1

Programy terapeutyczne 

dla 

nieletnich sprawców przemocy 

seksualnej

Zbigniew Izdebski

2

Dlaczego konieczne jest wypracowanie sposobów wczesnego 
rozpoznawania i interwencji wobec nieletnich sprawców przemocy 
seksualnej?

Wielka Brytania: 



w 25-40% wszystkich spraw o napaść seksualną podejrzanym 
sprawcą jest nieletni



w 1994r. ponad 10 000 dzieci zostało wykorzystanych seksualnie 
przez inne dziecko lub młodą osobę

Stany Zjednoczone:



nieletni (13-17 lat) są sprawcami niemal 20% wszystkich 
przypadków zgwałceń i 50% przypadków wykorzystania 
seksualnego każdego roku (Barbaree, Hudson, Seto,1993)

Kanada:



20% wszystkich napaści seksualnych dokonanych jest przez 
młodzież (Mathews,1987)

P o l s k a  ?

3

Skala zjawiska – badania

 

polskie

, 

Izdebski 2004



Badanie młodzieży klas II szkół ponadgimnazjalnych



Realizowane w ramach projektu badawczego Państw Regionu Morza Bałtyckiego
(Norwegia, Szwecja, Islandia, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja i Polska)



kwiecień – maj 2004 

4

Cele badania



Diagnoza skali przemocy w środowisku młodzieży



Zaprojektowanie działań profilaktycznych i edukacyjnych dla 
młodzieży w kontekście przeciwdziałania zjawisku



Materiał porównawczy dla Państw Regionu Morza Bałtyckiego

5

Metodologia badania młodzieży



Termin realizacji badania: 19.04. – 13.05. 2004r. 



Reprezentatywna próba szkół ponadgimnazjalnych 

(warstwy: typ szkoły, województwo)



Grupa celowa: uczniowie II klas szkół ponadgimnazjalnych – 

zrealizowano 5173 ankiety



Technika: ankieta wypełniana samodzielnie przez respondenta 

(ankieta audytoryjna w przypadku badania uczniów)



Przed badaniem – pilotaż i szkolenie koordynatorów

6

Struktura próby

Badanie zostało przeprowadzone w 

250

 szkołach 

ponadgimnazjalnych, odpowiednio w 41 szkołach zawodowych, 56 
technikach, 112 liceach ogólnokształcących oraz 41 liceach 
profilowanych. 

 Liceum 

ogólnokształcące

48,3%

 Technikum

23,0%

 Zasadnicza szkoła 

zawodowa

12,4%

 Liceum profilowane

16,3%

Izdebski 2004, N=5173

7

Doświadczenia nastolatków 

związane z przemocą 

seksualną

8

Ktoś zmuszał do zachowań seksualnych 
wbrew woli 

Izdebski 2004, N=5173

Nie miał(a) nigdy 

żadnych z takich 

doświadczeń

66%

doświadczenia 

zmuszania do 

kontaktów 

wzrokowych i 

dotykowych

16%

doświadczenia 

zmuszania do 

kontaktów 

seksualnych

18%



66%

 młodzieży nigdy nie było zmuszanych przez inną osobę do niechcianych zachowań 

seksualnych, odpowiednio 

63%

 chłopców i 

69%

 dziewcząt.



16%

  młodzieży było zmuszanych do kontaktów wzrokowych i dotykowych o charakterze 

seksualnym wbrew ich woli, odpowiednio 

12%

 chłopców i 

21%

 dziewcząt.



18%

 młodzieży było zmuszanych kiedykolwiek do różnych form kontaktów seksualnych, 

w tym do stosunku seksualnego, odpowiednio 

25%

 chłopców i 

10%

 dziewcząt. 

9

Zmuszanie innych do zachowań 
seksualnych

Izdebski 2004, N=5173

Nie zmuszał(a) i sam 

był(a) zmuszany(a)

25,4%

Zmuszał(a) i sam nie 

był(a) zmuszany(a)

3,9%

Ani nie zmuszał(a) ani 

nie był(a) zmuszany(a)

62,2%

Zarazem zmuszał(a) i 

sam był(a) zmuszany(a)

8,5%



25%

 było zmuszanych do zachowań seksualnych, natomiast sami tego nie robili 

wobec innych, odpowiednio 

23%

 chłopców i 

28%

 dziewcząt.



