Pył występujący
w środowisku pracy.
Pył występujący
w środowisku pracy.
Pyły są to cząstki ciał stałych, zawieszone w
powietrzu, powstające w wyniku rozdrobnienia np.
podczas szlifowania, kruszenia, cięcia, mielenia, itp.
lub kondensacji np. podczas spawania.
Cząstki rozproszone w powietrzu tworzą aerozol.
Kształty cząstek pyłu zależą m.in. od: sposobu
powstania, własności fizyko-chemicznych materiału
cząstki
np. twardości, porowatości, łupliwości oraz
pochodzenia
np. cząstki mineralne, roślinne, metaliczne,
z tworzyw sztucznych.
Przeważająca większość cząstek ma kształt
nieregularny, tylko cząstki powstające podczas
kondensacji mają
kształt kulisty lub zbliżony do kulistego.
Ocena narażenia na pył w środowisku pracy.
Szkodliwe działanie pyłu na organizm
człowieka
zależy od jego:
- stężenia,
- czasu narażenia pracownika,
- wielkości ziaren,
- rodzaju pyłu,
- zawartości wolnej krystalicznej krzemionki.
Oznaczenie stężenia pyłu
Pomiary ilościowe pyłu na stanowisku
pracy wykonuje się metodą filtracyjno-
wagową
zgodnie z normami PN-Z-04008-7:2002,
PN-91/Z-04030/05 i PN-91/Z-04030/06 .
Polega ona na przefiltrowaniu określonej
objętości powietrza przez materiał
filtracyjny zwany sączkiem lub filtrem.
Przed przystąpieniem do badań należy
zapozna
ć
się z procesem technologicznym
i rodzajem występującego pyłu.
Próbki powietrza można pobiera
ć
metodą
stacjonarną lub dozymetryczną.
Sposób pobierania próbek ma decydujący
wpływ na wyniki pomiarów stężenia pyłów,
głównie z powodu zmienności stężenia
w czasie i przestrzeni.
W przypadku metody stacjonarnej, na wielkość błędu
pomiarowego ma wpływ ilość pobranych próbek i
czas wykonywania pomiarów.
Jako optymalny wariant, przy założeniu popełnienia
100% błędu, przyjęto, że w środowisku jednorodnym
należy
pobrać losowo minimum 4 próbki w łącznym czasie
minimum 1 godz.
Jeżeli zapylenie w ciągu zmiany jest zróżnicowane,
zmianę roboczą należy podzielić na 2-3 okresy
pomiarowe
o niewielkich wahaniach stężenia pyłu i określonych
czynnościach.
Pomiary stacjonarne są wyborem z konieczności, gdy
laboratorium nie posiada dozymetrów
indywidualnych.
Pobieranie próbek za pomocą pyłomierzy
indywidualnych jest obarczone znacznie mniejszym
błędem, równym błędowi analitycznemu metody.
W dozymetrii indywidualnej pomiarami należy
obją
ć
75% zmiany roboczej.
Iloś
ć
próbek pobieranych w sposób ciągły,
zależy od spodziewanego stężenia,
najczęściej pobiera się 1-2 próbki.
Wadą tej metody jest brak możliwości
wychwycenia wahań stężeń w czasie ekspozycji.
Podstawą oceny narażenia na pył jest określenie
stężenia pyłu na stanowisku pracy, które oblicza
się
ze wzoru:
gdzie:
c – stężenie pyłu w mg/m
3
m
2
– masa sączka w mg, po pobraniu próbki powietrza
m
1
– masa sączka w mg, przed pobraniem próbki powietrza
V – objętość próbki powietrza w dcm
3
, obliczona jako iloczyn
prędkości
przepływu powietrza przez sączek i czas przepływu =
czasowi
pobierania próbki.
1000
1
2
V
m
m
c
W przypadku, gdy pracownik nie jest narażony na pył przez
całą zmianę roboczą np. zatrudniony jest na części etatu,
oblicza się stężenie ważone pyłu z następującego wzoru:
gdzie:
c
w
- stężenie ważone pyłu,
c – stężenie pyłu odniesione do 8 godzin narażenia,
t – faktyczny czas narażenia pracownika na pył,
T = 8 godzin, czyli czas trwania zmiany roboczej.
T
ct
c
w
Wielkość ziaren pyłu.
W zależności od wielkości ziaren pył dzieli się
na całkowity i frakcję respirabilną.
Pył całkowity jest zbiorem wszystkich cząstek
osadzonych na sączku pomiarowym.
Pył całkowity zawiera frakcję respirabilną pyłu,
która zdefiniowana jest jako „zbiór cząstek… ze
średnią wartością średnicy aerodynamicznej
3,5+/-0,3 µm…”;
włókna respirabilne są to „włókna o długości
powyżej
5 µm o maksymalnej średnicy poniżej 3 µm
i o stosunku długości do średnicy >3.
Techniczne zasady wykonywania pomiarów pyłu
na stanowiskach pracy.
Przed przystąpieniem do badań należy zapoznać się
z procesem technologicznym i rodzajem występującego
pyłu. Pozwoli to na przyjęcie odpowiedniego NDS dla
badanego pyłu.
