Pedagogika behawioralna
Pedagogika K. Konarzewskiego
(ujęcie behawiorystyczne)
Na podstawie wzoru: P = f ( C ; T )
(racjonalność)
gdzie: P - projekt
C - cel
T
– teoria
Założenia: wychowanie rozumiane jako fakt i zadanie ;
pojęcie
zmiany psychicznej
Sposoby oddziaływania ( T ) :
1. indywidualne: kara, nagroda, perswazja, modelowanie,
metody
zadaniowe,
2. grupowe: odniesienie porównawcze, nacisk grupowy,
modyfikacja
norm i
ról społecznych,
modyfikacja kulturowego wzoru życia - psychologia
społeczna
Definicja: behawioryzm - określany inaczej mianem
„psychologii S-R”,
psychologii bodźca i reakcji (B-R),
przedmiotem badań tej psychologii jest swoiście
rozumiane zachowanie ludzi i
zwierząt. Bodźce i
reakcje mają status fizycznych i
bezpośrednio
dających się obserwować stanów rzeczy.
Za determinanty zachowania uznaje się wyłącznie bodźce
fizyczne działające w aktualnej sytuacji oraz te, które
działały na dany organizm uprzednio, od momentu
urodzenia. Obydwa rodzaje
bodźców (aktualne i
minione) składają się na tzw. historię warunkowania, tj.
uczenia się danego organizmu.
Charakterystyka (ogólna) pojęcia wychowanie-uczenie się
rozumianego
jako „zachowanie”
1. Zachowanie ludzkie (wychowanie-uczenie się) nie jest
współdeterminowane przez jakieś czynniki wewnętrzne,
rozumiane fizjologicznie lub psychologicznie:
• jako struktury lub procesy ośrodkowego układu
nerwowego, bądź w
drugim przypadku:
• jako świadome lub nieświadome stany czy procesy
psychiczne,
2. Typowe czynności uczenia się (wychowania) takie jak:
czynności językowe, myślenie abstrakcyjne, twórczość,
czynności symboliczno-kulturowe (wg J. Kmity)
wyznaczone są przez te same prawa typu S-R - prawa
bodźca i reakcji.
Podstawy epistemologiczne koncepcji :
1. Fenomenalizm, wyraża się w sprowadzeniu (redukcji)
zachowania
jednostki do tych tylko jego składników, które są
bezpośrednio uchwytne zmysłowo (obserwowalnie),
2. Naturalizm przedmiotowy, to stwierdzenie, że prawa typu S-R
mają
charakter zależności „naturalnych” (przyrodniczych),
3. Psychologizm, wyraża się w potraktowaniu środowiska
kulturowego
człowieka jako zespołu fizycznych bodźców oraz w
sprowadzeniu pewnych form świadomości społecznej takich, jak
np. język i
sztuka, także do form behawioralnych,
jednostkowych,
4. Indywidualizm metodologiczny to takie stanowisko
teoriopoznawcze,
które głosi, że wszelkie zjawiska
społeczne są ostatecznie
zdeterminowane przez zjawiska
indywidualne, a więc każde z nich
można wyjaśnić, powołując
się na zjawiska indywidualne,
5. Antyindywidualizm metodologiczny (stanowisko odmienne) w
wersji radykalnej głosi, iż „wszelkie pozabiologiczne zjawiska
indywidualne mają swe częściowe przynajmniej determinanty
ostateczne w zjawiskach społecznych” (J. Kmita).
•
to ostatnie założenie pozwala na rozpoznanie środowiska
społeczno-kulturowego człowieka, jako praktyki jednostkowej
regulowanej
przez ponadjednostkowe kulturowe
normy i reguły.
• przyjęcie tego założenia powoduje, że psychologiczne
pojęcie
doświadczenia podmiotowego
(introspekcyjne, behawioralne, czy dowolne inne) nie jest
potrzebne.
•
W neobehawioryzmie elementem różnicującym to ujęcie,
od opisanego wyżej, jest tzw. strukturalizm. Wiąże się to z
przyjęciem w tej koncepcji tzw. neobehawioralnych praw
drugiego rodzaju typu S-O-R, w którym „O” to termin
teoretyczny oznaczający tzw. zmienną
pośredniczącą.
•
w neobehawioryzmie badania koncentrują się na
konstrukcji abstrakcyjnych, wyprzedzających praktykę
teorii. Teorie te są
następnie sprawdzane empirycznie.
Pełnią one czysto instrumentalną funkcję.
• strukturalizm zaprzecza jakoby pewne układy całościowe
były jedynie
zespołem, czy „sumą” swych części. Twierdzi,
że przysługują im takie
właściwości, które są różne od
własności ich elementów. To własności
globalne danego układu
określają własności jego składników, a nie odwrotnie (sytuacja
odwrotna to tzw. atomizm).