8%

 nastolatków zarazem było zmuszanych jak i sami zmuszali inne osoby do 

niechcianych zachowań seksualnych, odpowiednio 

14%

 chłopców i 

3%

 dziewcząt. 



4%

  młodzieży zmuszało innych, natomiast sami nie mieli tego typu doświadczeń, 

odpowiednio 

7%

 chłopców i 

1%

 dziewcząt.

10

Sprawcy jako wcześniejsze ofiary przemocy 
seksualnej

68%

32%

doznali przemocy seksualnej

nie doznali

Wśród wszystkich sprawców przemocy 
seksualnej 68% było zarazem ofiarą 
przemocy seksualnej.

Izdebski 2004, N=654

11

 

Nieletni sprawcy

 

 

najczęściej stosowane formy przemocy seksualnej

dotykowe (hands-on)

Odsetek wśród wszystkich 

sprawców



dotykanie i pobudzanie innej osoby                  

84,9%



stosunek waginalny                                             

22,5%



wymuszenie masturbowania sprawcy               

14,2%



stosunek oralny                                                   

11,6%



stosunek analny                                                     

8,0%

Izdebski 2004, N=654

12

Sprawcy incydentalni vs. chroniczni

Ponad połowa sprawców przemocy 
seksualnej (51,3%) dopuściła się co najmniej 
2 aktów wykorzystania seksualnego

sprawca

chłopak

sprawca

dziewczyna

ogółem 

wśród 

wszystkich 

sprawców

Ile razy 

namawiałe(a

)ś, 

naciskałe(a)ś

, 

zmuszałe(a)ś 

drugą osobę 

do zachowań 

seksualnych 

wbrew jej 

woli?

1 raz

45,6%

67,9%

48,7%

2 - 5 

razy

42,9%

25,0%

40,4%

więcej 

niż 5 

razy

11,5%

7,1%

10,9%

Izdebski (2004), N=394

13

Ofiary nieletnich sprawców

p ł e ć  o f i a r y

płeć sprawcy

ogółem wśród 

wszystkich ofiar

kobieta

mężczyz

na

k o b i e t a

8,6%

96,2%

83,4%

m ę ż c z y z n a

91,4%

3,8%

16,6%

Najczęściej ofiarą nieletnich sprawców przestępstw 
seksualnych jest osoba płci żeńskiej (83,4%)

Istotnie częściej dochodzi do wykorzystania seksualnego 
o charakterze heteroseksualnym 

 Izdebski (2004), N=397

14

Ofiary nieletnich sprawców

Ok. 1/3 ofiar nieletnich sprawców to dzieci w wieku do 
15. roku życia. Znacząco częściej są one wykorzystywane 
przez chłopców niż przez dziewczęta.

Większość ofiar (65,4%) nieletnich sprawców to osoby w 
wieku od 16 do 24 lat.

Izdebski 2004, N=388

wiek 

ofiary

w latach

sprawca 

chłopak

sprawca 

dziewczyn

a

ogółem 

ofiar w 

danej 

kategorii 

wiekowej

Ile lat 

miała 

osoba, 

którą 

zmuszałe(a

)ś do 

takich 

zachowań?

do 15

36,8%

12,3%

33,2%

16 – 17

51,1%

29,9%

47,9%

18 – 24

10,8%

54,5%

17,5%

15

Wpływ alkoholu/narkotyków na zaistnienie 
przemocy seksualnej

płeć sprawcy

ogółem 

wśród 

wszystkich 

sprawców

mężczyzna

kobieta

Czy byłe(a)ś 

wtedy pod 

wpływem 

alkoholu lub 

narkotyków?

NIE

64,2%

78,0%

66,3%

TAK

35,8%

22,0%

33,7%

Najczęściej (66,3%) sprawca dopuszczał się aktów przemocy 
seksualnej nie będąc pod wpływem alkoholu, co może 
sugerować jego problemy z kontrolą impulsów seksualnych 
bądź kontrolą gniewu.