Próbniki w czasie pomiarów należy umieścić w strefie
oddychania pracowników. W metodzie stacjonarnej,
ze względu na przemieszczanie się pracownika, jest to
utrudnione.
Należy pobierać równolegle obydwie frakcje.
W przypadku badania pyłów, dla których NDS określony
jest tylko dla frakcji całkowitej np. pyłów drewna,
pobiera się jedną frakcję.
Jeżeli wartość NDS zależy od zawartości wolnej
krystalicznej krzemionki, w pobranym pyle należy
oznaczyć jej zawartość.
Liczbę stanowisk, które należy objąć badaniami
określa
norma PN-Z-04008-7:2002.
Jeżeli liczebność grupy pracowników zatrudnionych
na podobnych stanowiskach wynosi 1-6 osób, pomiary
należy wykonać na każdym z tych stanowisk.
Jeżeli liczba podobnych stanowisk jest większa, liczbę
wytypowanych stanowisk oblicza się
ze wzoru, gdzie n jest liczbą pracowników większą
od 6.
n
2
Podział pyłów przemysłowych ze względu na działanie
biologiczne na żywy organizm ludzki
pyły o działaniu drażniącym
pyły o działaniu zwłókniającym
pyły o działaniu alergizującym
pyły o działaniu kancerogennym.
Pyły o działaniu drażniącym.
Są to cząstki węgla, żelaza, karborundu,
szkła, aluminium itp. Wdychane do płuc
zostają zatrzymane i zdeponowane w
układzie oddechowym.
Nie powodują rozrostu tkanki łącznej
włóknistej
w płucach, mogą być przyczyną słabego
odczynu włóknistego.
Pyły o działaniu zwłókniającym.
Są to ziarna krystalicznych odmian dwutlenku
krzemu czyli krzemionki np., krystobalitu,
kwarcu oraz niektórych krzemianów np.
azbestu, talku, pyłu rud żelaznych i z kopalni
węglowych.
Pyły te po przedostaniu się do płuc, powodują
odczyn wytwórczy ze strony tkanki łącznej
oskrzeli i płuc, prowadząc do uszkodzenia
anatomicznego
i czynnościowego układu oddechowego i
krążenia.
Pyły o działaniu alergizującym.
Należą do nich głównie pyły pochodzenia
roślinnego, zwierzęcego oraz niektóre
pochodzenia chemicznego np. leki, pyły
niektórych metali jak arsenu, miedzi, cynku,
chromu. Pyły te nie wywołują zwłóknienia tkanki
łącznej w płucach, ale są przyczyną takich
schorzeń jak dychawica oskrzelowa, gorączka
włókniarzy i gorączka poniedziałkowa, gorączka
odlewników. Zwiększają predyspozycje do
chorób pochodzenia infekcyjnego oraz są
przyczyną anatomicznego i czynnościowego
uszkodzenia narządu oddechowego i krążenia.
Pyły o działaniu kancerogennym.
Działania kancerogenne wykazują
przede wszystkim pyły o strukturze włóknistej
np. azbest, minerały azbestopochodne,
sztuczne włókna mineralne, a także pyły
zawierające krystaliczne odmiany dwutlenku
krzemu.
Prace związane z narażeniem na pył drewna
twardego zaliczone są także do działań
kancerogennych
.
Najwyższe dopuszczalne stężenia pyłów określa
rozporządzenie MPiPS z 18.12.2002r.
opublikowane w Dz.U.02.217.1833.
Rozporządzenie MGiP z 10.10.2005r.
opublikowane w Dz.U.05.212.1769, powyższe
rozporządzenie zmienia w zakresie NDS pyłów
azbestu.
W załączeniu nr 1 do rozporządzenia Rady Ministrów
z 24.08.2004r., opublikowanego w
Dz.U.04.200.2047
podano m.in. wykaz prac wzbronionych
młodocianym.
Młodocianym zabronione są prace w środowisku, w
którym występuje narażeniu na szkodliwy wpływ:
1/ pyłów o działaniu zwłókniającym i drażniącym,
których
stężenia przekraczają 2/3 wartości NDS określonych
w przepisach w sprawie NDS i NDN dla zdrowia
w środowisku pracy,
2/ pyłów o działaniu uczulającym,
3/ pyłów o działaniu rakotwórczym lub mutagennym,
określonych w odrębnych przepisach.
W załączniku nr 2 tego rozporządzenia
podano wykaz niektórych rodzajów prac
wzbronionych młodocianym, przy których
zezwala się
na zatrudnianie młodocianych w wieku
powyżej
16 lat. Są to prace w kontakcie z pyłami
stwarzającymi ryzyko uczulenia, pod
warunkiem uzyskania specjalistycznej opinii
lekarskiej o braku przeciwwskazań
zdrowotnych do kontaktu
z tymi pyłami.
Metody zmniejszenia narażenia na pył.
hermetyzacja procesów
technologicznych,
sprawna wentylacja mechaniczna,
wyciągowa,
skrócenie czasu narażenia na pył,
indywidualne ochrony górnych dróg
oddechowych.
Wyniki pomiarów należy opracować
w „sprawozdaniach z badań pyłu”
Dziękuję za uwagę.
Maria Popiel