,

co grupy pierwotne (bezpiecze

stwa,

przynale

ci, emocjonalne..)

Teorie wyja

niaj

dewiacj

Dewiacja jako rezultat niesprawno

mechanizmów kontroli społecznej

na przyj

ąć

zało

enie,

e ludzie kieruj

interesem egoistycznym i nie maj

powodów, by przestrzega

norm, które

ich ograniczaj

III. Dewiacja jako trwały element

Ŝycia społecznego

(konfliktowy, oparty na antagonizmach, model

społecze

stwa)

Dewiacja to stały element

ycia

społecznego; o tym co jest, a co nie jest
dewiacj

, decyduj

ci, którzy maj

władz

i mog

stanowi

prawo -

ródła dewiacji tkwi

le funkcjonuj

cym prawie, instytucjach władzy

i pa

stwa

Zachowania dewiacyjne s

przypisywane

nieuprzywilejowanym segmentom społecze

stwa;

ludziom pozbawionym korzy

ci, jakie daje władza,

zamo

ść

, wpływy itp

IV. Teoria naznaczania

Nie pytamy

dlaczego

ludzie narzucaj

okre

lone normy; przyjmujemy,

e działania

same w sobie nie s

ani dobre ani złe

„zło” to nie sam czyn, a

sposób

jego

definiowania

i reagowania na niego przez

innych

wyra

a struktur

władzy w społecze

stwie;

reguły zostały stworzone przez bogatszych dla
biednych, m

ęŜ

czyzn dla kobiet, starszych dla

młodszych, itp…

Anomia

Anomia – stan zagubienia powstały w

wyniku osłabienia oddziaływania lub
rozpadu norm, w jakim moŜe znaleźć
się społeczeństwo na skutek
załamania się porządku społecznego.
Brak wspólnych wartości powoduje,
Ŝe kontrola społeczna zachowań
jednostek staje się nieskuteczna, co
prowadzi do chaosu i dezorganizacji.

Durkheim to najwybitniejszy przedstawiciel

socjologizmu

. Był profesorem w

Bordeaux

gdzie w

1895

roku obj

ł pierwsz

w Europie

katedr

socjologii

, od

1902

roku wykładał na

Sorbonie

Autor klasycznych dzieł, spo

ród których

najsłynniejsze to: O podziale pracy społecznej,
Zarysy metody socjologicznej,

Le suicide.

Étude de sociologie

, Elementarne formy

ycia

religijnego.

Był zało

ycielem i redaktorem pisma

Année

Sociologique

Odrzucenie wzorów
zachowa

Odrzucenie
obowi

zuj

cego systemu

warto

Bunt

Stosowanie si

obowi

zuj

cych

wzorów zachowa

Nieaprobowanie
uznawanego w
zbiorowo

ci systemu

warto

Rytualizm

Niestosowanie si

obowi

zuj

cych

wzorów zachowa

Aprobowanie warto

Innowacja

Stosowanie si

obowi

zuj

cych

wzorów zachowa

Aprobowanie uznanych
warto

Konformizm

Robert Merton