Dziewczęta znacząco częściej (78%) niż chłopcy (64,2%) 
wykorzystywały seksualnie nie będąc pod wpływem alkoholu.

Izdebski 2004, N=403

16

Charakterystyka  nieletnich sprawców



niedojrzałość emocjonalna i społeczna



trudności szkolne



niskie umiejętności społeczne



wcześniejsza wiktymizacja (fizyczna, 

seksualna, zaniedbanie)



negatywna samoocena



zaburzone relacje wewnątrzrodzinne

17

Sprawcy przemocy seksualnej: nieletni vs dorośli 



są bardziej podatni na leczenie



mają mniejszą liczbę ofiar



stosują mniej przemocy fizycznej 



rzadziej wykazują dewiacyjny wzorzec 
pobudzenia seksualnego i/lub dewiacyjne 
fantazje seksualne



niewielu przejawia utrwalone i długoterminowe 
tendencje do popełniania napaści seksualnych



niższy poziom recydywy 

(11% vs 17%, 

Hanson, 2003

) 

18

Formy przemocy seksualnej stosowane 
przez młodzież



bez kontaktu fizycznego



voyeuryzm



obsceniczne rozmowy telefoniczne



ekshibicjonizm



z kontaktem fizycznym



zgwałcenie



dotykanie intymnych części ciała



zachowania pedofilne – ofiara jest co 
najmniej o 4 lata młodsza od nieletniego 
sprawcy

19

Diagnoza nieletniego sprawcy przemocy 
seksualnej

Rozwój emocjonalno -  

poznawczy

Rozwój psychoseksualny

Poziom funkcjonowania 

intelektualnego, kariera szkolna

Zachowania seksualne

Możliwości poznawcze

Fantazje seksualne

Poziom empatii

Wiedza seksualna

Samoocena

Doznana przemoc seksualna / 

emocjonalna / fizyczna

Zdolności radzenia sobie ze 

stresem i złością

Ryzyko ponownych aktów 

wykorzystania seksualnego

Kontrola impulsów

Wcześniejsze naruszanie norm 

seksualnych, przemoc seksualna

Lęk społeczny

Identyfikacja psychoseksualna

Potrzeby i poziom ich frustracji

20

Rozwój społeczny

Rodzina

Ilość i jakość relacji z 

rówieśnikami

Struktura rodziny i relacje 

wewnątrzrodzinne (poziom 

stresu)

Umiejętności interpersonalne

Styl przywiązania

Zdolności komunikacyjne

Ciągłość opieki rodzicielskiej

Zaburzenia zachowania

Przemoc wewnątrzrodzinna

 

Przekraczanie norm społecznych

Relacje z rodzeństwem

Przestępczość pozaseksualna

Sytuacja socjoekonomiczna

Tendencje asocjalne

Odrzucenie przez rodziców

Postawy i przekonania rodzinne

Obszary diagnozy 

(c.d.)

21

Etapy leczenia nieletnich przestępców 
seksualnych

1.
określenie celów
leczenia

2.
wybór formy 
leczenia

3. określenie
specyficznych 
potrzeb 

zamknięte

otwarte

4. 
wybór programu
i metod leczenia

5. 
ocena postępów
w leczeniu

6.
profilaktyka
nawrotów

7.
monitoring i terapia
podtrzymująca

22

1. Cele leczenia 

(c.d.)



przyjmowanie odpowiedzialności za własne 
zachowania



rozpoznawanie wzorca lub cyklu przemocy 
seksualnej i nauka sposobów jego przerywania



przepracowanie przemocy doznanej



wzbudzanie empatii wobec ofiary



redukcja dewiacyjnych wzorców pobudzenia 
seksualnego



rozwijanie pozytywnego obrazu własnej osoby



zrozumienie konsekwencji przemocy seksualnej



rozpoznawanie problemów rodzinnych 
związanych z przemocą seksualną

23

1. Cele leczenia 

(c.d.)