Podstawy
epistemologiczne
behawioryzmu
i
neobehawioryzmu, ujęte
tu w formie skróconej, w
różny sposób przejawiają w dzisiejszym
rozumieniu
wychowania (jako struktury globalnej) w pedagogice.
Odchodzi się od „czystego” behawioryzmu na rzecz jego
współczesnych ujęć neobehawioralnych.
Przykładem tego stanowiska wydaje się być propozycja K.
Konarzewskiego, opisująca pedagogikę w kategoriach tzw.
projektu działalności wychowawczej
Autor wyróżnia dwa poziomy (dopełniające się) struktur
regulacyjnych u
człowieka:
I.
poziom regulacji reaktywnej,
II. poziom regulacji celowej.
Ad. I. Regulator reaktywny to ...”wrodzona lub nabyta w
drodze
kojarzenia przez styczność koordynacja
sensoryczno-motoryczna
(także: sensoryczno-
werbalna), czyli związek S-R, nazywany
nawykiem
„
•
ta deklaracja jednoznacznie sytuuje ów poziom regulacji w zakresie
założeń
tzw. „czystego” behawioryzmu.
Ad. II. W regulacji celowej autor wyróżnia także dwa
poziomy.
a) regulator pierwszego poziomu jest ...”pewnym z ł o ż e
n i e m
regulatora reaktywnego i mechanizmu
antycypacji”, który to
mechanizm wyjaśnia... ”za
pomocą procesu warunkowania
klasycznego(1), a
genezę całego regulatora za pomocą
warunkowania
instrumentalnego(2)
1. warunkowanie klasyczne (Pawłow) - reakcja behawioralna,
2. warunkowanie
instrumentalne
(+
„dzwonek”)
–
reakcja
instrumentalna
• Interesujące z poznawczego punktu widzenia jest, przyjęte
przez
autora, owe „złożenie” regulatora reaktywnego
i mechanizmu
antycypacji. Owe „złożenie” to przyjęcie
pewnej zasady
heurystycznej określanej mianem
antyparalelizmu
psychofizycznego.
• Jest to stanowisko, które zakłada swoiście pojętą
identyczność stanów rzeczy z dziedziny świadomości
indywidualnej z fizycznymi stanami rzeczy ( bodźce, reakcje,
procesy mózgowe, procesy neurofizjologiczne.)
Stanowisko odmienne to paralelizm. Żadne dane empiryczne,
którymi
dysponuje współczesna psychologia i fizjologia nie
mogą potwierdzić ani obalić tezy paralelizmu psychofizycznego
Wynika
to z faktu, że zarówno paralelizm i antyparalelizm
to nie dwie
konkurencyjne hipotezy, lecz dwa różne
współczynniki
metodologiczno-teoretyczne:
• pierwszy z nich obsługuje praktykę badawczą
introspekcjonizmu oraz
m.in. psychologię Piagetowską,
(paralelizm),
• drugi natomiast - praktykę badawczą behawioryzmu i
psychoneurofizjologii. (antyparalelizm).
b) drugi poziom r e g u l a c j i celowej opiera się
na ...”wiedzy
jednostki zorganizowanej we względnie
spójną całość niezależną
od szczegółowych wymogów
regulacyjnych i przeto mogącą w sposób c i ą g ł y kierować
zachowaniem się jednostki”
• charakteryzując pełniej ten poziom, autor pisze o „mini
modelu-planie”,
„programie czynności”.
Strukturą globalną wydaje się być tutaj pojęcie „wiedza”.
Pojęcie to definiowane jest precyzyjniej wtedy, gdy pisze
autor o
możliwościach zmiany tejże wiedzy. Zmiana ta, to
według autora
„sytuacja”, w której elementy tejże
wykazują nieoczekiwane „właściwości”. Właściwości te
objawiają się jednostce na trzy sposoby:
1. obserwowane zachowanie,
2. komunikaty językowe,
3. zadanie.
• powyższe sposoby, wcześniejsze tzw. warunkowanie,
pozwalają autorowi na określenie mechanizmów zmiany
psychicznej oraz adekwatnych do nich metod wychowania i
środków
wychowawczych
Egzemplifikacje dydaktyczne ujęcia behawiorystycznego to
tzw.
model nauczania bezpośredniego,
zaprojektowany z myślą o uczeniu się wiedzy
proceduralnej koniecznej do opanowania
prostych i
złożonych umiejętności oraz o uczeniu się silnie
ustruktyryzowanej wiedzy deklaratywnej, której nauczać
można „krok po kroku”.
Model ten można opisać, charakteryzując bieg lekcji, czyli tzw.
syntaksę modelu. Składa się ona z pięciu głównych
faz:
1. Podanie celów i wywołanie nastawienia,
2. Pokaz wiedzy lub umiejętności,
3. Ćwiczenie pod kierunkiem,
4. Sprawdzenie opanowania umiejętności i wiadomości;
sprzężenie zwrotne,
5. Rozbudowane ćwiczenia; transfer.