rozpoznawanie i przekształcanie zniekształceń 
poznawczych i racjonalizacji, które podtrzymują 
lub wywołują napaści seksualne



rozwijanie odpowiednich umiejętności 
społecznych



kontrola własnego zachowania



kontrola impulsów i strategie radzenia sobie z 
napięciem seksualnym i agresją



profilaktyka nawrotów: korekta zniekształceń w 
myśleniu, rozpoznawanie własnego cyklu 
przemocy seksualnej i czynników wyzwalających, 
określenie lokalnego systemu wsparcia



edukacja seksualna

24

1. Cele leczenia

  

(National Adolescent Perpetrator Network, 

USA, 1988)



podstawowy cel               ochrona 
społeczności



nieletni przestępca seksualny może być 
leczony w mniej restrykcyjnych warunkach



forma leczenia nieletniego przestępcy 
seksualnego zależy od stopnia zagrożenia, 
jakie stwarza on dla społeczności

Podstawowa decyzja związana z leczeniem 
to wybór formy leczenia.

25

2. Formy leczenia

W Stanach Zjednoczonych w latach 90-tych istniało 
ok. 600 specjalistycznych programów leczenia 
nieletnich przestępców seksualnych. 



zamknięte - ponad 100 programów w 
roku 1991



otwarte – ok. 500 programów

Kiedy stosować leczenie 
zamknięte, a kiedy otwarte?

26

Leczenie zamknięte – kryteria 
kwalifikacyjne 

(Bourke i Donohue, 1996)

L

eczenie zamknięte nieletniego przestępcy 

seksualnego rekomenduje się, jeśli:



popełnił liczne napaści seksualne i/lub miał 

więcej niż jedną ofiarę



w trakcie dokonywania przestępstwa 

seksualnego przejawiał również agresję fizyczną



przejawia poważne zaburzenia emocjonalne i w 

zachowaniu



przejawia postawę antyspołeczną



wykazuje słabą motywację do leczenia



przejawia tendencje samobójcze lub myśli o 

zabójstwie



zagraża bezpieczeństwu osób w domu



zamieszkuje razem ze swoją ofiarą

27

3. Specyficzne potrzeby

Jeśli podjęto decyzję o leczeniu nieletniego przestępcy 

seksualnego w placówce zamkniętej, należy 

szczegółowo określić warunki jego pobytu w placówce.

W tym celu konieczne jest uwzględnienie potrzeb 

nieletniego oraz specyfiki dokonanych przez niego 

przestępstw seksualnych.

Np. nieletni o wysokim poziomie agresywności, który 

popełniał przestępstwa seksualne w nocy na członkach 

rodziny nie jest odpowiednim kandydatem do placówki 

o niewielkim dozorze nocnym w sypialniach. 

Podobnie, jak sprawca, który uciekał z poprzednich 

placówek nie powinien być leczony w ośrodku, w 

którym nie zamyka się drzwi na klucz i który ma niski 

poziom zabezpieczeń oraz dozoru.  

 

28

Specyficzne potrzeby

 

(c.d.)



nieletni sprawcy przemocy seksualnej powinni 

być umieszczani w placówkach tylko dla tej 

kategorii wiekowej



sprawcy o niskim poziomie agresji nie powinni 

przebywać w ośrodkach razem ze sprawcami 

agresywnymi 

Ross i De Villier, 1993



sprawcy agresywni powinni być izolowani od 

nieletnich szczególnie narażonych na przemoc 

(tj. pasywnych, osamotnionych, depresyjnych, 

o niskim poziomie rozwoju intelektualnego, 

leczonych wcześniej z powodu doznanej 

przemocy) 

Ross i De Villier, 1993

29

4. Programy i metody leczenia

Rekomenduje się programy zawierające 
różnorodne metody leczenia 

(Bourke i Donohue, 1996)

Leczenie nieletnich sprawców przemocy 
seksualnej obejmuje nie tylko 

techniki specyficzne

 

dla tej kategorii przestępstw (np. restrukturyzacja 
zniekształceń poznawczych, redukcja 
dewiacyjnego wzorca pobudzenia seksualnego), 
lecz także 

techniki niespecyficzne

, lecz ważne dla 

profilaktyki ponownych przestępstw seksualnych 
(np. trening umiejętności społecznych, trening 
kontroli gniewu, radzenie sobie z własną 
wiktymizacją, terapia uzależnień).

30

4. Programy i metody leczenia 

(c.d.)

Techniki specyficzne dla leczenia przestępców 

seksualnych:



restrukturyzacja poznawcza



redukowanie zaprzeczeń



przyjmowanie odpowiedzialności



wzbudzanie empatii wobec ofiar



redukcja dewiacyjnych wzorców pobudzenia 

seksualnego



trening zaspokajania



utajona sensytyzacja



systematyczna desensytyzacja



farmakoterapia

Techniki niespecyficzne w leczeniu przestępców 

seksualnych:



trening umiejętności społecznych



trening kontroli gniewu



leczenie uzależnień od substancji psychoaktywnych



trening radzenia sobie z doświadczeniami przemocy 

doznanej



profilaktyka nawrotów

31

Rodzaje terapii



terapia grupowa



indywidualna psychoterapia



terapia rodziny



terapia wielosystemowa (MST)

32

Terapia grupowa



obejmuje różnorodne cele

np. program Beckera (1988) obejmuje werbalne 

zaspokajanie, 

restrukturyzację poznawczą, trening 

umiejętności  społecznych, edukację seksualną i profilaktykę 
nawrotów, 

podczas gdy inne programy koncentrują się na 

specyficznych 

technikach takich, jak trening 

umiejętności społecznych 

 



stosowana w wielu programach leczenia nieletnich 
przestępców seksualnych, gdyż jej efektywność 
podwyższona jest przez modelowanie przez 
rówieśników   

np. członek grupy o dłuższym stażu pomaga w 

konfrontowaniu młodszego członka z jego zniekształceniami 

poznawczymi



tendencje rywalizacyjne i presję grupową można 
wykorzystać do wzbudzania motywacji do zmian

np. w programie Smets’a i Cebuli (1987) nieletni sprawcy 

przemocy seksualnej muszą ukończyć 6 poziomów terapii 
grupowej; dopiero po zaliczeniu 6-go poziomu przez każdego 

z członków grupy, grupa zostaje zakończona

33

Terapia grupowa 

(c.d.)

Zazwyczaj prowadzona jest przez zespół 
terapeutów - mężczyznę i koterapeutę – 
kobietę.

Początkowo członkowie grupy są 
onieśmieleni obecnością terapeutki, lecz z 
czasem zaczynają ją doceniać i postrzegać 
jako model ról kobiecych.

Brak empirycznych badań nad efektywnością 
terapii grupowej prowadzonej przez 
terapeutów tej samej płci vs. różnych płci.

34

Terapia indywidualna



Mimo braku szczegółowych badań nad 
efektywnością tej formy leczenia nieletnich 
przestępców seksualnych, psychoterapia wglądowa, 
skierowana do wewnątrz, jest nieskuteczna w 
przypadku tej kategorii pacjentów.

Bourke i Donohue, 1996; Hunter i Santos, 1990



Indywidualna psychoterapia może być odpowiednia 
jako forma wspomagająca inne formy leczenia.

35

Terapia rodziny



Może być efektywna, zwłaszcza w przypadku 

nieletniego wykorzystującego seksualnie swoje 

rodzeństwo.



W trakcie sesji terapeutycznych spotykają się wszyscy 

członkowie najbliższej rodziny nieletniego sprawcy.



Ta forma terapii umożliwia przepracowanie problemów 

rodzinnych, które mogły mieć wpływ na zaistnienie 

przemocy seksualnej ze strony nieletniego.



Równolegle rodzice sprawcy mają możliwość 

uczestnictwa w terapii grupowej dla rodziców, gdzie 

mogą otrzymać dodatkowe wsparcie.



Ofiary – rodzeństwo nieletniego sprawcy uczestniczą 

dodatkowo w grupach wsparcia dla ofiar kazirodztwa.

36

Terapia wielosystemowa (MST)

Podstawą tej orientacji jest przekonanie, że problemy w 

zachowaniu mają podłoże na wielu płaszczyznach i są 

zdeterminowane wieloma czynnikami.



Oddziaływania terapeutyczne ukierunkowane są na:

nieletniego sprawcę

 rodzinę

środowisko              rówieśników



W trakcie terapii dokonuje się zmian przede wszystkim w 

zakresie:



zniekształceń poznawczych



relacji wewnątrzrodzinnych (spójności rodziny i kontroli 

rodziców)



relacji z rówieśnikami

37

Terapia wielosystemowa (MST)

Badania potwierdzają skuteczność tej terapii 
w leczeniu nieletnich sprawców przemocy 
seksualnej oraz jej większą efektywność nad 
terapią indywidualną

Borduin i in. (1990) – jedyne empiryczne 
badania efektywności rożnych form terapii 
nieletnich sprawców przemocy seksualnej



porównał poziom recydywy nieletnich przestępców 
seksualnych poddanych terapii indywidualnej oraz 
wielosystemowej po kilku latach od ukończenia leczenia



terapia prowadzona była przez terapeutów - mężczyzn i 
kobiety w obu formach leczenia



indywidualna terapia skupiona była na kwestiach 
osobistych, rodzinnych i szkolnych, obejmowała podejście 
psychodynamiczne, humanistyczne i behawioralne

                                     poziom recydywy wyniósł:

MST  12,5%

terapia indywidualna  75%

38

Recydywa nieletnich przestępców 
seksualnych



Poziom recydywy wykorzystywany jako 
wyznacznik skuteczności leczenia nieletnich 
przestępców seksualnych



Średni poziom recydywy wynosi 10%



Znacznie wyższy poziom recydywy 
pozaseksualnej wśród nieletnich sprawców 
przemocy seksualnej 

Metaanalizy Halla (1995):



na stu nieletnich przestępców seksualnych w 
grupie objętych terapią było o ośmiu mniej 
recydywistów niż w grupie nieleczonych



najniższy poziom recydywy był wśród nieletnich 
sprawców objętych terapią poznawczo-
behawioralną i farmakoterapią, jednak leczenie 
farmakologiczne charakteryzował o wiele wyższy 
poziom drop-outów (przerwanie leczenia)

39

Dlaczego konieczne jest wypracowanie sposobów wczesnego 
rozpoznawania i interwencji wobec nieletnich sprawców przemocy 
seksualnej?



60-80

%

 dorosłych przestępców seksualnych rozpoczęło 

wykorzystywać seksualnie w okresie dorastania



42%

 pedofilów dokonało pierwszych aktów przemocy 

przed ukończeniem 12. roku życia



Młodzież odpowiada za ok. 

60%

 wszystkich aktów 

przemocy seksualnej wobec dzieci poniżej 12. roku życia



Przeciętny nieletni przestępca seksualny może 

kontynuować przemoc seksualną popełniając w ciągu 

całego życia 

380

 napaści seksualnych



Leczenie nieletnich sprawców przemocy seksualnej jest 

skuteczne



Leczenie nieletnich sprawców jest bardziej efektywne i 

mniej kosztowne niż leczenie sprawców dorosłych

Abel, Mittleman i Becker (1985), Rubenstein, Yeager Goodstein (1993), Bourke i 
Donohue (1996)

40

Dlaczego konieczne jest wypracowanie sposobów wczesnego 
rozpoznawania i interwencji wobec nieletnich sprawców przemocy 
seksualnej?



Przemoc seksualna wśród nastolatków jest często 

ignorowana przez dorosłych i tłumaczona specyfiką 

wieku dojrzewania oraz postrzegana jako niegroźne 

zachowania, które ustąpią z czasem samoistnie

1. ofiary nie uzyskują pomocy 

(zwłaszcza jeśli sprawca to członek rodziny)

2. sprawcy pozostają bez leczenia i część z nich kontynuuje 

akty przemocy seksualnej w życiu dorosłym 

3. następuje eskalacja przemocy u sprawcy  (nowe formy, 

nasilenie)

4. narastają problemy wewnątrzrodzinne

skutki

41

Dziękuję za uwagę